Lý luận dạy học đại học

Câu 1: Anh chị hãy phân tích các quy luật và nguyên tắc dạy học ở đại học. Anh chị đã vận dụng các quy luật và nguyên tắc này trong việc dạy học của mình như thế nào?Câu 2: Trình bày một phương pháp dạy học mà anh (chị) sử dụng hiệu quả trong quá trình dạy học ở trường cao đẳngđại học và phân tích những lưu ý khi sử dụng phương pháp dạy học đó.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

-♦ -♦ -♦ -

CHƯƠNG TRÌNH BỒI DƯỠNG NGHIỆP VỤ SƯ PHẠM ĐẠI HỌC

BÀI THU HOẠCH CHUYÊN ĐỀ: LÝ LUẬN DẠY HỌC ĐẠI HỌC

Học viên: Nguyễn Thị Lan Phương

Ngày sinh: 26/01/1988 Nơi sinh: Hà Nội

Đơn vị công tác: Trường Cao đẳng Công thương Hà Nội

Năm 2021

PHẦN NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

ĐIỂM Bằng số Bằng chữ Hà Nội, ngày … tháng … Năm 2021 Giảng viên

CÂU HỎI

Câu 1: Anh chị hãy phân tích các quy luật và nguyên tắc dạy học ở đại học Anh

chị đã vận dụng các quy luật và nguyên tắc này trong việc dạy học của mình như thế nào?

Câu 2: Trình bày một phương pháp dạy học mà anh (chị) sử dụng hiệu quả trong

quá trình dạy học ở trường cao đẳng/đại học và phân tích những lưu ý khi sử dụng

phương pháp dạy học đó

MỤC LỤC

I - QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC Ở ĐẠI HỌC 4

II - HỆ THỐNG CÁC NGUYÊN TẮC DẠY HỌC Ở ĐẠI HỌC 4

2.1 Khái niệm chung về nguyên tắc dạy học đại học 4

2.2 Hệ thống các nguyên tắc dạy học đại học 5

III- VẬN DỤNG THỰC TẾ 13

IV- PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG/ĐẠI HỌC ĐÃ SỬ DỤNG 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

I - QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC Ở ĐẠI HỌC

Quá trình dạy học là quá trình vận động có quy luật Quy luật dạy học là cái tất yếu khách quan của sự phát triển của quá trình dạy học và đào tạo, nắm vững nó và vận dụng vào quá trình thực tiễn sẽ giúp ta nâng cao được chất lượng đào tạo

Quá trình dạy học diễn ra theo các quy luật sau:

1 Quy luật về tính chế ước của xã hội đối với dạy học và đào tạo

Những biểu hiện của quy luật này là: giảng dạy và dạy học được xây dựng và thực hiện theo yêu cầu của xã hội, trình độ dạy học phản ánh trình độ xã hội, đào tạo ở đại học gắn chặt với trình độ phát triển của khoa học và công nghệ và đời sống xã hội Kết quả đào tạo phản ánh trình độ phát triển xã hội

2 Quy luật về sự thống nhất giữa dạy học và giảng dạy nhân cách

Biểu hiện của quy luật này là: dạy học là một con đường để thực hiện mục đích giảng dạy

xã hội đối với công dân, mục tiêu đào tạo chuyên gia

3 Quy luật về sự thống nhất giữa dạy học và phát triển trí tuệ

Biểu hiện của quy luật này là: dạy học bao giờ cũng kéo theo sự phát triển trí tuệ, dạy học

đi trước một bước, đón đầu sự phát triển trí tuệ, dạy học hướng dẫn sự phát triển trí thông minh, sáng tạo cho người học

4 Quy luật về sự thống nhất giữa mục đích, nội dung và phương pháp đào tạo

Biểu hiện rằng: Ba phạm trù này gắn bó với nhau không thể tách rời, cái nọ chi phối và phụ thuộc cái kia Mục đích dạy học tiên tiến đòi hỏi phải có nội dung và phương pháp dạy học hiện đại; nội dung và phương pháp dạy học được xây dựng trên cơ sở khoa học tiên tiến sẽ làm cho quá trình đạt tới một mục đích giảng dạy lý tưởng …

5 Quy luật cơ bản của quá trình dạy học là sự thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy và hoạt động học

Dạy tốt, học tốt tạo thành chất lượng Khi nào có thầy tốt, có phương pháp dạy tốt, khi nào có trò tốt, có phương pháp nhận thức tốt, khi mà hai hoạt động này thống nhất biện chứng với nhau lúc đó ta sẽ có chất lượng đào tạo thực sự

II - HỆ THỐNG CÁC NGUYÊN TẮC DẠY HỌC Ở ĐẠI HỌC

2.1 Khái niệm chung về nguyên tắc dạy học đại học

Như chúng ta đã biết, quá trình dạy học đại học về bản chất là quá trình nhận thức

có tính chất nghiên cứu của sinh viên được tiến hành dưới tác dụng chủ đạo của giảng viên nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học ở đại học Quá trình này, với những quy luật đặc thù của mình, luôn luôn vận động, phát triển không ngừng Muốn tổ chức, điều khiển quá trình dạy học ở đại học nhằm đạt kết quả tối ưu, chúng ta phải luôn luôn tuân theo những

luận điểm cơ bản mang tính quy luật của quá trình đó Những luận điểm cơ bản đó chính

là những nguyên tắc dạy học

Vậy: Nguyên tắc dạy học đại học là những luận điểm cơ bản có tính quy luật của lý luận dạy học đại học, chỉ đạo toàn bộ tiến trình dạy và học nhằm thực hiện tốt mục đích, nhiệm vụ dạy học ở đại học

2.2 Hệ thống các nguyên tắc dạy học đại học

Trên cơ sở phân tích mục đích, nhiệm vụ dạy học ở đại học, căn cứ vào nhận thức luận của chủ nghĩa Mác - Lênin dựa vào các quy luật của quá trình dạy học đại học, cũng như nghiên cứu thực tiễn dạy học ở đại học với các đặc điểm tâm - sinh lý của sinh viên, chúng ta có thể nêu lên hệ thống các nguyên tắc dạy học đại học như sau:

a Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính khoa học, tính giáo dục và tính nghề nghiệp trong quá trình dạy học ở đại học

Trường đại học có nhiệm vụ đào tạo thế hệ thanh niên thành những người cán bộ khoa học, kỹ thuật, cán bộ quản lý nghiệp vụ “vừa có phẩm chất chính trị tốt, vừa có năng lực chuyên môn giỏi để từng bước giải quyết những vấn đề khoa học, kỹ thuật và quản lý

do thực tiễn nước ta đề ra” Vì vậy, trong quá trình dạy học ở đại học, trước hết, sinh viên phải nắm vững những trí thức khoa học cơ bản, tri thức cơ sở của chuyên ngành và hệ thống trí thức chuyên ngành Đó là những tri thức khoa học chân chính, chính xác phù hợp với những quan điểm, những quy luật của chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phản ánh những thành tựu hiện đại của khoa học, kỹ thuật và văn hóa Phải từng bước trang bị cho sinh viên những phương pháp nghiên cứu, phương pháp tự học, có thói quen suy nghĩ và làm việc một cách khoa học Trên cơ sở đó, bồi dưỡng thế giới quan khoa học,

lý tưởng nghề nghiệp, những phẩm chất đạo đức cần thiết của người cán bộ khoa học, kỹ thuật tương lai Mặt khác, cần đảm bảo sự thống nhất giữa tính khoa học, và tính giáo dục trên cơ sở tính nghề nghiệp Điều đó phản ánh rõ nét quy luật “dạy học và giáo dục thống nhất biện chứng với nhau”, song sự thống nhất này lại bị chi phối bởi tính nghề nghiệp tương lai của sinh viên Như vậy có nghĩa là, quá trình dạy học đại học phải đảm bảo chuẩn bị cho sinh viên những phẩm chất và năng lực cần thiết của người cán bộ khoa học,

kỹ thuật tương lai phù hợp với mục tiêu đào tạo của trường đại học trong điều kiện kinh tế

- xã hội và cách mạng khoa học và công nghệ đang phát triển,

Như vậy, nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính khoa học, tính giáo dục và tính nghề nghiệp giúp cho sinh viên nắm được bản chất các sự vật, hiện tượng, có thể góp phần tác động đến chúng một cách hợp quy luật theo hướng nghề nghiệp của mình Mặt khác, còn giúp họ hình thành thế giới quan khoa học, niềm tin và hứng thú khoa học, đặc biệt là lý tưởng và tình cảm nghề nghiệp tương lai

Để phát huy tác dụng tích cực của nguyên tắc, cần chú ý một số nội dung sau:

- Đảm bảo tính hiện đại của nội dung dạy học có liên quan đến nghề nghiệp tương lai, nghĩa là phải nắm vững những quan điểm mới, lý thuyết mới, phương pháp mới phù hợp với mục tiêu đào tạo của trường đại học cũng như với thực tiễn nghề nghiệp và thực tiễn chung của đất nước Có như vậy, sinh viên sẽ hoàn thiện hơn thế giới quan khoa học, nâng cao hơn hoạt động nhận thức cũng như các hoạt động khác

- Đảm bảo nắm được những trí thức khoa học chân chính, chính xác, nghĩa là phù hợp với thế giới khách quan, với những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đồng thời đề phòng và chống lại các quan điểm, học thuyết phản động, phản khoa học

- Đảm bảo tăng cường giáo dục chính trị và tư tưởng, giáo dục đạo đức, lý tưởng nghề nghiệp, giáo dục truyền thống tốt đẹp của dân tộc thông qua hoạt động dạy học trên lớp và các hoạt động ngoại khóa khác

- Đảm bảo tính hệ thống của quá trình dạy học coi quá trình dạy học ở đại học như

là một hệ thống phức hợp bao gồm nhiều thành tố cấu trúc, cần thực hiện các thành tố này trong mối tương quan biện chứng với nhau Ví dụ giữa nội dung dạy học và phương pháp, phương tiện dạy học, giữa cách thức làm việc của thầy với cách thức làm việc của sinh viên v.v Bên cạnh đó, cũng cần đảm bảo mối tương quan biện chứng giữa các yếu tố thành phần trong từng thành tố của quá trình dạy học Ví dụ: nội dung trí thức cũ làm cơ sở cho việc lĩnh hội trí thức mới, những trí thức mới phải dựa vào nội dung trí thức cũ, bổ sung làm phong phú chúng Các môn học cơ bản, cơ sở và chuyên ngành có liên quan với nhau chặt chẽ, bổ sung và hỗ trợ cho nhau v.v

b Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn nghề nghiệp trong quá trình dạy học ở đại học

Như chúng ta đã biết, lý luận là toàn bộ những hiểu biết của loài người được tổng kết và khái quát hóa trong các lĩnh vực khoa học, chúng được rút ra từ thực tiễn và trở lại chỉ đạo thực tiễn Còn thực tiễn là toàn bộ hoạt động của con người nhằm đảm bảo cho xã hội tồn tại và phát triển; nó là nguồn gốc của mọi hiểu biết, là tiêu chuẩn của chân lý

Người cán bộ khoa học kỹ thuật, cán bộ quản lý nghiệp vụ có trình độ đại học tương lai phải nắm vững lý luận bề nghề nghiệp tương lai của mình, biết dùng lý luận đó chỉ đạo cho hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực nghề nghiệp đó Mặt khác lại phải nắm vững lý luận và tham gia hoạt động thực tiễn cuộc sống nói chung, trong đó góp phần làm phong phú hơn, sâu sắc hơn, hoàn thiện hơn lý luận và vốn sống thực tiễn về nghề nghiệp nói riêng của mình

Như vậy, nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn có ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt: Nó giúp cho sinh viên có điều kiện thuận lợi trong việc nắm vững

lý luận nghề nghiệp và tiến hành hoạt động thực tiễn nghề nghiệp một cách có cơ sở, tránh được tình trạng hoặc lý thuyết suông, hoặc thực tiễn mù quãng Trên cơ sở đó, chuẩn bị cho sinh viên có thể tham gia hoạt động thực tiễn nghề nghiệp với cương vị những cán bộ

khoa học có trình độ đại học, phát huy cao độ tính tích cực, độc lập, sáng tạo trong hoạt động thực tiễn đó

Khi thực hiện nguyên tắc này:

- Cần giúp cho sinh viên hiểu rõ quá trình ra đời và phát triển của các khoa học nói chung nhất là các khoa học về nghề nghiệp tương lai của mình nói riêng, từ đó sẽ làm nảy sinh ý thức tham gia tích cực góp phần thúc đẩy sự tiến bộ của các khoa học này

- Cần thấy rõ những đặc điểm cơ bản của thiên nhiên, xã hội, của đất nước, con người Việt Nam; nhất là thực tiễn nghề nghiệp tương lai trong điều kiện đất nước đang đổi mới toàn diện, sâu sắc, đang chuyển sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường, từ đó người sinh viên sẽ không bỡ ngỡ khi bước vào đời, ý thức được nghề nghiệp tương lai và tích cực tham gia hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực nghề nghiệp chuyên môn của mình Cụ thể là biết tập vận dụng tri thức vào hoạt động thực tiễn nghề nghiệp trong điều kiện khoa học và công nghệ phát triển nhanh chóng và mạnh mẽ; dần dần tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học về lĩnh vực thực tiễn đó

- Chính vì thế ở đại học, dưới sự chỉ đạo, tổ chức, điều khiển của giảng viên, sinh viên cần đảm bảo được sự cân đối giữa lí thuyết và thực hành, giữa hoạt động thực tiễn cuộc sống và thực tiễn nghề nghiệp, thực hiện tốt phương thức giảng dạy, học tập kết hợp với lao động sản xuất theo ngành nghề, với thực nghiệm và nghiên cứu khoa học Do đó, sinh viên tham gia có chất lượng và hiệu quả vào hệ thống các hoạt động: thực hành, thực tập nghề nghiệp, thực tế thường xuyên, thâm nhập thực tiễn, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học

c Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa cái cụ thể và cái trừu tượng trong quá trình dạy học ở đại học

Quá trình dạy học ở đại học về bản chất là quá trình nhận thức có tính chất nghiên cứu của sinh viên được tổ chức một cách chuyên biệt Quá trình nhận thức này cũng diễn

ra theo quy luật "từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng , từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn" Như vậy ở đây diễn ra sự di chuyển từ cái cụ thể đến cái trừu tượng, từ vật chất đến ý thức, từ dấu hiệu và biểu tượng đến khái niệm và ngược lại

Song có một điều rất đáng chú ý là trường đại học, hàng loạt bộ môn bắt đầu không phải từ cái cụ thể mà từ những tài liệu lí thuyết trừu tượng (những khái niệm, những nguyên tắc,những tư tưởng cơ bản ), bởi lẽ sinh viên là những người đã có ít nhiều kinh nghiệm sống, đã có khả năng hiểu được ngay nhiều vấn đề lí thuyết trừu tượng Hơn nữa thời gian đào tạo ở đại học chỉ có hạn mà nội dung dạy học lại có tính chất phức tạp và mức độ khái quát cao Điều đó càng đòi hỏi sinh viên phải nỗ lực rèn luyện năng lực nhận thức nhanh chóng những vấn đề lí thuyết trừu tượng và khái quát

Nói như vậy không có nghĩa là quá trình nhận thức của sinh viên đại học không phù hợp với quy luật nhận thức, không có nghĩa là phủ định vai trò của cái cụ thể Trái lại ở

đây sinh viên có thể lĩnh hội được những lí thuyết trừu tượng dựa trên vốn kinh nghiệm, những cái cụ thể đã được nhận thức từ trước kia - cái cụ thể trong tư duy

Tuy nhiên, ở đại học, tính trực quan vẫn có ý nghĩa nhất định của nó Song có thể nói rằng, trực quan đó thường mang tính chất gián tiếp, nghĩa là nó kết hợp với những hình thức trừu tượng, khái quát (sơ đồ, biểu đồ, mô hình ) Còn trong một số trường hợp nào

đó, trực quan lại mang tính chất trực tiếp với sự quan sát các sự vật, hiện tượng bằng các phương tiện kĩ thuật Các phương tiện này cho phép mở rộng giới hạn các khả năng của các giác quan

Qua những điều đã trình bày ở trên, chúng ta nhận thấy sự thống nhất giữa cái cụ thể và cái trừu tượng trong quá trình dạy học ở đại học có những dấu hiệu đặc thù, đảm bảo cho sinh viên có những điều kiện thuận lợi để phát triển tư duy lí luận, lĩnh hội nhanh và vững chắc những lí thuyết trừu tượng, khái quát về nghề nghiệp tương lai và vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo những lí thuyết đó vào hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực nghề nghiệp tương lai của mình

Vì vậy trong quá trình dạy học, phải xây dựng và sử dụng một cách hợp lí những phương tiện trực quan khác nhau, bao gồm cả những phương tiện kĩ thuật và các phương tiện dạy học hiện đại mang tính trừu tượng, khái quát, kết hợp với việc sử dụng hợp lí các phương tiện trực quan; tuyệt đối không lạm dụng tính trực quan và đồng thời cũng không lạm dụng lí thuyết trừu tượng, khái quát trong quá trình dạy học ở đại học

d Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính vững chắc của tri thức và tính mềm dẻo của tư duy trong quá trình dạy học ở đại học

Hệ thống những tri thức về nghề nghiệp mà sinh viên lĩnh hội được cần được củng

cố vững chắc, nghĩa là đảm bảo ghi nhớ chắc và bền - nhớ sâu sắc cả về số lượng và chất lượng để khi cần có thể tái hiện nhanh, chính xác và vận dụng tốt

Tính vững chắc của tri thức khoa học đảm bảo cho sinh viên có thể tiến từng bước vững chắc trên con đường học tập, nghiên cứu khoa học theo lĩnh vực chuyên môn của mình Trong quá trình đó, những tri thức đi trước thực sự là cơ sở cho những tri thức đi sau

và những tri thức tiếp thu sau sẽ bổ sung, hoàn thiện vốn tri thức cũ Trên cơ sở nắm vững

hệ thống tri thức nghề nghiệp, sinh viên sẽ hình thành và nắm vững hệ thống kĩ năng, kĩ xảo tương ứng

Quá trình nắm vững hệ thống tri thức, kĩ năng, kĩ xảo có liên quan mật thiết với hoạt động tư duy của sinh viên: Thông qua hoạt động tư duy để lĩnh hội tri thức, kĩ năng,

kĩ xảo và đồng thời quá trình đó lại làm cho hoạt động tư duy thêm linh hoạt, mềm dẻo Nhờ đó sinh viên có khả năng cơ động, có khả năng thích ứng cao trong quá trình lĩnh hội

và vận dụng tri thức trong những tình huống quen thuộc và cả trong những tình huống mới muôn màu muôn vẻ trong thực tiễn nghề nghiệp tương lai

Để đảm bảo sự thống nhất giữa tính vững chắc của tri thức và tính mềm dẻo của tư duy, sinh viên cần:

- Phải biết lựa chọn những tri thức cơ bản cần ghi nhớ lâu dài và vững chắc, những tri thức này là tư tưởng chủ đạo, những luận điểm, những nguyên lí chủ yếu của khoa học chứ không phải là những chi tiết vụn vặt trong hoạt động khoa học

- Phải luyện tập, vận dụng một cách có hệ thống những tri thực nghề nghiệp đã nắm được vào các tình huống học tập cũng như những tình huống nghề nghiệp của ngưòi cán bộ khoa học kĩ thuật, cán bộ quản lí, nghiệp vụ có trình độ cao

- Phải ôn tập tích cực dưới góc độ mới một cách có hệ thống, có kế hoạch, với nhiều hình thức khác nhau, luôn luôn mở rộng, đào sâu tri thức đã lĩnh hội được, làm cho vốn hiểu biết về nghề nghiệp tương lai không ngừng được đổi mới và hoàn thiện trong điều kiện tiên bộ xã hội và cách mạng khoa học - công nghệ hiện nay, qua đó nâng cao năng lực

hệ thống hoá, khái quát hoá tri thức của sinh viên

đ Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức chung và tính vừa sức riêng trong quá trình dạy học ở đại học

Theo quan điểm của lí luận dạy học hiện đại, dạy học vừa sức có nghĩa là trong quá trình dạy học, những yêu cầu, nhiệm vụ học tập phải phù hợp với giới hạn cao nhất của vùng phát triển trí tuệ hiện có của sinh viên mà họ có thể hoàn thành được với sự nỗ lực cao nhất về trí tuệ và thể lực

Trong quá trình dạy học ở đại học, việc quán triệt nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức của sinh viên là cần thiết Nguyên tắc này đòi hỏi khi giảng dạy phải lựa nội dung, vận dụng phối hợp các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học sao cho phù hợp với trình độ phát triển chung của tập thể sinh viên, đồng thời cũng phải phù hợp với trình độ phát triển của từng đối tượng sinh viên, đảm bảo cho mọi sinh viên có thể phát triển ở mức độ tối đa

so với khả năng của mình

Thực tiễn dạy học ở đại học chứng tỏ rằng, hoạt động giảng dạy và học tập vừa sức với sinh viên sẽ thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ năng lực và phẩm chất trí tuệ nói riêng, phát triển toàn bộ nhân cách nói chung của sinh viên Sinh viên sẽ hứng thú học tập hơn,

có động cơ và thái độ học tập đúng đắn hơn, có niềm tin vào năng lực của bản thân Ngược lại nếu giảng dạy ở mức độ dễ quá hay khó quá đều mang lại hiệu quả kìm hãm sự phát triển trí tuệ và nhân cách của sinh viên

Vấn đề quan trọng là trong quá trình dạy học phải quan tâm đến trình độ phát triển chung của sinh viên, đồng thời phải quan tâm đến trình độ phát triển riêng của từng loại đối tượng sinh viên Nói cách khác là quá trình dạy học ở đại học phải tiến hành sự phân hoá trình độ sinh viên theo xu hướng, tính cách, điều kiện sống, điều kiện sức khỏe, đặc biệt cần tiến tới phân hoá, cá biệt hoá hoạt động học tập của sinh viên Trên cơ sở đó có