BÀI 1 NHÀ NƯỚC CHIẾM HỮU NÔ LỆ 1 Cơ sở hình thành nhà nước phương Đông cổ đại a Điều kiện tự nhiên Cả bốn nền văn minh Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc đều xuất hiện trên lưu vực của các con sông lớn trên thế giới Những đồng bằng rộng lớn, màu mỡ hình thành trên lưu vực các con sông là điều kiện quan trọng để ngành kinh tế nông nghiệp xuất hiện từ rất sớm Những con sông lớn tiềm ẩn thiên tai lũ lụt nên công tác trị thuỷ, thuỷ lợi trở thành một nhu cầu cơ bản để tồn tại và phát triển kinh tế c.
Trang 1BÀI 1: NHÀ NƯỚC CHIẾM HỮU NÔ LỆ
1 Cơ sở hình thành nhà nước phương Đông cổ đại
a Điều kiện tự nhiên
- Cả bốn nền văn minh Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc đều xuất hiện trên lưu vực của các con sông lớn trên thế giới Những đồng bằng rộng lớn, màu mỡ hình thành trên lưu vực các con sông là điều kiện quan trọng để ngành kinh tế nông nghiệp xuất hiện từ rất sớm.
- Những con sông lớn tiềm ẩn thiên tai lũ lụt nên công tác trị thuỷ, thuỷ lợi trở thành một nhu cầu cơ bản để tồn tại và phát triển kinh tế của cư dân thời kỳ này Vì đặc trưng hoạt động trị thủy cần rất nhiều sức người, sức của nên tính gắn kết cộng đồng ở phương Đông rất cao.
b Điều kiện kinh tế - xã hội
- Kinh tế nông nghiệp giữ vai trò chủ đạo Thủ công nghiệp và thương nghiệp cũng xuất hiện sau ba lần phân công lao động xã hội Tuy nhiên, tính chất tự nhiên, tự cung tự cấp là đặc trưng của nền kinh tế phương Đông cổ đại.
- Chế độ: Công xã thị tộc -> Tư hữu
Do kinh tế phát triển, sản phẩm lao động ngày càng nhiều đã phá vỡ chế độ sở hữu chung của chế độ công xã thị tộc Chế độ tư hữu ra đời (tư hữu về tư liệu sinh hoạt) dẫn đến sự phân hóa giàu nghèo.
- Giai cấp: 3 giai cấp cơ bản
+ Kết cấu giai cấp
• Giai cấp thống trị: quý tộc chủ nô
• Giai cấp bị trị: nông dân công xã, thợ thủ công, thương nhân và nô lệ
Chế độ chiếm hữu nô lệ mang tính gia trưởng Số lượng nô lệ ít, nô lệ không phải là lực lượng sản xuất chính trong xã hội mà chủ yếu phục vụ trong gia đình chủ nô.
+ Quan hệ giai cấp
Mâu thuẫn chủ đạo trong xã hội: quý tộc chủ nô và nông dân công xã
Sự xuất hiện nhà nước ở phương Đông cổ đại, ngoài yếu tố xuất hiện tư hữu, phân hoá giai cấp và đấu tranh giai cấp, còn có hai yếu tố làm thúc đẩy nhanh tiến trình hình thành nhà nước đó là yếu tố trị thuỷ và chiến tranh Nhà nước phương Đông ra đời là một ngoại lệ của học thuyết Mác- Lênin về sự hình thành nhà nước.
Mẫu thuần giai cấp (trực tiếp) + Trị thuỷ và chiến tranh (tác động) → Nhà nước
2 Cơ sở hình thành nhà nước phương Tây cổ đại
a Điều kiện tự nhiên
- Kinh tế nông nghiệp xuất hiện nhưng kinh tế thủ công nghiệp và thương nghiệp mới là kinh tế chủ đạo.
- Địa hình mở là điều kiện để các cuộc chiến tranh thôn tính diễn ra một cách thường xuyên.
b Điều kiện kinh tế - xã hội
- Nền kinh tế phát triển nên chế độ kinh tế của thời kỳ công xã thị tộc nhanh chóng tan rã.
- Giai cấp:
+ Kết cấu giai cấp:
• Giai cấp thống trị: quý tộc chủ nô (bao gồm quý tộc thị tộc và quý tộc công thương nghiệp).
• Giai cấp bị trị: bình dân, nông dân lao động và nô lệ.
Trong đó, nô lệ là giai cấp bị trị chủ yếu với số lượng đông đảo và là lực lượng sản xuất chính trong
xã hội Chế độ nô lệ phương Tây mang tính điển hình.
+ Quan hệ giai cấp
Mâu thuẫn chủ đạo: quý tộc chủ nô và nô lệ.
Trang 2Sự mâu thuẫn giai cấp gay gắt dẫn đến đấu tranh giai cấp Khi giai cấp bị trị đấu tranh, giai cấp thống trị
đã trấn áp các cuộc đấu tranh và thiết lập ra Nhà nước Nhà nước ra đời là kết quả tất yếu của đấu tranh giai cấp.
3 Tổ chức nhà nước
a Tổ chức nhà nước phương Đông cổ đại
Hình thức chính thể của các nhà nước phương Đông cổ đại là quân chủ tuyệt đối và mang tính chất là trung ương tập quyền.
Ở trung ương
Vua: Vua đứng đầu nhà nước với quyền lực tối cao Vua nắm quyền lực tuyệt đối trên tất cả mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị, tư tưởng Vua có quyền ban hành luật, mệnh lệnh có giá trị thi hành như pháp luật; có quyền quyết định những vấn đề quan trọng nhất của quốc gia; có quyền bổ nhiệm, cách chức, trừng phạt bất kỳ ai Vua cũng đồng thời được thần thánh hoá, được xem là con trời hoặc đại diện của thần linh.
Quan đầu triều: người đứng đầu hệ thống qua lại, có rất nhiều quyền lực.
Hệ thống quan lại giúp việc
Ở địa phương
Quản lý tại địa phương thường dựa vào công xã nông thôn.
b Tổ chức nhà nước phương Tây cổ đại
Nhà nước Sparta
- Hình thức chính thể: cộng hòa quý tộc chủ nô
- Tổ chức bộ máy nhà nước Sparta bao gồm:
Hai Vua
Hội đồng trưởng lão
Hội nghị công dân
Hội đồng năm quan giám sát
Nhà nước Athens
- Hình thức chính thể: CH quý tộc chủ nô → CH dân chủ chủ nô
Khi mới hình thành, Athens có hình thức chính thể cộng hoà quý tộc chủ nô Sự phát triển của kinh tế công thương nghiệp thúc đẩy sự lớn mạnh của tầng lớp quý tộc công thương nghiệp ở Athens Quá trình dân chủ hoá ở nhà nước ở Athens đã diễn ra qua các cuộc cải cách điển hình: Cải cách của Solon, Cải cách của Clixten, Cải cách của Ephantes
Hình thức chính thể của Athens sau cải cách: cộng hòa dân chủ chủ nô
- Nguyên nhân quá trình dân chủ hóa:
+ Sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của tầng lớp quý tộc công thương; họ nắm quyền lực về kinh tế
và đấu tranh đòi quyền lợi về chính trị;
+ Sự đấu tranh của dân tự do;
+ Nhà nước Athens hình thành dựa trên cơ sở tự do tương đối rộng rãi.
- Tổ chức bộ máy nhà nước Athens thời kỳ dân chủ đỉnh cao:
Trang 3Hội nghị công dân (Lập pháp)
Hội đồng 500 người (Hành pháp)
Hội đồng 10 tướng lĩnh
Toà bồi thẩm (Tư pháp)
Nhận xét:
- Hình thức chính thể của nhà nước Athens là cộng hòa dân chủ chủ nô
- Tổ chức bộ máy nhà nước đã có sự chuyên môn hóa giữa các cơ quan:
♣ Hội nghị công dân thực hiện quyền lập pháp
♣ Hội đồng 500 người thực hiện quyền hành pháp
♣ Tòa bồi thẩm thực hiện quyền tư pháp
Hạn chế:
- Chỉ những công dân nam Athens từ 18 tuổi trở lên mới có quyền tham gia vào Hội nghị công dân, còn phụ nữ, kiều dân và nô lệ thì không có quyền này
- Các cuộc họp của Hội nghị công dân đa số được tổ chức tại thành Athens nên các công dân sinh sống ở những vùng nông thôn xa xôi không có điều kiện để thường xuyên tham gia hội nghị.
Nhà nước La Mã
a Thế kỷ VI TCN- I TCN:
- Hình thức chính thể của La Mã là cộng hòa quý tộc chủ nô
- Tổ chức bộ máy nhà nước của La mã bao gồm:
Hội nghị công dân: Đại hội Xenturi và Đại hội bình dân
Viện nguyên lão
Hội đồng quan chấp chính
Hội đồng quan án
Viện quan bảo dân
b Giai đoạn thế kỷ I TCN- V:
Hình thức chính thể của La Mã là quân chủ chuyên chế chủ nô (đế chế)
BÀI 2: PHÁP LUẬT CHIẾM HỮU NÔ LỆ
1 Pháp luật phương Đông cổ đại
a Bộ luật Hammurapi của Lưỡng Hà
- Bộ luật Hamurapi do Vua Hammurapi xây dựng và ban hành, gồm có 282 điều, chủ yếu điều chỉnh 4 lĩnh vực là dân sự, hình sự, hôn nhân gia đình và tố tụng
- Nguồn của Bộ Luật:
+ Thứ nhất, kế thừa những tiền lệ và tập quán trong xã hội trước đó.
+ Thứ hai, những quyết định (mệnh lệnh, chiếu chỉ) của vua Hammủabi.
+ Thứ ba, những quyết định, phán quyết của toà án cao cấp lúc bấy giờ.
- Bộ luật này chưa có sự phân định rõ các ngành luật, chế định luật nhưng nhà làm luật đã có ý thức sắp xếp các quy định điều chỉnh những quan hệ xã hội cùng loại ở gần nhau.
Trang 4- Những quy định về hình phạt và tội phạm:
+ Hình phạt thường rất dã man
+ Áp dụng nguyên tắc trả thù ngang bằng (đồng thái phục thù)
+ Hình phạt khác nhau tuỳ theo địa vị của người phạm tội.
- Ưu điểm
+ Phạm vi điều chỉnh rộng với hầu hết các quan hệ xã hội
+ Các quy định về hợp đồng khá tiến bộ
+ Có ý thức bảo vệ đến những người có địa vị yếu thế trong xã hội
- Hạn chế:
+ Mang tính trọng hình khinh dân
+ Pháp luật bị ảnh hưởng nhiều bởi yếu tố tín ngưỡng, tôn giáo
+ Hình phạt thì rất dã man, mang đau đớn kéo dài thể hiện sự răn đe, mà chưa có tính giáo dục, mang tính “đồng thái phục thù”
+ Pháp luật mang tính bất bình đẳng sâu sắc về giới và bất bình đẳng về giai cấp, địa vị xã hội + Bộ luật chưa có tính khái quát, tính hệ thống cao, các quy định thường chỉ là sự mô tả các hành vi
cụ thể.
b Bộ luật Manu của Ấn độ cổ đại
- Bộ luật Manu là bộ luật thành văn hoàn chỉnh nhất trong tất cả các luật lệ cổ của Ấn độ cổ đại, được xây dựng bởi các giáo sỉ Bà la môn vào khảong thế kỷ II- I TCN.
- Nguồn gốc: nhữn luật lệ, nhưunxg tập quán pháp của giai cấp thống trị được các giá sĩ Bà La Môn tập hợp lại.
- Bộ luật này có 2685 điều, có các quy định về nhiều vấn đề trong xã hội như chính trị, tôn giáo, quan niệm về thế giới, pháp luật
- Quy định về tội phạm và hình phạt:
+ Các hình phạt trong bộ luật rất dã man: chặt chân, chặt tay, đóng đinh vào bàn tay, bàn chân, nhúng người vào chảo dầu sôi,…
+ Mang tính trả thù ngang bằng
- Nhận xét
+ Một số quy định tiến bộ nằm ở lĩnh vực dân sự, quy định về các loại hợp đồng, điều kiện có hiệu lực của hợp đồng,…
+ Xuyên suốt là các quy định thể hiện sự bất bình đẳng sâu sắc: bao gồm cả bất bình đẳng nam nữ cũng như bất bình đẳng về đẳng cấp xã hội.
c Pháp luật Trung Quốc cổ đại
- Pháp luật Trung Quốc cổ đại thời kỳ nhà Hạ và Thương còn rất sơ khai Đến thời kỳ nhà Chu pháp luật được chú trọng với “ngũ lễ” và “ngũ hình” Đến thời kỳ Chiến quốc, hàng loạt các bộ luật thành văn ra đời
- Đồng thời, pháp luật Trung Quốc thời kỳ Xuân Thu - Chiến quốc còn chịu sự ảnh hưởng của các tư tưởng chính trị pháp lý.
- Một số điểm tiến bộ:
+ Phạm vi điều chỉnh khá rộng cả lĩnh vực dân sự, hình sự, hôn nhân gia đình và tố tụng
+ Một số quy định dân sự, hình sự, hôn nhân gia đình; có ý thức bảo vệ quyền lợi cho những đối tượng yếu thế trong xã hội.
- Một số điểm hạn chế:
+ Pháp luật công khai thừa nhận sự bất bình đẳng
Trang 5+ Trong quan hệ gia đình thừa nhận sự bất bình đẳng giữa vợ và chồng, giữa các con với nhau, trong
xã hội thừa nhận sự bất bình đẳng giữa nam và nữ
+ Pháp luật mang tính trọng hình, khinh dân
+ Pháp luật mang tính đồng thái phục thù
+ Pháp luật bị ảnh hưởng bởi tôn giáo, lễ giáo và các hệ tư tưởng chính trị
+ Hình phạt thường được quy định vô cùng dã man
+ Về trình độ lập pháp: Chưa có tính hệ thống, chưa có sự phân chia các quy phạm pháp luật thành các chế định luật, ngành luật riêng biệt Thiếu tính bao quát, dữ liệu.
d Đặc trưng của pháp luật phương Đông cổ đại.
- Về kỹ thuật xây dựng pháp luật, hệ thống pháp luật của các quốc gia phương Đông được xây dựng tương đối đa dạng để đáp ứng nhu cầu điều chỉnh các quan hệ xã hội xuất hiện ngày càng nhiều.
- Hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, chưa có sự phân định thành các chế định luật, ngành luật
- Pháp luật vẫn mang tính chất “trọng hình, khinh dân”
- Từ ngữ sử dụng trong văn bản quy phạm pháp luật rất cụ thể, mô tả dài dòng, trùng lắp và không mang tính khái quát.
- Pháp luật công khai thừa nhận sự bất bình đẳng
- Pháp luật phương Đông cổ đại mang tính chất đồng thái phục thù
- Pháp luật cũng chịu ảnh hưởng bởi các quan niệm tín ngưỡng tôn giáo, lễ và các hệ tư tưởng chính trị
- Hệ thống hình phạt dã man, thường sử dụng nhục hình
2 Pháp luật phương Tây cổ đại
a. Pháp luật Hy Lạp cổ đại: điển hình là pháp luật Athens
b. Pháp luật La Mã cổ đại
- Thời kỳ Cộng hòa sơ kỳ (TK VI – III TCN): xuất hiện Bộ luật thành văn đầu tiên là Bộ luật 12
bảng.
Pháp luật thời kỳ này có các đặc trưng:
• Pháp luật công khai thừa nhận bất bình đẳng: về giai cấp, về đẳng cấp, về giới tính.
• Pháp luật mang tính trọng hình khinh dân.
• Pháp luật hình sự còn mang tính chất đồng thái phục thù.
• Pháp luật ít bị ảnh hưởng bởi tôn giáo.
• Kỹ thuật lập pháp chưa cao.
Thời kỳ Cộng hòa hậu kỳ (TK III TCN – TK V)
Pháp luật thời kỳ này có các đặc trưng:
• Pháp luật vẫn công khai thừa nhận sự bất bình đẳng: về giai cấp, về đẳng cấp.
• Pháp luật dân sự, thương mại rất phát triển và mang tính kinh điển và được pháp luật các thời kỳ sau kế thừa Có rất nhiều khái niệm pháp lý mang tính chuẩn mực và nhiều quy định rất phát triển trong chế định hợp đồng, hôn nhân gia đình, thừa kế.
• Pháp luật ít bị ảnh hưởng bởi tôn giáo.
• Kỹ thuật lập pháp cao, có những khái niệm pháp lý mang tính chuẩn mực
Trang 6So sánh chế độ Quân chủ chuyên chế ở phương Tây và phương Đông
- Tính chất
- Xuất hiện
- Cơ sở
Quân chủ tuyệt đối gồm 2 hình thức: quân chủ trung ương tập quyền và quân chủ phân quyền cát cứ
• Ngô – Đinh – Tiền Lê (939 – 1009): Quân chủ tuyệt đối
• Lý - Trần – Hồ (1010 – 1407): Quân chủ tuyệt đối
Thời Trần – Hồ tính chất quý tộc – thân vương ngày càng được tăng cường, “Chính thể lưỡng đầu”
• Lê Sơ (1428 – 1527): Quân chủ tuyệt đối
Đầu Lê sơ (1428 – 1460)
Lê Thánh Tông trở về sau (1460 – 1527)
Trang 7Cuộc cải cách hành chính (CCHC) dưới triều vua Lê Thánh Tông (1460-1497) diễn ra trong bối cảnh đất nước sau một thời gian dài chiến tranh, khủng hoảng, bộ máy hành chính nhà nước yếu kém về nhiều mặt Sau chiến tranh, bộ máy hành chính nhà nước thường do các quan võ nắm giữ, tổ chức lỏng lẻo, không thống nhất, hoạt động phân tán, kém hiệu quả Để nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước, ông đã kiên quyết thực hiện CCHC, coi đó là điều kiện tiên quyết để đất nước phát triển
và thực hiện các cải cách khác
Đã xây dựng được chế độ quân chủ trung ương tập quyền mạnh, quyền lực trong nước thuộc
về nhà vua Vua có quyền tối cao trong việc quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước Vua nắm trong tay quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp và cả quyền thống lĩnh quân đội Vua là biểu tượng của uy quyền tối thượng và toàn năng đối với các thần dân Nhà nước được tổ chức thành một hệ thống thống nhất từ trung ương đến địa phương Trong bộ máy ấy vai trò của nhà nước trung ương rất lớn, có sức chi phối mạnh mẽ tới bộ máy chính quyền ở các địa phương Vua Lê Thánh Tông đã chú trọng xây dựng bộ máy hành chính nhà nước gọn nhẹ, được tổ chức chặt chẽ thành một guồng máy vận hành thống nhất từ trung ương đến địa phương Trong hệ thống bộ máy hành chính nhà nước, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan được phân định cụ thể, không có hiện tượng dẫm đạp lên chức năng, nhiệm vụ của nhau, không có hiện tượng có tổ chức mà không có chức năng, nhiệm vụ rõ ràng Quan tâm xây dựng đội ngũ quan lại hiền tài, trung thành với triều chính, coi đó là yếu tố quan trọng nhất để CCHC thành công Để có được đội ngũ quan lại như vậy, ông đã thực hiện nhiều biện pháp khác nhau, như chú trọng đào tạo, bồi dưỡng nhân tài; tuyển chọn, tiến cử quan lại; xây dựng bộ máy kiểm tra, giám sát, khen thưởng, kỷ luật khách quan, công bằng; đấu tranh không khoan nhượng với tệ nạn bè phái, hối
lộ, tham nhũng
Thực hiện nguyên tắc "trên dưới liên kết hiệp đồng, trong ngoài kiềm chế lẫn nhau" trong hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước Dưới triều vua Lê Thánh Tông, chức năng, nhiệm
vụ, mối quan hệ hỗ trợ, giám sát lẫn nhau giữa các bộ, khoa, tự, giữa trung ương và địa phương, giữa cấp trên và cấp dưới, trình tự, quy chế làm việc được phân định cụ thể, rành mạch Trong
"Hiệu định quan chế" năm 1471, vua Lê Thánh Tông đã dụ rằng: mục đích hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước là nhằm "trên dưới liên kết hiệp đồng", "quan to, quan nhỏ ràng buộc với nhau, chức trọng, chức khinh cùng kiềm chế lẫn nhau" Quan lại trong triều và các cấp hành chính hiệp đồng, kiềm chế lẫn nhau trong một tập thể liên đới trách nhiệm, đứng đầu là các trưởng quan trước nhà vua Nguyên tắc này dưới triều ông được thực hiện ở tất cả các cấp hành chính: triều đình trung ương, lục bộ, các cơ quan chuyên trách và ở tất cả các cấp hành chính địa phương
Thực hiện nguyên tắc "chức vụ và trách nhiệm nghiêm minh, quyền lợi và nghĩa vụ tương xứng" Nguyên tắc này bắt nguồn từ thuyết "chính danh" của Nho gia Vật nào cũng vậy, cái
"tên" phải xứng với cái "thực" của nó, chức vụ luôn đi cùng với trách nhiệm, quyền lợi luôn đi cùng với nghĩa vụ.Chức vụ và trách nhiệm nghiêm minh, quyền lợi và nghĩa vụ tương xứng là nguyên tắc được vua Lê Thánh Tông rất coi trọng Ông đã vận dụng nguyên tắc này trong việc tổ chức, điều hành bộ máy hành chính nhà nước, đặt ra các quy định cụ thể về trách nhiệm, nghĩa
vụ và quyền lợi đối với từng quan lại Mỗi chức quan đều có quyền hạn và nghĩa vụ cụ thể Ngoài chức tước, quan lại còn được quy định theo phẩm hàm, từ nhất phẩm đến cửu phẩm, mỗi phẩm hàm lại phân chia thành các trật chánh và tòng cụ thể Nếu nguyên tắc "chức vụ và trách nhiệm nghiêm minh" nhằm giữ nghiêm kỷ cương, phép nước, ngăn tiếm quyền và lạm quyền thì nguyên tắc "quyền lợi và nghĩa vụ tương xứng" là để khuyến khích, động viên quan lại Thực tế cho thấy, nếu quan lại nào làm tốt một việc, thì sẽ được ban thưởng, ngược lại, sẽ bị phạt
Trang 8Kết hợp "đức trị" và "pháp trị" trong quản lý nhà nước Nghệ thuật cai trị của vua Lê Thánh Tông là sự kết hợp hài hòa giữa đức trị và pháp trị Trong khi coi "pháp luật là phép công của nhà nước, ta cùng các ngươi đều phải tuân theo", thì đồng thời ông cũng nói: Người ta khác với loài cầm thú là vì có lễ để làm khuôn phép giữ gìn" Ông dùng pháp luật để bảo vệ thuần phong
mỹ tục và dùng thuần phong mỹ tục để đưa con người hướng về chữ nhân, chữ nghĩa, biết phục tùng và sống theo pháp luật Dùng đức - hình kết hợp để trị nước, ông đã tìm thấy được hiệu quả trong phương thức cai trị "đức chủ - hình bổ" Ông yêu cầu đội ngũ quan lại phải "lấy chữ lễ, nghĩa, liêm, sĩ mà dạy dân, khiến cho dân hướng về chữ nhân, chữ nhường, bỏ hết lòng gian phi,
để cho dân được an cư, lạc nghiệp, giàu có và đông đúc" Không chỉ răn dạy quan lại, bản thân ông cũng là tấm gương về đạo đức cho đội ngũ quan lại và thần dân noi theo Tuy làm vua nhưng ông luôn tự khép mình theo kỷ cương phép nước, không cho phép mình đứng trên pháp luật, làm trái pháp luật
Quản lý nhà nước bằng pháp luật, đề cao pháp luật Vua Lê Thánh Tông luôn đề cao vai trò của pháp luật, chú trọng xây dựng và thực hiện pháp luật Ông cho rằng: "Trị nước phải có pháp luật, không có pháp luật thì sẽ loạn Đặt ra pháp luật là trên để răn dạy quan lại, dưới là để dân chúng trăm họ biết mà thực hiện Mọi rối loạn đều bắt đầu từ sự rối loạn kỷ cương"
Chính vì thấy được vai trò to lớn của pháp luật mà ông đã dành nhiều thời gian xây dựng hệ thống pháp luật đầy đủ, cụ thể Dưới triều vua Lê Thánh Tông có Bộ luật Hồng Đức nổi tiếng Ngoài các bộ tổng luật, ông còn ban hành nhiều sắc chỉ về các quy định kiện tụng, tuyển dụng, kiểm tra, giám sát, khen thưởng, kỷ luật đội ngũ quan lại Luật pháp dưới triều của ông được ban hành đầy đủ, chi tiết, cụ thể nên mọi quan lại, thần dân đều dễ hiểu, dễ áp dụng, kẻ xấu khó có cơ hội để "lách luật" Căn cứ vào các văn bản luật, ông kiểm tra, giám sát, khen thưởng và xử phạt quan lại chính xác, hiệu quả
Thực hiện tuyển chọn quan lại công khai, minh bạch Vua Lê Thánh Tông hiểu rằng: "Trăm quan là nguồn gốc của trị, loạn"; nước thịnh hay suy đều do "vua hiền - tôi sáng" quyết định Để tuyển chọn được đội ngũ quan lại hiền tài, ông đã thực hiện tuyển chọn quan lại chủ yếu bằng hình thức khoa cử Các kỳ thi được tổ chức đều đặn, đối tượng dự thi mở rộng đến tất cả mọi tầng lớp nhân dân Chế độ thi cử được đảm bảo bằng các quy chế thi, kỷ luật phòng thi và cả chế
độ chấm thi nghiêm túc Ngoài hình thức khoa cử là chủ yếu, ông còn tuyển chọn quan lại bằng hình thức tiến cử công khai nhằm khai thác những khả năng tiềm tàng, không để sót những người hiền tài trong dân chúng mà vì lý do nào đó không thể tham gia các kỳ thi Ông khuyến khích quan lại tiến cử người hiền tài để triều đình xem xét, tuyển chọn Người được tuyển chọn phải trải qua một thời gian làm "thí quan" Nếu làm tốt họ sẽ được bổ nhiệm làm chính quan, ngược lại nếu làm không tốt họ sẽ bị bãi miễn Để tránh việc "tiến cử bừa" để tham nhũng và tạo lập phe cánh, ông quy định, nếu quan lại nào tiến cử đúng người tài giỏi thì được triều đình khen thưởng, ngược lại thì bị phạt rất nặng Bằng con đường khoa cử và tiến cử minh bạch, công bằng, ông đã lựa chọn được những quan lại hiền tài, tránh được căn bệnh "chạy chức chạy quyền",
"mua quan bán chức" Những quan lại được tuyển chọn minh bạch, bằng đúng tài đức của mình, không phải mất "chi phí đầu tư" để có chức này, chức nọ
Tăng cường kiểm tra, giám sát quan lại Cơ chế kiểm tra, giám sát quan lại dưới triều vua Lê Thánh Tông có thể chia làm hai nhóm: cơ chế tự kiểm tra, giám sát quan lại của mỗi hệ thống và
cơ chế kiểm tra, giám sát quan lại từ bên ngoài hệ thống Vì vậy, bộ máy kiểm tra, giám sát có khả năng kiểm tra, giám sát được toàn bộ hệ thống quyền lực nhà nước Bộ máy kiểm tra, giám sát ấy không là bộ phận hợp thành bên trong của hệ thống quyền lực đang cần phải kiểm tra, giám sát mà nó đứng bên ngoài để kiểm tra, giám sát Bộ máy kiểm tra, giám sát đó có tính độc lập cao, vì vậy việc kiểm tra, giám sát đảm bảo được yêu cầu khách quan Các cơ quan kiểm tra,
Trang 9giám sát dưới triều của ông có quyền hành rất lớn, cơ chế hoạt động tương đối độc lập, không chịu bất cứ một sức ép nào, kể cả trong quá trình điều tra, xét xử và trong quá trình khảo khoá quan lại Quyền hành rộng rãi và tính độc lập này đã tạo uy quyền thực sự cho các quan ngự sử, giúp họ đánh giá, xét xử quan lại khách quan, đúng với công, tội
Dưới triều của ông, việc kiểm tra, giám sát quan lại được tổ chức thường xuyên và nhiều khi rất linh hoạt Bộ máy kiểm tra, giám sát thường xuyên do các cơ quan chức năng như Ngự sử đài, Đô sát viện, Bộ hình, Lục tự thực hiện Khi ở một địa phương nào đó có tham nhũng hay những "vấn đề nóng" ông phái ngay những đoàn "Kinh lược đại sứ" của triều đình đến để xem xét, giải quyết Những người dẫn đầu các đoàn "Kinh lược đại sứ" này đều là những người có uy tín, thường là rất công minh và nghiêm khắc Không chỉ kiểm tra, giám sát từ "bên ngoài", mà còn có nhiều giải pháp để kiểm tra, giám sát từ "bên trong" tổ chức Việc phát hiện những quan lại thanh liêm để khen thưởng và những quan lại tham nhũng, hối lộ để trừng trị không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng mà còn là trách nhiệm của các cơ quan hành chính các cấp Những vụ án hối lộ, tham nhũng không chỉ do Ngự sử đài, Lục khoa, Đô sát viện phát hiện, mà cơ quan hành chính các cấp như Lục bộ, Lục tự, các thừa tuyên, tỉnh, huyện luôn có vai trò quan trọng Chế độ "khảo thí" và "khảo khoá" quan lại định kỳ, nghiêm túc cũng là cách
để kiểm tra, giám sát có hiệu quả từ "bên trong" tổ chức
Thực hiện mở rộng diện và đối tượng áp dụng chế độ "hồi tỵ" Chế độ "hồi tỵ" được vua Lê Thánh Tông ban hành và thực hiện nghiêm túc đã mang lại những kết quả nhất định Ông thực hiện chế độ này với mục đích đề phòng quan lại gây bè, kéo cánh, đem tình cảm riêng câu kết với nhau để thực hiện hành vi tham nhũng, vi phạm pháp luật
Có thể thấy những quy định về chế độ "hồi tỵ" trong các văn bản luật và các chiếu chỉ dưới triều vua Lê Thánh Tông Trong Bộ luật Hồng Đức, triều đình quy định những điều khoản phải
"hồi tỵ": cha con, thầy trò, anh em, vợ chồng, thông gia không được làm quan cùng một chỗ, không được tổ chức thi cùng một nơi Để chế độ "hồi tỵ" được thực hiện nghiêm chỉnh, nhiều quy định cụ thể đã được đặt ra để răn đe, xử phạt những quan lại vi phạm các quy định về chế độ
"hồi tỵ" Những quy định trong chế độ "hồi tỵ" được áp dụng rất cụ thể, đối tượng, phạm vi áp dụng rộng, chế tài áp dụng nghiêm khắc đã góp phần làm cho bộ máy nhà nước được củng cố, tránh được tình trạng cục bộ, bè phái, quan lại câu kết với nhau trong những vấn đề nhạy cảm của nền hành chính, như tuyển dụng, khen thưởng, đề bạt, thực hiện tham nhũng
Trong khi tiến hành CCHC, vua Lê Thánh Tông đều rất kiên quyết đấu tranh phòng, chống tham nhũng, coi đó là điều kiện không thể thiếu để cải cách thành công Xác định tham nhũng là loại tội phạm nghiêm trọng, nguy hiểm, gây tác hại về nhiều mặt cho xã hội nên các ông đã tìm mọi biện pháp để loại bỏ tệ nạn này Vua Lê Thánh Tông đã từng nói với các quan đại thần trong triều rằng: "Làm quan mà tham nhũng thì dân ai oán, đem khí dữ trái khí hoà, mối tệ này phải kiên quyết loại bỏ" Để phòng, chống tham nhũng hiệu quả, vua Lê Thánh Tông đã áp dụng nhiều biện pháp khác nhau, lấy việc xử phạt nghiêm khắc những quan lại tham nhũng là một trong những biện pháp quan trọng Ông trừng trị quan lại tham nhũng không câu nệ vào vị thế của người phạm tội, bất kể họ là những người thân cận, các quan đầu triều hay con cháu trong hoàng tộc Trong hầu hết các trường hợp tham nhũng, dù là thường dân hay quan lại cấp cao của triều đình, đều bị xử phạt rất nghiêm theo pháp luật
CCHC dưới triều vua Lê Thánh Tông tương đối toàn diện và đã mang lại sự hưng thịnh cho đất nước lúc bấy giờ, tình hình chính trị - xã hội ổn định, kinh tế đất nước phát triển, dân trí được nâng cao, năng lực quốc phòng được tăng cường, chế độ quân chủ trung ương tập quyền được củng cố, bộ máy hành chính nhà nước trong sạch, hoạt động có hiệu lực, hiệu quả hơn trước
