C ác kiệt tác mỹ thuật thường khơi gợi nhiều ý tưởng sáng tạo cho nghệ sĩ ở nhiêu lĩnh vực khác nhau, ví dụ như những bức họa mà họa sĩ, kiến trúc sư Viktor Hartmann gửi nhà soạn nhạc Mo
Trang 1KHOA HỌC & NGHỆ THUẬT
9
Chân đọáii bệnn
qua nét vẽ
Có khi nào bạn tự hỏi "các nhà khoa học
thưởng thức nghệ thuật như thê nào?".
Có thê bạn khoncj biết rằng họ đã phát
hiện ra những điêu mà giới nghệ thuật
thường bỏ qua.
"An Allegory with Venus and Cupid" của họa sĩ Angola Bronzino Nguồn:
Wikipedia.
C
ác kiệt tác mỹ thuật thường khơi gợi nhiều ý
tưởng sáng tạo cho nghệ sĩ ở nhiêu lĩnh vực
khác nhau, ví dụ như những bức họa mà
họa sĩ, kiến trúc sư Viktor Hartmann gửi nhà soạn
nhạc Modest Mussorgsky đã trở thành gợi ý đê
nhà soạn nhạc sáng tác tô khúc piano Pictures at
an Exhibition (Những bức tranh trong phòng triển
lãm), sau này trở thành một trong những tác phẩm
xuất sắc của Modest Mussorgsky và được nhà
soạn nhạc Moris Ravel chuyên soạn cho dàn nhạc
Vậy còn các nhà nghiên cứu, họ nhìn thấy
những gì qua lăng kính khoa học? Có khi nào góc nhìn của họ trùng khóp với cái nhìn của giới nghệ thuật? Câu trả lời thú vị hơn người ta tưởng Hàng thập kỷ qua, nhiêu công trình nghiên cứu đã rọi ánh sáng mới vào các kiệt tác nghệ thuật, đê bật ra những thông tin
mà giới nghệ thuật thường bỏ qua “Các bác sĩ, các nhà nghiên cứu y khoa thường thấy nhiều điều mà giới lịch
sử nghệ thuật có thể lướt nhanh bởi lẽ họ đến với một tác phâm nghệ thuật mà không có những khái niệm y học chuyên ngành”, Karen Goodchild, người phụ trách Khoa Nghệ thuật và Lịch sử nghệ thuật trường Wofford
ở Spartanburg, Nam Carolina, trả lời The Wall Street Journal.
Truy tìm những manh mối mới từ các bức họa là một công việc thú vị Nhiều trường y, trong đó có Harvard và Yale, đã tổ chức nhiều khóa học để giúp các bác sĩ hướng họ vào việc tìm ra các chi tiết quan trọng qua quan sát những bức họa nồi tiếng Trong thế giới của tia X, cộng hưởng từ và các công cụ hỗ trợ khám bệnh khác, việc chấn đoán căn bệnh mà các nhân vật trong những bức họa có thể đem lại nhiều kinh nghiệm cho họ Đó là lý do mà nhiêu nhà nghiên cứu, trong đó có Michael Baum, một trong những chuyên gia hàng đầu về ung thư của Anh, có thói quen dẫn sinh viên tới Bảo tàng Mỹ thuật quốc gia Anh, dạo qua các kiệt tác ở đây là tìm hiêu những biêu hiện của bệnh tật của các nhân vật trong tranh lọt vào tầm mắt Ỏng chì cho các bác sĩ tương lai thấy cách hiếu biết về y học và nghệ thuật đem lại cái nhìn mới vào các bức vẽ cổ điển
đễ bóc tách thông tin hữu dụng “Hàng tá bài báo khoa học đã được các sinh viên của tôi viết ra và xuất bản trên những tạp chí chuyên ngành sau những chuyến đi này, trải rộng từ bệnh giang mai đến bệnh Paget trên xương sọ”, Baum nói “Đó là một cách xuất sắc để học hỏi kiến thức ngành y và đánh giá nghệ thuật”
Những diễn dịch của Baum và các đồng nghiệp khác của ông dựa trên những manh môi nghệ thuật và
y học mà họ đúc rút qua nhiêu năm tìm hiêu Qua con mắt của họ, nhiều gian trưng bày tranh như phòng chờ khám của một bác sĩ: các bức họa của Monet ngày một tối hơn cho đến khi bệnh đục thủy tinh thể được chừa trị khiến các bức họa của ông sáng lên lần nữa; những bức vẽ đầy nhiễu loạn của van Gogh cho thấy nỗi giày
vò vì bệnh giạng mai; tác phẩm của Renoir vẫn được hoàn thành bất chấp việc ông đã gần như tê liệt vì căn bệnh thấp khóp và không the cầm một cây cọ lên quá vai; Rembrandt măc bệnh mù lập thê (Stereoblindness), một căn bệnh không có khả năng nhìn thây hình ảnh ba chiều do không còn khả năng đón nhận chiều sâu thị giác lập phương băng việc kêt hợp và so sánh các hình ảnh từ hai măt; sự biên dạng trên các khuôn mặt của Bacon tạo cảm giác không thoải mái của người thưởng ngoạn bởi theo các nhà khoa học thần kinh) các chi tiet biên dạng do biêu hiện của chúng trái ngược với những chờ đợi của não bộ dành cho cơ thê, còn theo các giáo
sư nhãn khoa thì Bacon đang chịu một rôi loạn thân kinh hiếm gặp là dysmorphopsia - chứng nhìn biến
Trang 2KHOA HỌC & NGHỆ THUẬT
dạng do u màng não
Dưới đây là một số phân tích các
tác phâm nghệ thuật dưới góc nhìn
cùa các nhà nghiên cứu y khoa
Bệnh viêm đa cơ trong bức
Năm 1789, họa sĩ Joseph Wright
of Derby vẽ “An Experiment on
a Bird in the Air Pump” (Một thí
nghiệm về con chim trong bom
chân không), thể hiện môi quan tâm
của mình với cuộc cách mạng công
nghiệp và những tiên tiến khoa học
của thời kỳ Khai sáng Bức họa
"Christina's World" cùa họa sĩ Andrew Wyeth Nguồn: Smithsonian.
được treo ở Bảo tàng Mỹ thuật quốc
gia Anh kê từ năm 1863 và được
coi là một kiệt tác của hội họa Anh
Bức họa tái tạo một trong những
thực nghiệm bơm chân không của
Robert Boyle - nhà triêt học tự
nhiên, hóa học, vật lý, một trong
những người đặt nền móng cho hóa
học hiện đại, người đi tiên phong
vê phương pháp khoa học thực
nghiệm hiện đại và phát hiện ra môi
liên hệ giữa áp suất và thế tích chất
khí (định luật Boyle) Trong thực
nghiệm này, một con vẹt xám úc
đang lả đi vì thiếu không khí trong
binh thủy tinh trước một nhóm
người quan sát với những biêu hiện
quan tâm khác nhau: một trong
hai cô gái lo ngại quan sát sô phận
cùạ con chim, cô gái còn lại đau khô trong sự an ủi và giải thích của người cha, hai quý ngài (một cảm thấy sốt ruột vì thời gian làm thực nghiệm) và một cậu bé chú ý thật
sự, hai kẻ yêu nhau chỉ quan tâm đến nhau Nhà khoa học ở trung tâm nhìn thẳng ra ngoài bức tranh
vì chờ đợi người xem quyết định liệụ tiếp tục bom chân không làm chêt con vẹt xám hay đê không khí lùa vào để giữ sự sống của con vẹt
Bức họa như phép ân dụ vê việc những hiếu biết khoa học và tiến trinh cùa nó đôi khi băt nguồn từ những hi sinh “xấu xí” cũng như phép an dụ về các quan điểm xã hội
tới thực tế khoa học khác nhau như thế nào và thi thoảng chúng cũng bỏ qua tính xác thực của khoa học
Trong công trình
“Dermatomyositis in Joseph Wright’s 1768 painting of the air pump experiment” (Bệnh đa CƠ trong bức họa thực nghiệm hút chân không năm 1768 của Joseph Wright) xuât bản trên Clinical
Rheumatology, tiến sĩ Hutan Ashrafian (Khoa Phẫu thuật và ung thư, DH Hoàng gia London) cho rằng, nếu nghiên cứu cẩn thận và chi tiết hơn, bức họa còn cung cấp một khía cạnh khác vê mặt khoa học y học của thế kỷ 18 Ở đốt các ngón tay trên bàn tay trái vòng qua vai con gái của người cha đều mang
màu đỏ Có thê là còn có khả năng
có những thay đối về da và mụn cóc
ở bàn tay trái và ban đỏ xuất hiện ở ngón trò và ngón cái bàn tay phải Ong cũng lưu ý nhân vật này còn có một sô dâu hiệu phát ban đỏ ở giữa khuôn mặt, bao gôm mí măt phải,
gò má trái, mũi và các vùng trên má phải và trán, nơi thường tiêp xúc với ánh sáng
“Khi chúng ta nhìn vào bức họa với những chi tiết rõ nét như vậy, rõ ràng là người cha mang đặc điểm của chứng bệnh viêm đa cơ (Dermatomyositis)”, Ashrafian nói Đây là một căn bênh viêm nhiễm gây ảnh hưởng đên cả các cơ và da Những biêu hiện bệnh lý trên da tay người cha mang phần lớn đặc điểm của bệnh sẩn Gottron (Gottrons’ papules), vốn là đặc trưng của bệnh viêm đa cơ Có thể danh họa Joseph Wright đã ghi nhận nỗi thống khổ cùa người mang bệnh trước khi các nhà khoa học miêu tả nó vào năm
1891 “Việc miêu tả căn bệnh quá
rõ ràng và chính xác qua bức họa
có the phản chiếu sự ton tại trên thực tế căn bệnh này vào thời điểm đó”, Ashrafian cho biêt và nói thêm, một trọng những lý đo thôi thúc tác giả nhẩn mạnh vào các chi tiết này cũng có the chỉ đơn giản là ông chi muon khắc họa rõ nét chân dung một nhân vật của mình
Tuy nhiên, độ chính xác trong tác phẩm của Wright không chỉ phản chiếu những hình ảnh như đời thực của một xã hội tại thời diêm khời đâụ kỷ nguyên hiện đại
mà còn có thể nó giúp ông thể hiện một ngụ ý vê một căn bệnh mà có thê trong tương lai khoa học sẽ đem lại phương thức điêu trị hữu hiệu
Chứng bệnh bí hiểm trong Thế giới của Christina
Christina s World (The giới của
Christina), do họa sĩ Andrew Wyeth
vẽ năm 1948, miêu tả cảnh đông quê Mỹ và nhân vật trung tâm từng
là hàng xóm và là bạn cùa họa sĩ Ông muốn miêu tả chốn đồng quê như thiên đựờng, một chốn thoát khỏi cuộc sống hiện đại Người xem
có thể cảm nhận điều này thông qua
Trang 3KHOA HỌC & NGHỆ THUẬT
sự tỉ mỉ trong từng đường cọ của ông trên từng lá
cỏ và ngôi nhà ở đường chân trời Christina rướn
cả người về phía trang trại, cô muốn mời chúng ta
cùng cô trở vê nhà mình
Christina ngoài đời thực là Christina Olson,
sinh năm 1893 Trước thời điểm cô ra đời, nước
Mỹ đã trải qua một cơn bùng phát bệnh bại liệt
Nhiều người tin rang cô mắc bệnh bại liệt nhưng
không ai biêt đích xác cô thật sự măc bệnh này
không Khi ờ tuổi trường thành, đôi chân Olson
trở nên yếu ớt và có thể là đã mất đi một số cảm
giác - cô đã bị ngã gần một bếp lò ở tuổi 50 và
bị bỏng mà bản thân không nhận biết được Nhà
thần kinh học Marc Patterson ở Trung tâm Mayo
Clinic (Rochester, Minnesota, Mỹ) không đông
tình với kết luận là Olson mắc căn bệnh này “Tất
cả những gì mà bức tranh chỉ ra đều cho thấy điều
trái ngược”, Patterson nói Những triệu chứng của
bệnh bại liệt đều có xu hướng xấu ngay tại thời
điêm măc căn bệnh và được cải thiện theo thời
gian, ngược lại với biêu hiện ờ Olson Thay vào
đó, Patterson tin là cô măc bệnh Charcot-Marie-
Tooth, hay còn gọi là bệnh teo cơ mác do đột biên
trong gene liên quan đên câu trúc và chức năng
của các dây thần kinh chi phối bàn chân, chân, bàn
tay (khoảng 2,8 triệu người trên thế giới mắc bệnh
này)
Có giai thoại ke rang, Wyeth nghĩ đến việc vẽ
Thế giới của Christina trong một buổi chiều hè
thanh bình khi quan sát Olson gân như kéo lê cơ
thể trên mặt cỏ Ông từng thổ lộ là mình chỉ muốn
bày tỏ với mọi người “no lực phi thường của cô ấy
về một cuộc sống mà hầu hết mọi người đều coi là
tuyệt vọng Theo một cách nào đó, nếu người xem
cảm nhận được là dù thế giới của cô ấy bị giới hạn
vê mặt vật lý nhưng không thê vê mặt tinh thân thì
tôi đã đạt được những gì mình nêu ra”
Nhưng có một diễu ít ai biết được điều mà
Wyeth chưa bao giờ thổ lộ: Thế giới của Christina
không chỉ để khắc họa Olson mà còn là chính
chân dung Betsy, người vợ trẻ của ông Ở tuổi đôi
mươi, cô chính là nguyên mẫu cho phan đầu và cơ
thể của nhân vật Tại sao Wyeth lại làm như vậy?
Chúng ta có thê già định là họa sĩ chưa bao giờ đê
nghị Olson để vẽ về tình trạng cơ thể cô chăng?
Trên thực tê thì Olson rât yêu bức họa “Andy đã
đặt tôi vào nơi ông biết rằng tôi muốn thuộc về”,
cô từng thổ lộ như vậy “Giờ đây tôi không the
đi đâu được nữa, tất cả những gì tôi muốn làm là
chỉ nghĩ vê bức họa mà tội đã có mặt” Trong câu
chuyện này còn nhiêu bí ân hơn cả căn bệnh của
Olson
Trên thực tế, Olson và Wyeth vẫn còn lưu giữ
tình bạn bền chặt đến cuối cuộc đời Một năm
trước khi qua đời, Wyeth trả lời trên L.A Times là
ông muốn được chôn cất cùng Olson “Tôi muốn ở
đó với Christina”, ông nói
Vào năm 1545, họa sĩ Angolo Bronzino đã tạo ra một kiệt tác - Một phúng dụ vê Venus và Cupid, một tác
phẩm được coi là mang đậm chất biểu tượng cua thời
kỳ Phục Hưng Nhà chính khách và chủ ngân hàng Y Cosimo de’ Medici đã gửi tặng vua Pháp Francis I như một món quà có xu hướng để người nhận thưởng thức một cách riêng tư Người ta thường gán ý nghĩa tính dục cho bức họa này nhưng Christopher Cook, một học trò của Michael Baum lại cho răng có một thông điệp khác, đó là mối nguy hiểm của bệnh giang mai
Trong công trình “An Allegory with Venus and
Cupid'. A story of syphilis” (Một phúng dụ với Venus
và Cupid: Một câu chuyện về bệnh giang mai) xuất bản trên tạp chí Journal of the Royal Society of
Medicine, Christopher Cook viết “Vào 50 năm trước khái niệm y học của bức họa thì một chứng bệnh mới
đã xuât hiện ở châu Au - giang mai Bên trong hình ảnh thần thoại và được cách điệu hóa là thông điệp sức khỏe của Bronzino: tình yêu không đúng mực đên không chỉ đem đen niềm vui thú mà còn cả hậu quả đau đớn”
Thông điệp này đã mất đi sau nhiều năm bởi phần lớn miêu tả về bức họa đều tập trung vào tính dục của
nó nhưng nhìn về khía cạnh y học thì nó mang lại điều hoàn toàn khác Khi nhìn vào vẻ đẹp của hai nhân vật chính là thần tình yêu Cupid và nữ thần sắc đẹp Venus, người ta có thể xao nhãng những nhân vật bên rìa Thật khó để miêu tả họ từ cái nhìn cổ điển nhưng việc đưa vào một số giả thuyết thì có the thấy họ đã được miêu
tả với độ chính xác về sự lây nhiễm bệnh giang mai, Cook lý giải
Hãy nhìn vào cái đầu nghiêng của người phụ nữ ở góc trái bức họa “phía sau đầu của cô ấy bị cắt Cô ấy
đã mất trí não của mình”, Baum nói Bên dưới nhân vật này là đầu một người đàn ông không răng với đôi bàn tay ôm lây đâu: những đâu ngón tay đo và mái tóc tơi tả là những triệu chứng của căn bệnh Nếu nhìn kỳ hơn, có thể thay một ngón tay đã bị mất móng, phù hợp với chứng bệnh Củng mạc măt cùa nhân vật này cũng màu đỏ, cặp hàm không răng chứng tỏ những dâu hiệu của việc chảy huyết thanh máu và có lẽ trong vòm miệng cũng có biêu hiện của bệnh “Thật thú vị là việc mất răng có thể là kết quả của tình trạng nhiễm độc thủy ngân, một liệu pháp điêu trị thành công căn bệnh này ở thời kỳ Phục Hưng”, Cook viêt trong bài báo Dầu hậu thế còn nhiều tranh cãi về thông điệp của bức họa thông qua hình thức kê chuyện tài tình và chi tiết về lâm sàng bệnh tật đáng kinh ngạc thi sự phúng
dụ của Bronzino đã xứng đáng trở thành kiệt tác, Cook kểt luận □
Tô Vântổng hợp
Nguồn:https://link.springer.com/article/l 0.1007/sl 0067- 016-3291-0
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2966887/