Chương 4. TẠO LẬP VĂN BẢN
4.2. Lập đề cương cho văn bản
4.2.1. Định nghĩa đề cương và lập đề cương
Theo Từ điển tiếng Việt, đề cương là bản ghi những điểm chính, điểm cốt yếu để từ đó phát triển thành một bài viết hay một công trình nghiên cứu.
Cũng có thể hiểu, đề cương là một bản tập hợp các ý liên quan tới một chủ đề, được sắp xếp theo một trình tự logic, dùng để triển khai viết văn bản.
Ví dụ: Đề cương nghiên cứu khoa học là một bản kế hoạch chi tiết mô tả:
Mục đích, tầm quan trọng của nghiên cứu (đặt vấn đề); các câu hỏi, mục tiêu, giả thuyết nghiên cứu; quy trình triển khai nghiên cứu (phương pháp, công cụ, kế hoạch triển khai, phân tích, trình bày số liệu); tính khả thi của nghiên cứu.
Lập đề cương tức là xác lập ý và sắp xếp ý.
Xác lập ý: Là việc tìm ý và xác lập các ý lớn; đồng thời xác lập ý nhỏ để triển khai các ý lớn.
Sắp xếp ý: Ý nào trình bày trước, ý nào trình bày sau, ý nào bao gồm ý nào.
4.2.2. Mục đích và yêu cầu của lập đề cương 4.2.2.1. Mục đích
- Người viết có cái nhìn khái quát, tổng thể về văn bản trước khi viết văn bản. Điều này tránh cho văn bản bị lạc đề, xa rời đích giao tiếp; người viết chủ động trong việc triển khai các phần của văn bản, tránh tình trạng viết một cách ngẫu hứng.
- Người viết có điều kiện bổ sung, sửa đổi, sắp xếp lại các ý.
4.2.2.2. Yêu cầu
Khi lập đề cương, cần phải tuân thủ những yêu cầu sau:
- Tính thiết thực: Các thành tố nội dung đưa ra phải hướng vào chủ đề chung của văn bản, phù hợp với nội dung vấn đề, mục đích giao tiếp và cách thức giao tiếp đã được xác định trong phần định hướng; không được xa rời trọng tâm hoặc đưa ra những ý quá vụn vặt. Nếu không tuân thủ yêu cầu này, người viết sẽ mắc lỗi xa đề hoặc lạc đề hoặc nội dung phát triển không đầy đủ.
Đối với văn bản hành chính, nguyên tắc này còn thể hiện việc tuân thủ những thành phần thể thức quy định.
- Bảo đảm giá trị của ý: Các ý cùng giá trị phải có mối quan hệ tương đương, phải được trình bày với cùng một loại kí hiệu. Ngược lại, những ý không cùng giá trị, không được thiết lập quan hệ tương đương. Nếu không bảo đảm yêu cầu này, các thành tố nội dung sẽ trùng lặp, mâu thuẫn, lộn xộn.
4.2.3. Các loại đề cương
Có 2 loại đề cương: Đề cương sơ giản và đề cương chi tiết.
4.2.3.1. Đề cương sơ giản
Đối với văn bản lớn: Chỉ nêu tên gọi của các mục, các phần, các chương.
Đối với văn bản nhỏ: Chỉ nêu các ý lớn mà chưa cụ thể hoá nhỏ cùng các lí lẽ và dẫn chứng.
Ví dụ: Đề cương sơ giản Báo cáo tổng kết khóa học đại học 2012 - 2016 và cao đẳng 2013 - 2016 của Trường Đại học Nội vụ Hà Nội
I. ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH 1. Thuận lợi
2. Khó khăn
II. NHỮNG KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC
1. Về rèn luyện đạo đức và giáo dục chính trị tư tưởng 2. Về giảng dạy, học tập
3. Về hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên III. ĐÁNH GIÁ CHUNG
4.2.3.2. Đề cương chi tiết
Không chỉ bao gồm những ý lớn mà còn bao gồm những ý nhỏ triển khai các ý lớn tức bao gồm những lí lẽ và dẫn chứng.
Ví dụ: Đề cương chi tiết Báo cáo tổng kết khóa học đại học 2012 - 2016 và cao đẳng 2013 - 2016 của Trường Đại học Nội vụ Hà Nội
I. ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH 1. Thuận lợi
- Bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam đang đổi mới căn bản và toàn diện - Sự quan tâm chỉ đạo sát sao của Đảng ủy, Ban Giám hiệu nhà trường, lãnh đạo các Khoa, Phòng, các tổ chức đoàn thể trong nhà trường như Công đoàn, Đoàn Thanh niên...
2. Khó khăn
- Tình hình phức tạp của xã hội
- Khóa học 2012 - 2016 là khóa đào tạo trình độ đại học đầu tiên của Nhà trường
II. NHỮNG KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC
1. Về rèn luyện đạo đức và giáo dục chính trị tư tưởng 2. Về giảng dạy, học tập
2.1. Chương trình, kế hoạch đào tạo
a. Chương trình đào tạo trình độ đại học và cao đẳng
b. Kế hoạch đào tạo trình độ đại học các ngành khóa học 2012 - 2016, trình độ cao đẳng các ngành khóa học 2013 - 2016
2.2. Cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ đào tạo - Phòng học
- Trang thiết bị phục vụ đào tạo - Thư viện
2.3. Kết quả học tập toàn khóa của sinh viên đại học khóa 2012 -2016 + Số sinh viên tốt nghiệp loại Giỏi
+ Số sinh viên tốt nghiệp loại Khá + Số sinh viên tốt nghiệp loại TB Khá
2.4. Kết quả học tập toàn khóa của sinh viên cao đẳng khóa 2013 -2016 + Số sinh viên tốt nghiệp loại Giỏi
+ Số sinh viên tốt nghiệp loại Khá + Số sinh viên tốt nghiệp loại TB Khá
3. Về hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên - Ý thức về việc nghiên cứu khoa học của sinh viên
- Kết quả nghiên cứu khoa học của sinh viên đại học khóa 2012-2016, sinh viên cao đẳng khóa 2013-2016
III. ĐÁNH GIÁ CHUNG
4.2.4. Các thao tác lập đề cương
Khi lập đề cương, cần xác lập các thành tố nội dung và sắp xếp chúng theo một trình tự hợp lí.
4.2.4.1. Xác lập các thành tố nội dung
Các thành tố nội dung là các ý lớn, ý nhỏ hay nói cách khác là luận điểm, luận cứ; chủ đề chung và chủ đề bộ phận. Việc xác lập này dựa vào những quan hệ lôgic sau:
- Quan hệ hướng nội hay nội tại: Phân xuất vấn đề thành những phương diện khác nhau tức quan hệ giữa đối tượng với các thành tố cấu thành đối tượng.
Ví dụ: Báo cáo tổng kết năm học của lớp có những thành tố nội dung:
Những kết quả đã đạt được và những hạn chế. Trong thành tố nội dung những kết quả đã đạt được có thể phân xuất tiếp thành những thành tố sau: Về học tập, về đạo đức, về hoạt động đoàn thể.
Như vậy việc phân xuất thành những thành tố nội dung có thể thực hiện ở những cấp độ khác nhau.
Những thành tố nội dung có thể có quan hệ đối lập hoặc bổ sung.
- Quan hệ hướng ngoại: Quan hệ của vấn đề với những vấn đề khác để từ đó xác lập những thành tố nội dung của văn bản. Những quan hệ này có thể là quan hệ nguyên nhân - kết quả, điều kiện - hệ quả...
Ví dụ: Với vấn đề là những kết quả đã đạt được trong năm học 2016- 2017của lớp QTNL K16 đặt trong mối quan hệ hướng ngoại nguyên nhân - hệ quả để đưa ra thành tố nội dung: Nguyên nhân của những kết quả đó.
4.2.4.2. Sắp xếp các thành tố nội dung
Sắp xếp theo lôgíc có tính khách quan hay chủ quan của người viết.
Theo lôgic khách quan: Theo trình tự thời gian, vị trí không gian, quan hệ toàn thể bộ phận hay điều kiện - hệ quả...
Ví dụ: Với vấn đề là : Dân ca Việt Nam, 3 thành tố nội dung được sắp xếp theo logic khách quan như sau:
- Dân ca Bắc Bộ - Dân ca Trung Bộ - Dân ca Nam Bộ
Theo lôgíc chủ quan: Theo tâm lí cảm xúc, theo sự đánh giá chủ quan của người viết.
Với vấn đề những kết quả đã đạt được trong năm hcoj 2016-2017 của lớp QTNL K16, các thành tố nội dung được sắp xếp theo logic chủ quan (theo sự đánh giá về mức độ quan trọng) như sau:
- Thành tích về học tập
- Thành tích về các hoạt động đoàn thể.
4.2.5. Một số lỗi thường gặp khi lập đề cương
- Thành tố nội dung trong đề cương không phục vụ cho chủ đề của văn bản:
Ví dụ: Khi lập đề cương để viết bản thông báo về việc tham gia giải chạy báo Hà Nội mới, người viết chỉ cần xác lập những thành tố nội dung: Căn cứ ra thông báo, thành phần tham gia, thời gian và địa điểm, trang phục. Nếu xác lập thành tố nội dung lợi ích của việc tham gia giải chạy báo Hà Nội mới là không cần thiết.
- Các thành tố nội dung không được sắp xếp một cách logic:
Ví dụ: Đề cương vai trò của thể thao đối với cuộc sống con người có ba thành tố nội dung:
+ Thể thao tăng cường sức khoẻ cho con người + Thể thao tạo ra những giá trị tinh thần to lớn + Thể thao giúp con người sống vui
Trong ví dụ trên, thành tố nội dung thứ ba đã được bao gồm trong thành tố nội dung thứ hai nên không thể tương đương về giá trị với thành tố nội dung thứ hai, do vậy, không thể đánh dấu với cùng một kiểu kí hiệu.