Tâm lý dạy học, tâp lý học

Anhchị hãy đề xuất các biện pháp để hoạt động dạy học đạt hiệu quả cao dựa trên phân tích những cơ sở tâm lí của quá trình dạy học ở đại học. Anhchị hãy lựa chọn một giải pháp và liên hệ với thực tiễn tại cơ sở anhchị đang công tác hoặc đơn vị anhchị quan tâm.

Đề bài

Anh/chị hãy đề xuất các biện pháp để hoạt động dạy - học đạt hiệu quả cao dựa trên phân tích những cơ sở tâm lí của quá trình dạy học ở đại học Anh/chị hãy lựa chọn một giải pháp và liên hệ với thực tiễn tại cơ sở anh/chị đang công tác hoặc đơn vị anh/chị quan tâm

****************************

Bài làm

I Cơ sở tâm lí của quá trình dạy học ở đại học

Cơ sở tâm lý của quá trình dạy học ở đại học được tiếp cận theo hai hướng là hoạt động dạy học của giảng viên và hoạt động học của sinh viên

1 Hoạt động dạy học của giảng viên

Hoạt động dạy học của giảng viên có thể khái quát là sự tổ chức và điều khiển một cách tối ưu các hoạt động học của sinh viên Nhiệm vụ quan trọng của người giảng viên là thông qua việc tìm kiếm các phương pháp dạy học, tích cực hóa hoạt động nhận thức của sinh viên Giảng viên cần phải biết cách tổ chức, điều phối, khuyến khích, giao bài tập hoặc đặt vấn đề để sinh viên tự tìm tòi, khám phá

Để làm được những điều đó, trước hết, người giảng viên phải đồng thời học hỏi, nghiên cứu sâu, mở rộng và làm phong phú hơn những tri thức khoa học ở bộ môn mình giảng dạy

Có thể phân loại trình độ giảng viên theo 4 nhóm như sau:

Nhóm 1: giảng viên có khả năng vừa là nhà khoa học vừa là nhà sư phạm và kết hợp một cách xuất sắc cả hai vai trò Đây là những người có trình độ nghiệp vụ cao

Nhóm 2: giảng viên đã làm tốt nhiệm vụ của nhà khoa học nhưng kỹ năng giảng dạy còn yếu, bài giảng không đủ hấp dẫn sinh viên trên giảng đường Những giảng viên này phù hợp với công tác hướng dẫn và nghiên cứu khoa học

Nhóm 3: giảng viên chỉ thực hiện tốt các hoạt động sư phạm mà không thực hiện tốt hoạt động nghiên cứu khoa học Phần lớn giảng viên đại học thuộc loại này

Nhóm 4: giảng viên yếu cả về hoạt động sư phạm lẫn hoạt động khoa học

2 Hoạt động học của sinh viên

Hoạt động học ở đại học hướng đến những tri thức khoa học, các kỹ năng - kỹ xảo nghề nghiệp mà người sinh viên cần trang bị Ngoài việc lĩnh hội các tri thức khoa

học, sinh viên được khuyến khích sáng tạo hoặc góp phần sáng tạo các tri thức mới dưới sự hướng dẫn của giảng viên

Mục đích của hoạt động học không chỉ hướng vào việc lĩnh hội tri thức mà còn hướng vào làm thay đổi chính bản thân sinh viên Hoạt động học của sinh viên gắn liền với hoạt động nghiên cứu khoa học và không được tách rời hoạt động nghề nghiệp Hoạt động học của sinh viên diễn ra dưới sự điều khiển trực tiếp của giảng viên và nằm trong khuôn khổ của chương trình đào tạo thuộc một chuyên ngành nhất định

Nét đặc trưng trong hoạt động học tập của sinh viên không chỉ là quá trình nhận thức ở mức độ cao mà trọng tâm còn là quá trình tư duy tìm tòi, khám phá Hoạt động học của sinh viên đòi hỏi sự sáng tạo cao, những tri thức sinh viên cần có vượt ra ngoài giáo trình, bài giảng mà giảng viên cung cấp Đó còn là cách tư duy, phân tích,

tự liên hệ và áp dụng vào thực tế Sinh viên phải tự giác, tự chịu trách nhiệm và quyết định kế hoạch học tập của mình để trong một thời gian nhất định đáp ứng được các yêu cầu của quá trình đào tạo

Trong hoạt động dạy, giảng viên là chủ thể với hai chức năng là truyền đạt thông tin và điều khiển quá trình nhận thức cho sinh viên Về phía hoạt động học, sinh viên

là chủ thể với hai chức năng là lĩnh hội thông tin và tự điều khiển quá trình nhận thức của mình Sự tương tác của các chức năng này làm cho hoạt động dạy và hoạt động học có mối quan hệ tác động biện chứng trong một hệ toàn vẹn, thống nhất và làm xuất hiện khái niệm dạy học: Dạy học là quá trình cộng tác giữa thầy và trò luôn tác động qua lại, bổ sung cho nhau để truyền đạt - điều khiển và lĩnh hội - tự điều khiển tri thức nhằm tạo cho người học khả năng phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhân cách Ta có thể sơ đồ hóa về các chức năng của hoạt động dạy và hoạt động học như sau:

Hình 1: Sơ đồ các chức năng của hoạt động dạy và hoạt động học

Nguồn: Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2003)

3 Cấu trúc tâm lý

Hoạt động dạy của giảng viên và hoạt động học của sinh viên có mối liên hệ tương tác lẫn nhau và không thể tách rời Bằng cách nắm được cấu trúc tâm lý, người giảng viên/ nhà giáo dục có thể truyền đạt và đưa những tri thức đến người học một cách hiệu quả nhất Cấu trúc tâm lý hoạt động của người dạy được xác định như mối liên hệ lẫn nhau và tính kế tục trong các hành động của người dạy thông qua việc giải quyết các nhiệm vụ sư phạm nhằm hướng đến những mục đích đã đề ra Cấu trúc tâm

lý dạy học đại học được cấu thành bởi 5 thành phần chức năng: Nhận thức, thiết kế, cấu trúc, giao tiếp và tổ chức

Thành phần nhận thức là các hành động có liên quan đến việc tích luỹ tri thức, phương tiện phục vụ quá trình đó và các kỹ năng tìm tòi, khám phá Ví dụ: kỹ năng nghiên cứu một nội dung khoa học cụ thể và phương pháp tác động (giải thích, truyền tải, truyền đạt) cho người khác; kỹ năng tìm hiểu những đặc điểm lứa tuổi và loại hình

cá thể; kỹ năng tự phân tích và đánh giá quá trình cùng kết quả hoạt động của bản thân

Thành phần thiết kế là những hành động liên quan đến việc lập kế hoạch để thực hiện các nhiệm vụ sư phạm và nghiên cứu, cùng với cách giải quyết các nhiệm vụ

đó Có thể dẫn chứng một số kỹ năng sau: (i) kỹ năng dự kiến các hoạt động của sinh viên; (ii) Kỹ năng xây dựng kế hoạch giáo dục và giảng dạy; (iii) Kỹ năng thiết kế các biện pháp tạo hứng thú học tập và đam mê nghề nghiệp cho sinh viên; (iv) Kỹ năng xây dựng các biện pháp dạy học và tổ chức kiểm tra đánh giá hoạt động của sinh viên

Thành phần cấu trúc là các hành động có liên quan đến việc lựa chọn, sắp xếp nội dung thông tin trong bài giảng, xêmina và một số biện pháp khác Có thể lấy ví dụ các kỹ năng: (i) Kỹ năng lựa chọn, sắp xếp nội dung thông tin cần truyền đạt; (ii) Kỹ năng dự kiến hoạt động lĩnh hội của người học; (iii) Kỹ năng dự kiến hành vi ứng xử trong quá trình tác động tới người học

Thành phần giao tiếp là những hành động liên quan tới việc hình thành mối tương quan 2 chiều giữa giảng viên và sinh viên Có thể kể đến những kỹ năng như: (i)

Kỹ năng thiết lập mối quan hệ đúng đắn với những đối tượng tác động của giảng viên; (ii) Kỹ năng xây dựng mối quan hệ đúng đắn với lãnh đạo (theo chiều dọc) và đồng nghiệp (theo chiều ngang); (iii) Kỹ năng phối hợp hoạt động có tính chuyên môn hẹp của bản thân đối với những vấn đề ở tầm vĩ mô

Thành phần tổ chức là những hành động thực tiễn, tư tưởng, giáo dục để tổ chức cụ thể hoạt động sư phạm cùng với các hoạt động khác giữa người dạy và người học Thành phần này bao gồm: (i) Tổ chức thông tin - thông báo; (ii) Tổ chức các hoạt động của sinh viên; (iii) Tự tổ chức hoạt động của bản thân trong quan hệ với sinh viên

và người khác

Cấu trúc tâm lý của hoạt động sư phạm thay đổi theo trình độ và sự thuần thục trong kỹ năng sư phạm của giảng viên Tay nghề và sự thuần thục đó của người giảng viên sư phạm được biểu hiện ở bề ngoài và trong nhân cách

Những biểu hiện bên ngoài của tay nghề sư phạm:

Hình 2: Sơ đồ các những biểu hiện bên ngoài của tay nghề sư phạm

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ tài liệu dạy học ĐHSP Huế

Những biểu hiện bên trong của tay nghề sư phạm:

Hình 3: Sơ đồ những biểu hiện bên trong của tay nghề sư phạm

Nguồn: Tác giả tổng hợp từ tài liệu dạy học ĐHSP Huế

Có 5 mức độ tay nghề hay trình độ hoạt động nghiệp vụ sư phạm của giảng viên

5 mức độ từ thấp đến cao Ở mức độ 1, người giảng viên chỉ đơn thuần truyền đạt những kiến thức đã biết trong sách vở, giáo trình Cấp độ 2, người giảng viên đã có

Trình độ thực hiện hoạt động

sư phạm

Chất lượng hoạt động sư

phạm

Ứng xử phù hợp trong các

tình huống

Mức độ đạt kết quả của sinh

viên

Các phẩm chất nghề nghiệp (xu hướng và năng lực nghề

nghiệp)

Thái độ tích cực đối với lao

động sư phạm

Hứng thú và lòng yêu nghề

Năng lực sư phạm

thêm một thao tác là cải biến thông tin và tìm cách truyền đạt hợp lý đối với đối tượng học Mức độ 3, hay mức độ trung bình, người dạy có khả năng tạo cho ở sinh viên những tri thức- kỹ năng - kỹ xảo vững chắc theo từng phần của giáo trình hay chuyên

đề Tiếp theo là mức độ cao, người dạy có khả năng hình thành cho sinh viên những tri thức - kỹ năng - kỹ xảo vững chắc theo toàn bộ giáo trình và chương trình cơ bản thuộc bộ môn mình đang giảng dạy Ở mức độ cao nhất, người giảng viên có khả năng kết hợp nhuần nhuyễn giữa tri thức chuyên môn và truyền tải, hình thành được tư duy linh động, sáng tạo, hình thành nên nhân cách của sinh viên Từ đó sinh viên có thể khai thác tri thức mới, tư duy độc lập và áp dụng kiến thức đã truyền đạt vào thực tiễn mới Ở mức độ này giảng viên không chỉ năm chắc logic vận động của nội dung dạy học mà còn hiểu sâu về cấu trúc nhận thức và khả năng sáng tạo của sinh viên từ đó làm cho logic vận động của nội dung khớp nối với logic nhận thức của sinh viên, tạo điều kiện cho sinh viên tích cực, tự lực, sáng tạo tự chiếm lĩnh những nội dung được học

II Các biện pháp để hoạt động dạy học đại học đạt hiệu quả cao

1 Tiếp cận để dạy từ việc giải quyết vấn đề

Dạy học giải quyết vấn đề (hay dạy học bằng cách nêu vấn đề, dạy học nhận biết

và giải quyết vấn đề) là quan điểm dạy học nhằm phát triển năng lực tư duy, khả năng nhận biết và giải quyết vấn đề Việc học được đặt trong một tình huống có vấn đề, đó

là tình huống chứa đựng mâu thuẫn nhận thức, thông qua việc giải quyết vấn đề, giúp người học lĩnh hội tri thức, kỹ năng và phương pháp nhận thức Dạy học giải quyết vấn đề là phương pháp cơ bản để phát huy tính tích cực nhận thức của người học, có thể áp dụng trong nhiều hình thức dạy học với những mức độ tự lực khác nhau và đặc điểm tâm lý của sinh viên trong khóa học mình đảm trách

Các tình huống có vấn đề có thể là những tình huống mang tính khoa học chuyên môn, hay những tình huống gắn với thực tiễn Bên cạnh dạy học giải quyết vấn đề, lý luận dạy học còn xây dựng quan điểm dạy học theo tình huống

2 Vận dụng dạy học theo tình huống

Đối với dạy học theo tình huống, việc dạy học được tổ chức theo một chủ đề phức hợp gắn với các tình huống thực tiễn cuộc sống và nghề nghiệp hướng đến Quá trình học tập được tổ chức trong một môi trường tạo điều kiện cho sinh viên lĩnh hội tri thức theo cá nhân và trong mối tương tác xã hội của việc học tập

Các chủ đề dạy học phức hợp là những chủ đề có nội dung liên quan đến nhiều môn học hoặc lĩnh vực tri thức khác nhau, gắn với thực tiễn Trong nhà trường, các môn học được phân theo các môn khoa học chuyên môn, còn cuộc sống thì luôn diễn

ra trong những mối quan hệ phức hợp Vì vậy sử dụng các chủ đề dạy học phức hợp góp phần khắc phục tình trạng xa rời thực tiễn của các môn khoa học chuyên môn, rèn luyện cho sinh viên năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, liên môn

Phương pháp nghiên cứu trường hợp là một phương pháp dạy học điển hình của dạy học theo tình huống, trong đó sinh viên tự lực giải quyết một tình huống điển hình, gắn với thực tiễn thông qua thực tập tại các công ty hoặc làm việc nhóm

Vận dụng dạy học theo các tình huống gắn với thực tiễn là con đường quan trọng

để gắn việc đào tạo trong nhà trường với thực tiễn đời sống, góp phần khắc phục tình trạng giáo dục hàn lâm, xa rời thực tiễn hiện nay ở các trường đại học

3 Vận dụng dạy học định hướng hành động

Dạy học theo định hướng hành động giúp hoạt động trí óc và hoạt động chân tay của sinh viên kết hợp chặt chẽ với nhau Trong quá trình học tập, sinh viên thực hiện các nhiệm vụ học tập và hoàn thành các sản phẩm hành động, có sự kết hợp linh hoạt giữa hoạt động trí tuệ và hoạt động tay chân Đây là một quan điểm dạy học tích cực hoá và tiếp cận toàn thể Vận dụng dạy học định hướng hành động có ý nghĩa quan trong cho việc thực hiện nguyên lý giáo dục kết hợp lý thuyết với thực tiễn, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội

Dạy học theo dự án là một ví dụ điển hình của dạy học định hướng hành động, trong đó sinh viên tự lực thực hiện trong nhóm một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với các vấn đề thực tiễn, kết hợp lý thuyết và thực hành, có tạo ra các sản phẩm có thể công bố Trong dạy học theo dự án có thể vận dụng nhiều lý thuyết và quan điểm dạy học hiện đại như lý thuyết kiến tạo, dạy học định hướng sinh viên, dạy học hợp tác, dạy học tích hợp, dạy học khám phá, sáng tạo, dạy học theo tình huống và dạy học định hướng hành động

4 Sử dụng các kỹ thuật dạy học hiệu quả và ứng dụng công nghệ thông tin trong tương tác để phát huy tính tích cực và sáng tạo của sinh viên

Kỹ thuật dạy học là những cách thức hành động của của giảng viên và sinh viên trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học

Các kỹ thuật dạy học là những đơn vị nhỏ nhất của phương pháp dạy học Có những

kỹ thuật dạy học chung, có những kỹ thuật đặc thù của từng phương pháp dạy học, ví

dụ kỹ thuật đặt câu hỏi trong đàm thoại Có thể truyền đạt bằng các kỹ thuật dạy học nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học như “động não – Brainstorming”,

“tia chớp”, “bể cá”, XYZ, bản đồ tư duy,…

Ứng dụng công nghệ thông tin vào bài giảng sẽ khiến người học có cái nhìn trực quan, toàn cảnh, dễ tưởng tượng kiến thức hơn Ngoài ra việc tìm kiếm thông tin, tự tìm kiếm thông tin và chọn lọc thông tin từ các phương tiện kỹ thuật số cũng rất quan trọng Người giảng viên thông qua việc tự áp dụng và hướng dẫn sinh viên của mình những phương pháp này sẽ giúp sinh viên chủ động, tích cực hơn trong học tập và tìm tòi cái mới

5 Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học

Không có phương pháp dạy học nào là toàn năng và phù hợp với mọi mục tiêu và mọi nội dung cũng như đối tượng dạy học Mỗi phương pháp và hình thức dạy học có những ưu - nhựơc điểm riêng Vì vậy việc phối hợp đa dạng các phương pháp và hình thức dạy học trong toàn bộ quá trình dạy học là cách quan trọng để phát huy tính tích cực và nâng cao chất lượng dạy học Dạy học toàn lớp, dạy học nhóm, nhóm đôi và dạy học cá thể là những hình thức xã hội của dạy học cần kết hợp với nhau, mỗi một hình thức có những chức năng riêng

Ví dụ trong thực tiễn dạy học ở các trường đại học hiện nay, nhiều giảng viên đã cải tiến bài lên lớp theo hướng kết hợp thuyết trình của giáo viên kết hợp với làm việc nhóm, góp phần tích cực hoá hoạt động nhận thức của sinh viên Tuy nhiên hình thức làm việc nhóm rất đa dạng, không chỉ giới hạn ở việc giải quyết các nhiệm vụ học tập nhỏ xen kẽ trong bài thuyết trình, mà còn có những hình thức làm việc nhóm giải quyết những nhiệm vụ phức hợp, có thể chiếm một hoặc nhiều tiết học, sử dụng những phương pháp chuyên biệt như phương pháp đóng vai, nghiên cứu trường hợp, dự án Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học là phương pháp dạy học tối ưu nhất hướng đến toàn bộ người học, giúp người học ở mức độ nhận biết khác nhau, mức độ hiểu biết, sở thích, hứng thú khác nhau tìm được điểm hứng thú trong môn mình đang học Từ đó việc tương tác giữa người dạy và người học trở nên hiệu quả hơn

6 Bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho sinh viên

Việc dạy và học nếu chỉ tiếp cận từ phía giảng viên là chưa đủ, một giảng viên dạy tốt chưa chắc các sinh viên của mình cũng học tốt Vì vậy giảng viên cần bồi dưỡng cho sinh viên của mình những phương pháp học tập tích cực, sự tự giác và chủ động nắm bắt tri thức, tìm kiếm thông tin và giải quyết vấn đề Phương pháp học tập một cách tự lực đóng vai trò quan trọng trong việc tích cực hoá, phát huy tính sáng tạo của sinh viên Có những phương pháp nhận thức chung như phương pháp thu thập, xử

lý, đánh giá thông tin, phương pháp tổ chức làm việc, phương pháp làm việc nhóm, có những phương pháp học tập chuyên biệt của từng bộ môn Bằng nhiều hình thức khác nhau, cần luyện tập cho sinh viên các phương pháp học tập chung và các phương pháp học tập trong bộ môn

“Cho cần câu cá chứ không phải cho con cá” – giảng viên cần để sinh viên của mình trở thành những người có trách nhiệm với việc học của chính bản thân họ, có năng lực tư duy, tự học, tự tìm tòi và lĩnh ngộ tri thức

III Liên hệ với thực tiễn tại cơ sở đang công tác

Em đang học Thạc sỹ tại một trường đại học tư thục Nhật Bản theo diện học bổng của trường Có thể lấy ví dụ một phương pháp dạy trong bộ môn tìm hiểu về cách tổ chức của các công ty Trong bộ môn này, thầy yêu cầu các sinh viên tự tìm công ty mục tiêu, phân tích về sơ đồ tổ chức của công ty, những vấn đề đang đặt ra của công ty đó Sau đó, mỗi sinh viên sẽ thuyết trình về công ty mục tiêu và cả lớp sẽ đặt câu hỏi về những kiến thức có trong bài giảng của sinh viên đó Sinh viên thuyết trình

sẽ kiêm thêm vai trò là người dạy, đưa kiến thức lý thuyết và thực tế cho cả lớp Cuối cùng, những vấn đề khó mà người dạy chưa giải đáp được sẽ được cả lớp bàn bạc, nêu

ý kiến – quan điểm, và giáo sư phụ trách sẽ tổng kết dựa trên những điều cả lớp đã học được hôm đó

Phương pháp này đã tăng tính tương tác và chủ động học tập cho cả lớp Kết hợp được nhiều hướng tiếp cận, từ việc giải quyết vấn đề, dạy học theo tình huống, theo định hướng hành động, sử dụng hiệu quả các công nghệ kỹ thuật dạy học và bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho sinh viên

Ở môn học này, với tư cách là một người dạy tiết học về đổi mới tổ chức, em đã ứng dụng một phương pháp mới nữa là “lớp học đảo ngược” bằng cách tạo video giảng dạy trên Youtube và gửi trước tài liệu giảng hôm đó cho cả lớp để khi lên lớp,

các bạn đã hiểu về vấn đề cơ bản, có thời gian giải quyết những vấn đề khó hơn, tương tác và nêu quan điểm của mình nhiều hơn Ví dụ video bài giảng môn học:

https://www.youtube.com/watch?v=Cin3fcTIlvo

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Trần Kiểm (2011), Khoa học tổ chức và tổ chức giáo dục NXB Đại học Sư

phạm, Hà Nội

2 Nguyễn Thị Mỹ Lộc (Chủ biên) (2003), Giáo dục học đại học, Tài liệu bồi

dưỡng dùng cho các lớp Giáo dục học đại học và Nghiệp vụ sư phạm đại học,

Hà Nội

3 Thái Duy Tuyên (1998), Những vấn đề cơ bản giáo dục học hiện đại NXB

Giáo dục, Hà Nội

4 Thái Duy Tuyên (2003), Những vấn đề chung của giáo dục học NXB Đại học

Sư phạm Hà Nội

5 Tài liệu bồi dưỡng dùng cho các lớp đào tạo giảng viên cao đẳng, đại học, Đại học sư phạm Huế

6 Truy cập ngày 18/05/2022, https://camnangdayhoc.com/mot-so-bien-phap-doi-moi-phuong-phap-day-hoc/