Chương 3. VAI TRÒ CỦA CÁC CÁCH CHIẾU VẬT NHÂN VẬT
3.1. Vai trò của chiếu vật nhân vật bằng cách dùng tên riêng trong tác phẩm của Vi Hồng
3.1.4. Tên riêng thể hiện thái độ của tác giả đối với nhân vật
Việc các tác giả nói chung, tác giả Vi Hồng nói riêng chọn tên để đặt cho nhân vật có lẽ không phải là hoàn toàn ngẫu hứng, tùy tiện mà đều có dụng ý nào đó, như để thể hiện thái độ của mình đối với nhân vật chẳng hạn.
Tư liệu khảo sát của chúng tôi cho thấy, hệ thống nhân vật trong tác phẩm của Vi Hồng được chia thành hai nhóm (căn cứ vào bản chất con người): Nhóm người tốt (tức những người có phẩm chất đạo đức tốt) và nhóm người xấu (những người có tư cách đạo đức không tốt). Phân tích ngữ nghĩa của các tên riêng mà Vi Hồng đặt cho các nhân vật của mình, có thể dễ dàng nhận thấy đối với những nhân vật có phẩm chất tốt đẹp thường được Vi Hồng đặt cho mỗi người một cái tên mang nghĩa đẹp, như: Loan, Phượng, Hoa, Nguyệt, Hoàng, Thieo Mây, Thieo Si, Thieo Thang, Vàng Khao, Ngọc, Hồi, Vui, (Tô) Ngần... Ngược lại, những nhân vật có tư cách đạo đức xấu thường bị Vi Hồng gắn cho một cái tên không hay hoặc hàm ý nghĩa xấu xa như chính con người của họ, như: Cháp Chá, Đoác, Tẹo, Bùng...Có thể nói, Vi Hồng đã gửi gắm tình cảm yêu, ghét rất rõ ràng của mình qua những cái tên đó. Điều này được chứng minh bằng những lời khen - chê của tác giả khi nói về những nhân vật mang cái tên mà tác giả đặt cho. Với những nhân vật mà ông yêu mến, ông không chỉ dành cho họ một cái tên đẹp mà ông còn hết lời ngợi ca họ mỗi khi nhắc tới những nhân vật này và ngược lại. Thử điểm qua một vài cái tên riêng mà tác giả Vi Hồng đặt cho nhân vật và sự thể hiện thái độ của tác giả với những nhân vật này.
Thieo Si là tên của một nhân vật trong tác phẩm Chồng thật vợ giả. Thieo Si, tiếng Tày có nghĩa là sợi dây mỏng mảnh, cũng có nghĩa là sợi chỉ thêu nhiều màu sắc. Nhân vật mang cái tên đẹp này là một người con gái liễu yếu đào tơ, đẹp người, đẹp nết được Vi Hồng dành cho khá nhiều trang với những tình cảm quí mến, trân trọng và có phần xót xa khi cuộc đời cô gặp nhiều bất hạnh. Ông khen cô một cách gián tiếp qua lời của một nhân vật khác: “...Thieo Si người đẹp nổi tiếng tiếng cả mấy mường...” [46, tr. 166]. Cô và em gái của cô (Thieo Mây) đều sắc nước nghiêng thành: “...người dong dỏng, thanh thoát, có cặp mắt họa mi. Họ có nước da trắng như trứng gà bóc, có khuôn mặt trái xoan rất xinh đẹp như bàn tay tiên đúc nặn tạo nên” [46, tr. 35]. Dưới con mắt của nhà văn, Thieo Si đẹp còn bởi cô là một cô gái sống “luôn vì người khác”, biết nhường nhịn, kể cả khi nhường người yêu cho người khác (cho em gái) cô cũng chỉ biết “nuốt nước mắt vào trong” vì không muốn em gái mình buồn khổ.
Vì sợ em gái buồn (vì em gái cũng yêu người mà cô yêu) mà nhường cả người yêu cho em, quả là một sự hi sinh không nhỏ (người ta có thể nhường tiền nhường bạc chứ ai đi nhường tình yêu?). Rồi khi để nhân vật Thieo Si chết, ông cũng đã lại cho nhiều nhân vật “khóc dòn mi”. Phải chăng đó chính là những giọt nước mắt của chính nhà văn đã dành cho nhân vật yêu quí của mình (?!).
Một nhân vật tên Vàng Khao cũng được Vi Hồng dành cho những tình cảm yêu mến đặc biệt. Tiếng Tày Vàng Khao có nghĩa là vàng trắng. Chắc hẳn không phải tác giả vô tư khi đặt tên cho nhân vật bằng một cái tên của thứ kim loại quí hiếm này. Quả là như vậy, Vi Hồng đã cho người đọc biết đây (Vàng Khao) là con người vô cùng đáng quí bởi nhân vật này có phẩm chất là “giàu lòng thương người, vị tha và có một tình yêu chân thành”. Với tác giả, cái tên vàng trắng là cái tên chỉ dành cho những con người có phẩm chất tốt, đáng quí
“quí như vàng” như dân gian ta thường nói.
Đối với những người tốt, Vi Hồng luôn quí mến và hết lời ngợi ca là vậy nhưng đối với những nhân vật đểu giả, tham lam, độc ác, tóm lại là có tư cách không tốt, Vi Hồng cũng cạn lời chê bai, dè bửu, thậm chí còn dành cho những kẻ này những lời thô tục, bẩn thỉu (tất nhiên thái độ của ông đều thể hiện gián tiếp qua lời của nhân vật khác).
Cháp Chá là tên một nhân vật khác trong cùng tác phẩm với nhân vật Thieo Si. Đây là nhân vật mà Vi Hồng cũng đã tốn khá nhiều bút mực để miêu tả, làm nổi bật tính cách xấu xa, đê hèn của hắn. Cái xấu của nhân vật này được thể hiện ngay từ cái tên mà Vi Hồng đặt cho: Cháp Chá. Tiếng Tày, Cháp Chá có nghĩa là con nhái bén. Vi Hồng không một lời miêu tả về hình dáng nhân vật này nhưng cái tên của hắn luôn gợi cho người đọc nghĩ đến một con vật xấu xí, bẩn thỉu và có khả năng sinh sản nhanh (loài nhái bén). Cái tên mới chỉ một phần nào thể hiện thái độ không thiện cảm của Vi Hồng. Ông còn tỏ thái độ bất bình rõ hơn khi miêu tả đạo đức của nhân vật này. Dưới ngòi bút của Vi Hồng, nhân vật Cháp Chá hiện lên rõ nét với những tâm địa xấu xa: đó là một con người “có nhiều mưu ma chước quỉ” [46, tr. 62], “một thằng xỏ lá”, một “con người đã hái hoa, bẻ nụ bao nhiêu người con gái”, một kẻ độc ác tới mức sẵn sàng mưu sát một người con gái đẹp, người đẹp nết là Thieo Si rồi đổ vạ cho người khác chỉ vì muốn tiếm quiền chủ tịch xã của nhân vật này.
Tương tự như nhân vật Cháp Chá, một nhân vật trong tác phẩm Vào hang cũng bị Vi Hồng tỏ thái độ căm ghét đến tột cùng. Sự căm ghét của ông thể hiện ngay từ việc tác giả gắn cho nhân vật này một cái tên thoạt nghe đã thấy không thiện cảm: Đoác. Về ý nghĩa, tên Đoác gần như không có nghĩa cụ thể nhưng nó có một âm hưởng gần giống như (toang) toác, quang quác, khoác (lác)... Phải chăng cái tên này cũng có nghĩa như những từ này (?!). Sẽ là không khách quan nếu cố tình gắn cho tên riêng Đoác này một cái nghĩa như vậy, nhưng quả thực, tên Đoác là một cái tên nghe không thuận tai và khó đọc. Tên Đoác như báo hiệu cho người đọc rằng đây là một nhân vật ăn to nói lớn, khoác lác và có nhiều tật
xấu. Một tật xấu mà Vi Hồng nhắc đến nhiều nhất khi nói về nhân vật này đó là tính dâm đãng. Ông đã cho một nhân vật khác trong tác phẩm kết luận rằng đây là “một con quỉ dâm bôn” [44, tr. 67], “một thằng dê đực già” [44, tr.231]. Thiết nghĩ, chỉ bằng vài lời ít ỏi nhưng Vi Hồng đã khắc họa được một chân dung nhân vật và bày tỏ thái độ không thiện cảm của mình đối với nhân vật một cách rõ ràng.
Tóm lại, việc dùng tên riêng để chiếu vật nhân vật có vai trò rất lớn trong việc giúp người đọc xác định cá thể nhân vật trong tác phẩm. Ngoài ra, tên riêng còn thể hiện tính dân tộc hay thái độ của tác giả đối với nhân vật.
3.2. Vai trò của chiếu vật nhân vật bằng cách dùng biểu thức miêu tả trong tác phẩm của Vi Hồng
Ngoài chức năng chiếu vật nhân vật (tức giúp người đọc biết biểu thức miêu tả đó qui chiếu đến nhân vật nào trong tác phẩm), biểu thức miêu tả dùng để chiếu vật nhân vật được Vi Hồng xây dựng còn cho người đọc thấy được đặc điểm hình dáng, tính cách cũng như nghề nghiệp của nhân vật. Và cũng qua biểu thức miêu tả, Vi Hồng ngầm bộc lộ thái độ của mình đối với những nhân vật đó.