Chương 3. VAI TRÒ CỦA CÁC CÁCH CHIẾU VẬT NHÂN VẬT
3.1. Vai trò của chiếu vật nhân vật bằng cách dùng tên riêng trong tác phẩm của Vi Hồng
3.2.2. Chiếu vật bằng biểu thức miêu tả thể hiện được đặc điểm tính cách của nhân vật
Biểu thức miêu tả dùng để chiếu chỉ nhân vật mà Vi Hồng sử dụng để chiếu vật nhân vật không chỉ giúp người đọc thấy được dáng vẻ bề ngoài của nhân vật như vừa phân tích mà còn thể hiện được tính cách nhân vật một cách sắc nét.
Dưới ngòi bút của Vi Hồng, thường thì những nhân vật có hình thức “ma chê quỉ hờn” cũng là những kẻ có tính cách ghê gớm, gian giảo, có tâm địa độc ác xấu xa.
Hãy xem Vi Hồng miêu tả tính cách của nhân vật “có hàm răng ba ba”
(nhân vật Quế Thị Tẹo): Đó là “người đàn bà chửi chồng nheo nhéo”, “người vợ từng vấy lên đầu chồng những lời bẩn thỉu nhất” khiến Hoàng - anh chồng ép duyên của mụ “tức như thổ ra máu”. [48, tr. 96]. Đã thế, mụ Tẹo, “người đàn bà có hàm răng ba ba” giống như “hai lưỡi dao lam uốn cong” [48, tr.97] ấy lại lười nhác, tham ăn: “một người chỉ thích làm việc nhẹ nhàng” [48, tr.89] và dám “dằng nồi cơm chỉ còn khoảng một bát từ tay chồng khiến chiếc nồi đất bị vỡ làm đôi”
[48, tr. 87]. Cũng con người tham ăn ấy lại dám lớn tiếng đổ tiếng xấu tham ăn cho chồng: “Mẹ dậy mà xem, anh Hoàng ăn uống ra sao. Làm cái nồi đất nấu cơm bị vỡ làm đôi, cơm nguội tung tóe khắp bếp đây này” [48, tr.87]. Với cái tài sử dụng biểu thức miêu tả chiếu vật, Vi Hồng đã vẽ lên hình ảnh một “mụ đàn bà”
thật đáng ghê tởm cả về hình thức bề ngoài lẫn tính cách.
Nhân vật Đoác trong tác phẩm Vào hang cũng là một con người đồi bại, thoái hóa biến chất với vô vàn thói xấu qua những biểu thức miêu tả chiếu vật của Vi Hồng: Đoác là “một con quỉ dâm bôn” [44, tr. 67], Đoác trở thành “quan huyện” nhưng là “ông quan độc ác” khiến “dân kêu quá” [44, tr 68]. Đoác độc ác đến nỗi chính vợ hắn phải thốt lên rằng: “Tôi buộc phải làm vợ con quỉ dâm bôn” [44, tr. 67]. Đó là “cái lão lòng quỉ mặt người, một khi có cách làm cho mọi người đàn bà đã qua tay nó thì không thể không nhớ nó” [44,tr.71].
Có lẽ Đoác là một nhân vật được Vi Hồng dùng nhiều biểu thức miêu tả để qui chiếu nhất trong tác phẩm Vào hang. Một loạt biểu thức miêu tả Vi Hồng dùng để qui chiếu nhân vật Đoác đều là những biểu thức bộc lộ tính cách xấu xa của nhân vật này: nào là “cái thằng đàn ông độc ác” [44, tr. 241], “một thằng dê đực già” [ 44, tr. 231, tr.257], nào là “một ông già trác táng” [44, tr. 162], “một kẻ hám sắc”, rồi nào là “một lão hám danh”. Dưới đây là những ví dụ tiêu biểu về những biểu thức miêu tả Vi Hồng dùng để qui chiếu nhân vật Đoác:
Ví dụ 6: a. Nó chỉ vì cái thằng độc ác kia là bố của nó nên nó mới khổ.
[44, tr. 241]
b. Thảnh chỉ muốn chính tay mình cầm con dao nhọn hay cây nứa vát đâm vào cổ cái thằng dê đực già ấy ngay. [44, tr. 231]
c.... một ông già trác táng có đôi mắt hơi to, hum húp và nước mắt hay ri
rỉ. [44, tr. 162]
Tất cả các biểu thức: cái thằng độc ác kia, cái thằng dê đực già, một ông già trác táng trong ví dụ vừa dẫn đều qui chiếu nhân vật Đoác trong tác phẩm Vào hang. Cũng chỉ cần có vậy, Vi Hồng đã lột tả được bản chất dâm đãng của nhân vật này. Quả thật, Đoác quả là một nhân vật đáng ghê tởm! Con người ấy đã từng nghĩ đến nước cờ cuộc đời hắn đã đi: “Việc đầu tiên độc ác nhất, quiết liệt nhất, ghê rợn nhất đó là giết đồng đội để cướp công” [44,tr. 300]. Đoác là nhân vật mà “Mỗi bước thăng danh vọng của hắn đều chứa máu người, máu những người thân, người quen của bản mường” [44, tr.300]. Cuối cùng Vi Hồng đã kết luận: “Thằng Đoác là con người tượng trưng cho cái ác... Nó vừa ác lộ liễu trắng trợn, lại vừa ẩn kín...” [44, tr. 277].
Nhân vật Đoác kết thân với những nhân vật cũng có tư cách đồi bại chẳng kém gì hắn. Đó là Tiếm, một nhân vật mà Vi Hồng nhiều lần gọi bằng cái biểu thức “thằng đê mạt” để vừa tả thực nhân vật, đồng thời cũng thể hiện thái độ của mình đối với nhân vật. Chỉ với biểu thức miêu tả Thằng đê mạt Vi Hồng cho người đọc biết tư cách xấu xa của nhân vật tên Tiếm. Đó là Oác, “một thằng độc ác hơn cả bố nó”, “một ông trời con của địa phương” [44, tr. 273].
Nhân vật Lanh cũng là nhân vật Vi Hồng không có thiện cảm. Chỉ bằng vài nét chấm phá qua biểu thức chiếu vật miêu tả, như: “cái con đĩ”, “cái con lợn nái”, “người đàn bà mưu mô”... Vi Hồng cũng đủ cho người đọc hiểu bản chất của con người này. Đó là nhân vật không chỉ dâm đãng, xấu về hình thể mà còn là người sống thủ đoạn.
Đối lập với những biểu thức miêu tả chiếu vật những nhân vật có tư cách đạo đức xấu xa vừa nói trên là những biểu thức miêu tả được Vi Hồng dùng để qui chiếu những nhân vật có phẩm chất tốt đẹp, đáng quí.
Nói về Hoàng trong tác phẩm Tháng năm biết nói, bằng một loại những biểu thức chiếu vật miêu tả, như: “người học giỏi, thông minh”, “người đàn ông rộng lòng”, “chàng trai chăm học”, “người chồng ép duyên”... Vi Hồng đã vẽ lên hình ảnh một chàng trai người Tày thông minh, ham học, có tấm lòng bao dung, nhân ái nhưng cuộc đời tình duyên đầy trắc trở.
Nhân vật Thoong trong tác phẩm Vào hang đôi khi được Vi Hồng qui chiếu bằng biểu thức miêu tả chứ không phải bằng tên riêng. Những biểu thức miêu tả qui chiếu nhân vật này giống như những bức họa về chân dung nhân vật:
“một chàng sĩ quan quân đội”, “một người mang lon Trung Tá”, “một con người có tấm lòng rộng rãi”, “một chàng sĩ quan dễ tin người” (vợ ngoại tình bỏ theo trai nhưng nghe tin đồn chết dưới Rù Rằng (hang sâu) anh cũng không từ nguy hiểm xuống hang tìm hài cốt của vợ” để rồi bị “những kẻ độc ác lập mưu hãm hại, may mà được Tạp Tạng cứu thoát”). Khi trở về thăm người cha ốm yếu, Thoong buồn lo vì bọn sâu mọt ở quê hương lộng hành.
Có thể nói, đối với những nhân vật đáng yêu như Hoàng, như Thoong và chị em Thieo Mây, Thieo Si,... Vi Hồng luôn dành cho họ những tình cảm thật đẹp qua những biểu thức miêu tả chiếu vật mà ông đã chọn.