Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN
2.2. Chiếu vật nhân vật bằng cách dùng biểu thức miêu tả
2.2.3. Một số cách xây dựng biểu thức miêu tả chiếu vật trong tác phẩm của
Theo tư liệu thống kê của chúng tôi, căn cứ vào cách sử dụng các yếu tố tạo nên biểu thức miêu tả chiếu vật, có thể thấy Vi hồng đã sử dụng một số cách xây dựng biểu thức miêu tả tiêu biểu sau đây:
2.2.3.1. Dùng danh từ chỉ quan hệ thân tộc kết hợp với danh từ chỉ chức vụ Đây là kiểu biểu thức miêu tả chiếu vật gồm danh từ chỉ quan hệ thân tộc kết hợp với một danh từ chỉ chức vụ tạo thành cụm danh từ, như biểu thức chiếu vật ở ví dụ (15).
Ví dụ (15): a. Sau đó ông giám đốc cho nghỉ giải lao vài phút rồi cho thảo luận bản báo cáo ngay. [44, tr. 138]
b. Mỗi lần chị hay em đến mua hàng, ông trạm trưởng dù ở ngoài vườn cũng phải chạy về để ngắm người con gái. [46, tr.34]
Ông giám đốc, ông trạm trưởng đều là những biểu thức miêu tả chiếu vật được cấu tạo bởi một danh từ chỉ quan hệ thân tộc (ông) và một danh từ chỉ chức vụ (giám đốc, trạm trưởng).
2.2.3.2. Dùng danh từ chỉ quan hệ thân tộc kết hợp với danh từ riêng
Đây là kiểu biểu thức miêu tả có danh từ chỉ quan hệ thân tộc làm trung tâm danh ngữ và danh từ riêng làm định ngữ hạn định.
Ví dụ (16): a. Đứa con ba tuổi trên lưng mẹ Hoàng đã thức.
[48, tr. 128]
b. Bố Hoàng chỉ xin một số tiền đủ ăn học trong ba năm.
[48, tr. 238]
2.2.3.3. Dùng danh từ chỉ đơn vị kết hợp với danh từ chung
Đây là kiểu biểu thức miêu tả có danh từ chỉ đơn vị kết hợp với danh từ chung.
Ví dụ (17): Ba theo bọn cướp chừng một tháng, gây được dăm vụ lớn.
[47, tr. 207]
2.2.3.4. Dùng danh từ chỉ loại thể kết hợp với danh từ chỉ quan hệ thân tộc và định ngữ miêu tả
Đây là kiểu biểu thức miêu tả có danh từ chỉ loại thể kết hợp với danh từ chỉ quan hệ thân tộc và định ngữ miêu tả. Mô hình chung của biểu thức chiếu vật này là:
DTLT (danh từ loại thể) + DTTT (danh từ thân tộc) + ĐNMT (định ngữ miêu tả)
Ví dụ (18): Thằng con để ria mép là một thằng đứng đầu bọn cướp ở thành
phố này. [47, tr. 205]
2.2.3.5. Dùng danh từ chung kết hợp với đại từ nhân xưng
Mô hình chung của biểu thức miêu tả chiếu vật loại này là:
DTC (danh từ chung) + ĐTNX (đại từ nhân xưng)
Ví dụ (19): Người báo cáo vừa rồi đã ăn cắp phần đầu bản báo cáo của
thầy giáo tôi. [44, tr.139]
2.2.3.6. Dùng danh từ chung kết hợp với động từ
Đây là kiểu biểu thức miêu tả chiếu vật có cấu tạo là một danh từ chung kết hợp với động từ, theo mô hình:
DTC (danh từ chung) + ĐT (động từ)
Xem lại ví dụ (19). Biểu thức Người báo cáo là biểu thức miêu tả chiếu vật nhân vật thuộc loại này.
2.2.3.7. Dùng số từ và danh từ chung kết hợp với định ngữ miêu tả hay định ngữ hạn định
Đây là kiểu biểu thức miêu tả chiếu vật có mô hình chung là:
ST (số từ) + DTC + ĐN (định ngữ miêu tả hay định ngữ hạn định) Ví dụ (20): a. Thoong gặp những người trong ban quản trị hợp tác,...
[44, tr.255]
b. Mấy hôm trước ông trạm trưởng dẫn đến nhà em một người ăn mặc rất
diện. [46, tr. 41]
Điểm chung của hai biểu thức miêu tả chiếu vật trong ví dụ (20) là đều có cấu tạo theo mô hình ST + DTC + ĐN. Phần khác nhau chỉ ở chức năng của định ngữ. Ở ví dụ (a), định ngữ trong ban quản trị có chức năng hạn định (cho danh từ người), còn định ngữ ăn mặc rất diện có chức năng miêu tả (cho danh từ trung tâm người)
2.2.3.8. Dùng danh từ chỉ đơn vị hay danh từ chỉ quan hệ thân tộc kết hợp với tính từ
Mô hình chung của biểu thức miêu tả loại này là DT (chỉ đơn vị hay thân tộc) + TT (tính từ)
Ví dụ (21): a. Nghe bố già nói những đứa con lại một lần nữa ngơ ngác.
[47, tr. 296]
b...., có người than với Thoong về bọn gian ác, tham lam, lộng quiền...
[47, tr.255]
2.2.3.9. Dùng danh từ chỉ loại thể kết hợp với từ ngữ chỉ thứ tự Mô hình chung của biểu thức chiếu vật miêu tả loại này là:
DTLT (danh từ loại thể) + TNTT (từ ngữ chỉ thứ tự)
Ví dụ (22): Thằng thứ tư làm giám đốc ở tỉnh nhà, thằng thứ năm làm ăn
kém hơn cả... [47, tr. 293]
2.2.3.10. Dùng danh từ chung kết hợp với từ chỉ quan hệ thân tộc và từ ngữ chỉ thứ tự
Mô hình chung của biểu thức miêu tả loại này là:
DTC + DTTT + DT/CDTTT (danh từ/cụm danh từ chỉ thứ tự)
Ví dụ (23): Người em thứ ba thì đưa ra nguyên tắc đóng góp theo chức
vụ... [47, tr.293]
Có thể nói, những biểu thức miêu tả chiếu vật được Vi Hồng xây dựng khá đa dạng. Mười cách dùng biểu thức chiếu vật để chỉ xuất (theo đó là 10 kiểu) mà chúng tôi vừa miêu tả chỉ là những kiểu tiêu biểu chứ chưa phải là tất cả.
Tóm lại, dùng biểu thức miêu tả để chiếu vật là một trong những phương thức Vi Hồng dùng để giúp người nghe xác định được hệ thống nhân vật (cá thể hay một số cá thể, tập hợp cá thể) trong tác phẩm của mình.
Như đã nói, về mặt ý nghĩa, các biểu thức miêu tả chiếu vật có thể mang nghĩa chiếu vật cá thể (qui chiếu một cá thể), có thể có nghĩa chiếu vật một số cá thể hay nghĩa chiếu vật tập hợp. Về mặt cấu tạo ngữ pháp, biểu thức miêu tả chiếu vật có thể là một cụm danh từ chỉ có PTr + TT, có TT + PS hay có cả PTr + TT + PS. Chúng tôi đã thống kê được 10 kiểu biểu thức miêu tả tiêu biểu mà Vi Hồng đã sử dụng để thực hiện hành vi chiếu vật loại này. Kết quả này phần nào cho thấy sự phong phú, đa dạng về biểu thức chiếu vật nhân vật nói chung, biểu thức miêu tả chiếu vật nói riêng trong văn Vi Hồng.