Giáo trình lý luận dạy học Đại học quân sự (2003)

Để đáp ứng yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng giảng viên các trường quân sự, Tổng cục Chính trị chỉ đạo, tổ chức nghiên cứu biên soạn và cho xuất bản giáo trình Lý luận dạy học đại học quân sự nhằm cung cấp một cách có hệ thống khái quát các các tri thức cơ bản và những vấn đề hiện thời của lý luận dạy học đại học quân sự. Giáo trình sẽ là tài liệu học tập chính thức của các lớp đào tạo sau đại học, các lớp bồi dưỡng giảng viên nhà trường đại học quân sự và là tài liệu tham khảo cho đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục đào tạo trong toàn quân cũng như những ai có nguyện vọng nghiên cứu thêm về giáo dục học quân sự. Giáo trình Lý luận dạy học đại học quân sự là một công trình khoa học của của tập thể tác giả mà nòng cốt là giảng viên Khoa Giáo dục học, Học viện Chính trị quân sự do đại tá, tiến sĩ Đặng Đức Thắng chủ biên. Nội dung của giáo trình gồm 13 chương đề cập những vấn đề cơ bản của lý luận dạy học đại học quân sự và một số vấn đề tổ chức, quản lý quá trình dạy học trong nhà trường đại học quân sự. Nội dung giáo trình bao gồm cả lý thuyết và hướng dẫn ứng dụng lý thuyết đó trong thực tiễn, giúp người học phát triển cả tư duy và kỹ năng thực hành nghề nghiệp sư phạm quân sự. Giáo trình được xây dựng trên cơ sở phương pháp luận MácLênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quán triệt các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục. Các tác giả đã tiếp thu, phản ánh những tư tưởng cơ bản của Chiến lược giáo dục đào tạo và những thành tựu mới nhất của khoa học giáo dục, kế thừa tri thức của các giáo trình Giáo dục học quân sự, Nhà xuất bản Quân đôi nhân dân, Hà Nội 2001, giáo trình Lý luận dạy học đại học của Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức và một số tài liệu khác. Tập thể tác giả đã có nhiều cố gắng nhưng do còn những hạn chế nhất định nên khó tránh khỏi những khiếm khuyết. Rất mong được sự đóng góp phê bình của cán bộ, giảng viên, học viên các trường đại học quân sự, các nhà khoa học và đông đảo bạn đọc để lần xuất bản sau được tốt hơn.

cục Chính trị chỉ đạo, tổ chức nghiên cứu biên soạn và cho xuất bản giáo trình "Lýluận dạy học đại học quân sự" nhằm cung cấp một cách có hệ thống khái quát cáccác tri thức cơ bản và những vấn đề hiện thời của lý luận dạy học đại học quân sự.Giáo trình sẽ là tài liệu học tập chính thức của các lớp đào tạo sau đại học, các lớpbồi dưỡng giảng viên nhà trường đại học quân sự và là tài liệu tham khảo cho độingũ cán bộ quản lý giáo dục - đào tạo trong toàn quân cũng như những ai cónguyện vọng nghiên cứu thêm về giáo dục học quân sự

Giáo trình Lý luận dạy học đại học quân sự là một công trình khoa học của củatập thể tác giả mà nòng cốt là giảng viên Khoa Giáo dục học, Học viện Chính trịquân sự do đại tá, tiến sĩ Đặng Đức Thắng chủ biên

Nội dung của giáo trình gồm 13 chương đề cập những vấn đề cơ bản của lýluận dạy học đại học quân sự và một số vấn đề tổ chức, quản lý quá trình dạy họctrong nhà trường đại học quân sự Nội dung giáo trình bao gồm cả lý thuyết vàhướng dẫn ứng dụng lý thuyết đó trong thực tiễn, giúp người học phát triển cả tưduy và kỹ năng thực hành nghề nghiệp sư phạm quân sự

Giáo trình được xây dựng trên cơ sở phương pháp luận Mác-Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và quán triệt các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáodục Các tác giả đã tiếp thu, phản ánh những tư tưởng cơ bản của Chiến lược giáodục- đào tạo và những thành tựu mới nhất của khoa học giáo dục, kế thừa tri thứccủa các giáo trình Giáo dục học quân sự, Nhà xuất bản Quân đôi nhân dân, Hà Nội

2001, giáo trình Lý luận dạy học đại học của Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức và một sốtài liệu khác Tập thể tác giả đã có nhiều cố gắng nhưng do còn những hạn chế nhấtđịnh nên khó tránh khỏi những khiếm khuyết Rất mong được sự đóng góp phêbình của cán bộ, giảng viên, học viên các trường đại học quân sự, các nhà khoa học

và đông đảo bạn đọc để lần xuất bản sau được tốt hơn

lý giỏo dục; thực hiện “chuẩn hoỏ, hiện đại hoỏ, xó hội hoỏ”1 Đõy là quan điểm chỉđạo cú tớnh chất bao trựm, xuyờn suốt quỏ trỡnh phỏt triển giỏo dục và đào tạo ởnước ta trong những năm tới Quan điểm đú cần phải được quỏn triệt sõu sắc vànhanh chúng đưa vào cuộc sống cỏc nhà trường quõn đội như tinh thần Nghị quyếtĐại hội Đảng bộ Quõn đội lần thứ VII đó chỉ ra: “Chấn chỉnh tổ chức hệ thống nhàtrường gọn, mạnh, hợp lý, ổn định tổ chức , biờn chế Tạo sự chuyển biến cơ bản,toàn diện về phương phỏp dạy và học, về cụng tỏc quản lý, nõng cao chất lượngđào tạo, đỏp ứng yờu cầu trước mắt và đún trước yờu cầu phỏt triển của quõn đội vềnghệ thuật quõn sự, khoa học, cụng nghệ ”2

Để thực hiện những yờu cầu trờn của Đảng trong thực tiễn đào tạo của cỏc nhàtrường quõn sự thời gian tới cần tiếp tục xỏc định chớnh xỏc mục tiờu, mụ hỡnh đàotạo , nhất là mục tiờu mụ hỡnh đào tạo của bậc đại học quõn sự; tiếp tục đổi mớichương trỡnh, nội dung và phương phỏp dạy học; tập trung nõng cao chất lượng độingũ giảng viờn và xõy dựng cỏc nhà trường chớnh quy, từng bước hiện đại Vềphương diện lý luận, cần thiết phải hỡnh thành, phỏt triển bộ mụn giỏo dục học đạihọc quõn sự, với tư cỏch là một chuyờn ngành của khoa học giỏo dục đi sõu vàonghiờn cứu, khỏi quỏt lý luận giỏo dục bậc đại học trong cỏc nhà trường quõn sự

1 Văn kiện ĐHĐBTQ lần thứ IX, Nxb CTQG, Hà nội, 2001, tr.109

2 Văn kiện ĐHĐB Đảng bộ Quân đội lần thứ VII

Trong đó, lý luận dạy học đại học quân sự được xem là một bộ phận hợp thànhquan trọng của giáo dục học đại học quân sự, là hệ thống các luận điểm, các tưtưởng dạy học cơ bản có tính chất định hướng cho việc tìm ra các quy luật, các conđường, các phương tiện để đào tạo ra một đội ngũ cán bộ quân đội có bản lĩnhvững vàng đồng thời là những chuyên gia quân sự có trình độ chỉ huy, lãnh đạonghiệp vụ cao ở bậc đại học.

I Đối tượng và các phạm trù cơ bản của lý luận dạy học đại học quân sự

1 Đối tượng của lý luận dạy học đại học quân sự

Quá trình dạy học nói chung và quá trình dạy học ở đại học quân sự nói riêng,thực chất là một quá trình xã hội, vận động theo những quy luật vốn có của nó.Những quy luật đó có thể và cần phải nhận thức được, có như vậy chúng ta mới cóđược một cơ sở khoa học, có những cách thức tác động phù hợp để nâng cao chất

lượng, hiệu quả của quá trình này Do dó những quy luật của quá trình dạy học ở

đại học quân sự chính là đối tượng nghiên cứu của lý luận dạy học đại học quân sự.

Xác định như trên có nghĩa là, lý luận dạy học đại học quân sự đi sâu vàonghiên cứu các nhân tố cấu trúc cơ bản của quá trình dạy học ở đại học quân sựnhư: Mục đích, mục tiêu dạy học; Nội dung dạy học; Phương pháp, phương tiệndạy học; Người dạy và người học; Kết quả dạy học ở đại học quân sự các nhân

tố đó được nghiên cứu trong mối liên hệ tác động qua lại giữa chúng với nhau vàmối liên hệ giữa chúng với môi trường kinh tế-xã hội, môi trường công tác và chiếnđấu của quân đội diễn ra bên ngoài các nhà trường quân sự

Trên cơ sở nghiên cứu nắm được các mối liên hệ cơ bản, tất yếu, bền vững,nhận thức được các quy luật của quá trình dạy học ở đại học quân sự, lý luận dạyhọc đại học quân sự đề xuất các luận điểm sư phạm cơ bản, các phương hướng xâydựng nội dung dạy học, các cách thức truyền đạt-lĩnh hội thông tin học tập, tổ chức

tiến hành dạy học ở đại học quân sự Nói cách khác, lý luận dạy học đại học quân sự

đi sâu nghiên cứu, xác định các nguyên tắc, phương pháp, hình thức tổ chức dạy họcphù hợp với các quy luật vận động của quá trình dạy học ở đại học quân sự

Lý luận dạy học ở đại học quân sự không chỉ dừng lại các vấn đề lý thuyết, các

“triết lý dạy học” chung chung mà còn chỉ ra các phương hướng, biện pháp, quytrình, cách thức ứng dụng, thực hành các lý thuyết đó, nhằm thiết thực nâng caochất lượng, hiệu quả đào tạo các sĩ quan các chuyên gia quân sự ở trình độ đại học

2 Các phạm trù cơ bản của lý luận dạy học đại học quân sự

Với đối tượng, phạm vi, giới hạn nghiên cứu như vừa xác định ở trên, lýluận dạy học đại học quân sự đề cập đến nhiều góc độ, nhiều vấn đề lý luậnkhác nhau, trong đó tập trung vào các phạm trù lý luận cơ bản sau đây:

a Quá trình dạy học ở đại học quân sự

Quá trình dạy học ở đại học quân sự được hiểu là một quá trình có mục đích,

có tổ chức, phối hợp thống nhất giữa người dạy ( hoạt động dạy) với người học(hoạt động học) và các nhân tố dạy học khác nhằm biến đổi, phát triển người họcthành những sĩ quan, cán bộ quân đội có bản lĩnh chính trị vững vàng, có trình độnghiệp vụ cao, có các phẩm chất nhân cách cần thiết khác đáp ứng với yêu cầu của

xã hội, của quân đội Với tư cách là một phạm trù lý luận, việc nghiên cứu quátrình dạy học ở đại học quân sự phải đi sâu làm sáng tỏ bản chất, đặc điểm, quyluật, động lực, lôgíc tiến triển của quá trình này

b Nguyên tắc dạy học ở đại học quân sự

Nguyên tắc dạy học là những luận điểm sư phạm cơ bản quy định phươnghướng, tính chất, tiến trình dạy và học nhằm thực hiện có hiệu quả mục tiêu, nhiệm

vụ đào tạo ở đại học quân sự

Phạm trù này đề cập đến cơ sở xuất phát của các nguyên tắc dạy học ở đại họcquân sự; tính hệ thống của chúng; xác định rõ nội dung, yêu cầu, phương hướngthực hiện từng nguyên tắc.

c Nội dung dạy học ở đại học quân sự

Nội dung dạy học là toàn bộ hệ thống các kiến thức khoa học và kỹ năng nghềnghiệp quân sự mà người học cần chiếm lĩnh để trở thành một chuyên gia sángtạo, để hình thành và phát triển nhân cách người sĩ quan quân đội cách mạng.Phạm trù này đi vào nghiên cứu các luận cứ khoa học của nội dung dạy học,xác định các thành phần cơ bản của nó, đồng thời chỉ ra phương hướng hoàn thiện,phát triển nội dung dạy học ở đại học quân sự và vai trò của người giảng viêntrong công việc này

d Phương pháp dạy học ở đại học quân sự

Phương pháp dạy học được xem là tổng hợp các cách thức hoạt động của ngườidạy và người học nhằm thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ dạy học ở đại học quânsự

Phạm trù này đề cập đến đặc điểm và việc phân loại các phương pháp dạy học,

đi sâu làm rõ thực chất và yêu cầu của từng nhóm, từng phương pháp dạy học cụthể, đồng thời chỉ ra căn cứ lựa chọn, sử dụng và phương hướng cải tiến cácphương pháp dạy học ở đại học quân sự

e Hình thức tổ chức dạy học ở đại học quân sự

Hình thức tổ chức dạy học được hiểu là cách thức tổ chức thực hiện tiến trìnhdạy học ở đại học

Nghiên cứu hình thức tổ chức dạy học , trước hết là làm sáng tỏ các cơ sở khoahọc của việc xác định các hình thức tổ chức dạy học ở bậc đại học quân sự, đặctrưng của chúng; đi sâu vào làm rõ quá trình chuẩn bị và tiến hành từng hình thứctrong quá trình dạy học ở đại học quân sự

Trong khi đề cập đến các phạm trù cơ bản kể trên, lý luận dạy học ở đại họcquân sự cần nêu rõ cơ sở lý luận, cơ sở phương pháp luận của chúng, xây dựng hệthống các luận điểm xuất phát; luận giải các khái niệm một cách tường minh, chínhxác; chỉ ra được các con đường, các yêu cầu, các quy trình thực hiện các nguyêntắc, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và các phương hướng hoàn thiện, đổimới chúng.

II Nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu của lý luận dạy học đại học quân sự

1 Những nhiệm vụ của lý luận dạy học đại học quân sự

Trong sự phát triển của mình với tư cách là một khoa học, lý luận dạy học đạihọc quân sự phải giải quyết tốt các nhiệm vụ sau đây:

- Một là, Xác định bản chất, đặc điểm của quá trình dạy học ở đại học quân sự.

Nhiệm vụ này đòi hỏi lý luận dạy học đại học quân sự phải làm sáng tỏ nétchung, nét bản chất của hoạt động nhận thức của người học ở bậc đại học, đồngthời cần xác định những nét đặc thù của hoạt động dạy học của các nhà trường đạihọc quân sự

- Hai là, Xây dựng cơ sở lý luận cho việc xác định mục tiêu, nhiệm vụ dạy học

đại học quân sự.

Trong giải quyết nhiệm vụ này, cần luận giải vấn đề mục tiêu, nhiệm vụ dạyhọc với tư cách là một phạm trù lý luận, làm rõ nghiên cứu cơ sở để xác định đúngđắn mục tiêu, nhiệm vụ đào tạo học vấn và đào tạo chức danh; mối quan hệ biệnchứng giữa các mục tiêu, nhiệm vụ “dạy chữ”, “dạy nghề” và “dạy người” ở đạihọc quân sự

- Ba là, Làm rõ các luận cứ khoa học cho việc xây dựng nội dung dạy học ở đại học quân sự

Vấn đề nội dung dạy học đòi hỏi lý luận dạy học đại học quân sự phải giải đáp

rõ mối quan hệ giữa kiến thức, kỹ năng và thái độ, giữa kiến thức cơ bản, cơ sở

và chuyên ngành, giữa toàn diện và chuyên sâu, giữa các kinh nghiệm lịch sử

xã hội và kinh nghiệm lịch sử quân sự, giữa tính khoa học, tính thực tiễn, tính

tư tưởng và tính giáo dục của nội dung dạy học ở đại học quân sự

- Bốn là, nghiên cứu xây dựng cơ sở lý luận cho việc đổi mới và hoàn thiện các phương pháp, phương tiện kỹ thuật và hình thức tổ chức dạy học ở đại học quân sự.

Đổi mới, hoàn thiện các phương pháp, phương tiện kỹ thuật, hình thức tổ chứcdạy học là vấn đề cấp thiết đặt ra đối với các nhà trường đại học quân sự, vì vậytrách nhiệm của lý luận dạy học đại học quân sự là phải khái quát hoá được các xuhướng lý luận và xu hướng phát triển thực tiễn của dạy học hiện đại, tạo ra cơ sởkhoa học cho việc đổi mới, hoàn thiện các nhân tố trên

- Năm là, nghiên cứu đề xuất các con đường, cách thức tổ chức kiểm tra, đánh giá phù hợp với tính chất đào tạo ở đại học quân sự.

Kiểm tra, đánh giá cũng đang là vấn đề thời sự, liên quan trực tiếp đến chấtlượng, hiệu quả đào tạo của các nhà trường quân sự Vì vậy, nhiệm vụ quan trọngcủa lý luận dạy học đại học quân sự là phải xây dựng được cơ sở lý luận, chỉ rađược các con đường , cách thức kiểm tra, đánh giá đảm bảo được tính toàn diện,khách quan, chính xác, công bằng, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả đào tạo

ở các trường đại học quân sự hiện nay.

2 Các phương pháp nghiên cứu của lý luận dạy học đại học quân sự

Để thực hiện tốt các nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển lý luận dạy học đại họcquân sự, trong thực tiễn cần phải sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứukhoa học giáo dục sau đây:

a Quan sát các hoạt động dạy học trong các nhà trường đại học quân sự Đây

là phương pháp tri giác có mục đích, có hệ thống các hiện tượng dạy học diễn ratrong thực tế nhằm thu thập các tư liệu cần thiết Hiện này người ta thường kết hợpquan sát bằng các giác quan với sử dụng các phương tiện kỹ thuật nhằm tăng thêmtính phong phú, trung thực, chính xác của các dữ liệu thu thập được

b Nghiên cứu các tư liệu và sản phẩm của hoạt động dạy học Đây là

phương pháp nghiên cứu các văn bản, kế hoạch, chương trình, hồ sơ, mẫu biểu dạyhọc, giáo án, vở ghi, bài thi, kiểm tra v.v nhằm rút ra những kết luận sư phạm cầnthiết

c Đàm thoại hoặc phỏng vấn là các cách thức đặt ra các câu hỏi cho người

đối thoại nhằm thu thập các thông tin cần thiết cho vấn đề nghiên cứu thông quacác câu trả lời của họ Trong nghiên cứu, xây dựng lý luận dạy học chúng ta có thểphỏng vấn, đàm thoại với nhiều đối tượng như: giảng viên, cán bộ quản lý họcviên

d Điều tra (ankét) là phương pháp thu thập những thông tin cần thiết trên

phạm vi rộng bằng những phiếu mẫu với những câu hỏi khác nhau Thông thườngngười ta sử dụng các câu hỏi đóng kín ( người trả lời lựa chọn đáp án cho sẵn) vàcác câu hỏi mở ( người được hỏi tự luận)

e Tổng kết kinh nghiệm dạy học chủ yếu là tổng kết các kinh nghiệm dạy

học của các nhà trường tiêu biểu, các giảng viên và học viên tiên tiến Trongtổng kết, cần dựa vào cơ sở khoa học giáo dục để khái quát hoá các kinh

nghiệm tiên tiến, rút ra những bài học kinh nghiệm xác đáng, đề xuất cácphương hướng ứng dụng chúng một cách rộng rãi ở các trường đại học quânsự.

g Thực nghiệm dạy học là phương pháp chủ động gây ra những tác động dạy

học mới (áp dụng một chương trình mới, một phương pháp, phương tiện dạy họcmới ) trong một điều kiện sư phạm nhất định, qua đó nhằm xác định hiệu quả củatác động đó trong quá trình dạy học Đây là một phương pháp mang lại những dữliệu có độ tin cậy cao, giúp cho việc rút ra những kết luận sư phạm một cách chínhxác Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi phải tiến hành một cách công phu, chặt

chẽ, phải kết hợp với các phương pháp toán học giúp cho việc xử lý các số liệu

chính xác, phân tích, trình bày các kết quả nghiên cứu một cách rõ ràng

III Mối liên hệ và phương hướng phát triển của lý luận dạy học đại học quân

sự

1 Mối liên hệ của lý luận dạy học đại học quân sự với các khoa học khác

Trong sự phát triển của mình, lý luận dạy học đại học quân sự liên quan mậtthết với nhiều bộ môn của khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn, khoahọc quân sự, đồng thời gắn bó chặt chẽ với các bộ môn trong tập hợp các khoa họcgiáo dục Sau đây chúng ta sẽ điểm tới một vài mối liên hệ quan trọng:

- Triết học nói chung, trong đó lý luận nhận thức - một bộ phận quan trọng của

nó - nghiên cứu nguồn gốc, các quy luật cơ bản, các hình thức và các phương phápnhận thức thế giới khách quan là cơ sở phương pháp luận quan trọng nhất của lýluận dạy học đại học quân sự

- Sinh lý học thần kinh cấp cao là cơ sở khoa học tự nhiên của lý luận dạy học

đại học quân sự Những kết quả nghiên cứu về não, phản xạ có điều kiện, hệ thốngtín hiệu thứ hai giúp cho việc xác định đúng đắn các nguyên tắc, phương pháp,hình thức tổ chức dạy học

- Tâm lý học nói chung, nhất là Tâm lý học sư phạm - một bộ môn nghiên cứu

những đặc điểm phát triển tâm lý trong quá trình sư phạm, tạo ra những cơ sở khoahọc cho việc hình thành những luận điểm sư phạm xuất phát, xây dựng các cáchthức quá trình tổ chức tiến hành dạy học ở đại học quân sự phù hợp với đặc điểmtâm lý của học viên

- Toán học, điều khiển học, tin học là những bộ môn khoa học đang được

nghiên cứu để xây dựng một số lý thuyết dạy học mới như: Gráp dạy học; Điềukhiển hệ thống dạy học (Xibecnêtic dạy học ), ứng dụng công nghệ thông tin trongdạy học Ngoài ra các bộ môn này còn là những công cụ đắc lực trong việc xử lýcác thông tin, dữ liệu thu thập được trong quá trình nghiên cứu lý luận dạy học đạihọc quân sự

- Các môn khoa học quân sự và lý luận dạy học đại học quân sự có mối liên

hệ tác động qua lại với nhau Một mặt, các thành tựu của khoa học - nghệ thuậtquân sự làm cơ sở cho lý luận dạy học đại học quân sự luận giải tính chất đặc trưngcủa hoạt động dạy học bậc đại học của các nhà trường quân sự, xây dựng các luậnđiểm sư phạm quân sự Mặt khác, những thành tựu của chính lý luận dạy học đạihọc quân sự sẽ góp phần làm phong phú kho tàng lý luận của khoa học và nghệthuật quân sự Việt Nam

- Cuối cùng, phải kể đến mối liên hệ mật thiết của lý luận dạy học đại học

quân sự với các ngành trong tập hợp các khoa học giáo dục, đặc biệt là với lý

luận dạy học đại cương và lý luận dạy học bộ môn Trong đó, những thành tựu

của lý luận dạy học đại cương là cơ sở khoa học sư phạm trực tiếp cho việc lậpluận, xây dựng hệ thống các luận điểm sư phạm quân sự đại học Đến lượt mình,

lý luận dạy học đại học quân sự lại tạo ra cơ sở khoa học cho lý luận dạy học bộmôn ở các trường đại học quân sự đi sâu vào luận giải cái riêng, cái đặc thù của từng

bộ môn Mặt khác, lý luận dạy học đại học quân sự luôn thâu tóm, khái quát nhữngcái chung của hoạt động dạy học ở tất cả các bộ môn để không ngừng hoàn thiện,phát triển các luận điểm sư phạm cơ bản

2 Phương hướng nghiên cứu, phát triển lý luận dạy học đại học quân

tập Hơn nữa, ngày nay đang có sự gắn kết nhà trường đại học với các trung tâmkhoa học - công nghệ và các cơ sở sản xuất, kinh doanh, gắn đào tạo với phát triểnkinh tế-xã hội Những thay đổi đó, dẫn đến những yêu cầu mới về chất lượng, hiệuquả đào tạo đại học hiện nay, đúng như tinh thần Nghị quyết Đại hội IX của Đảng

đã chỉ ra: “ Mở rộng hợp lý quy mô giáo dục đại học, làm chuyển biến rõ nét vềchất lượng và hiệu quả đào tạo”

Trước những đòi hỏi thực tiễn đó, các trường đại học quân sự cũng không thểđứng yên tại chỗ, mà phải luôn vận động vươn tới có sự “chuyển biến rõ nét vềchất lượng và hiệu quả đào tạo”, đáp ứng với yêu cầu đổi mới của xã hội và quânđội Điều đó cũng đòi hỏi lý luận dạy học đại học quân sự phải có những khái quát

lý luận mới đáp ứng với sự phát triển không ngừng của thực tiễn

b Nghiên cứu phát triển lý luận dạy học đại học quân sự theo các xu hướng lý luận và thực tiễn dạy học hiện đại

Trong nghiên cứu, phát triển lý luận dạy học đại học quân sự trước hết cần nắmbắt, vận dụng các xu hướng mới của khoa học giáo dục như: Tiếp cận hệ thống-nhân cách- hoạt động và tiếp cận giá trị

Vận dụng xu hướng nghiên cứu tiếp cận hệ thống - nhân cách hoạt động có

nghĩa là, phải xem xét việc dạy học ở đại học quân sự như một hệ thống toàn vẹn,đang hoạt động có chủ thể, có đối tượng và có thể điều khiển nó đi tới đích theonhững quy luật nhất định

Vân dụng xu hướng tiếp cận giá trị trong nghiên cứu là phải xem dạy học như

là một quá trình hình thành ở người học một hệ thống giá trị phù hợp với yêu cầu

của xó hội, của quõn đội Muốn vậy, trước hết nghiờn cứu định hướng đỳng đắnmục tiờu đào tạo phự hợp với yờu cầu của bậc đại học, phự hợp với hệ thống chuẩnmực giỏ trị của quõn đội, của xó hội.

Cựng với việc nhận thức, vận dụng cỏc xu hướng lý luận mới, trong nghiờn cứu

lý luận dạy học đại học quõn sự cần nắm bắt và đỏp ứng với xu hướng chỉ đạo

trong thực tiễn dạy học hiện nay là: xu hướng tớch cực hoỏ hoạt động nhận thức

của người học Đú chớnh là xu hướng chỳ trọng phỏt triển thỏi độ tớch cực, chủ

động sỏng tạo, kỹ năng thực hành nghề nghiệp, cỏch học, cỏch giải quyết vấn đề,cỏch sống và trưởng thành của người học Đỏp ứng với xu thế này, lý luận dạy họcđại học quõn sự cần phải xõy dựng, phỏt triển hệ thống cỏc luận điểm sư phạm cơbản cú ý nghĩa chỉ đạo việc đổi mới cơ chế, cỏch thức dạy học từ “chuyển tải” sang

“hỡnh thành”, từ độc thoại, phỏt vấn sang hợp tỏc thầy-trũ, làm cho hệ phương phỏpdạy học khụng đơn thuần chỉ là cỏc phương phỏp truyền đạt- tiếp thu cỏc kiến thức

mà cũn là cỏc phương phỏp nhằm dạy phương phỏp - dạy cho người học phươngphỏp tự học, tự nghiờn cứu để họ cú thể sử dụng chỳng suốt đời

Chơng 2 Quá trình dạy học ở đại học quân sự

I Quan niệm chung về quá trình dạy học ở đại học quân sự

1 Khái niệm quá trình dạy học đại học quân sự

Quá trình dạy học đại học quân sự là hoạt động có mục đích, có

tổ chức, phối hợp thống nhất giữa ngời dạy và ngời học nhằm trang

bị kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự, phát triển khả

năng t duy sáng tạo, giáo dục những phẩm chất nhân cách cần thiết

cho học viên đáp ứng yêu cầu của xã hội và quân đội.

Quá trình này trớc hết đợc hiểu là một bộ phận của quá trình s

phạm trong nhà trờng quân sự Đó là quá trình có mục đích rõ ràng,

có tổ chức chặt chẽ, có chơng trình nội dung xác định, có cơ sởvật chất, thiết bị kỹ thuật bảo đảm kết quả đào tạo theo yêu cầucủa xã hội, của quân đội đặt ra

Dấu hiệu nổi bật của quá trình này là sự phối hợp thống nhấtgiữa hoạt động dạy và hoạt động học Đây là mối liên hệ sinh thànhquá trình dạy học, quy định sự vận động, phát triển của quá trìnhnày

Chức năng trội của quá trình dạy học là hình thành hệ thống kiếnthức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự cho ngời học, trên cơ sở

đó phát triển trí tuệ, giáo dục nhân cách, chuẩn bị tâm lý cho họ

b-ớc vào cuộc sống hoạt động quân sự

Quá trình dạy học ở đại học quân sự đợc tiến hành trong điềukiện hoạt động quân sự, nhằm chuẩn bị con ngời cho lĩnh vực hoạt

động quân sự

Trên đây là những dấu hiệu cơ bản phản ánh đặc trng của quátrình dạy học ở đại học quân sự Những dấu hiệu đó có ý nghĩa

giúp cho việc nhận biết một quá trình dạy học thật sự khoa học ở đại

học quân sự, phân biệt nó với các hiện tợng dạy học và các quá trình

bộ phận khác Những dấu hiệu đó đòi hỏi các giảng viên, cán bộquản lý phải tiến hành quá trình dạy học trên một cơ sở khoa họcnghiêm túc chặt chẽ, đồng thời phải hết sức linh hoạt, vận dụng sángtạo những luận điểm dạy học chung phù hợp với đặc điểm, tính chất

đào tạo ở đại học quân sự

2 Những đặc điểm cơ bản của quá trình dạy học ở nhà

trờng đại học quân sự

- Quá trình dạy học ở nhà trờng đại học quân sự diễn ra trongmôi trờng hoạt động quân sự, tuân theo những yêu cầu kỷ luậtquân sự Tổ chức hoạt động của nhà trờng đại học quân sự vừamang tính chất của một nhà trờng, vừa mang tính chất của đơn vịquân đội Giáo viên, học viên ở nhà trờng quân sự vừa thực hiệnnhiệm vụ dạy học, vừa phải rèn luyện và thực hiện chức năng của ngờiquân nhân, ngời cán bộ, sĩ quan quân đội

Quá trình dạy học ở đại học quân sự tiến hành đào tạo các đốitợng là những nhân cách đã trởng thành nhất định, một bộ phận cókinh nghiệm thực tiễn quản lý, lãnh đạo xây dựng, chiến đấu, giảngdạy trong quân đội Quan hệ giữa ngời dạy với ngời học, vừa làquan hệ thầy trò vừa là quan hệ đồng chí đồng đội

Đặc điểm này đòi hỏi phải biết tổ chức quá trình dạy học ởnhà trờng quân sự phù hợp với tính chất đặc thù và điều kiện thựctiễn của lĩnh vực hoạt động quân sự Mọi hoạt động dạy và học phảihớng vào thực hiện đờng lối chính trị, quân sự của Đảng, phải kếthợp dạy học với các nhiệm vụ khác của quân đội Nguyên tắc thốngnhất giữa tính Đảng với tính khoa học phải là nguyên tắc hàng đầunhằm đảm bảo xu hớng chính trị, t tởng của quá trình dạy học trong

nhà trờng quân sự

- Mục tiêu dạy học của nhà trờng đại học quân sự là mục tiêukép Nhà trờng đại học quân sự vừa đào tạo chuyên gia có trình độcao về một lĩnh vực khoa học vừa đào tạo đội ngũ cán bộ, sĩ quanquân đội theo chức danh xác định Quá trình dạy học ở nhà trờng

đại học quân sự không chỉ góp phần đào tạo một chuyên gia quân

sự đơn thuần mà còn nhằm đào tạo họ trở thành nhà tổ chức, nhà

s phạm quân sự - nhà giáo dục, ngời thầy của cấp dới Quá trình dạyhọc ở đại học quân sự nhằm chuẩn bị con ngời cho lĩnh vực hoạt

động quân sự

Đặc điểm này chi phối toàn bộ quá trình dạy và học Tính chấtquân sự đợc thể hiện xuyên suốt trong mọi khâu, mọi bớc của quátrình dạy học

- Nội dung dạy học ở đại học quân sự mang tính toàn diện,phản ánh sự thống nhất cao độ giữa tính đảng với tính khoa học,giữa lý luận với thực tiễn quân sự Hồ Chí Minh nói, “Phải cố gắng họctập về mọi mặt chính trị, quân sự phải học t tởng chiến lợc, chiếnthuật, học cách dạy bộ đội đánh giặc, học phơng pháp chỉ huy chiến

đấu”3

Nội dung dạy học ở đại học quân sự vừa đợc cấu trúc theo

3 Hồ Chí Minh toàn tập, T.6, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, Tr.318-319

chuyên ngành khoa học vừa đợc cấu trúc theo chức danh đào tạo.Ngoài những nội dung cơ bản của một chuyên ngành khoa học, mỗimôn học còn có thêm mảng nội dung về quân sự hoặc cách vậndụng nó trong lĩnh vực quân sự theo chức danh Nghĩa là, nội dungdạy học bao hàm phần dạy chuyên môn nghề nghiệp và dạy cách quản

lý, chỉ huy bộ đội

- Phơng pháp và hình thức tổ chức dạy học ở nhà trờng quân

sự đa dạng, nghiêm khắc, đòi hỏi tải trọng cao về tinh thần và thểlực Phơng pháp và hình thức tổ chức dạy học ở nhà trờng quân sựgắn với thực tiễn chiến đấu công tác của đơn vị Những phơngpháp và hình thức thực hành, thực tập, diễn tập có vai trò rất quantrọng và đợc sử dụng thờng xuyên ở nhà trờng quân sự Quá trìnhdạy học không chỉ diễn ra trong trờng, lớp, phòng thí nghiệm mà còn

ở dã ngoại, trên không, trên biển, trong những tình huống gần vớichiến đấu

Trên đây là những đặc điểm cơ bản của quá trình dạy học ở

đại học quân sự Những đặc điểm đó chi phối toàn bộ quá trìnhdạy học, làm cho quá trình dạy học mang tính quân sự sâu sắc

3 Cấu trúc hệ thống quá trình dạy học đại học quân sự

Theo quan điểm hệ thống, quá trình dạy học đại học quân sự làmột chỉnh thể thống nhất với sự tham gia của các nhân tố cơ bản

sau đây:

- Mục đích và nhiệm vụ dạy học ở đại học quân sự

Mục đích dạy học là nhân tố phản ánh tập trung nhất những yêu

cầu của xã hội, của quân đội đối với quá trình dạy học Mục đích

dạy học là sự cụ thể hoá mục đích giáo dục của xã hội, mục đích

đào tạo cán bộ quân đội nói chung và mục tiêu đào tạo cụ thể của

nhà trờng đại học quân sự nói riêng trong quá trình dạy học Đó là cái

đích mà quá trình dạy học ở đại học quân sự phải đạt tới

Mục đích dạy học giữ vị trí hàng đầu trong hệ thống các nhân

tố, có vai trò định hớng cho sự vận động, phát triển của các nhân tốkhác và của cả quá trình dạy học ở đại học quân sự Trên cơ sở mục

đích dạy học mà xây dựng những nhiệm vụ dạy học cụ thể của cáctrờng đại học

- Nội dung dạy học ở đại học quân sự.

Nội dung dạy học ở đại học quân sự là toàn bộ hệ thống các

kiến thức khoa học, các kỹ năng, kỹ xảo nghiệp vụ, kinh nghiệmhoạt động sáng tạo, hệ thống chuẩn mực giá trị mà ngời học cầnchiếm lĩnh để trở thành một chuyên gia khoa học và hìnhthành, phát triển nhân cách ngời cán bộ quân đội cách mạng Nộidung dạy học ở đại học quân sự quy định hệ thống những kiến thứccơ bản, cơ sở và chuyên ngành, quy định những kỹ năng, kỹ xảo t-

ơng ứng với nghề nghiệp tơng lai của ngời học Nội dung dạy học ở

đại học quân sự tạo nên nội dung cơ bản cho hoạt động giảng dạy

của ngời dạy và hoạt động học tập, nghiên cứu của học viên Nó tạonên nội dung hoạt động cơ bản của quá trình đào tạo ở các trờng đạihọc Nội dung dạy học bị chi phối bởi mục đích dạy học, đồng thời

nó phục vụ trực tiếp cho việc thực hiện tốt mục đích dạy họccủa nhà trờng đại học quân sự Mặt khác, nội dung dạy học ở

đại học quân sự quy định việc lựa chọn, sử dụng phơng pháp,phơng tiện dạy học, góp phần nâng cao chất lợng và hiệu quảdạy học ở các trờng đại học quân sự

- Phơng pháp, hình thức, phơng tiện dạy học ở đại học quân sự.

Đây là hệ thống các con đờng, cách thức thao tác, cách thức

tổ chức các buổi học và cách thức sử dụng phơng tiện kỹ thuậtdạy học ở đại học quân sự Nó vừa bị chi phối bởi mục tiêu vànội dụng dạy học đồng thời có vai trò tác động vào nội dung,chế biến xử lý, truyền tải nội dung nhằm thực hiện tốt nhất cácmục đích, nhiệm vụ dạy học đặt ra Vì vậy, phơng pháp,hình thức, phơng tiện dạy học ở đại học quân sự là những nhân

tố trực tiếp quy định kết quả hoạt động của ngời dạy và ngờihọc

- Ngời dạy với hoạt động dạy

Đây là đội ngũ sĩ quan, cán bộ giảng dạy ở đại học quân sựvới t cách vừa là nhà s phạm, vừa là nhà khoa học và nhà hoạt

động chính trị - xã hội Ngời dạy là chủ thể của hoạt động giảngdạy, giữ vai trò chủ đạo trong suốt quá trình dạy học ở đại họcquân sự Chức năng cơ bản của hoạt động dạy không đơn thuần

là truyền đạt các kiến thức mà chính là tổ chức, điều khiển,kiểm tra quá trình nắm kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và nghiên cứukhoa học của học viên Đồng thời thông qua quá trình dạy học phải

tổ chức, định hớng cho học viên tham gia vào các nhiệm vụchính trị của quân đội theo chức trách

- Ngời học với hoạt động học

Ngời học ở các nhà trờng đại học quân sự là học viên sĩ quan.Trớc hết họ là những quân nhân trong quân đội Họ vừa là ngờihọc, ngời tập dợt nghiên cứu khoa học đồng thời vừa là ngời cán bộ

sĩ quan quân đội tơng lai đảm nhiệm việc chỉ huy, quản lý bộ

đội theo một chức danh xác định Ngời học vừa là đối tợng tác

động của hoạt động dạy, vừa là chủ thể tự tổ chức, tự điềukhiển các hoạt động nhận thức của bản thân Hoạt động của ng-

ời học là hoạt động tự giác tích cực chiếm lĩnh các kiến thứckhoa học, rèn luyện các kỹ năng, kỹ xảo nghiệp vụ quân sự theochức danh đào tạo và tập dợt nghiên cứu khoa học

- Kết quả dạy học.

Kết quả dạy học là nhân tố phản ánh kết quả vận động và

phát triển tổng hợp của các nhân tố, đặc biệt là nhân tố ngời

học với hoạt động học (bao gồm sự phát triển cả về trình độnhận thức, trình độ phát triển và trình độ đợc giáo dục của họ).Kết quả dạy học là xuất phát điểm của các mối liên hệ ngợc trong

và ngoài của quá trình dạy học ở đại học quân sự

Trên đây là các nhân tố cơ bản của quá trình dạy học ở đạihọc quân sự Mỗi nhân tố có vị trí xác định, có chức năng riêngsong các nhân tố đó không tồn tại biệt lập với nhau, chúng cómối quan hệ tác động qua lại biện chứng với nhau, tạo nên sự vận

động theo những qui luật chung của một quá trình dạy học Đồngthời, toàn bộ hệ thống các nhân tố dạy học đó luôn luôn nằmtrong một môi trờng kinh tế - xã hội và môi trờng hoạt động quân

sự nhất định, chịu sự tác động chi phối của nó cũng nh có nhữngtác động trở lại đối với môi trờng ấy

4 Các nhiệm vụ của quá trình dạy học ở đại học quân sự

Là một quá trình bộ phận của quá trình s phạm tổng thể quátrình dạy học ở đại học quân sự có những nhiệm vụ cơ bản sau

thức phù hợp với mục tiêu, yêu cầu đào tạo Bao gồm trong đó cáckiến thức khoa học cơ bản, cơ sở và chuyên ngành, các kiến thứccủa các khoa học tự nhiên, xã hội, quản lý, quân sự v.v Nhữngkiến thức đó phải đảm bảo tính khoa học, hiện đại, cơ bản vàthiết thực Trên cơ sở trang bị kiến thức, quá trình dạy học ở đạihọc quân sự phải rèn luyện cho ngời học hệ thống các kỹ xảo, kỹnăng tơng ứng với chức trách nghiệp vụ tơng lai, hệ thống cáckinh nghiệm hoạt động sáng tạo trong điều kiện hoạt động quân

sự và hệ thống các qui tắc, chuẩn mực thái độ ứng xử của ngời

sĩ quan, ngời cán bộ quân đội

Trong quá trình dạy học, việc trang bị kiến thức, kỹ xảo, kỹnăng cho ngời học có mối quan hệ hữu cơ với nhau Kiến thức làcơ sở, là khâu khởi đầu để hình thành kỹ xảo, kỹ năng Mặtkhác, kỹ xảo, kỹ năng đợc rèn luyện củng cố bền vững sẽ giúp choviệc tiếp thu kiến thức sâu sắc hơn

Để thực hiện đợc nhiệm vụ trên đây, đồng thời với việc trang

bị kiến thức sâu rộng cho ngời học quá trình dạy học cần phảirèn luyện cho họ kỹ xảo, kỹ năng vận dụng kiến thức đó vào thựctiễn nghề nghiệp của mình Việc rèn luyện kỹ xảo, kỹ năng phải

đợc tiến hành dựa trên cơ sở của kiến thức khoa học Quá trìnhdạy học phải căn cứ vào tình hình cụ thể, tuỳ theo từng loại đốitợng ngời học và mục tiêu đào tạo mà đặt ra yêu cầu về trình

độ nắm kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng, có thể kết hợp việc trang bịkiến thức với rèn luyện kỹ xảo, kỹ năng một cách linh hoạt

- Phát triển trí tuệ cho ngời học

Trên cơ sở cung cấp các kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng, quá trìnhdạy học ở đại học quân sự còn thực hiện một nhiệm vụ quan

trọng nữa là phát triển trí tuệ, phát triển khả năng sáng tạo cho

học viên Phát triển trí tuệ cho ngời học vừa là hệ quả của việc

trang bị kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng vừa là mục đích, nhiệm vụcủa quá trình dạy học

Phát triển trí tuệ của ngời học trớc hết là phát triển tiềm năngtrí tuệ Những tiềm năng này chính là những tố chất tiềm ẩntrong mỗi cá nhân Dạy học có nhiệm vụ phát hiện ra và tác độngvào tố chất đó làm cho nó phát triển hoàn toàn Phát triển trí tuệcủa ngời học là phát triển năng lực t duy sáng tạo Quá trình dạyhọc hiện đại một mặt chú trọng trang bị kiến thức, kỹ năng, kỹxảo, mặt khác phải bồi dỡng t duy sáng tạo, phát triển năng lựcnhận thức cho ngời học Đây chính là nhiệm vụ bồi dỡng phơngpháp của quá trình dạy học Phát triển trí tuệ của ngời học lànâng cao tầm hiểu biết, trí thông minh Sự hiểu biết, trí thôngminh của con ngời về bản chất bao gồm hệ thống kiến thức dothâu lợm, tích luỹ đợc trong học tập, trong cuộc sống, lao động,cùng với khả năng đặc biệt linh hoạt, sắc xảo của thao tác t duy,vừa do t chất, vừa do luyện tập mà hình thành Một nhiệm vụquan trọng của quá trình dạy học ở đại học quân sự là phát triểntrí tuệ đặc thù của ngời sĩ quan quân đội Đó là khả năng phântích, xử lý thông tin nhanh, chính xác trong các tình huống căngthẳng, khó khăn, phức tạp, là tính quyết đoán, tính mu lợc

Tất cả những phẩm chất trí tuệ trên chỉ có thể đợc phát triểnhoàn toàn thông qua quá trình dạy học Để thực hiện có hiệu quảnhiệm vụ này đòi hỏi quá trình dạy học ở đại học quân sự phảitìm ra những biện pháp s phạm phù hợp với lôgic nội dung và lôgicnhận thức của ngời học, phải cung cấp kiến thức khoa học hiện

đại, đi trớc, đón đầu, hớng dẫn sự phát triển trí tuệ cho họ Điều

đó có nghĩa là dạy học ở đại học quân sự phải tơng ứng với giớihạn cao nhất của "vùng phát triển trí tuệ gần nhất" của học viên

mà họ có thể vơn tới với sự nỗ lực cao nhất cả về sức lực và trítuệ V-gôt-ski đã nói: sự dạy học tốt nhất là sự dạy học đi trớc sựphát triển Dạy học ở đại học quân sự, cần đặc biệt quan tâmphát triển t duy lý luận, t duy nghề nghiệp, bồi dỡng phơng pháp

tự học, phơng pháp nghiên cứu khoa học cho ngời học để họ cóthể sử dụng chúng trong hoạt động, trong tự học, tự hoàn thiệnphát triển mình suốt đời Mặt khác, để phát triển trí tuệ ngờihọc phải tích cực học tập, phải thực sự là chủ thể của hoạt độngnhận thức

- Hình thành thế giới quan khoa học, niềm tin, lý tởng, phẩm chất đạo đức cách mạng.

Đây chính là nhiệm vụ giáo dục của quá trình dạy học ở đạihọc quân sự, làm cho quá trình dạy học thống nhất chặt chẽ vớiquá trình giáo dục Nhiệm vụ này phản ánh mục đích dạy học vàgiáo dục của nhà trờng đại học quân sự là đào tạo ngời quânnhân phát triển cả tài lẫn đức Về vấn đề này, V.I.Lênin đã chỉ

ra rằng, "Phải làm cho toàn bộ sự nghiệp giáo dục, huấn luyện,học tập của thanh niên ngày nay phát triển đợc đạo đức trongthanh niên"4 Hồ Chí Minh đã nhiều lần căn dặn "Dạy cũng nh họcphải biết chú trọng cả tài lẫn đức", "Huấn luyện phải chú trọngviệc cải tạo t tởng" Giáo dục thông qua dạy học là con đờng hiệuquả nhất, các phẩm chất đạt đợc toàn diện và vững chắc nhất

4

? V.I.Lênin “Nhiệm vụ đoàn thanh niên” , TT, T41, Nxb Tiến bộ Mát-xcơ-va, 1978, tr.357

Thực chất của nhiệm vụ này là thông qua quá trình dạy học màhình thành cho ngời học các quan điểm, niềm tin đúng đắn,hình thành các chuẩn mực văn hoá, đạo đức, các nét tính cách,phẩm chất cần thiết của ngời cán bộ quân đội cách mạng.

Để thực hiện nhiệm vụ giáo dục, trong quá trình dạy học trang

bị kiến thức cho học viên phải đảm bảo tính luận chứng khoahọc sâu sắc Mọi nội dung dạy học phải đợc trình bày dựa trêncơ sở phơng pháp luận duy vật biện chứng và trên những cơ sởkhoa học vững chắc, nhất quán Dạy học ở đại học quân sự phảimang xu hớng chính trị t tởng cao Phải sử dụng kiến thức khoahọc của môn học để đấu tranh chống lại các quan điểm phản

động, phản khoa học và các biểu hiện sai trái, lệch lạc về t tởng,

đạo đức, lối sống

Quá trình dạy học phải tổ chức cho ngời học tham gia vào cuộc

đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực chính trị t tởng ngay trong cácbuổi học Thông qua đó mà hình thành, rèn luyện thái độ và cácphẩm chất nhân cách cần thiết cho học viên

Dạy học phải tác động vào cảm xúc, tình cảm của ngời học,giúp họ biến kiến thức thành niềm tin, thành quan điểm và thái

độ đúng đắn Một quá trình dạy học thực sự khoa học sẽ đa

ng-ời học tới những quan điểm t tởng đúng đắn, bởi vì trong khi

họ tìm hiểu phép biện chứng của sự vật thì họ đồng thời cũng

đi tới phép biện chứng của t tởng

- Chuẩn bị tâm lý cho ngời học.

Đây là một nhiệm vụ đặc trng của quá trình dạy học ở đạihọc quân sự Đặc điểm chung của hoạt động quân sự là thờngdiễn ra trong những điều kiện gian khổ, ác liệt, nguy hiểm, bắt

buộc mọi quân nhân luôn luôn ở trạng thái căng thẳng cao độ

về tinh thần, thể lực và tâm lý Chuẩn bị tâm lý cho quânnhân là yêu cầu không thể thiếu trong hoạt động quân sự Trạngthái tâm lý của quân nhân đợc hình thành thông qua trảinghiệm thực tiễn và thông qua quá trình tập luyện Vì vậy, mộttrong những nhiệm vụ của quá trình dạy học trong nhà trờng đạihọc quân sự là chuẩn bị tâm lý cho ngời học

Nhiệm vụ này đòi hỏi trong quá trình dạy học phải hìnhthành cho ngời học sự bền vững về hoạt động tâm lý cảm xúc, ýchí, khả năng đơng đầu với mọi nguy hiểm , ác liệt của chiếntranh, khả năng thích ứng với môi trờng và điều kiện hoạt độngquân sự Chuẩn bị tâm lý cho ngời học là tạo ra tâm thế (sựsẵn sàng bên trong) cho họ để khi gặp những tình huống khókhăn, ác liệt, bất ngờ không lúng túng, không giao động Đó làsẵn sàng chịu đựng căng thẳng cực trị và siêu cực trị dài ngày,sẵn sàng nhận nhiệm vụ và vợt qua mọi khó khăn để hoàn thànhcác nhiệm vụ chiến đấu, công tác trong mọi hoàn cảnh đa dạngcủa hoạt động quân sự

Biện pháp chủ yếu để thực hiện nhiệm vụ này là trong quátrình dạy học phải đa ngời học vào tình huống khó khăn, căngthẳng cao độ, sát với thực tiễn chiến đấu Tạo ra sự trải nghiệmtâm lý ngay trong quá trình dạy học ở nhà trờng

Cùng với chuẩn bị tâm lý phải rèn luyện thể lực cho ngời học.Trong dạy học, đặc biệt trong huấn luyện quân sự phải chú trọngrèn luyện để ngời học có sức khoẻ dẻo dai, bền bỉ, đáp ứng yêu cầucờng độ lao động cao của hoạt động quân sự Việc rèn luyệnthể lực là điều kiện để phát triển tâm lý Một cơ thể cờng

tráng sẽ là điều kiện để các phẩm chất tâm lý phát triển bềnvững Quá trình dạy học phải đa ngời học vào rèn luyện thểlực ở mức độ cao hơn bình thờng.

Trình độ phát triển tâm lý của quân nhân còn phụ thuộcvào khả năng nắm vững kỹ thuật, chiến thuật, trình độ chuyênmôn của họ Để chuẩn bị tâm lý cho ngời học trong quá trình dạyhọc phải trang bị cho họ trình độ kỹ, chiến thuật thông thạo,trình độ chuyên môn giỏi

Tóm lại, quá trình dạy học ở đại học quân sự phải nhằm thực

hiện thống nhất các nhiệm vụ nêu trên Các nhiệm vụ đó có mốiquan hệ nhân quả với nhau, gắn bó chặt chẽ nhau, nhiệm vụ này

là tiền đề của nhiệm vụ kia và là hệ quả của các nhiệm vụ khác.Trong đó trang bị kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng là nhiệm vụ cơ bản

đầu tiên Các nhiệm vụ phát triển, giáo dục, chuẩn bị tâm lýchính là những cái đích quan trọng mà quá trình dạy học ở đạihọc quân sự phải đạt đến

II Bản chất, quy luật của quá trình dạy học ở đại học quân sự

1 Bản chất quá trình dạy học ở đại học quân sự

Từ sự phân tích khái niệm, cấu trúc, nhiệm vụ của quá trìnhdạy học ở đại học quân sự chúng ta nhận thấy rằng, hoạt động

cơ bản trong nhà trờng đại học quân sự là hoạt động học tập của

học viên dới sự chỉ đạo của giảng viên Theo lý luận nhận thức

Mác-xít, học tập không có gì khác chính là hoạt động nhận thức

của ngời học Đó là quá trình phản ánh thế giới khách quan vàotrong ý thức ngời học, là quá trình vận động của t duy, có mâu

thuẫn nội tại và phát triển biện chứng từ chỗ cha hiểu biết đếnhiểu biết, hiểu biết cha đầy đủ, cha chính xác đến đầy đủ vàchính xác hơn, từ chỗ cha có kỹ năng đến có kỹ năng giải quyếtvấn đề thực tiễn đặt ra Sự phản ánh hiện thực khách quan vàotrong ý thức của ngời học không phải là một hành động tức thời,giản đơn, thụ động, máy móc mà là một quá trình phức tạp của

sự hoạt động tích cực, sáng tạo, có tính chất tìm tòi nghiên cứu

từ thấp đến cao Đó là sự phản ánh có ý thức, đợc kiểm soát bởi ýthức Với t cách là một thực thể xã hội có ý thức, ngời học có khảnăng thu nhận đợc những phản ánh khách quan về nội dung vàchủ quan về hình thức

Hoạt động nhận thức của ngời học ở đại học quân sự về cơbản vẫn tuân theo quy luật nhận thức chung của loài ngời Quyluật đó đã đợc V.I.Lê-nin khái quát trong công thức nổi tiếng: "Từtrực quan sinh động đến t duy trừu tợng và từ t duy từu tợng đếnthực tiễn đó là con đờng biện chứng của sự nhận thức chân lý"5

Điều đó có nghĩa là quá trình dạy học ở đại học quân sự có đầy

đủ các nấc thang nhận thức: cảm tính, lý tính và thực tiễn Ngờihọc thu thập các tài liệu cảm tính từ những tác động của ngờidạy và từ các phơng tiện dạy học trực quan Trên cơ sở các tài liệucảm tính đó, ngời học sử dụng các thao tác t duy để xử lý, chếbiến, nghiền ngẫm các thông tin học tập, gạt bỏ những cái vụnvặt, ngẫu nhiên bên ngoài, nắm lấy cái bản chất, quy luật của sựvật, hiện tợng, hình thành các khái niệm, biểu tợng mới trong tduy Nhận thức không dừng lại ở t duy, nấc thang tất yếu trongquá trình học tập là sự vận dụng các kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng

5 V.I Lênin “Bút ký triết học”, Toàn tập, Tập 29, Nxb Tiến bộ Mát- xcơ- va 1981, tr.179

đã tiếp thu vào giải quyết các nhiệm vụ lý luận và thực tiễn hoạt

động quân sự đặt ra Nh vậy, thực tiễn đợc xem nh một giai

đoạn của quá trình nhận thức Đó là giai đoạn kết thúc của mộtquá trình nhận thức, đồng thời lại là giai đoạn mở đầu cho mộtquá trình nhận thức khác, làm cho quá trình nhận thức trở thànhvô cùng vô tận

Trong quá trình học tập, các giai đoạn nhận thức trực quansinh động, t duy trừu tợng và thực tiễn thống nhất với nhau, làmcơ sở tiền đề cho nhau, thúc đầy và chế ớc lẫn nhau Giai đoạntrớc làm cơ sở cho giai đoạn sau, giai đoạn sau tác động trở lạigiai đoạn trớc Cái cảm tính đựợc thu nhận phải đợc nghiên cứumột cách lôgic và các kiến thức đã lĩnh hội phải đợc vận dụng vàogiải quyết các công việc thực tiễn, còn thực tế hoạt động quân

sự luôn luôn đợc lý luận soi sáng và là động lực, là chân lý của sựnhận thức Mỗi giai đoạn là một nấc thang nhận thức, để chuyển

từ giai đoạn này sang giai đoạn kia đòi hỏi phải có sự nỗ lực phốihợp hoạt động của cả ngời dạy và ngời học

Mặt khác, hoạt động nhận thức của ngời học ở đại học quân

sự là một dạng độc đáo của hoạt động nhận thức, không hoàntoàn đồng nhất với hoạt động nhận thức chung của loài ngời.Trong quá trình dạy học, ngời học không phát hiện ra nhữngchân lý mới cho nhân loại mà chỉ khám phá lại và lĩnh hội cáckiến thức đã đợc khoa học khám phá ra ở đại học, hoạt độngnhận thức của ngời học có tính chất nghiên cứu, đa ngời học tiếpcận gần với hoạt động nhận thức khoa học Nét nổi bật của quátrình dạy học là hoạt động nhận thức của ngời học đợc diễn ratrong những điều kiện s phạm thuận lợi Có sự chỉ đạo của ngời

dạy, có sách giáo khoa, tài liệu học tập và các phơng tiện kỹ thuậtdạy học hỗ trợ Đó là những điều kiện s phạm thuận lợi, giúp chohoạt động nhận thức của ngời học đi theo con đờng ngắn vàchắc chắn tới đích, tránh đợc những bớc quanh co phức tạp mànhận thức khoa học thờng gặp phải Về lôgíc hoạt động nhậnthức của ngời học ở đại học quân sự phải trải qua các khâu, cácbớc đặc trng của quá trình học tập nh: chuẩn bị tâm lý, ônluyện, kiểm tra đánh giá kết quả học tập Những bớc đó khôngphải là đặc trng của nhận thức khoa học Ngoài ra, quá trìnhnhận thức của ngời học còn mang tính giáo dục sâu sắc, thểhiện sự thống nhất biện chứng giữa kiến thức và t tởng.

Từ sự phân tích trên cho phép ta khẳng định rằng, bản chất

của quá trình dạy học ở đai học quân sự là quá trình nhận thức

có tính chất nghiên cứu của ngời học dới sự chỉ đạo của ngời dạy,

đợc tổ chức trong điều kiện s phạm quân sự nhất định.

Nhận thức đúng bản chất quá trình dạy học ở đại học quân

sự sẽ tạo cơ sở khoa học định hớng cho hoạt động dạy và hoạt

động học Theo đó, dạy học ở đại học quân sự phải phát huy cao

độ tính tích cực, độc lập nhận thức của học viên, đồng thờiphải đề cao vai trò chỉ đạo, tổ chức của giảng viên, tạo ranhững điều kiện s phạm thuận lợi giúp học viên tránh khỏi nhữngsai lầm, vấp váp trong nhận thức, trong cuộc sống Quá trình dạyhọc cần tránh các khuynh hớng quá nhấn mạnh sự giống nhauhoặc khác nhau giữa hoạt động nhận thức của ngời học với hoạt

động nhận thức chung của loài ngời Tránh sự đồng nhất hoặc côlập giữa hoạt động nhận thức của học viên đại học với hoạt độngnhận thức của học sinh phổ thông và hoạt động nhận thức của

nhà khoa học Bởi vì các khuynh hớng đó sẽ đẫn đến tình trạngbao biện làm thay, "bày cỗ sẵn" hoặc thả nổi, khoán trắng chongời học, làm suy giảm chất lợng, hiệu quả của quá trình dạy học.

2 Quy luật của quá trình dạy học trong nhà trờng quân sự

Quá trình dạy học ở đại học quân sự là một quá trình xã hội,tồn tại nh một hệ thống thống nhất biện chứng giữa các thành tố

Sự vận động, phát triển của các thành tố đó tạo thành nhữngmối liên hệ ổn định, phổ biến bên trong, bên ngoài của quátrình dạy học Các mối liên hệ này diễn ra thờng xuyên trong mọikhâu, mọi bớc của quá trình dạy học, tạo thành những quy luậtquy định khuynh hớng vận động, phát triển của quá trình dạyhọc Từ việc xem xét những mối liên hệ cơ bản, tất yếu quy

định sự tồn tại, vận động, phát triển của quá trình dạy học giúpchúng ta phát hiện, xác định những quy luật của quá trình dạyhọc ở đại học quân sự nh sau:

- Quy luật về tính qui định của chế độ kinh tế - xã hội đối với quá trình dạy học ở đại học quân sự

Quy luật này phản ánh mối liên hệ tất yếu của quá trình dạyhọc ở đại học quân sự với môi trờng kinh tế - xã hội xung quanh.Quy luật này chỉ ra rằng, trình độ phát triển, tính chất, điềukiện kinh tế - xã hội qui định trình độ, tính chất, hiệu quả dạyhọc ở các nhà trờng đại học quân sự Mục đích phát triển xã hội -kinh tế quy định mục đích dạy học, ngợc lại mục đích dạy họcphải phục vụ cho chiến lợc phát triển kinh tế-xã hội, phát triển conngời Chính vì vậy mà quá trình dạy học một mặt phản ánhtrình độ phát triển của chế độ kinh tế -xã hội, mặt khác tác

động tích cực trở lại đối với xã hội, góp phần nâng cao dân trí,

đào tạo nhân lực và bồi dỡng nhân tài cho xã hội

- Quy luật về tính quy định của thực tiễn hoạt động quân sự

đối với quá trình dạy học ở đại học quân sự

Quy luật này phản ánh mối liên hệ giữa quá trình dạy học ở

đại học quân sự với thực tiễn hoạt động quân sự, thực tiễn xâydựng, chiến đấu của quân đội Quy luật này chỉ ra rằng, quátrình dạy học ở đại học quân sự phụ thuộc vào tính chất, yêucầu của thực tiễn hoạt động quân sự, phụ thuộc vào trình độphát triển của quân đội Nói cách khác, sự phát triển của quân

đội, thực tiễn xây dựng và chiến đấu của quân đội thờngxuyên đặt ra những yêu cầu mới và tạo ra những điều kiện vậtchất, tinh thần thuận lợi cho quá trình dạy học ở đại học quân sựphát triển Mục đích, nội dung phơng pháp, phơng tiện dạy học

ở các nhà trờng đại học quân sự một mặt phản ánh trình độchính quy hiện đại của quân đội và tính chất của các hoạt

động quân sự, mặt khác quá trình dạy học ở đại học quân sự lại

có tác động tích cực đối với sự phát triển của quân đội, góp phầnxây dựng bản lĩnh chính trị, bản lĩnh và trình độ chiến đấucủa đội ngũ cán bộ quân đội

- Qui luật về sự thống nhất giữa dạy học và giáo dục nhân cách học viên.

Quy luật này phản ánh mối liên hệ cơ bản giữa hai quá trình

bộ phận của một quá trình tổng thể: quá trình dạy học và quátrình giáo dục nhân cách trong quá trình s phạm quân sự chung

Đồng thời phản ánh mối liên hệ giữa các nhiệm vụ của quá trìnhdạy học ở đại học quân sự Quy luật này chỉ ra rằng, dạy học và

giáo dục không tách rời nhau, trong dạy học có giáo dục, tronggiáo dục có dạy học Quá trình dạy học ở đại học quân sựphải thực hiện một nhiệm vụ quan trọng là tạo cơ sở địnhhớng cho quá trình hình thành phát triển các phẩm chấtnhân cách của học viên, phải hớng tới thực hiện mục tiêu giáodục nhân cách Ngợc lại, giáo dục nhân cách học viên ở đạihọc quân sự đợc thực hiện chủ yếu bằng con đờng dạy học(dạy kiến thức, dạy kỹ năng và dạy thái độ) Dạy học và giáodục nhân cách ở đại học quân sự thống nhất với nhau trongviệc thực hiện mục tiêu đào tạo học viên trở thành ngời sĩquan, ngời cán bộ quân đội, có đủ đức và tài, phẩm chất vànăng lực đáp ứng với yêu cầu của quân đội, của xã hội.

- Qui luật về sự thống nhất giữa mục đích, nội dung, phơng pháp dạy học

Quy luật này phản ánh mối liên hệ giữa các nhân tố cơ bảnbên trong của quá trình dạy học Nó chỉ ra tính tất yếu của

sự thống nhất, tơng tác, phụ thuộc lẫn nhau giữa mục

đích, nội dung và phơng pháp dạy học Mục đích dạy họcqui định nội dung, phơng pháp dạy học Song mục đích dạyhọc chỉ đạt đợc khi quá trình dạy học đợc tổ chức mộtcách khoa học, có nội dung dạy học hiện đại và với một ph-

ơng pháp dạy học mang tính chất tích cực Hay nói cáchkhác, tổ chức tốt quá trình dạy học ở đại học quân sự vềthực chất là xác định chính xác mục đích cùng với việc

hoàn thiện, phát triển không ngừng nội dung và phơng phápdạy học.

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy và

hoạt động học.

Đây chính là qui luật cơ bản của quá trình dạy học ở đại họcquân sự Quy luật này đề cập đến mối liên hệ giữa hai nhân

tố chủ thể năng động nhất của quá trình dạy học, quy định sự

tồn tại, phát triển của quá trình này là dạy và học Mặt khác, quyluật thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy và hoạt động họcbao trùm, chi phối các quy luật khác của quá trình dạy học ở đạihọc quân sự Các quy luật khác chỉ phát huy đợc tác dụng tíchcực trong sự tăng cờng mối liên hệ biện chứng giữa dạy và học.Nội dung quy luật chỉ ra rằng, quá trình dạy học ở đại họcquân sự là quá trình tơng tác giữa hoạt động dạy và hoạt độnghọc, trong đó dới sự chỉ đạo của ngời dạy, ngời học tự chỉ đạo, tự

tổ chức hoạt động nhận thức của mình nhằm thực hiện cácnhiệm vụ dạy học đặt ra Quá trình dạy học là quá trình phối hợpthống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học, đồng thời cũng

là quá trình đòi hỏi lẫn nhau, đặt ra yêu cầu với nhau từ haiphía, dẫn đến hệ quả là dạy và học phụ thuộc vào nhau

Trong mối quan hệ tơng tác ấy, vai trò của từng nhân tốkhông ngang bằng nhau Ngời dạy là chủ thể của hoạt động dạy

và giữ vai trò chỉ đạo của quá trình dạy học Vai trò chỉ đạolàm cho hoạt động dạy không đơn thuần chỉ là truyền đạt kiếnthức, mà phải tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức của ngờihọc Vai trò đó đợc thể hiện trong những hành động s phạm cơbản nh sau:

- Đề xuất yêu cầu, nhiệm vụ học tập

- Chỉ đạo, tổ chức hoạt động lĩnh hội, tìm tòi kiến thức củahọc viên

- Nắm thông tin ngợc, phát hiện đánh giá thực trạng dạy học ởtừng giai đoạn học tập

- Đề xuất bổ sung các yêu cầu học tập mới

- Phân tích, đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu, yêu cầu dạyhọc đặt ra

Ngời học là chủ thể của hoạt động học tập đồng thời làkhách thể chịu sự tác động của hoạt động dạy Vai trò chủthể nhận thức của ngời học làm cho họ không đơn thuần chỉ

là khách thể bị động tiếp thu, lĩnh hội kiến thức mà còn

đóng vai trò chủ thể tự chỉ đạo, tự tổ chức quá trình nhậnthức của mình Vai trò đó đợc thể hiện ở những hành độnghọc tập cơ bản nh sau:

- Tự giác ý thức đầy đủ các yêu cầu, nhiệm vụ học tập

- Tự lực giải quyết các mâu thuẫn nhận thức

- Nắm những thông tin ngợc thờng xuyên trong quá trình họctập để tự phát hiện điểm mạnh, yếu của mình.

- Tự điều chỉnh bổ sung yêu cầu học tập, rèn luyện

- Tự phân tích, tự đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu yêu cầudạy học

Việc phân tích vai trò, những hành động s phạm cơ bản củagiảng viên, hành động học tập cơ bản của học viên nh trên,cho ta thấy rõ thêm sự tơng tác, gắn bó mật thiết giữa dạy

và học Chính sự tơng tác đó đã làm cho cả ngời học và ngờidạy đều trởng thành Dạy học tối u là thống nhất giữa sự chỉ

đạo với sự đợc chỉ đạo và sự tự chỉ đạo Những biểu hiệndạy nhồi nhét, “dội một chiều”, bày sẵn và học thụ động,

“học gạo, học vẹt” trong thực tiễn dạy học đều trái với tinhthần của quy luật này Chất lợng của quá trình dạy học là kếtquả chung của hoạt động dạy và hoạt động học Trong đótừng ngời học phải tự quyết định kết quả học tập của chínhmình

III Động lực, lô gích của quá trình dạy học ở đại học quân sự

1 Động lực của quá trình dạy học

Động lực của quá trình dạy học ở đại học quân sự là nhữngyếu tố thúc đẩy ngời học nắm tri thức, phát triển trí tuệ, thúc

đẩy việc dạy và học vận động tiến lên Dạy học là quá trình

động, biến đổi phát triển không ngừng Vậy, cái gì là nguồngốc của sự phát triển đó, cái gì là động lực của quá trình dạyhọc ở đại học quân sự ?

Cơ sở lý luận để giải quyết vấn đề này đợc xuất phát từ quan

điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng: sự thống nhất và đấu

tranh giữa các mặt đối lập là quy luật phát triển của các sự vật,

hiện tợng trong hiện thực khách quan Nói cách khác, sự nảy sinh

và giải quyết các mâu thuẫn làm cho sự vật, hiện tợng vận động,phát triển không ngừng

Theo quan điểm trên, động lực thúc đẩy sự phát triển củaquá trình dạy học ở đại học quân sự, chính là việc phát hiện vàgiải quyết đúng đắn những mâu thuẫn của quá trình này

Quá trình dạy học luôn luôn gặp phải những mâu thuẫn bênngoài và bên trong của quá trình này Việc giải quyết nhữngmâu thuẫn bên ngoài sẽ tạo nên những lực bên ngoài, thúc đẩyquá trình dạy học phát triển Mâu thuẫn bên ngoài của quá trìnhdạy học ở đại học quân sự là mâu thuẫn giữa các nhân tố cấutrúc của quá trình dạy học với các nhân tố của môi trờng xã hội-chính trị và môi trờng cách mạng khoa học kỹ thuật Đó là mâuthuẫn giữa trình độ phát triển của khoa học và công nghệ vớinội dung, phơng pháp, phơng tiện dạy học còn có phần lạc hậu,cha đợc hiện đại hoá; mâu thuẫn giữa tiến bộ xã hội với nhiệm vụdạy học cha đợc nâng cao; mâu thuẫn giữa quan niệm cha đúng

đắn của d luận xã hội với nghề nghiệp quân sự mà học viên lựachọn; mâu thuẫn giữa những tác động tiêu cực (nảy sinh từmặt trái của cơ chế thị trờng) với yêu cầu nâng cao chất lợnggiáo dục toàn diện của các trờng đại học quân sự v.v phát

hiện đúng, giải quyết tốt những mâu thuẫn bên ngoài nêu trên,

rõ ràng sẽ tạo ra lực đẩy quan trọng làm cho quá trình dạy học ở

đại học quân sự phát triển

Song, cần khẳng định rằng nguồn gốc trực tiếp thúc đẩy quátrình dạy học phát triển là động lực bên trong, là kết quả giảiquyết những mâu thuẫn bên trong cả quá trình này Đó là nhữngmâu thuẫn giữa các nhân tố cơ bản của quá trình dạy học vàgiữa các yếu tố của từng nhân tố đó Ví dụ nh: mâu thuẫn giữanội dung dạy học đã đợc hiện đại hoá với phơng pháp, phơng tiệndạy học còn lạc hậu (hoặc ngợc lại); mâu thuẫn giữa yêu cầu

nâng cao chất lợng giảng dạy với trình độ đội ngũ giảng viên còn

hạn chế; mâu thuẫn giữa yêu cầu nắm vững lý thuyết và thựchành nghề nghiệp với trình độ kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng cònhạn chế của học viên; mâu thuẫn giữ trình độ chuyên môn vàtrình độ s phạm trong nhân tố dạy; mâu thuẫn giữa phần lýthuyết nặng nề với phần thực hành bị xem nhẹ trong nhân tốnội dung, chơng trình dạy học v.v

Trong các mâu thuẫn bên trong đa dạng ấy có một mâu thuẫncơ bản, chủ yếu tồn tại xuyên suốt quá trình dạy học, gắn chặtvới hoạt động của giảng viên và học viên, ảnh hởng trực tiếp đến

sự vận động tiến triển của quá trình này, đó là mâu thuẫngiữa một bên là yêu cầu nắm vững lý thuyết và thành thạo nghềnghiệp, chức trách với một bên là trình độ kiến thức, kỹ xảo, kỹnăng còn hạn chế của học viên Mâu thuẫn này thờng nổi lênhàng đầu trong những lúc học viên đứng trớc một nhiệm vụ họctập mới, chuyển từ giai đoạn này sang giai đoạn khác, từ trình

độ thấp đến trình độ cao, từ lý thuyết đến thực hành Việc

giải quyết tốt mâu thuẫn này sẽ tạo nên động lực chủ yếu của quá trình dạy học.

Việc giải quyết mâu thuẫn trên đòi hỏi sự nỗ lực từ haiphía: giảng viên và học viên Để mâu thuẫn trở thành độnglực thúc đẩy quá trình dạy học ở đại học quân sự phát triển cầnphải thoả mãn đợc những điều kiện cơ bản sau dây:

- Mâu thuẫn phải đợc ngời học ý thức đầy đủ Nghĩa là phải

biết biến mâu thuẫn vốn mang tính chất khách quan của quátrình dạy học trở thành mâu thuẫn nội tại của học viên

Thực chất mâu thuẫn trên chính là mâu thuẫn giữa một bên

là đòi hỏi “phải hiểu biết” với một bên là “cha hiểu biết” Mâuthuẫn đó lúc đầu cha ở bên trong ngời học, họ cha phải đã chấpnhận ngay mâu thuẫn này Nhiệm vụ và nghệ thuật của ngờigiảng viên phải làm cho học viên “nhập nội” mâu thuẫn, ý thức đ-

ợc rõ mâu thuẫn đó, mong muốn giải quyết nó và thấy rằng cókhả năng giải quyết đợc mâu thuẫn đó Điều này liên quan đếnkhả năng tạo ra “tình huống có vấn đề” trong dạy học của ngờigiảng viên

- Mâu thuẫn phải vừa sức với ngời học Mâu thuẫn vừa sức phải

chứa đựng những khó khăn, sao cho với sự nỗ lực cao nhất về trítuệ và thể lực, ngời học có thể giải quyết đợc Nghĩa là nhữngyêu cầu lĩnh hội kiến thức và thực hành nghề nghiệp phải phù hợpvới khả năng học tập tối đa, tơng ứng với “vùng phát triển gần”,

đánh thức đợc những tiềm năng trí tuệ của ngời học

Để xây dựng đợc các mâu thuẫn vừa sức trong quá trình dạyhọc, nhà s phạm phải hiểu rõ đặc điểm và trình độ nhận thứccủa ngời học Trên cơ sở đó mà lựa chọn các biện pháp tác động

phù hợp, tăng hoặc giảm mức độ khó khăn phức tạp của các vấn đềhọc tập, làm cho mâu thuẫn trở thành trạng thái khó khăn trong họctập, đòi hỏi ngời học phải có sự cố gắng, nỗ lực mới vợt qua đợc.

- Làm cho mâu thuẫn đợc xuất hiện liên tục, có hệ thống phù

hợp với sự tiến triển của quá trình dạy học Điều này làm cho ngời

học thấy đợc tính tất yếu của việc giải quyết mâu thuẫn, thấytrớc đợc những “nấc thang” yêu cầu học tập, xác định quyếttâm học tập chiếm lĩnh các kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng chinhphục từng bớc các “đỉnh cao” học tập

2 Lô gíc của quá trình dạy học

Lôgíc của quá trình dạy học là trình tự vận động hợp lý của

sự dạy học đi từ chỗ ngời học cha hiểu biết đến khi nắm vững vấn đề học tập.

Lôgíc quá trình dạy học là hợp kim, là sự thống nhất hữu cơ

của lôgíc nội dung và lôgíc nhận thức Lôgíc nội dung ở đây đợchiểu là trình tự phát triển hợp lý của các sự kiện, khái niệm, quyluật, học thyết đi từ đơn giản đến phức tạp, từ hiện tợng đếnbản chất, từ bản chất cấp thấp đến bản chất cấp cao Còn lôgícnhận thức là con đờng vận dụng biện chứng của quá trình tâm

lý nhận thức của ngời học đi từ sự nhận thức cảm tính đến nhậnthức lý tính, từ hình thành khái niệm đến vận dụng khái niệmvào thực tiễn hoạt động

Khi ta nói lôgíc của quá trình dạy học là sự thống nhất hữu cơcủa lôgíc nội dung và lôgíc nhận thức của ngời học, cũng cónghĩa là trong dạy học muốn tìm ra một con đờng tối u, muốn

đạt tới hiệu quả tốt nhất phải trả lời cho rõ các câu hỏi: Dạy cáigì ? Dạy cái đó cho ai ? Nh vậy, lôgíc quá trình dạy học có thể