Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN
2.1. Chiếu vật nhân vật bằng cách dùng các biểu thức tên riêng (gọi tắt là phương thức dùng tên riêng)
2.1.2. Kết quả khảo sát
2.1.2.1. Số lượng nhân vật và số lượng các biểu thức chiếu vật là tên riêng trong tác phẩm của Vi Hồng
- Theo tư liệu điều tra của chúng tôi, có 67 nhân vật trong 4 tác phẩm được chọn làm ngữ liệu khảo sát nói ở mục Phạm vi nghiên cứu.
Trong số 67 nhân vật này, chỉ có 51 nhân vật được chiếu vật bằng biểu thức tên riêng (tức có tên riêng), còn lại 16 nhân vật không được dùng tên riêng để qui chiếu mà được qui chiếu bằng danh từ chỉ nghề nghiệp, danh từ chỉ chức vụ hay biểu thức miêu tả.
Có thể hình dung số lượng nhân vật được chiếu vật bằng tên riêng và không được chiếu vật bằng tên riêng (tạm gọi là nhân vật có tên riêng và không có tên riêng. Thực ra hầu như không ai là không có tên riêng) trong tác phẩm của Vi Hồng bằng các bảng tổng kết: 2.1, 2.2 và 2.3 sau đây:
Bảng 2.1: Bảng tổng kết số lượng nhân vật có tên riêng và không có tên riêng trong 4 tác phẩm của Vi Hồng
Tên tác phẩm Số nhân vật có tên riêng
Số nhân vật không có tên riêng
Tổng số NV
Người trong ống 18 3 21
Vào hang 14 3 17
Tháng năm biết nói 10 6 17
Chồng thật vợ giả 9 4 13
Tổng số 51 16 67
- Đối với những nhân vật có tên riêng, phần lớn mỗi nhân vật ở đây chỉ có một tên riêng, song cá biệt có những nhân vật được Vi Hồng đặt cho tới 5 tên riêng, có nhân vật được mang hai tên riêng. Trong những ngôn cảnh cụ thể, nhờ tài dùng các biểu thức chiếu vật là tên riêng mà người đọc dễ dàng xác định được những tên riêng này là để qui chiếu nhân vật nào. Hiện tượng một nhân vật mà có nhiều tên riêng qui chiếu thì những biểu thức tên riêng đó được gọi là các biểu thức đồng chiếu vật.
Theo khảo sát của chúng tôi, trong tổng số 67 nhân vật thì chỉ có 51 nhân vật có tên riêng, còn lại 16 nhân vật không được gọi bằng tên riêng như đã nói ở trên. Trong số 51 nhân vật có tên riêng này, có 5 nhân vật có hơn một tên riêng, đó là: Nhân vật Quế Thị Tẹo (tên khác là: Tí, Tị, Loan, Phượng), nhân vật Tú (tên khác là Toàn), nhân vật Thieo Mây (tên khác là Thieo Thang), nhân vật Rằng Xao (tên khác là: Khao, Vàng Khao) và nhân vật Pàng (tên khác là Bàng). Số còn lại chỉ có một tên riêng. Đặc biệt, có nhân vật lúc thì chỉ được gọi bằng tên, lúc được gọi bằng cả họ + tên đệm + tên... Do đó, số lượng nhân vật và số lượng các biểu thức tên riêng không trùng nhau (tức số tên riêng nhiều hơn số nhân vật).
Dưới đây là bảng tổng kết các tên riêng mà nhà văn Vi Hồng đã đặt cho 51/67 nhân vật trong các tác phẩm đã chọn khảo sát mà chúng tôi đã thống kê được.
Bảng 2.2: Bảng tổng kết số nhân vật có tên riêng và số các biểu thức tên riêng trong 4 tác phẩm của Vi Hồng
Tên tác phẩm Tên nhân vật
Tổng số Số nhân
vật
Số BT tên riêng
Người trong ống
Ba, Tú (Toàn, Ngô Mí Toàn), Ai Hoa, Phiêu, Vui, Nguyệt, Hoa (Bế Thị Hoa), Hánh (Đàm Văn Hánh), Bình, Hồi, Hoàng, Huy, Phiên, Phiếu, Kim (Nguyễn Kim), Ly, Nái (Ngô Thị Nái), Slam.
18 25
Vào hang
Đoác (Lương Văn Đoác), On, Lang, Nọi, Lanh (Nguyễn Thuỳ Lanh), Tiếm (Cao Văn Tiếm), Thảnh, Lạ, Oác, Tạp Tạng, Thoong, Nghiệp (Trần Nghiệp), Lương Nhân, Vinh
14 18
Tháng năm biết nói
Phàn, Hoàng (Hà Văn Hoàng), Kim Loan, Tẹo (Tí, Tị, Loan, Phượng, Quế Thị Tẹo), Pàng (Ngô Thế Pàng, Ngô Thế Bàng), Bùng (Ngô Thế Bùng), Thìm, Băng, Ngọc, Tren Trô
10 19
Chồng thật vợ giả
Thieo Sĩ, Thieo Mây (Thieo Thang), Rằng Xao (Sầm Rằng Xao, Khao, Vàng Khao, Sầm Vàng Khao), Ngần, La (Lộc Ngàn La, Ngàn La), Cẩu Tệnh, Cháp Chá, Cháp Nhính, Thu Lú,
9 16
Tổng số 51 78
Bảng tổng kết cho thấy trong 4 tác phẩm của Vi Hồng tổng cộng có 51 nhân vật nhưng được 78 biểu thức tên riêng chiếu chỉ, bởi như đã nói, có một số nhân vật có hơn một tên, có nhân vật ngoài biểu thức là tên còn có biểu thức là họ + đệm + tên, v.v... để chiếu chỉ. Nhìn riêng từng tác phẩm ta thấy các nhân vật hầu hết không trùng tên nhau. Chỉ thấy hai cặp nhân vật trùng tên là Hoàng và Loan nhưng Hoàng lại là tên hai nhân vật thuộc hai tác phẩm khác nhau, còn hai nhân vật tên Loan thì một nhân vật luôn được chiếu chỉ bằng tên + tên đệm (Kim Loan), do đó không ảnh hưởng đến việc xác định nghĩa chiếu vật của các tên riêng này.
Như đã nói, có 16 nhân vật trong tác phẩm của Vi Hồng không được chiếu vật (qui chiếu) bằng tên riêng mà bằng các biểu thức là danh từ chung, danh từ chỉ nghề nghiệp hay các biểu thức khác. Bảng 2.3 dưới đây tổng kết những nhân vật không được chiếu vật bằng tên riêng. Xin nói thêm, những nhân vật không được chiếu vật bằng tên riêng sẽ không nằm trong phương thức chiếu vật này.
Các biểu thức chiếu vật nhân vật không phải tên riêng được chúng tôi xếp vào phương thức chiếu vật thứ hai - chiếu vật bằng biểu thức miêu tả (sẽ trình bày ở mục 2.2)
Bảng 2.3: Bảng tổng kết các nhân vật không được chiếu vật bằng tên riêng Tên tác phẩm Nhân vật không được chiếu vật
bằng tên riêng
Tổng số NV Tháng năm biết nói mẹ Hoàng, bố Hoàng, bà mối, bác (của) Phàn,
ông (của) Hoàng, mẹ Băng
6 Chồng thật vợ giả bố của Thieo Si, Mẹ của Thieo Si, Bố của
Rằng Sao, ông trưởng trạm
4 Người trong ống em gái út của Ba, bà của Slam, bố của Ba 3 Vào Hang Mẹ của On, giáo sư, ông nội của Nọi 3
Tổng số 16
Về các nhân vật không có tên riêng, xin trình bày kĩ ở mục 2.2. Các biểu thức dành qui chiếu các nhân vật không có tên riêng sẽ thuộc phương thức dùng biểu thức miêu tả.
2.1.2.2. Số lượt sử dụng biểu thức chiếu vật nhân vật theo phương thức dùng tên riêng (trong 4 tác phẩm của Vi Hồng)
Đứng từ góc nhìn của lí thuyết chiếu vật, mỗi tên riêng dùng để chiếu vật nhân vật ở đây là một biểu thức chiếu vật, còn mỗi nhân vật được tên riêng đó qui chiếu chính là nghĩa chiếu vật của biểu thức chiếu vật đó. Từ đây, chúng tôi gọi tên riêng của các nhân vật là biểu thức tên riêng (biểu thức chiếu vật dùng để qui chiếu nhân vật, tức để chiếu vật nhân vật), chỉ dùng khái niệm tên riêng khi cần thiết.
Theo thống kê của chúng tôi, tần số sử dụng các biểu thức tên riêng để chiếu vật các nhân vật trong 4 tác phẩm của Vi Hồng khá cao: tới 3500 lượt/51 nhân vật có tên. Như vậy, tính trung bình, mỗi nhân vật có xấp xỉ 68,62 lượt sử dụng biểu thức tên riêng để qui chiếu.
Các biểu thức tên riêng để chiếu vật nhân vật theo phương thức này có tần số sử dụng không giống nhau, chẳng hạn, biểu thức tên riêng Ba trong tác phẩm Người trong ống xuất hiện tới 239 lượt, chiếm xấp xỉ 6,82% số lượt dùng các biểu thức tên riêng (239/3500). Song cũng có những biểu thức tên riêng xuất hiện chỉ một lần duy nhất. Ví dụ, các biểu thức tên riêng Tý, Tỵ đều chỉ được dùng có một lần, chiếm có 0,028% (1/3500).
Khác với chiếu vật nhân vật bằng các phương thức khác (phương thức dùng biểu thức miêu tả và phương thức chỉ xuất), chiếu vật nhân vật bằng tên riêng bao giờ cũng có nghĩa chiếu vật cá thể, tức mỗi biểu thức chiếu vật chỉ qui chiếu tới một các thể.
Dưới đây là các bảng tổng kết số lượt sử dụng của các biểu thức tên riêng trong 4 tác phẩm của Vi Hồng mà chúng tôi đã thống kê được (xin xem các bảng từ 2.4 - 2.8).
Bảng 2.4: Bảng tổng kết số lượt dùng của các biểu thức tên riêng để qui chiếu nhân vật trong 4 tác phẩm của Vi Hồng
(gồm tên và tổ hợp từ biểu thị tên riêng)
Số thứ tự Tên tác phẩm Số lượt dùng Tỉ lệ %
1 Vào hang 1101 31,45
2 Người trong ống 1070 30,57
3 Chồng thật vợ giả 733 20,94
4 Tháng năm biết nói 596 17,02
Tổng số 3500 99,98
Bảng 2.5: Bảng tổng kết số lượt dùng của các biểu thức tên riêng trong tác phẩm Vào hang
STT Nhân vật
Biểu thức tên riêng
Cộng Tên Số lượt
dùng
Họ+Đệm+Tên / Đệm+Tên
Số lượt dùng
1 Đoác Đoác 207 Lương Văn Đoác 1 208
2 On On 194 - - 194
3 Nọi Nọi 143 - - 143
4 Tạp Tạng Tạp Tạng 98 - - 98
5 Lang Lang 86 - - 86
6 Thảnh Thảnh 71 - - 71
7 Tiếm Tiếm 68 Cao Văn Tiếm 2 70
8 Lạ Lạ 59 - - 59
9 Lanh Lanh 53 Nguyễn Thùy Lanh 1 54
10 Thoong Thoong 51 - - 51
11 Oác Oác 43 - - 43
12 Nghiệp Nghiệp 18 Trần Nghiệp 5 23
13 Nhân - - Lương Nhân 1 1
Tổng số 1091 10 1101
Bảng 2.6: Bảng tổng kết số lượt dùng của các biểu thức tên riêng trong tác phẩm Người trong ống
STT Nhân vật
Biểu thức tên riêng
Tổng Tên Số lượt
dùng
Họ+Đệm+Tên / Đệm+Tên
Số lượt dùng
1 Ba Ba 239 239
2 Tú
Tú 131 131
Toàn 10 Ngô Mí Toàn 2 12
3 Ai Hoa Ai Hoa 122 122
4 Hoa Hoa 98 Bế Thị Hoa 1 99
5 Hoàng Hoàng 87 87
6 Hồi Hồi 73 73
7 Slam Slam 64 64
8 Ly Ly 53 53
9 Hánh Hánh 49 Đàm Văn Hánh 1 50
10 Huy Huy 47 47
11 Phiêu Phiêu 28 28
12 Nái Nái 27 Ngô Thị Nái 1 28
13 Bình Bình 12 12
14 Vui Vui 11 11
15 Phiên Phiên 5 5
16 Nguyệt Nguyệt 4 4
17 Phiếu Phiếu 1 1
18 Kim - - Nguyễn Kim 4 4
Tổng số 1061 9 1070
Bảng 2.7: Bảng tổng kết số lượt dùng của các biểu thức tên riêng trong tác phẩm Tháng năm biết nói
STT Nhân vật
Biểu thức tên riêng
Cộng Tên Số lượt
dùng
Họ+Đệm+Tên/
Đệm+Tên
Số lượt dùng
1 Hoàng Hoàng 139 Hà Văn Hoàng 5 144
2 Băng Băng 97 - - 97
3 Ngọc Ngọc 84 - - 84
4 Phàn Phàn 81 - - 81
5 Tẹo
Tẹo 60 Quế Thị Tẹo 3 63
Ti 4 - - 4
Loan (1) 9 9
Tị 1 - - 1
Phượng 1 - - 1
6 Bùng Bùng 50 Ngô Thế Bùng 19 69
7 Thìm Thìm 30 - - 30
8 Loan (2) - - Kim Loan 2 2
9 Tren Trô Tren Trô 6 - - 6
10 Pàng - -
Ngô Thế Pàng 3 3
Ngô Thế Bàng 2 2
Tổng số 562 34 596
Bảng 2.8: Bảng tổng kết số lượt dùng của các biểu thức tên riêng trong tác phẩm Chồng thật vợ giả
STT Nhân vật
Biểu thức tên riêng
Cộng Tên Số lượt
dùng
Họ+Đệm+Tên /
Đệm+Tên Số lượt dùng 1 Thieo
Mây
Thieo Mây 139 - - 139
Thieo Thang 6 - - 6
2 Cháp Chá Cháp Chá 98 - - 98
3 Cẩu Tệnh Cẩu Tệnh 92 - - 92
4 Rằng Xao
Rằng Xao 87 Sầm Rằng Xao 2 89
Vàng Khao 79 Sầm Vàng Khao 6 85
Khao 1 - - 1
5 Thu Lú Thu Lú 67 - - 67
6 Tô Ngần Tô Ngần 56 - - 56
7 Thieo Si Thieo Si 47 - - 47
8 Ngàn La La 17 Lộc Ngàn La 8 25
Ngàn La 13 13
9 Cháp
Nhính Cháp Nhính 15 - - 15
Tổng số 704 29 733