Npi dung khuyin hpc dugc till hifn fl vifc xay dung, trung tu van tu, van chi, vo miiu, ghi danh ngufli dfl dgt khoa trucmg, ghi tilu sft danh nhan, hoat dpng cua hfli Tu van, Tu vo tgi
Trang 1DOI NET VE VAN BIA CO NOI DUNG KHUYEN HQC CUA NGHE AN
LE THi THU HUOfNG'**
Tom tdl: Tu lieu van bia Han Nom co npi dung khuygn hpc cua Nghf An hien thfing ke dupe
102 van bia, bao gfim van bia dl danh Tiln sTtai Van miiu Thang Long, Van miiu Hui ghi danh cac vi dfi Dgi khoa que Nghe An va van bia do dia phuang tao dung trai khdp tren dia ban tinh Npi dung khuyin hpc dugc till hifn fl vifc xay dung, trung tu van tu, van chi, vo miiu, ghi danh ngufli dfl dgt khoa trucmg, ghi tilu sft danh nhan, hoat dpng cua hfli Tu van, Tu vo tgi dia phucmg Day dugc coi la nguon tu lieu co gia tri dl nghien cftu vl khuyin hpc ciia viing que giau truyin thong hilu hpc va khoa bang hang dau ca nu6€, tft do nit ra nhffng bai hpc kinh nghifm qui^ bau cho hogt dpng khuyen hpc, khuyen tai ttong giai dogn hien nay
Tu khoa: khuyen hpc, bia khuyen hpc, Nghf An
Abstract: Sino-Nom literature on the promotion of education in Nghe An is currently
listed 102 epitaphs, including Ph.D epitaphs in the Temple of Literature Thang Long and Hue which are credited to Nghf An candidates of Dgi khoa, and the local epitaphs installed
in the province The spirit of study encouragement is realized by the building, and restoration
of Vin tu Van chi (literature), Vo mieu (martial arts), the notification successful candidates, the biographies of renowned people, and the operation cf Tu van and Tu vo associations This is an invaluable material for the study cf traditional learning encouragement throughout the country and enables us to draw useful lessons for the learning promotion at present
Keywords: Learning promotion Learning encouragement inscriptions, Nghe An
1 Nguctn tir Ufiu wong, dia phuong, bia ghi vific xay dyng
"Bia khuyfin hoc la mflt trong nhftng ^ ^ ^ ^ " ' ^ ^ *=^' ' ' ^ * ™ ^'^ ^^"^ *^"' thl tai cua van bia Viet Nam bao him npi "^'^ ^^" '"^ ^ ^ " ^ ^ ' ^^ P*'^ ''°"S
ho-dung de cao Nho giio, bifiu duong nhin '^ghe An la mgt tinh Ion nim o phia tii, neu guong ngufli tflt vifc tfit ttong lihh Bic mifin Trung, nfii tifing la dit hgc vuc hgc tip cflng nhu khoa cft, ttfin co so Noi diy d i sin sinh nhifiu danh nhin
ay dgng vifin, khich lfi mgi nguoi phin Uch sft, nhi khoa bing, nhi khoa hgc, diu vuon Ifin ttong hgc tip"' Van bia " ^ i vin hfla nfli tifing, gop cflng Ifln khuyfin hoc dugc tap trung chft yfiu fl trong sy nghiep dung nuflfc va gift nuoc nhflm v i n b i a dfi danh Tiln sT cdp trung **'ThS Vifn Nghien cuu Han Nfim
Trang 2•Chinh vimg dit dfl, ttii theo chifiu dai
lich sft lufln diy len phong ttio khuyfin
hgc tft khap cac thfin, xflm dfin tfing,
huyfin Van bia khuyfin hgc la mflt
minh chftng cho difiu dfl Hifin a Vifn
Nghien cuu Han Nom va tgi cic dia
phuong cfta tinh Nghe An cfln luu gift
102 thac ban van bia cfl npi dung
khuyen hpc Chung tap trung o hai
nhflm: do tiha nuflfC tgo dung v i do dia
phuang Imn ra
Vin bia do n h i nuflc tao dung: 24/82
bia V i n mifiu Thing Long'; 23/34 bia
Van mifiu Hufi' khac tfin ngufli Nghe An
do dat
Vin bia do dia phuong Iam ra; thac
ban bia do Vifin Vien dflng Bic cfi va \^f n
Nghifin cftu Han Nflm suu tdm 35 bia; bia
tgi dia phucmg dugc gifli thieu trong cufin
Vdn bia Ngki An 20 bia (tap trung o myc
bia van tft, tft vu, nhi thinh, nhflng van
bia trich trong sach nay hoac khong co ky
hifu, hoac khong cfl chft Han^)
Tfing cgng tft 4 ngufln trfin chftng ta
cfl 102 vin bia (47 van bia do nhi nuoc
tao dung, 55 van bia do dia phuong lim
ra) cfl npi dung khuyfin hgc Diy l i
ngufin tu lieu cfl g i i tti dfi nghifin cftu ve
khuyfin hgc cfta Nghf An ttong qui khft
Bai vifit n i y xin t i p trung tim hieu vio
nhom van bia do dia phuong lam ra
2.Thurc t r ^ n g van bia co noi dung
khuyin hoc cua Nghe An
2.1 Phdn bd theo khdng gian
Theo thong kfi cua chftng tfli bia
khuyfin hgc do dia phucmg lam ra nam rai
ric ttong 10 huyfin cfta tinh: Luong Son (6
bia), Anh Son (1 bia), Dfing Thanh (8
bia), Yfin Thinh (8 bia), Nghi Lgc (4 bia)
Quynh Luu (8 bia), Hung Nguyfin (1 bia), Nam Dan (8 bia), Difin Chiu (5 bia), Thanh Chuong (6 bia)^ Sfl lifu trfin cho thdy, 4 huyfn Dfing Thanh, Quynh Luu, Yfin Thanh v i Nam Dan diu cfl (8 bia) chifim 14,5%, cac huyfn it bia nhdt la huyfin Anh Son va Hung Nguyfin (1 bia) Tror^ sfl nhihig van bia khuyfin hgc tgi tinh Nghe An, phdn Ion moi thfln, xa, moi
di tich chi cfl 1, 2 bia nhu: Van chi thfln
An Thinh xa Dfi Lucmg (I bia), vin chi thfln Ly Nhan xa Tifin Ly tfing Ly Trai huyfin Dflng Thinh (1 bia), dfin thfl Cucmg Quflc Cflng Nguyfin Xi (Ibia), thfin Van Tip xa Quy X i huyfn Dong Thanh (2 bia) Van chi xa Dien Thg huyfin Difin Chiu (2 bia) nhung cung cfl cKa
phucmg, di tich cfl nhifiu bia khuyin hpc
nhu nha Thanh tong Xuin Lifiu (3 bia), xa Quynh Dfii (4 bia), dinh xa Vo Lift (6 bia):
Lick dgi dgi khoa bi ky B.'KX^^it Li triiu Huang cdng bi chi ^^^^[^i^
Le trieu Hieu sinh Sink do bi cki^^^
i i - S : - * ^ ^ , Hodng triiu Cu nhdn bi ki
J 4 ^ ^ A ^ i e , Hodng Piiu Tu tdi bi cki
1 1 ^ ^ ^ ^ ^ , Hodng Piiu Tii tdi bi ky
^ ^ ^ ^ ^ i t Dfl la nhung dia phuong
cfl truyfin thfing khuyfin hgc, hifiu hpc va khoa cft hing diu ciia Nghf An
2.2 Phdn bo theo tkdi gian
Trong so cac tiiac ban vin bia khuyin hgc cua Nghe An do dia phuong lam ra hifin luu tru tai Vien Nghifin cftu Han Nfim chftng tfii ghi nhan van bia cfl nifin
dai sflfm nhat la Tkdi su Cuang Qude cdng
bi ky ii^H'^-'Si^it sogn vao nim
Quang Thuan thft 8 (1467) dyng lai vio nam 1928 Tifip do la nhung van bia dugc dung vio thfli Lfi Trung hung v i thflfi Nguyfin Tuy nhifin, cfl kha nhifiu nifin
Trang 3T/^F CHI HAN NOM SO 4 (143) - 2017
dai trfin thie b i n van bia bi lam gia,
can x i c dinh lai mOt cich chinh xaQrdo
la nhung t h i e b i n bi lam gia nifin dai
t i p tnmg fl nhflm van bia do Vifn Vifin
dflng bac cfi Phap suu tdm Dua tten kfit
qua nghien cuu cfta Nguyfin Van Nguyen
tkdc bdn vdn bio^ chftng toi d i tiiong kfi
dugc cfl 21 thac ban bia cfl su ngyy tgo vfi nifin dai Sfl nien dai dugc ngyy tgo nhifiu nhit la nifin dai Cinh Hung (11 van bia) nien dgi uoc doin cfta cic van bia niy dfiu
stt
]
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
TSn bia
Le nham d90 trai Nguyen
tiin sinh thp tang ^ ^ i l ^
Srm £>ucmg tien sinh tu boc
thp ttne a < t j t 4 il h ^U
Thuan Trung tong van chi bi
Thuan Trung xa bi lu *fe,^
Truing Ml xa bi ki/ ST hoi
ddng bi lii -fel^^i-J^il/i
Bai khoa li4t vi/Hieu sinh
TU tai lift vi:kfi»ii.lit±
Hoang Xd xa v3n hgi bi ki
Being Xd tong tuvUbi ki ^
Hgi Tdm thdn vdn hgi/Vdn
chi bi kl • # • • ( • # * • # • / A i l
Thugng thu Thieu bdo Due
Qudn cdng Hd Tudng cdng
tic dudng bi ki ^'$•1''^^
An sdt Hd Trgng Tudn bi ki/
Tien tir Phgm cung nhdn ISy
vdn « « « # i » # K / i t ) 8
Ki hi|u N°2638-39
N°2655-56 N°2653-54 N°2657-58
N " 2 6 7 1 - 7 2
>ft411-2114
N°2394-97 N"2374
N " 2 6 2 8 - 2 9
N"2818-21
N°2826-27
NiSn a^i trgn thdc bdn Cdnh Hung thir 5 (1744) Canh Himg thir
33 (1772) Cdnh Hung thii 9 (1748) Canh Hung thii 34(1773) Cdnh Hung thir 16(1755) Canh Hung thii 15(1754) Canh Hung thtr 15(1754) Canh Himg thii 16(1755) Canh Hung Dinh Silu C4nh Hung thir 7 (1746)
Cdnh Hung thii 9 (1748)
Ni§n d^i ud'c dodn Thanh Thdi thii 5, Qui Ti (1893)
Tu Diic thii 22 (1880) Thanh Thdi thii 9 (1897) TuDtte thii 34 (1881) TuDucftii 16(1863)
D6iNguyln> ndm
1828 Ddi Nguyin > ndm
1861 Thi?uTiithu6(1846) Dcri NguySn > nSm
1855 TuDiiclliii7(1854)
TirDiii:thu9(1856)
Sau nien d^i Cdnh Hung, 07 thac ban
thoi Nguyin dugc ngudi suu t§m nguy tao
thanh nien d^i Vuih Thinh, trong do
Nguyen Van Nguy6n u6c doan 6/7 nien
d?ii thuQC nien liieu Tvt Diic, voi nam thii tuong d u o n g ' vi du: Vmh Thinh thu 13 uoc doin Tv Due thil 13, VMi Thinh thii
30 uoc doan la Tu Diic thii 30 Cu the;
Trang 4Stt
1
2
3
4
5
6
7
Ten bia
£>d Lircmg tdng bi kU
Bd Luang tdng td dien
bi chl ifXA'^H./tf
f^dn Tap thdn nho tien
I^dn Tdp vdn chi bi ki
Ly Nhdn vdn hgi bi M
Lirang Son huyen bi ki
An Ldng xd vdn chi bi ki/
An Idng xd Vdn hdi bi ki
K6 miiu bi ki ^0sl^it
Kl hifu N°2661-62
N°239S-2401 N"2423/24
N " 2 3 9 2 / 2 4 2 5
N"2659-60
N ° 2 6 6 7 - 7 0
N"2830-31
Nien dai trSn thdc ban VTnh Thinh thiH3(1717)
VTnh Thinh thu 16(1720) Vinh Thjnh thil 3 1 ' VTnh Thinh th(r3(1707)
VTnh Thjnhlhii9(1713) VTnh Thjnh thii 3 0 '
VTnh Thjnh Canh T h i n '
Nien d^i ird'C dodn
Tu Diic thu 13 (1860)
Tu Duclhil 16 (1863)
Tu Ducthu31 (1S78) Thcri Nguyln,>nam
1868
Tu Due thii 9 (1856)
Tu Dliclhll30 (18T7)
Tu Diic Canh Thin (1880)
Co 2 thac ban ngyy tao nifin dai Bao
Hung: Quynk Luu huyin triing lu Id vii
bi ki ^ ^ m ^ n - m ^ ^ i t ki hifiu
N°2823 nguy tao I i Bio Hung tiift 1,
uflfc doan l i Thanh Thai thft 1; Triing tu
tu vU bi ki/ Trirng tu tie vii quyin ciing bi
ki ^i^n^^-'^i-tf^m^m^^-^ ^
hieu N " 2 8 3 2 - 3 3 nguy tao la Bio Hung
thft 5, uoc doin la Thieu Tri thft 5
Trong sfi 20 tiiac ban van bia chftng tfii
tiiam khio v i ttich ra tft cufin Vdn bia Nghe
An CO 9/20 vin bia khflng ^ nifin d^,
11^0 bia con lai deu cfl nifin dgi thuflc trifiu Nguyfin: Thanh Thm (4 bia), Ty Dftc (3 bia), E)flng Khinh (1 bia), Bao Dai (3 bia) Nifin dai cfta 102 van bia dugc chftng tfli thfing kfi nhu sau:
Nien dai
Le T r u n g h u n g
Trieu N g u y e n
Khong ghi nien dai
T o n e cpng
So bia
5
38
12
5 5
Ty le %
9.09% 69.0%
2 1 9 %
1 0 0 %
2.3 Ngudi soan bia: Nhflm van bia
do dia phuong lam ra cfl 18 van bia
khong ghi tfin soan gia, 2 bia Hgi Tu vin,
1 bia Hgi Tu vo, 2 bia ghi hgc trfl (Pho
bang, Tft tai, Cft nhin) sogn, 1 soan gii
la Trgng nguyfin, 13 Tifin sT, 1 Pho bang,
7 Cft nhan v i 2 Tft tii Cy thfi:
S c a n gia
C o soan gia
Khong CO soan gia
T^ng cdng
S6 bia
38
17
5 5
T y le %
6 9 %
3 1 %
1 0 0 %
Trang 5S t t
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
2 1
22
23
So
5 4 2 % ;
H g t g n
Van D d c Giai x l t t t "
N g u y i n Dilc D^lt ^ ^ i i
N g u y i n T r a n g Tinh K.& 4 '
Cao Song T h i e ti9.^
Tran Dinh Phong F*Jii|ft
H 6 C h u C 4 t i ^ ; S I #
D6 Quang " * t *
Nguyen Trgng Tuu [Sc'fl'^
N g u y i n Thanh R JiS,"
NguySn Dang Duong P t ^ ^
Le Huy Toan # * ¥ « »
Pham N h u X u o n g is.-itfi§i
Nguyin Hitu Chinh fft^S^
D u o n g Thuc Hap ^ ^ ' ^
Bili Ducmg Lich ^i^M
N g u y i n Ngoe R.ii
Nguyen True P t i ^
Pham Dinh Toai HM.'^
Nguyen Trang Quan K.,^-"^
L e B a H o a n j ? # i a
N g o Tri Khuong ^ ^ ^
N g u y i n Huy Chi i S c i ^ S
Nguyen Thdc Dinh M.^^
m gia bia khuydn hpc ciia tinh N g h e
C i i n h a n la 2 9 % :
H Q C vi
Trang nguyen
Tien sT
Pho bang
Cii nhan
T u t a i
T o n g c$ng
So 111
H o c vi c a o n h a t Tien sT Tien sT Cii nhfin Tii tdi TiSn sT Tii tii Tien sT
CH nhan Tien sT
C u nhan Cil nhan Tien sT Tien sT Tien sT Tien sT Tien sT Trang NguySn
Cd nhan Cil nhan Tien sT
C u nhan Tien sT Pho bang
K i hieu t h a c b a n va sach sao c h e p
2832 -33; 2848 - 49;
2 8 1 8 - 2 8 2 1
2 3 9 8 - 2 4 0 1 ; 2 6 6 1 - 6 2
2423 -2424
2 4 2 3 - 2 4 2 4 2430-31 2628-29 2659-60 2653-54 2657-58 2671-72 2394-97 VHv.277 2375/2383
2823 VHv.277 VHv.277
47636 VHv.277
Van bia Ngh? An Van bia Nghe An Van bia Nghe An Vim bia Nghe An Van bia Nghe An
An d a s 5 c6 h g c vj c a o trong x a hoi Tien sT la
rong
1
12
1
7
2
2 3
T y l 6
4 3 %
5 2 1 %
4 3 %
3 0 5 % 8.7%
1 0 0 %
Qua trgn thiy dirge vai tto, uy tin cua moi soan vin bia luu truyfin cho hiu t h l cac nha khoa bang, hg dugc tin nhiem Chinh hg la nhftng tim guong sang ve
Trang 6tinh thin hieu hgc ciing nhu hogt dgng
khuyfin hgc dfii vcd nguoi din Nghe An
3 N$i dung phan anh tren bia
khuyin hgc tmh Ngh? An:
Bia khuyfin hgc cfta Nghe An tap
tnmg chft yfiu o miy ngi dung sau:
3.] Ghi lgi viec xdy dung triing tu
vdn miiu, vdn chi
Ngoii 24 van bia Vin mieu Thing
Long ghi danh 30 vi TS va 23 vin bia
Vin mifiu Hufi ghi danh 41 vi TS que
Nghe An do dgi khoa qua tft trifiu Le dfin
Nguyfin, chftng tei thong ke dugc 18 van
bia dung tgi vo mieu, van tu, vin chi, tu
vu tft cip huyfin, tflng, xa, thfln Cy thfi
vfl mifiu (1 bia); van tft cip huy?n (7
bia): huyen Luang Son, Dong Thanh,
Yen Thinh, Quynh Luu, Nam Dan,
Nghi Lgc; cap tong (4 bia): tfing Thuin
Tnmg, Do Luong, Dang Xa, Phft Hiu;
van chi xa (4 bia): xa Li Trai, Cfl Chu,
An Lang, Dien Ky; vin chi thon (2 bia):
thfln Vin Tip, Quynh Dfli Ngi dung cfta
nhiing tim bia nay noi vfi vific xay dung,
triing tu di tt'eh dfi lam noi tho phyng cic
vi Tifin hifin, Tien nho: " ^ ^ - ^ ^ ^ ^ X
/Hai huyen Dong Yfin ta '^ Van mifiu d i
cfl tft liu- Sau nam Binh Tuit bi chifin
ttanh tan pha, mfta dfing nim Dinh Hgi trftng tu lgi, chinh vu, bai duflng dfiu 5 gian, hai nha t i hftu dfiu 3 gian Go, gach, gfli, cfing thg, mgi kinh phi dfiu do than hao hai huyfin sai thu, din cfta 9 tfing gflp, cung cac khoin tifin quyen gflp, tifin vgng Phu dich thi tfty vific ma liy nguoi fl gin cho thuan tifin Viec trft tinh do hing thin hao cftng ttfing coi vific m sfta, nguyfin Huin dgo Lfi quin Sat Trai ttg giup, cfln vific quyen gflp, sai khien vifin Phft thft Nguyin quin Trftc Hifin cung het long viy Viec xiy dyng ttii qua 6 thing mfli xong Qua 3 nam flng Pham quin nguoi Phugng Xuyfin ban bgc voi tinh vfi vific quyen gop tien cua dfi xiy nha giai vu ben trii Qua 4 nam huyfin dung nha giai vu bfin phii, quy mo rflng rii, sing sfta, giflng
nhu mfli vay"[ N ' ' 2 4 3 0 - 3 1 ] Hay bia
Triing tu tu vu nifin dgi Bao Hung thft 5 [uflc doan nifin dai Thieu Tri dnx 5
(1845)] fl thfln Quynh Doi, huyfin
Quynh Luu: ''4-^.^t^^^'^^Si^
R ^ ^ ^ 4 t ^ l £ i J t ^ ^ ^ ( ) J-Xr/f>& i4.^-i^#^-#-?^ijh-t^/Huyfin ta cfl Tft
vu tft xua, tuong truyen l i tft Hoing Mai dfli dfin Quynh Lam the chfi khflng cfln tra cftu dugc Nay cho phia Tiy khu din
cu thon Qu^nh Dfii la dat cfta Giam sinh Hoin Hai Tft thai Le cu ( ) sau lam nfin van chi cua van hgi thfln fl diy vay" [ N ' ' 2 8 3 2 - 3 3 ] Theo quan nifim cfta ngufli din noi diy vific xay dyng trftng tu van chi, van tu giftp cho nghifip khoa cft dia
phuong ngay thfim chin phat: Luang San kuyin bi ky ^ O ^ ^ - R ^ i e [ N ' ' 2 6 5 9 - 6 0 ] , Trudng Mi xd bi ki/ Si kdi ddng bi ki ki hifiu ^^^^mtl^^^mt ^ 2 6 7 1
Trang 7-72], An Ldng xa vdn chi bi ki ^ i ^ ^ ^
A!ta^ie.[N°2670] dfiu phan anh difiu dfl
/Nam Quy Mao (1843) Han lam vifin
Trye hgc st Hfle Lu hg Nguyfin hgp cac
than hao cua huyfin chgn dat dfi lip ra
dan Tifiu Son, noi cftng tfi rifing bat diu
cfl tft khi do Tft do su nghifip khoa cft tto
nen hung chin, nhu hg Nguyfin or Van
Truflng, hg Nguyen fl Dfl Luang nfli tifip
dfi Tifin sT, nguoi do Cft nhin, Tft tii cic
khoa ngiy cang tang, nfin mfli ban tinh
dfli din tilinh Van tft nhu sach ciia huyfin
truorc day vay)" [N*'2659-60] Ngoai vific
ghi lai vific trftng txx van chi, van tu, bia
con khac hg tfin nguoi dfi dgt cfta vimg
dit dfl, nhu mgt hinh thftc luu danh, bifiu
duong tinh thin hifiu hgc, khuyfin khich
sT khi nho phong; Liin Tri gidp vdn tu bi
ky ^ i i t T x ? ^ « ^ t & , Vdn Tap vdn chi bi
kd f ^ ^ i ± 4 « e [N°2423-24], Vd di
[N°2848-49]
3.2 Lieu danh nhdng ngudi do dgt
ciia dia phuang
Van bia ghi ten nhiing-nguoi dfi tft
dai khoa (Tien si), trung khoa (Huong
cflng, Cft nhin) dfin tifiu khoa (Sinh do,
Tft tai), Hifiu sinh, Khfla sinh thuflng cfl
ten ggi nhu Dgi kkoa liet vi, Lich dgi dgi
khoa bi ky, Le Piiu Huang cdng bi ky,
Hodng triiu Tu tdi bi chi, Tiin triiu kkoa
bi Theo thfing kfi, hifin cfl 12 bia cfl nfli
dung vifit dufli dang ding khoa lyc Nfli
dung cua cic tim bia nay gifing nhu cac
sach ding khoa lyc, l i ghi danh cic tri
thuc Nho hgc trong pham vi mflt dia
phuong Theo ghi nhin cua chung toi cfl
01 bia Dang khoa cfta don vi cip thfin:
Vdn Tap thdn nho tien bi ki t^Hi^^
a^ie.[N°2398-24ai] ghi tfin cac vi dfl dat ttong thfin gfim 1 vi dai khoa, 5 vi Huong
giai, 12 vi Huong tuong: "^'K:k.^^'\'i^
'^•aS-^l'lM^^^JCac vi tirflng cflng
dfi Dai khoa ttii cac dfli thi Hgi trung tam truong Nguyfin Trung Thft, tu l i Thifin Hanh, con ttai thft 3 Thien Thuit tien sinh- Trftng Giim sinh trifiu Lfi, khoa Quy Mui nifin hifiu Cinh Hung (1723), trftng thi Hgi, lam quan dfin Tri huyfin huyfin Tmng Thuin)" [N'^2400]; hay " ^
^.PilM3^ac vi tifin sinh dfi Huong giai ttii cac doi: Giam sinh Nguyen Trgng Muu
tu Thien Ke, con ttai thft hai Thien Thuit tifin sinh, thi do vao trifiu Le, iam quan dfin chfte Tri huyfin huyen Chin Phftc)" [ N^2398] 01 bia dang khoa lyc cip xa,
dfl l i Dgi khoa liet vi/Hiiu sinh Tu ldi li$t
vi ^¥tms.m^^^mfL,
[N''24II-2114] khic tfin cic vi dfl dat cua x i Hoang Xa huyfin Dfing Thanh, phan ra 3
vi dai khoa, 36 vi Tft tii v i sip xfip theo 5 tiion ttong xa: ":^#?ij-f5.^ = f [Slifttt
^ i = r ^ # ' l i ^ ^ o # / D g tam giap Dfing Tifin sT Hoang tuflng cfing ( hfty ia Nhae, ngufli thon Nggc Lam, dftng thft 13 khoa Nhim Tuat nien hifiu Cinh Thflng trifiu Lfi (1502), gift chfte Giam sit Ngu sft, cft
di sft Hgi thi trung tam truong hg Vuong, tfin Tfi Dinh thon H i Cat, lam quan dfin
ehftc Tri huyfin)" [ N°2411]; hay " ; } t i ^
Trang 8;^-t*^^ia:fi#H#( ) ;-^§*ti
( )/Hifiu sinh thfln Nggc Lim: Hoing
Cflng Mifin ( con quan Tifin si), Lfi Ba
Thuc, Hoing Lifim Binh, Lfi Min Dftc,
Hoing Vifit Hgc ( ) Hifiu sinh thon Ha
Cat: Vuong Tuin Due; Hieu sinh thon
Viiih Bmh: Hoang True Dao, Hfl Trgng
Hy, Lfi Thifin Due" [N''2412] Sfl cfln lai
chft yeu l i dang khoa lyc hing tflng nhu
tfing Nam Kim, Vo Liet, Xuan Lilu Cy
thfi la bia Nho tien luc 6/ Ay •fiS ^ -fS- «^ i t ,
Nam Kim long tu vu hgu tu: ghi vfi tifiu
sft 6 vi do dai khoa va 17 vi dfi trung
khoa cfta tflng Nam Kim/^'u, sau dfii l i
tflng Trung Can hay Tiin ttiiu khoa bi
ghi tfin, chfte quan cua 16 vi Huong cflng;
46 vi Sinh dfl, hifiu sinh, nho sinh la
ngufli teng Xuan Lifiu, huyfin Nam Dan;
Kim trieu khoa bi ghi tfin v i chfte quan
cfta 3 vi dfl thi Hgi (1 Tifin sT, 2 Phfl bang)
ciing 16 vi dgu Huong cfing, Cft nhin, 45
vi dgu Sinh do, Tu tai vao trifiu Nguyen
nguoi tfing Xuin Lieu, huyfin Nam Dan
Khic voi cic sach dang khoa lyc
thuong soan rifing cho ngufli dfl dai khoa
vi trung khoa, cac bia dang khoa lyc nay
thuflng ghi chung, theo thft tu ngudi dfl
dgi khoa ghi truoc, rfli dfin trung khoa,
trong phin trung khoa Huong cfing
truorc, Sinh dfl, Cft nhin rfli dfin Tu tii
Co bia ghi chung fl trifiu Lfi va Nguyfin,
cfl bia tach rieng ngufli do dat ciia hai
triiu dai niy Ding chft y hon c i la cym
bia dang khoa tai dinh x i Vo Liet huyen
Thanh Chuong Noi day gflm 06 tim bia
Dang khoa lyc: Lich dgi dgi khoa bi ky,
Le triiu Huang cdng bi cki, Li triiu
Huang cdng bi cki, Hoang Piiu Cu nhdn
bi ki, 02 bia Hodng Piiu Tii tdi bi cki ghi
chep ve 2 vi Tifin si, 3 vi Phfl bing, 63 vi Cft nhan v i 377 vi Tu tai trai qua cac trifiu tft Lfi dfin Nguyen cfta tfing VS Liet, huyfin Thanh Chuong, Nghe An xua
Van bia Lich dgi dgi kkoa bi ky co ghi
"Phan Nhan Tuflng qufi xa Hoang Xa diu Dflng Tifin si chfi khoa nam Nguyfin Hfla thu 14 trifiu Lfi (1546) lam quan fl Vifin Tri phien hinh dugc phong sic Phftc thin nhifiu lin Phan ST Thuc que
x i Vo Liet diu Tft tai khoa Canh Ty trifiu vua Thieu Tri (1841), dgu Cft nhin khoa Binh Ngg trifiu vua Tu Dftc (1846), diu Dfi tam giap Dfing Tien sT xuit than khoa
Ky DEIU (1849) Lam chanh sft nhi Thanh, lin lugt lam Tham tri hai bfi (Bg Binh, Bg Lgi) ( ) Phan ST Bang que xa
Vo Lifit, diu Cft nhan khoa Nhim Ty trifiu vua Duy Tin (1912), diu Phfl bing khoa Qu;^ Sftu trifiu vua Duy Tan (1913) thing Han lim vign Thi dgc, Dflc giio Han tu truflng Quflc hgc'^ Diy dugc coi
l i tai lieu dang khoa vfl cftng co gia tri va hifim cfl cfta mgt vimg dat giau truyfin thflng hieu hgc va khoa bang Vi?c ghi danh nhftng nguoi dfl dgt o dia phuong cfl tic dyng khuyfin khich tinh thin hifiu hgc o lang xa Trong khi khong cfl tii li^u dang khoa chinh thflng nao ghi lai tieu sft cac vi dfl Trung khoa tft Lfi Trung hung trfl ve truoc thi tu lieu dang khoa trong cic vin bia fl dia phuong se gflp phan tim hifiu, bo sung nhieu thfing tin hfln ich vfi cic nhi khoa bang niy
3.3 Hogt dgng cua koi Tuvdn, Tuvd
Hgi Tu van la mgt ttong nhung to ehftc quin chftng dflng vai ttfl quan trgng trong hoat dgng ling xa Nhung nguoi tham gia ttong Hgi Tu vin phii l i nhung nguoi bifit chft Han, chft Nom,
Trang 9cao hon la nhung ngufli do dgt khoa
truang Mflt ttong nhftng vai ttfl cfta Hgi
tai cic thfln x i dfl l i tfi ehftc xiy dung,
triing tu Van tft, Vin chi lam noi tho tu
Khflng Tft v i cic vi Tifin hifin, myc dich
l i duy trt, chin hung Nho giio, nfiu cao
tinh than khuyen hgc cho ngufli dan dia
phuang Hifin tai Nghfi An co 04 vin bia
cfta Hgi Tu vin, 02 hfii Tu van cip thfln:
Ly Nkdn vdn hdi bi S i=- X-^ ^
[N"2392/2425], Hgi Tdm thon vdn hdi
t-^^Hyat [N°2629]; 02 hfli Tu van
cip x i la Hodng Xd xd van hgi bi ki #
^?i:^-t s^i& [N''2394r97], An ldng xd
Vdn hgi bi ki ^ fk i^ X-f ^ i t
[N 2669] Ngi dung cua van bia cfta hgi
chft yfiu nfli vfi vific xay dung, trftng tu
van chi, vin tft: " : ^ ^ - f - : ^ - # - ^ : ^ y o ^
- ^ " E ^ S i t - ^ ^ m h i^-fa^J^iL;fe-/Van
hgi thfin Ly nhin ta da cfl tft liu, tft fing
Tri phft Phgm cfing xiy Van chi a bfin
trii Tien Son, sau chuyfin vfi phia tiy xft
Ngam Ly, dugc vai nam lai di chuyfin
tfli bfin phii Tifin Son " [N*'2392-2425]
Thfli Gia Long v i n chi cua thon Hfli
Tam dugc xiy dyng a xft Dfing Cfta
Tiep sau Hao truflng ttong thfln gflp lai
tifin cfta sfta sang lai thinh tfla nha lgp
ngfli, thflr phyng tifin hifin: "#i*] ^ • ^ S
-t^i^lti^i^^i^^^^/CAc vi Hao
truflng ttong thfln dfiu quyfin gflp, bo
tifin cfta cfta gia dinh dfi sfta sang, xiy
dung tu du6ng,trfin lgi lgp ngfli, thfim cfl
mao, dufli nha miy n h | n ' ' cung tuflng
thflng sufit, cao rao sing sfta v§y"
[N*'2629]
Ghi tfin nguoi dfl dgt cua dia
phuang, chft yfiu ngufli dfl ttung khoa va
tifiu khoa "Huong cong trftng thi khoa Dinh Dgu trifiu Lfi cu Thai Doin Man tifin sinh, thon Yen Lang; Hifiu sinh, Sinh dfi ttifiu Le cu Thai Nhu Lfi tifin sinh, Phan Do Tifin sinh, Phan Tifin tifin sinh Thai Dinh Tuin tifin sinh Thai Dinh Tgo tifin sinh, Thii Phftc VTnh tifin sinh, dfiu la nhung ngufli thon Yfin Ling Tft tai khoa Giap Ngg Thii Vin Truflng tien sinh, Tft tai khoa Giap Ngg, At Mio Thii Van Khufi tien sinh, ngufli thfln
Yen Lai " [ N ' ' 2 6 6 9 ] Bia HodngXdxd vdn hgi bi ki [N°2394-97] khic danh
sach Giim sinh, Cft nhan cfta xa " | S : i
^#titdbt#i^A^*^i=r^=H-( )
^'s:^^i^n%H^^^n- ( )^/vR
i^ X ^ /Giim sinh Hoang Vin Bin ngufli thfin Phft Difin, Tri huyfin; Hoing Cflng San ngufli thfln Nggc Lam, trftng Tien sT nam Nhim Ty, chau cfta quan; Vuong Tfl Hoing nguoi thon H i Cit ( ); Nguyfin Phftc Hoing ngufli tiifin
Ha Cat Iam quan dfin Tri huyen; Cft nhan Nguyen Van Lifim"
Hay ghi lgi cac difiu lfi cfta hfii: " i ^
n: -r^:=~n^^n%^ji~^->^t
^ " # # ^ ^ + # - t + ^f,^;-§/(Lfi tfi
Dinh chinh tfi vio ngay r i m tiling Hai, thing Tim, nguoi mufin vao HOi phii la nguoi thuc hgc moi dugc (tifin quan Cftng ttiu rugu) Rugng tfi cho phep canh tic, han 3 nim thay ngufli nhin canh tic Cam chi chai co bgc nhan ngiy hfli Mftng ngufli dfl dgt, mftng thg ngufli trfin 60, 70 tufli gflm ciu dfli, ttau, rugu" [ N°2425]
Vo cft l i mgt bfl phgn khflng thfi tach dfli cfta khoa cft Bfin canh ngufln vin bia cfta Hgi Tu vin, Hgi Tu vo cua
Trang 10Nghfi An CO 03 t i m bia cfta rieng Hgi
Bia Vd hgi ti diin bi ky ghi vfi vific xiy
dyng nha Thanh cfta Vo hgi xa Tnmg
Cin v i o n i m Nhim Ty nien hifiu Tu
Dftc thft 5 (1852) "CJuan vifin, hao myc,
din binh ban dinh tifin hanh bien te, xiy
dyng chinh duflng nha Thinh hgi Vo vfi
phia dong cua xa, dit rugng tfi v i mua
sam te khi" va dat ra quy dinh ve tfi lfi
cfta hgi Vo "Hang nam Xuin Thu lfi tifit,
tfi tu lien sau Van hfli tu nay vfi sau
nen tifip tyc tu sfta de khoi hoang phfi"
Bia van khoa cfta lang Lifin Tri xa Lifin
Thanh huyfin Yfin Thinh vfin d i cfl tft
liu, vo giai khong co bia sao dugc "Lang
gap rut suu t i m ghi chep hg tfin, su
nghifip cfta cic cy ttong gia phi, t i t thiy
deu ghi chep dfi dfli sau khong quen",
danh sach gfim 82 vi vo giai ttii cac
trifiu cfta Iang Vdn vo quan bi x.^'^f^
ghi tfin va chfte quan cfta 6 quan vin v i
14 quan vo ngufli tflng Xuan Lifiu,
huyfin Nam Dan nhiing vin bia nay cfl
gii tri khuyen khich tinh thin "ttgng vo"
cua ngufli dan Nghfi An
3.4 Ghi lgi tiiu su dank nkdn biiu
duang ngudi tdt Pong tap, kkoa cu
Hi$n 6 Nghe An co 09 t i m bia co
nfli dung ghi lai tifiu sft danh nhin, ngufli
do dgt Lo£d bia niy chft yfiu dugc dung fl
tft duong dflng hg, tren bia co the ghi tifiu
sft 01 ngucri hay nhieu ngufli ciing dfi dat
khoa bang cua dflng hg, ghi ve ngufli thiy
dgy minh Soan gii nhiing tim bia nay la
nhiing ngufli do dgt khoa danh nhu Trgng
nguyen Nguyen True soan Thdi su Cuang
Qudc cdng bi ki (NguyinXi) j^tf^mit:
i^-ie.[N"47636], Tifin sT Van Dftc Giai
soan Thugng thu Thiiu bdo Dui Qudn
cdng Nd Tudng cong tu dudng bi ki ^
t 'p- i^^1k^ "^ ^n =f8 'A' ^ ^ 4 ie
[N°2818- 2] Hoac hgc ttfl la Pho b ^ g , Cft nhan, Tft tii ciing ghi lai vfi nguoi
thiy cua mlnh: Li nham dgo trai Nguyin liin sink tkg tdng : i t ^ J t ^ l f t , ^ i # ^ [N"2638-39], San Dudng tien sink tu bdc tkg tdng O t ^ ^ i g h # ^
[N°2655-56] Sau khi Thii su Cuong Qufic cflng Nguyin Xi mit nam 1465, vua Le Thanh Tflng cho dung dfin tho fing tgi que nha dfing thfli lenh cho Trang nguyfin Nguyen Trye soan bii van bia dfi khac vao da Tifiu sft, hinh ttgng cfta Nguyen Xi dugc Nguyen True ghi lai mgt cich day dft nhat Dfl chinh la tam guong sang ve y chi, tii nang cfta mgt vi vo tuong qufi huong Nghe An:
" - i : ^ - M R * * I ^ S - ^ ^ # ^ : ^ - t | : " - # - J [ i t
^ ^ • f f F - ^ # ^ : ^ / 6 n g la nguoi hg Nguyin, dugc ban Quflc tinh hg Lfi, hfty
la Xi Cha hfty la Hfli, me hg Vo hfty Hach Miy dfli sfing a xa Thugng Xa, huy?n Chan Phftc dit Hoan Chiu Cufii doi n h i Hfi gap buoi binh bifin luu ly, ben den song fl Lam Kinh khi dfl moi 9 tafli Lfln Ifin ong theo Thii Tfl Cao hoang dfi khfli nghTa, da cftng anh la Bifin, vugt nfti bing sfing, mu ram tfin
da, lip nfin cflng lfln ( ) Ong cfln dugc gia phong ia Hun tuflrng quflc Thii phfl Cuong Quflc cong Bflng lgc, c i p bac, pham ttit, deu dgt tfli dot dinh vinh