Kiến thức Giúp học sinh: - Nắm được ĐN hàm số lượng giác y = cosx, x là số thực và là số đo rađian không phải độ của góc cung lượng giác; - Hiểu tính chất chẵn - lẻ, tính chất tuần hoàn [r]
Trang 11 Về kiến thức Giúp học sinh:
- Hiểu khái niệm hàm số y = sinx Trong đó x là số thực và là số đo rađian của góc(cung) lượng giác
- Nắm được các tính chất của hàm số y = sinx: Tập xác định; Tính chẵn – lẻ; Tính tuầnhoàn; Tập giá trị
- Biết dựa vào chuyển động của điểm trên đường tròn lượng giác và trên trục cosin đểkhảo sát sự biến thiên, rồi thể hiện sự biến thiên đó trên đồ thị hàm số
2 Về kỹ năng
Giúp học sinh biết xét sự biến thiên, vẽ đồ thị hàm số y = sinx
3 Về thái độ:
- Hứng thú học tập, tích cực tìm hiểu kiến thức
- Nhận thức được vai trò của toán học trong thực tiễn
- Nghiêm túc, chú ý, tích cực, hứng thú trong việc tiếp nhận tri thức mới
4 Các năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh
- Phát triển năng lực tự học, giải quyết vấn đề, tư duy phân tích, tổng hợp, so sánh, sửdụng ngôn ngữ để trình bày, liên hệ thực tế, kỹ năng hợp tác nhóm và làm việc độclập
- Năng lực thực hành bộ môn: Hiểu các khái niệm
- Năng lực hợp tác làm việc theo nhóm trong việc thực hiện kế hoạch dạy học của giáoviên
II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:
1 Giáo viên: Nội dung bài giảng, sgk, sách tham khảo, sách bài tập, ĐDDH, MTBT
2 Học sinh: Ôn tập kiến thức cũ, sách giáo khoa, sách bài tập, đồ dùng học tập,MTBT
III Tổ chức hoạt động dạy và học
1 Kiểm tra bài cũ: (Không)
2 Dạy bài mới:
2.1 Hoạt động khởi động: ( 15 phút ) Hướng dẫn sử SGK, tài liệu và phương pháp
học tập bộ môn
* Mục tiêu:
- Giúp HS nắm được khái quát nội dung chương trình SGK Đại số & Giải tích lớp 11
- Hướng dẫn cho học sinh phương pháp, cách thức học Toán trên lớp và ở nhà
2.2 Hoạt động hình thành kiến thức mới:
Hoạt động 1 ( 5 phút ) Định nghĩa hàm số y = sinx
Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung
GV: Phép đặt tương ứng với mỗi số thực x và
sin của góc lượng giác có số đo rađian bằng x
I Hàm số sin
1 Định nghĩa hàm số sin
Trang 2nói lên đều gì ?
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Nói đến hàm số là nói đến các tính chất
của hàm số Hãy xét tính chẵn – lẻ của hàm
số y = sinx ; và nhận dạng đồ thị hàm số
y = sinx ?
HS: Hai em lên bảng chứng minh và kết luận
GV: Hãy so sánh các giá trị sinx và sin(-x)?
HS: Thảo luận nhóm, trả lời
GV: Gọi đại diện hai nhóm trình bày
HS: Hai em lên bảng
GV: Nhận xét, sửa sai và đa ra chú ý
Quy tắc đặt tương ứng mỗi số thực x với
số thực sinx sinx : R → R
độ
Hoạt động 2: ( 5 phút ) Tính tuần hoàn của hàm số y = sinx
* Mục tiêu: Nắm được tính tuần hoàn; Tập giá trị của hàm số y = sinx
* Nội dung:
GV: Ngoài tính chẵn – lẻ của hàm số mà ta
vừa mới được ôn Hàm số lượng giác có thêm
một tính chất nữa, đó là tính tuần hoàn Dựa
vào sách giáo khoa hãy phát biểu tính tuần
hoàn của hàm số y = sinx
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
Do với mọi x : sin(x + 2 π ) = sin x = OK
GV: Hãy cho biết ý nghĩa của tính tuần hoàn
hàm số ?
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
2 Tính tuần hoàn của các hàm sốy=sin(x);
Ta có : Sin(x+2 π ) = sinxVậy : Hàm số y = Sinx tuần hoàn với chu
kỳ T=2 π
* Mỗi khi biến số được cộng thêm 2 π
thì giá trị của các hàm số đó lại trở vềnhư cũ
Hoạt động 3: ( 10 phút ) Sự biến thiên và đồ thị hàm số y = sinx
* Mục tiêu: Nắm được sự biến thiên và đồ thị hàm số y = sinx.
* Nội dung: Dựa vào chuyển động của điểm trên đường tròn lượng giác và trên trục cosin để khảo sát sự biến thiên, rồi thể hiện sự biến thiên đó trên đồ thị
Hoạt động của giáo viên và học sinh Những kiến thức cơ bản
GV: Dùng đường tròn lượng giác
Hãy cho biết khi điểm M chuyển động
một vòng theo hướng + xuất phát từ điểm
A’ thì hàm số y = sinx biến thiên như thế
nào? Hay nói một cách cụ thể thì hàm số
tăng, giảm trên những khoảng nào?
- Hàm số y = sinx đồng biến trên [ − π
2;
π
2]
- Hàm số y = sinx nghịch biến trên[- π ;− π
2 ] [ π2 ;π¿Bảng biến thiên :
Trang 3= sinx ∀ x ∈[− π , π ] Hãy lập bảng biến
thiên của hàm số
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Trình chiếu đồ thị hàm số y = sinx và
đặt câu hỏi :
? Quan sát đồ thị hàm số y = sinx Hãy
cho biết tập giá trị của hàm số
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
- Giúp HS tiếp tục củng cố và mở rộng kiến thức, kĩ năng
- HS hoàn thành yêu cầu và tìm hiểu nội dung câu hỏi sau
* Nội dung:
- GV gọi HS chốt lại các KT trọng tâm của hs y = sinx
1) Tập xác định:
2) Tập giá trị: 1;1.3) Tính chẵn, lẻ: là hàm số lẻ 4) Tính tuần hoàn: Tuần hoàn chu kỳ 2
x y x
Trang 4B Đồng biến trên mỗi khoảng
- Đọc phần sự biến thiên và đồ thị của hàm số y = cosx và trả lời các câu hỏi:
Quan sát đồ thị của hàm số lượng giác ycosx
a) Mức độ nhận biết
Câu 1 Em thấy đồ thị hàm số này có gì đặc biệt?
Câu 2 Hàm số xác đính với những giá trị nào của x?
Câu 3 Giá trị của hàm số lớn nhất và nhỏ nhất là bao nhiêu?
Câu 4 Hàm số tuần hoàn với chu kỳ bao nhiêu?
lần lượt là bao nhiêu?
Câu 6 Hàm số ycosx chẵn hay lẻ? Hãy chỉ ra điều đó bằng suy luận toán học
c) Vận dụng cơ bản
Câu 7 Tìm tập xác định của các hàm số sau:
a)
1 sincos
x y
x
Câu 8 Tìm giá trị lớn nhất của hàm số y 3 2cosx
Câu 9 Em hãy chốt lại các KT trọng tâm ?
d) Vận dụng cao
Câu 10 Dựa vào đồ thị hàm sốycosx , tìm giá trị của x để
1cos
2
x
Trang 5
Câu 11 Tìm giá trị của x để
3cos
- Nhận thức được vai trò của toán học trong thực tiễn
- Nghiêm túc, chú ý, tích cực, hứng thú trong việc tiếp nhận tri thức mới
4 Các năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh
- Phát triển năng lực tự học, giải quyết vấn đề, tư duy phân tích, tổng hợp, so sánh, sửdụng ngôn ngữ để trình bày, liên hệ thực tế, kỹ năng hợp tác nhóm và làm việc độclập
- Năng lực thực hành bộ môn: Hiểu các khái niệm
- Năng lực hợp tác làm việc theo nhóm trong việc thực hiện kế hoạch dạy học của giáoviên
II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:
1 Chuẩn bị của giáo viên: Nội dung bài giảng, sgk, giáo án MTBT, đồ dùng dạy học :Các hình đã vẽ trước ở nhà Điện thoại thông minh có kết nối wifi, phiếu học tập của
2 Chuẩn bị của học sinh: Học bài cũ, sgk, sách bài tập; Máy tính bỏ túi, đồ dùng dạyhọc
III Tổ chức hoạt động dạy và học:
1 Kiểm tra bài cũ: ( 5 phút )
HS1:Nhắc lại bảng giá trị lượng giác của các cung đặt biệt (từ 0 đến 2
)HS2: Làm bài tập 3
2 Dạy bài mới:
Trang 62.1 Hoạt động gợi động cơ: (10 phút )
* Mục tiêu: Giúp học sinh bước đầu nắm được các kiến thức quan trọng của hàm số y
= cosx
* Nội dung: Học sinh hoạt động theo nhóm nhỏ, trả lời các câu hỏi về nhà giờ trước
GV: Nhác lại yêu cầu của giờ trước
HS: Trả lời câu hỏi
TL1: Tuần hoàn, đối xứng qua trục Oy
TL2: Hàm số xác định với mọi giá trị x
2.2 Hoạt động hình thành kiến thức mới:
Hoạt động 1: ( 10 phút ) Định nghĩa, tính tuần hoàn của hàm số y = cosx
* Mục tiêu:
- Hiểu khái niệm hàm số y = cosx Trong đó x là số thực và là số đo rađian của góc(cung) lượng giác
- Nắm được các tính chất của hàm số y = cosx: Tập xác định; Tính chẵn – lẻ;
- Nắm được tính tuần hoàn; Tập giá trị của hàm số y = cosx
* Nội dung:
Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung
GV: Phép đặt tương ứng với mỗi số thực x và
cos của góc lượng giác có số đo rađian bằng x
nói lên đều gì ?
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: yêu HS trả lời câu hỏi
Câu 5 Giá trị của hàm số khi
3 9
; ; 11
2 2
lần lượt là bao nhiêu?
Câu 6 Hàm số ycosx chẵn hay lẻ? Hãy chỉ
ra điều đó bằng suy luận toán học
GV: Nhận xét, chốt kiến thức
HS: Ghi nhận kiến thức mới
II Hàm số côsin:
1 Định nghĩa Quy tắc đặt tương ứng
mỗi số thực x với số thực cosxcos : R → R
x ↦ cosxđược gọi là hàm số côsin, KH: y = cosx
- TXĐ: R
* Chú ý: ∀ x R : cos(-x) = cosxVậy hàm số y = cosx là một hàm sốchẵn, nên có đồ thị đối xứng nhau quatrục tung
2 Tính tuần hoàn của hàm số y = cosx
Trang 7GV: Nói đến hàm số là nói đến các tính chất của
hàm số Hãy xét tính chẵn – lẻ của hàm số
y = cosx và nhận dạng đồ thị của mỗi hàm số
HS: Lên bảng chứng minh và kết luận
GV: Ngoài tính chẵn – lẻ của hàm số mà ta vừa
mới được ôn Hàm số lượng giác có thêm một
tính chất nữa , đó là tính tuần hoàn Dựa vào
sách giáo khoa hãy phát biểu tính tuần hoàn của
kỳ T = 2 π
* Mỗi khi biến số được cộng thêm 2 π
thì giá trị của các hàm số đó lại trở vềnhư cũ
Hoạt động 2: ( 10 phút ) Sự biến thiên và đồ thị hàm số y=cosx.
* Mục tiêu: Nắm được sự biến thiên và đồ thị hàm số y = cosx.
* Nội dung: Dựa vào chuyển động của điểm trên đường tròn lượng giác và trên trục
cosin để khảo sát sự biến thiên, rồi thể hiện sự biến thiên đó trên đồ thị
Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung
GV: Hãy cho biết ý nghĩa của tính tuần hoàn
hàm số
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Đặt câu hỏi:
- Áp dụng CT biến đổi đưa côsin về sin ?
- Tịnh tiến đồ thị như thế nào với đồ thị
HS: Nghe, hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Nhận xét, sửa sai và kết luận
GV: Dựa vào đồ thị của hàm số y = cosx
∀ x ∈[− π , π ] hãy vẽ đồ thị trên toàn trục số
?
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Nhận xét, sửa sai và kết luận
HS: Ghi nhận kiến thức
GV: Em hãy cho biết tập giá trị của hàm số
y = cosx ?
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Nhận xét, sửa sai và kết luận
3 Sự biến thiên và đồ thị hàm số y=cosx.
Xét hàm số y = cosx ∀ x ∈[− π , π ]
a Đồ thị
∀ x R, ta có: sin(x + π
2)=cos x Nênbằng cách tịnh tiến đồ thị hàm số y= sinxsang trái một đoạn có độ dài bằng π2 ,song song với trục hoành, ta được đồ thị củahàm số y = cosx
Trang 8HS: Ghi nhận kiến thức * Tập giá trị của hàm số y = cosx là:
[-1;1]
3 Hoạt động luyện tập và củng cố kiến thức: ( 8 phút )
* Mục tiêu:
- Giúp HS tiếp tục củng cố và mở rộng kiến thức, kĩ năng
- HS hoàn thành yêu cầu và tìm hiểu nội dung câu hỏi sau
x y
Câu 8 Tìm giá trị lớn nhất của hàm số y 3 2cosx
Câu 9 Em hãy chốt lại các KT trọng tâm ?
2
x
-TNKQ:
Câu 1 Trong các hàm số sau đây, hàm số nào là hàm số tuần hoàn?
x y x
Trang 9B Đồng biến trên mỗi khoảng k2 ; 2 k và nghịch biến trên mỗi khoảng
?2 Hàm số y = tanx tuần hoàn với chu kì bao nhiêu?
?3 Xét sự biến thiên và nêu dạng đồ thị của hàm số y = tanx ( TXĐ, TGT, Tính chẵn,lẻ; Tính tuần hoàn)
?4 Quan sát đồ thị các hàm số lượng giác cơ bản ysin ,x ycosx,ytanx
Lập biểu so sánh tính chất cơ bản về ba hàm số trên
Trang 101 Về kiến thức : Giúp học sinh
- Hiểu khái niệm hàm số y = tanx , trong đó x là số thực và là số đo rađian của góc( cung ) lượng giác
- Nắm được các tính chất của hàm số y = tanx : Tập xác định ; Tính chẵn – lẻ ; Tínhtuần hoàn ; Tập giá trị
- Biết dựa vào chuyển động của điểm trên đường tròn lượng giác và trên trục tan đểkhảo sát sự biến thiên , rồi thể hiện sự biến thiên đó trên đồ thị
2 Về kỹ năng : Giúp học sinh
- Biết xét sự biến thiên , vẽ đồ thị hàm số y = tanx
- Biết tìm tập xác định của một hàm số lượng giác
3 Về Thái độ : Nghiêm túc, chú ý, tích cực , hứng thú trong việc tiếp nhận tri thức
mới
4 Các năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh
- Phát triển năng lực tự học, giải quyết vấn đề, tư duy phân tích, tổng hợp, so sánh, sửdụng ngôn ngữ để trình bày, liên hệ thực tế, kỹ năng hợp tác nhóm và làm việc độclập
- Năng lực thực hành bộ môn: Hiểu các khái niệm
- Năng lực hợp tác làm việc theo nhóm trong việc thực hiện kế hoạch dạy học của giáoviên
II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
1 Chuẩn bị của giáo viên: Nội dung bài giảng, sgk, giáo án MTBT, đồ dùng dạy học :Các hình đã vẽ trước ở nhà Điện thoại thông minh có kết nối wifi, phiếu học tập của
2 Chuẩn bị của học sinh: Học bài cũ, sgk, sách bài tập; Máy tính bỏ túi, đồ dùng dạyhọc
III Tổ chức hoạt động dạy và học:
1 Kiểm tra bài cũ: ( 10 phút )Làm bài: 2a,b ( 17 ) Bài 5 (18)
2 Dạy bài mới:
2.1 Hoạt động gợi động cơ: ( 5 phút )
* Mục tiêu: Giúp học sinh bước đầu tìm hiểu về: Tập xác định; Tập giá trị; Tính
chẵn, lẻ; Tính tuần hoàn thông qua nhiệm vụ về nhà
* Nội dung: HS hoàn thiện bảng sau (đại diện 2 em trình bày, các em khác nộp bài ra
giấy )
Trang 112.2 Hoạt động hình thành kiến thức mới:
Hoạt động 1: ( 10 phút ) Định nghĩa hàm số y=tanx
định bởi công thức nào ?
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
HS: HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Nhận xét, sửa sai và đưa ra chú ý
III Hàm số y=tanx
1 Định nghĩa hàm số y=tanx:
Hàm số tang là hàm số được xác định bởicông thức: y = sin x cos x ( cosx 0 ) KH: y=tanx
- TXĐ là : D = R\ {π2+kπ , k ∈ Z}
* Chú ý: Hàm số y=tanx là hàm số lẻ, đồ
thị đối xứng qua gốc toạ độ
Hoạt động 2: ( 5 phút )Tính tuần hoàn của các hàm số y = tanx
* Mục tiêu:
- Nắm được tính tuần hoàn và chu kì tuần hoàn của hàm số y = tanx;
- Biết được tập giá trị của hàm số y = tanx
* Nội dung:
Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung
GV: Ngoài tính chẵn – lẻ của hàm số mà
ta vừa mới được ôn Hàm số lượng giác
có thêm một tính chất nữa , đó là tính tuần
hoàn Dựa vào sách giáo khoa hãy phát
biểu tính tuần hoàn của hàm số y = tanx
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Hãy cho biết ý nghĩa của tính tuần
hoàn hàm số ?
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
GV: Nhận xét, sửa sai, chốt kiến thức
HS: Ghi nhận kiến thức mới
2.Tính tuần hoàn của các hàm số y=tanx;
Ta có : tan(x+ π ) = tanxVậy : Hàm số y = tanx tuần hoàn với chu
kỳ T= π
* Mỗi khi biến số được cộng thêm π
thì giá trị của các hàm số đó lại trở vềnhư cũ
Trang 12Hoạt động 3: ( 10 phỳt )Sự biến thiờn và đồ thị hàm số y = tanx
* Mục tiờu: Nắm được sự biến thiờn và đồ thị hàm số y = tanx.
* Nội dung: Dựa vào chuyển động của điểm trờn đường trũn lượng giỏc và trờn trục
cosin để khảo sỏt sự biến thiờn, rồi thể hiện sự biến thiờn đú trờn đồ thị
Hoạt động của giỏo viờn và học sinh Nội dung
GV: Dựng đường trũn lượng giỏc
Hóy cho biết khi điểm M chuyển động
một vũng theo hướng + xuất phỏt từ điểm
A’ thỡ hàm số y = tanx biến thiờn như thế
nào? Hay núi một cỏch cụ thể thỡ hàm số
tăng hay giảm trờn những khoảng nào?
GV: Hóy lập bảng biến thiờn của hàm số
HS: Nghe, hiểu nhiệm vụ, hoàn thành
biết tại sao?
? Quan sát đồ thị hàm số y = tanx Hãy
cho biết tập giá trị của hàm số ?
? Quan sát đồ thị hàm số y = tanx Hãy
cho biết tiệm cận của hàm số ?
HS: Nghe , hiểu và trả lời câu hỏi
3 Sự biến thiên và đồ thị hàm số y=tanx.
10
* KL: Hàm số y = tanx đồng biến trên đoạn
¿
b Đồ thị hàm số y = tanx trên D
* Vì hàm số tanx là hàm lẻ, đồ thị đối xứng quagốc toạ độ, nên ta có sự biến thiên của hàm sốtanx trên: ( − π
Trang 13* Nội dung: HS hoàn thành yêu cầu và tìm hiểu nội dung câu hỏi
- Giáo viên hỏi phát vấn trực tiếp hs Hàm số y=tanx :
?1 Được xác định bởi công thức nào ?
?2 Có TXĐ, và TGT là như thế nào ? Có chiều biến thiên như thế nào ?
?3 Có chu kì tuần hoàn như thế nào ? Có đường tiệm cận là đường nào ?
Câu 3 Dựa vào đồ thị hàm sốytanx , tìm giá trị của x để tanx 3
Câu 4 Tìm giá trị của x để
1cot
Câu 3 Trong các hàm số sau đây, hàm số nào là hàm số tuần hoàn?
1
y x
?2 Hàm số y = cotx tuần hoàn với chu kì bao nhiêu?
?3 Xét sự biến thiên và nêu dạng đồ thị của hàm số y = cotx ( TXĐ, TGT, Tính chẵn,lẻ; Tính tuần hoàn)
- GV hướng dẫn bài tập về nhà:
Bài 1 Giữ lại đồ thị phần bên trên trục Ox, lấy đối xứng phần bên dướiOx qua Ox.
Bài 2 Tìm các khoảng chứa x có đồ thị năm phía trên trục Ox
Trang 14Bài 3 Tìm các khoảng chứa x có đồ thị năm phía dưới trục Ox.
1 Về kiến thức : Giúp học sinh
- Hiểu khái niệm hàm số y = cotx, trong đó x là số thực và là số đo rađian của góc( cung ) lượng giác
- Nắm được các tính chất của hàm số y = cotx: Tập xác định ; Tính chẵn – lẻ ; Tínhtuần hoàn; Sự biến thiên, đồ thị ; Tập giá trị
- Biết dựa vào chuyển động của điểm trên đường tròn lượng giác và trên trục cotang đểkhảo sát sự biến thiên , rồi thể hiện sự biến thiên đó trên đồ thị
2 Về kỹ năng: Giúp học sinh
- Biết xét sự biến thiên , vẽ đồ thị hàm số y = cotx
- Biết tìm tập xác định của một hàm số lượng giác
3 Về thái độ: Nghiêm túc, chú ý, tích cực , hứng thú trong việc tiếp nhận tri thức mới
4 Các năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh
- Phát triển năng lực tự học, giải quyết vấn đề, tư duy phân tích, tổng hợp, so sánh, sửdụng ngôn ngữ để trình bày, liên hệ thực tế, kỹ năng hợp tác nhóm và làm việc độclập
- Năng lực thực hành bộ môn: Hiểu các khái niệm
- Năng lực hợp tác làm việc theo nhóm trong việc thực hiện kế hoạch dạy học của giáoviên
II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:
1 Giáo viên: Nội dung bài giảng, sgk, sách tham khảo, sách bài tập, ĐDDH, MTBT.Điện thoại thông minh có kết nối wifi, phiếu học tập của HS
2 Học sinh: Ôn tập kiến thức cũ, sách giáo khoa, sách bài tập, đồ dùng học tập,MTBT
III Tổ chức hoạt động dạy và học:
1 Kiểm tra bài cũ: ( 5 phút )Làm bài: 1 ( 17 ) Bài 6 (18)
2 Dạy bài mới:
2.1 Hoạt động gợi động cơ: (10P)
* Mục tiêu: Giúp học sinh bước đầu tìm hiểu về: Tập xác định; Tập giá trị; Tính
chẵn, lẻ; Tính tuần hoàn của hàm số y = cotx thông qua nhiệm vụ về nhà
* Nội dung: Tổ chức trò chơi
- Mỗi đội chơi có 4 học sinh (thi ai nhanh hơn) ghi lại các tính chất của các hàm số lượng giác cơ bản (mỗi thành viên ghi về một hàm số; hai người cùng đội chơi không ghi cùng một lúc)
- HS dưới lớn làm trọng tài và giám khảo cuộc chơi Chấm điểm cho đội chơi mỗi ý đúng 0,6 điểm
- GV giám sát và ghi nhận kết quả
1) Tập xác định