Chương 3. VAI TRÒ CỦA CÁC CÁCH CHIẾU VẬT NHÂN VẬT
3.1. Vai trò của chiếu vật nhân vật bằng cách dùng tên riêng trong tác phẩm của Vi Hồng
3.2.1. Biểu thức miêu tả thể hiện được đặc điểm ngoại hình của nhân vật
Như đã nói ở trên, phương thức dùng tên riêng cũng một phần thể hiện đặc điểm hình dáng của nhân vật nhưng muốn biết được đặc điểm của nhân vật qua tên riêng người đọc phải dùng thao tác phân tích, suy luận. Đối với chiếu vật nhân vật bằng phương thức dùng biểu thức miêu tả, đặc điểm hình thức của nhân
vật được bộc lộ một cách tường minh qua chính biểu thức miêu tả chiếu vật đó.
Chẳng hạn, khi nói về nhân vật Quế Thị Tẹo, tác giả Vi Hồng đã cho người đọc biết ngay đây là người đàn bà rất xấu qua biểu thức miêu tả “người đàn bà có hàm răng ba ba”:
Ví dụ 3: “...Hoàng thấy đau như muốn nằm dài xuống đất trước sân nhớp nhúa những vết chân của người đàn bà có hàm răng ba ba...”. [48, tr. 148].
“Người đàn bà có hàm răng ba ba” là nhân vật người vợ bất đắc dĩ của Hoàng. Hoàng vừa ghê tởm, vừa sợ và ghét con người đã xấu người lại xấu nết này. Chẳng biết vô tình hay hữu ý nhưng Vi Hồng đã dùng đi dùng lại nhiều lần biểu thức miêu tả nói trên (người đàn bà có hàm răng ba ba) khiến mỗi khi thấy nhân vật nào nhắc đến cái tên Quế Thị Tẹo là người đọc lại hình dung ra “hàm răng ba ba” của mụ. Một phụ nữ đẹp trước hết phải có một “hàm răng trắng và đều như bắp”. Thời xưa các cụ hay nhuộm răng đen thì một hàm răng được đánh giá là đẹp phải “ đều và đen nhánh hạt na”, vậy mà mụ Tẹo lại bị Vi Hồng cho mang một bộ răng xấu xí của một loài động vật ăn thịt - loài ba ba (theo lời người già, ba ba là loài động vật có hàm răng sắc, nhọn, hễ chúng cắn vào tay ai thì phải nghe thấy tiếng sấm nó mới nhả (mà chờ tiếng sấm thì...), nếu không, muốn rời khỏi con vật này thì chỉ còn một cách duy nhất: chặt đứt ngón tay, “biếu” đốt ngón tay cho con ba ba đó). Vậy mà Vi Hồng lại cho nhân vật nữ của mình mang hàm răng đáng sợ ấy. Quả là không phải ngẫu nhiên! “Hàm răng ba ba” của cô gái xấu xí thể hiện điều gì (?!).
Tương tự, cũng bằng biểu thức miêu tả không dài, Vi Hồng cho người đọc biết nhân vật Cẩu Tệnh cũng là một nhân vật có ngoại hình xấu “ma chê quỉ hờn”:
“Một người đàn ông nhỏ thó, đen nhẻm, mặt gầy như mặt khỉ, nhưng ăn mặc lại sang trọng như người thành thị”. [46, tr. 162].
Chẳng cần phải động não, người đọc cũng hình dung ra con người - nhân vật được miêu tả bằng biểu thức trên xấu như thế nào, một cái xấu về hình thức mà bất cứ ai trên đời này đều cầu mong mình không xấu như thế.
Anh em nhà Thìm trong tác phẩm Tháng năm biết nói cũng được nhà văn chiếu vật bằng một số biểu thức miêu tả:
Ví dụ 6:
a. Một người môi mỏng, miệng rộng, bẹt thè lè như miệng cóc giương cặp mắt to như hai con ốc nhồi, lồi ra như người ta ấn hai con ốc nhồi vào hai mắt
nhìn Hoàng. [48, tr. 30]
b. Một người có nước da đen bóng, y như tấm vải nhuộm chàm đặc chính
là thằng Thìm. [48, tr. 30]
Có thể nói, miêu tả những con người xấu xí, nhất là phụ nữ, Vi Hồng đã không kiệm ngôn từ để làm nổi bật cái xấu của họ. Đặc biệt, biểu thức miêu tả Vi Hồng dùng để qui chiếu nhân vật không chỉ cho người đọc thấy vẻ xấu xí ở dáng vẻ bề ngoài mà cả cái cười, giọng nói, cử chỉ, hành động của họ cũng được nhà văn dùng những biểu thức miêu tả thật xấu để chiếu vật:
Ví dụ 7: Đứa con đen như đít chảo nấu cám cười như con trâu cười nước đái của nó là con của vợ Hoàng. [48, tr. 10]
Cũng có những nhân vật Vi Hồng không nhiều lời miêu tả nhưng chỉ bằng một vài biểu thức miêu tả ông cũng cho người đọc biết được hình dáng bề ngoài của nhân vật. Chẳng hạn, nhân vật bố của On - một liệt sĩ Vi Hồng không giới thiệu bằng tên riêng mà giới thiệu bằng một biểu thức miêu tả “Anh bộ đội cụ Hồ trẻ măng”, “Anh bộ đội cụ Hồ mãi mãi trẻ trung” với tấm ảnh được đặt trên cái bàn thờ cổ kính. Qua biểu thức miêu tả, người đọc hình dung người liệt sĩ đáng kính đã hy sinh khi còn rất trẻ (trẻ măng).
Xin dẫn thêm dưới đây một số biểu thức miêu tả mà Vi Hồng đã dùng để qui chiếu nhân vật mà chúng tôi đã thống kê được từ 4 tác phẩm đã chọn. Những biểu thức miêu tả chiếu vật này có tác dụng thể hiện rõ nét hình thức bề ngoài của các nhân vật như đã nói.
Ví dụ 4: a. “Anh nhất định chỉ lấy mình em làm vợ. Hỡi nàng tiên của
anh!”. [44, tr.172].
b. “Một cô gái trẻ măng, xinh đẹp, mặt mày đánh phấn thật khéo bê lên một khay đầy mấy đĩa mực nướng và hai chai rượu hảo hạng của nước ngoài”.
[44, tr. 153]
c. “Một người con gái ăn vận bộ quân phục mới tinh xuất hiện”.
[48, tr.217]
d. Một mùi nước hoa ngào ngạt quiện với cái hương của người đàn bà trẻ tơ, ngồn ngộn sức sống phả vào mũi Cháp Chá.
[46, tr.215]
Biểu thức miêu tả chiếu vật nhân vật được Vi Hồng xây dựng thường là những biểu thức có cấu trúc so sánh khiến biểu thức chiếu vật đó không chỉ giúp người nghe xác định nghĩa chiếu vật mà còn làm nổi bật được con người được biểu thức miêu tả đó qui chiếu:
Ví dụ 5: a. Cháp Chá chưa từng biết hai người con gái có nước da trắng như trứng gà bóc, gương mặt trái xoan xinh đẹp như bàn tay tiên đúc nặn là ai.
Nhưng rồi hắn cũng được biết đó chính là Thieo Si và Thieo Mây. Họ là hai chị
em cách nhau có hai tuổi. [48, tr.42]
b. Người con gái rất xinh đẹp lưỡng lự muốn quay đi nhưng cô lại nhìn người con trai trong nhà hình như có chút ái ngại... [46, tr.16]
Trong ví dụ 5a, biểu thức chiếu vật miêu tả “hai người con gái... như bàn tay tiên đúc nặn” là để chỉ hai chị em Thieo Si, Thieo Mây được tường minh ngay câu sau. Trong ví dụ 5b, biểu thức Người con gái rất xinh đẹp Vi hồng dùng để qui chiếu nhân vật Thieo Thang mà chính nàng đã tự giới thiệu cho nhân vật Cẩu Tệnh.
Tóm lại, bằng biểu thức miêu tả chiếu vật (tức chiếu vật nhân vật bằng biểu thức miêu tả), nhiều nhân vật được hiện lên dưới ngòi bút của Vi Hồng với những hình hài rõ nét: kẻ thì xấu như ma như quỉ, người lại “đẹp như hoa giữa rừng đại ngàn”, như “mặt nguyệt đêm trung thu”.