Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN
2.2. Chiếu vật nhân vật bằng cách dùng biểu thức miêu tả
2.2.2. Đặc điểm của các biểu thức miêu tả chiếu vật trong văn xuôi Vi Hồng
Nghĩa của các biểu thức miêu tả chiếu vật nhân vật chính là các nhân vật được biểu thức miêu tả qui chiếu. Phần lớn các biểu thức miêu tả dùng để chiếu vật nhân vật trong tác phẩm của Vi Hồng phải dựa vào ngôn cảnh mới xác định được nghĩa chiếu vật của chúng (nếu tách rời ngôn cảnh, chúng đều mơ hồ chiếu vật, tức không biết biểu thức miêu tả qui chiếu tới nhân vật nào). Chẳng hạn, các biểu thức miêu tả như: người đàn bà có hàm răng ba ba, con quỉ dâm bôn, anh bộ đội cụ Hồ, bọn gian ác tham lam độc quiền, v.v... sẽ không biết là tác giả dùng chúng để qui chiếu đến ai trong tác phẩm, nếu không dựa vào tiền văn.
Căn cứ vào nghĩa chiếu vật của các biểu thức miêu tả được Vi Hồng dùng để qui chiếu nhân vật, có thể chia các biểu thức chiếu vật theo phương thức này thành ba loại: Biểu thức miêu tả có nghĩa chiếu vật cá thể, biểu thức miêu tả có nghĩa chiếu vật một số cá thể và biểu thức miêu tả có nghĩa chiếu vật tập hợp.
a) Biểu thức miêu tả có nghĩa chiếu vật cá thể
Đây là những biểu thức miêu tả dùng để qui chiếu tới một cá thể nhân vật trong tác phẩm. Giống với phương thức dùng tên riêng, các biểu thức miêu tả này giúp người đọc xác định được một cá thể (nhân vật) xác định mà nhà văn định nói tới. Song, khác với các biểu thức chiếu vật là tên riêng, biểu thức miêu tả chiếu vật cá thể phải lệ thuộc vào ngôn cảnh mới xác định được nghĩa chiếu vật một cách chính xác.
Các biểu thức miêu tả chiếu vật trong ví dụ (7) dưới đây (phần in nghiêng) đều mang nghĩa chiếu vật cá thể:
Ví dụ (7): a. Hoàng chỉ lo đêm nay lại bị người đàn bà có hàm răng ba ba ức hiếp.
[48, tr. 196]
b. Tôi bắt buộc phải làm vợ con quỉ dâm bôn sao lại không biết.
[44, tr. 67]
c. Bốn đứa con trai: thằng Ba là con cả thì trên tỉnh... Thằng thứ tư làm giám đốc ở tỉnh nhà, chỉ có thằng thứ năm làm ăn kém hơn cả.
[47, tr. 293]
Các biểu thức miêu tả chiếu vật in nghiêng trong ví dụ (7) đều là các biểu thức miêu tả mang nghĩa chiếu vật cá thể. Cụ thể, nhờ ngôn cảnh, ta xác định được biểu thức người đàn bà có hàm răng ba ba được dùng để qui chiếu nhân vật Quế Thị Tẹo, vợ của Hoàng; biểu thức con quỉ dâm bôn là nhân vật Đoác, một kẻ sống dâm ô, trụy lạc; Thằng thứ tư, thằng thứ năm là chỉ hai đứa em trai của nhân vật Ba, những đứa em có nhiều thói xấu nhưng một trong những phẩm chất không thể.
b) Biểu thức miêu tả chiếu vật có nghĩa một số cá thể
Biểu thức miêu tả chiếu vật một số cá thể là kiểu biểu thức chiếu vật dùng để qui chiếu tới một số cá thể chứ không phải là một cá thể. Các biểu thức miêu tả chiếu vật trong tác phẩm của Vi Hồng được dẫn trong ví dụ (8) dưới đây thuộc loại này:
Ví dụ (8): a. Cánh cửa phòng cấp cứu đóng lại... Những người thân bệnh nhân ở ngoài hành lang trong lòng rộn rạo một nỗi khắc khoải hy vọng, phấp phỏng phập phồng chen lẫn nỗi tuyệt vọng
[47, tr. 47]
b. Bố già vẫn ở nhà nhờ cô út trông nom là chính chứ bốn đứa con trai đóng góp hàng năm chưa đủ bố già ăn trong nửa năm.
[47, tr. 295]
Nhờ các từ chỉ số nhiều (những, bốn, bọn) mà ta xác định được nghĩa chiếu vật của các biểu thức miêu tả in nghiêng trong ví dụ (8) là nghĩa chiếu vật một số cá thể (biểu thức chiếu vật qui chiếu tới một số các thể).
c) Biểu thức miêu tả có nghĩa chiếu vật tập hợp
Tập hợp là một số cá thể được xem như là một nhóm, một đơn vị đồng chất. Phân biệt với “một số” cá thể cũng là chỉ một số cá thể tuy cùng loại chưa được đơn vị hóa, mỗi cá thể vẫn giữ nguyên đặc trưng của mình. Các biểu thức chiếu vật miêu tả in nghiêng trong ví dụ (9) dưới đây đều mang nghĩa chiếu vật tập hợp:
Ví dụ (9): a. Thoong gặp những người trong ban quản trị hợp tác, có người khác than với Thoong về bọn gian ác tham lam lộng quiền.
[44, tr. 255]
b. Ba theo bọn cướp chừng một tháng, gây được dăm vụ lớn. [47, tr. 207]
c. Lạ đề nghị ban giám đốc sửa lại chuồng trại cho hợp vệ sinh. [44, tr. 125]
d. Dòng họ Lương ta từ ngày đến đất này đã gây nên nhiều tội ác cho
họ Đàm. [44, tr. 153]
Như đã nói, các biểu thức miêu tả vừa dẫn được Vi Hồng sử dụng để chiếu vật nhân vật đều có nghĩa: tập hợp một số cá thể đồng chất, tức các cá thể ở đây đều chung nhau, đồng nhất ở một điểm nào đó. Chẳng hạn, trong ví dụ (a), các cá thể đều nằm trong ban quản trị (lãnh đạo), đều gian ác tham lam lộng quiền.
Trong ví dụ (b), các nhân vật đều có chung một ‘nghề’ đi cướp. Trong ví dụ (c), các nhân vật là những người lãnh đạo cao nhất của một đơn vị (ban giám đốc).
Trong ví dụ (d), những người được biểu thức miêu tả chiếu vật (dòng họ Lương) nhắc đến đều có chung một huyết thống.
d) Biểu thức miêu tả chiếu vật có nghĩa xác định và có nghĩa không xác định Căn cứ vào tính xác định hay không xác định về nghĩa chiếu vật, có thể chia các biểu thức miêu tả chiếu vật trong văn xuôi Vi Hồng thành hai loại: biểu thúc miêu tả chiếu vật xác định và biểu thức miêu tả không xác định.
Một biểu thức chiếu vật được xem là xác định khi sự vật - nghĩa chiếu vật của nó đã được cả người nói và người nghe biết; còn nghĩa chiếu vật của biểu thức chưa được cả người nói và người nghe biết thì đó là nghĩa chiếu vật không xác định.
Trong ví dụ (9), biểu thức miêu tả dòng họ Lương ta được nhân vật Nhân nói ra cho nhân vật Đoác nghe là biểu thức miêu tả chiếu vật xác định, bởi cả người nói (Nhân) và người nghe (Đoác) đều biết dòng họ Lương là dòng họ nào.
Biểu thức Thầy giáo tôi trong ví dụ (10) sau đây là biểu thức chiếu vật không xác định, bởi cá thể thầy giáo chỉ có người nói biết, còn người nghe chưa biết một cách cụ thể. Người nghe chỉ biết người đó là một thầy giáo trong số các thầy giáo của nhân vật Lạ (mà thực ra người nghe cũng không biết họ là ai). Ở đây chỉ có bản thân người nói (Lạ) mới biết được thầy giáo đó là ai một cách rõ ràng và chính xác.
Ví dụ (10): Người báo cáo vừa rồi đã ăn cắp bản báo cáo của thầy giáo tôi.
[44, tr. 139]
Cần nói thêm rằng, đánh giá một biểu thức chiếu vật nào đó trong tác phẩm mang nghĩa chiếu vật xác định hay mang nghĩa chiếu vật không xác định cần phải phụ thuộc vào ngôn cảnh. Nếu ngôn cảnh có thể cho người đọc biết được nghĩa chiểu vật của biểu thức miêu tả ấy là cá thể nào thì biểu thức chiếu vật đó mang nghĩa chiếu vật xác định. Chẳng hạn biểu thức người đàn bà có hàm răng ba ba là biểu thức miêu tả xác định bởi cả người nói (tác giả) và người đọc đều biết biểu thức này dùng để chỉ nhân vật Quế Thị Tẹo. Tương tự, biểu thức miêu tả chiếu vật những con quỉ con cũng nhờ ngôn cảnh mà cả người nói (nhân vật Hoàng) và người nghe (ông Phàn và người đọc) đều biết biểu thức ngôn ngữ này qui chiếu tới những đứa con của Tẹo.
2.2.2.2. Đặc điểm ngữ pháp của các biểu thức ngôn ngữ miêu tả dùng để chiếu vật nhân vật trong tác phẩm của Vi Hồng
Cần phải nói ngay rằng, tất cả các biểu thức miêu tả dùng để chiếu vật nhân vật trong tác phẩm văn chương nói chung, trong văn Vi Hồng nói riêng đều có cấu tạo là cụm danh từ. Tuy nhiên, tùy từng trường hợp mà mỗi biểu thức có thể có những đặc điểm riêng.
Theo tư liệu thống kê của chúng tôi, biểu thức miêu tả chiếu vật nhân vật trong tác phẩm của Vi Hồng có thể được chia thành ba kiểu nhỏ: (i) biểu thức miêu tả là cụm danh từ chỉ có phần phụ trước + trung tâm, (ii) biểu thức miêu tả là cụm danh từ có trung tâm + phụ sau và (iii) biểu thức miêu tả là cụm danh từ có phụ trước + trung tâm + phụ sau.
a) Biểu thức miêu tả chiếu vật có cấu tạo là một cụm danh từ chỉ có phần phụ trước (PTr) + trung tâm (TT)
Mô hình: PTr + TT
Ví dụ (12): Ông giáo sư nhìn ngôi nhà ngói năm gian rộng thênh thang nhưng mọi thứ, mọi nơi đều mốc meo như ngôi nhà hoang.
[44, tr. 84]
b) Biểu thức miêu tả là cụm danh từ chỉ có trung tâm (TT) + phụ sau (PS) Mô hình: TT + PS
Ví dụ (13):... lấy được bạn thân của Hoàng, Ngọc cũng đỡ ân hận...
[48, tr.231]
c) Biểu thức miêu tả có cả phụ trước + Trung tâm + phụ sau Mô hình: PTr + TT + PS
Ví dụ (14): a. Những người bạn cách mạng của ông và bố Hoàng cũng chẳng ai ghét, ai thù gì gia đình Hoàng.
[48, tr. 244]
b. Chứ cả bốn đứa con trai đóng góp hàng năm chưa đủ bố già ăn trong nửa năm.
[47, tr. 295]