ẢNH HƯỞNG CỦA TÂM LÝ NHÀ ĐẦU TƯ ĐẾN HIỆU QUẢ CỦA CHÍNH SÁCH ĐIỀU HÀNH TỶ GIÁ GIAI ĐOẠN 2013 – 2015 Nguyễn Thị Hoàng Lan – K17NHG Lâm Thị Mỹ Hoa – K17NHG Nguyễn Bùi Thảo Trang – K17NHP Tr
Trang 1ẢNH HƯỞNG CỦA TÂM LÝ NHÀ ĐẦU TƯ ĐẾN HIỆU QUẢ CỦA CHÍNH SÁCH ĐIỀU HÀNH TỶ GIÁ GIAI ĐOẠN 2013 – 2015
Nguyễn Thị Hoàng Lan – K17NHG Lâm Thị Mỹ Hoa – K17NHG Nguyễn Bùi Thảo Trang – K17NHP
Trong thời kì hội nhập ngày càng sâu rộng hiện nay, song hành với việc tham gia các tổ chức và hiệp định thương mại thế giới, Chính Phủ ngày càng chú trọng hoàn thiện và nâng tầm ảnh hưởng của chính sách tiền tệ nói chung và chính sách tỷ giá nói riêng vào thực tiễn cuộc sống Tỷ giá là một biến số vĩ mô chịu tác động từ nhiều yếu tố bên ngoài yếu tố tiền tệ như hoạt động thương mại, chính sách tài khóa… đặc biệt là yếu tố tâm lý nhà đầu tư Xu hướng thay đổi tâm lý một cách mạnh mẽ theo hiệu ứng domino của các nhà đầu tư có tác động mạnh đến hiệu quả của chính sách tiền tệ
Bài viết của nhóm nghiên cứu sẽ tập trung phân tích ảnh hưởng của tâm lý nhà đầu tư đến hiệu lực của chính sách tiền tệ trong việc ổn định tỷ giá giai đoạn 2013-2015.
1 Thực trạng chính sách tiền tệ trong việc điều hành tỷ giá giai đoạn 2013 – 2015
*Năm 2013 – 2014 :
Thứ nhất, vào đầu năm, Ngân hàng nhà nước (NHNN) đã đưa ra biên độ điều chỉnh tỷ
giá như sau:
(i) Đầu năm 2013:
NHNN đã đề ra mục tiêu duy trì tỷ giá trong biên độ không quá 2-3%, điều hành chặt chẽ theo tín hiệu thị trường, phù hợp với các cân đối vĩ mô và cán cân thanh toán quốc tế, thực hiện các biện pháp tăng dự trữ ngoại hối của Nhà nước và chống đô la hóa trong nền kinh tế
(ii) Đầu năm 2014:
NHNN tiếp tục đề ra mục tiêu duy trì biến động tỷ giá tối đa 2%
Thứ hai, trong năm, dưới những tác động của nền kinh tế vĩ mô, NHNN đã tiến hành
điều chỉnh tỷ giá như sau:
Trang 3(i) Năm 2013:
Đối với tỷ giá bình quân liên ngân hàng, tỷ giá bình quân liên ngân hàng được điều
chỉnh linh hoạt trong giai đoạn từ tháng 8/2011 và duy trì ổn định ở mức 20.828 VND/ USD từ cuối năm 2011 Tuy nhiên, từ cuối tháng 5/2013, thị trường ngoại tệ có biến động, tỷ giá tăng và diễn biến phức tạp mặc dù NHNN đã bán ngoại tệ can thiệp thị trường, điều chỉnh tỷ giá bình quân liên ngân hàng từ mức 20.828 VND/USD tăng 1% lên mức 21.036 VND/USD vào ngày 28/6/2013
Đối với tỷ giá bán ngoại tệ, vào thời điểm cuối tháng 2/2013 đầu tháng 3/2013, khi
thị trường biến động, NHNN đã linh hoạt trong điều hành tỷ giá thông qua việc điều chỉnh giảm giá bán ra về mức 20.950 VND/USD từ ngày 5/3/2013 thay vì mức giá trần là 21.036 VND/USD được duy trì từ cuối năm 2011 và sẵn sàng bán ngoại tệ can thiệp tại mức giá này nếu tổ chức tín dụng (TCTD) có nhu cầu
Sau đó, tỷ giá bán USD của NHNN được điều chỉnh thêm 3 lần nữa phù hợp với cung cầu trên thị trường, cụ thể:
Một là, ngày 20/5/2013, tăng từ mức giá 20.950 VND/USD tăng lên mức 21.005 VND/USD Do các đồng tiền trên thế giới có sự biến động quá lớn, các doanh nghiệp
đã cẩn trọng hơn trong giao dịch ngoại tệ nên khả năng tăng tỷ giá là khó tránh khỏi Hai là, ngày 5/6/2013, tăng lên mức 21.036 VND/USD Tiền đồng tiếp tục bị phá giá do nền kinh tế mới phục hồi chưa đem lại sự tin tưởng cho giới đầu tư vào giá trị của đồng nội tệ, vẫn còn tâm lý muốn giao dịch bằng đồng ngoại tệ, nhất là các doanh nghiệp xuất - nhập khẩu
Ba là, ngày 8/7/2013, tăng lên mức trần 21.246 VND/USD do ảnh hưởng của sự kiện NHNN điều chỉnh tỷ giá bình quân liên ngân hàng (tăng thêm 1%) NHNN cũng
đã linh hoạt thực hiện việc bán ngoại tệ bình ổn thị trường tại các mức tỷ giá này
Đối với tỷ giá mua vào USD, tỷ giá mua vào USD của NHNN cũng đã được điều
hành theo hướng khuyến khích các TCTD bán ngoại tệ cho NHNN để tăng dự trữ ngoại hối Nhà nước Tỷ giá mua vào được NHNN duy trì tương đối ổn định ở mức 20.850 VND/USD cao hơn mức tỷ giá bình quân liên ngân hàng là 20.828 VND/USD Nhờ vậy, trong năm 2012 và 9 tháng đầu năm 2013, NHNN đã mua được một lượng lớn ngoại tệ để tăng dự trữ ngoại hối nhà nước, quy mô dự trữ ngoại hối Nhà nước được cải thiện rõ nét Khi tỷ giá bình quân liên ngân hàng được điều chỉnh, NHNN
Trang 4cũng đã điều chỉnh tăng tỷ giá mua ngoại tệ lên 21.100 VND/USD từ ngày 07/8/2013
và tiếp tục mua ngoại tệ từ các TCTD tại mức giá này
Hình 1: Diễn biến tỷ giá VND/USD năm 2013
Nguồn: Vietcombank.com
Nhìn chung, 2013 là năm khá thành công của NHNN trong việc ổn định và điều chỉnh tỷ giá do chính sách linh hoạt mà vẫn đảm bảo mục tiêu đã đề ra Việc điều chỉnh này là rất cần thiết, giúp thị trường ngoại tệ hoạt động thông thoáng hơn và vận hành phù hợp với điều kiện của thị trường
(ii) Năm 2014
Có thể nhận thấy, trong diễn biến tỷ giá VND/USD trong năm 2014 có hai thời điểm tỷ giá biến động mạnh khi tỷ giá kinh doanh tại các NHTM áp sát hoặc chạm trần còn tỷ giá trên thị trường tự do vượt quá biên độ quy định của NHNN, cụ thể:
Lần thứ nhất, diễn ra từ giữa tháng 5 đến đầu tháng 7/2014, tỷ giá VND/USD trên thị trường ngoại hối tăng mạnh từ 21.110 vào đầu tháng 5 lên mức đỉnh là 21.370 vào ngày 3/6/2014 Mặc dù trong thời gian này diễn biến thị trường ngoại hối vẫn đang trong tình trạng dư cung nhưng NHNN vẫn điều chỉnh tỷ giá bình quân liên ngân hàng từ mức 21.036 lên mức 21.246 ứng với mức tăng 1% vào ngày 19/6/2014 do thị trường ngoại hối có dấu hiệu nóng lên Để phòng trừ diễn biến thị trường xảy ra ngoài
dự kiến, NHNN đã “ra tay hành động trước.”
Lần thứ hai, bắt đầu từ giữa tháng 11 đến cuối năm 2014, tỷ giá giao dịch tại các
Trang 5Ngân hàng thương mại (NHTM) chưa kịch trần Cụ thể, nó chỉ dao động quanh mốc 21.405 trong khi trần là 21.458 Trong khi đó, tỷ giá thị trường tự do lên tới 21.600
Hình 2: Diễn biến tỷ giá VND/USD năm 2014
Nguồn: Ngân hàng nhà nước
Tính đến thời điểm cuối năm 2014, tỷ giá bình quân liên ngân hàng chỉ tăng 1%, tỷ giá kinh doanh tại các NHTM tăng 1,37%, trong khi tỷ giá trên thị trường tự do tăng cao hơn nhưng tổng mức tăng cũng chỉ là 1,88% so với đầu năm 2014 Có thể thấy, mức tăng tỷ giá VND/USD trên thị trường chính thức và tự do đều nằm trong mục tiêu điều hành tỷ giá đã đề ra vào đầu năm của NHNN
Như vậy, với diễn biến tỷ giá năm 2014, NHNN đã có hai năm liên tiếp thành công trong nhiệm vụ kiểm soát biến động tỷ giá.Cho dù vẫn có những đợt biến động mạnh nhưng tất cả đều nằm trong suy đoán của Ngân hàng với những chính sách kịp thời, phát huy hiệu quả tối ưu
*10 tháng đầu năm 2015
Đầu năm 2015, NHNN cũng tiếp tục định hướng điều hành tỷ giá trong phạm vi biên độ không quá 2% cho cả năm
Tuy nhiên, trong 6 tháng đầu năm, dưới những tác động của nền kinh tế vĩ mô, NHNN đã tiến hành điều chỉnh tỷ giá tỷ giá hai lần với mức điều chỉnh tổng cộng là 2%, cụ thể:
Trang 6Lần thứ nhất, ngày 7/1/2015, NHNN đã điều chỉnh tỷ giá bình quân liên ngân hàng giữa VND và USDtừ mức 21,246 VND lên 21,458 VND tương ứng với mức điều chỉnh 1%
Lần thứ hai, đến ngày 7/5/2015, tỷ giá bình quân liên ngân hàng đã được điều chỉnh tăng lên 1% từ 21,458 VND/USD lên mức 21.673 VND/USD
Tiếp theo đó, vào ngày 12/8/2015, NHNN đã điều chỉnh tăng biên độ tỉ giá từ mức +/-1% lên +/-2%
Đến ngày 19/8/2015, NHNN quyết định điều chỉnh tăng tỷ giá bình quân liên ngân hàng giữa VND và USD từ mức 21,673 VND/USD lên 21,890 VND/USD ứng với mức điều chỉnh tăng 1%, đồng thời điều chỉnh tăng biên độ tỷ giá từ 2% lên +/-3% Như vậy, với tỷ giá bình quân liên ngân hàng ở mức 21,890 VND/USD và biên độ
tỷ giá +/-3%, thì tỷ giá trần là 22,547 VND/USD, tỷ giá sàn là 21,233 VND/USD
Hình 3: Diễn biến tỷ giá VND/USD 6 tháng đầu năm 2015
Nguồn: Ngân hàng nhà nước
Hoạt động điều hảnh tỷ giá trong giai đoạn vừa qua đã đạt được những thành quả nhất định Cụ thể như sau:
Một là, duy trì chênh lệch giữa lãi suất VND và USD để đảm bảo việc nắm giữ tiền đồng có lợi hơn so với USD, khuyến khích doanh nghiệp và người dân chuyển từ nắm giữ USD sang VND, phát hành tín phiếu NHNN trên thị trường mở để hút tiền
về, hạn chế áp lực đầu cơ tỉ giá
Trang 7Hai là, đảm bảo cho thị trường ngoại hối hoạt động hiệu quả và thông suốt.
Ba là, tỷ giá đồng Việt Nam đã có dư địa đủ lớn để linh hoạt trước các diễn biến bất lợi trên thị trường quốc tế và trong nước không chỉ từ nay đến cuối năm mà cả những tháng đầu năm 2016, tạo sự ổn định vững chắc cho thị trường ngoại tệ và đảm bảo khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam
1 Ảnh hưởng của tâm lý nhà đầu tư đến hiệu quả của chính sách tiền tệ trong việc ổn định tỷ giá giai đoạn 2013 – 2015
Tâm lý nhà đầu tư có ảnh hưởng lớn tới hiệu quả của chính sách tiền tệ trong việc ổn định tỷ giá Vì họ chính là những người trực tiếp chịu ảnh hưởng của việc chính sách tỷ giá thay đổi, mặt khác, tâm lý, thái độ và cuối cùng là hành động của họ quyết định “ngược lại” chính sách đã đưa ra có hợp lý và có đạt được mục tiêu của NHNN hay không
Tâm lý sẽ ảnh hưởng đến thói quen tiêu dùng của người dân và đó là yếu tố khó thay đổi trong thời gian ngắn Nếu người dân của một nước mà yêu thích dùng hàng ngoại hơn hàng nội thì sẽ kích thích nhập khẩu, làm tăng cầu ngoại tệ, khiến tăng tỷ giá và nội tệ giảm giá
Bên cạnh đó, người dân, các nhà đầu tư ngân hàng và các tổ chức kinh doanh ngoại tệ là các tác nhân trực tiếp giao dịch trên thị trường ngoại hối Hoạt động mua bán của họ tạo nên cung cầu ngoại tệ trên thị trường Các hoạt động đó lại bị chi phối bởi yếu tố tâm lý, các tin đồn cũng như các kỳ vọng vào tương lai Điều này giải thích tại sao, giá ngoại tệ hiện tại lại phản ánh các kỳ vọng của dân chúng trong tương lai Nếu mọi người kỳ vọng rằng tỷ giá hối đoái sẽ tăng trong tương lai, mọi người đổ xô
đi mua ngoại tệ thì tỷ giá sẽ tăng ngay trong hiện tại Mặt khác, giá ngoại tệ cũng rất nhạy cảm với thông tin cũng như các chính sách của chính phủ Nếu có tin đồn rằng Chính Phủ sẽ hỗ trợ xuất khẩu, hạn chế nhập khẩu để giảm thâm hụt thương mại, mọi người sẽ đồng loạt bán ngoại tệ và tỷ giá hối đoái sẽ giảm nhanh chóng
Để hiểu một cách rõ ràng hơn, các tác nhân ảnh hướng được nhìn nhận dưới những hiệu ứng tâm lý nổi bật như sau:
Trang 8Thứ nhất, tâm lý xác nhận, là tâm lý tìm kiếm những thông tin để hỗ trợ cho
niềm tin của cá nhân nhà đầu tư, nhất là những thông tin khiến tỉ giá giảm để nâng cao lợi nhuận thuần có thể đạt được
Thứ hai, tâm lý quá tự tin, là niềm tin bị thổi phồng quá mức về kỹ năng đầu tư
ngoại hối của nhà đầu tư Mặt khác, có thể hiểu, nhà đầu tư không còn gì để học hỏi, không còn gì để tìm hiểu và cho rằng ý kiến bản thân là hoàn toàn chính xác
Thứ ba, tâm lý neo giữ, là khuynh hướng tin rằng tương lại sẽ gần giống với
những gì trong hiện tại Khi bạn neo giữ bản thân quá gần với hiện tại, bạn sẽ thất bại trong việc nhìn thấy các thay đổi to lớn có thể làm thay đổi một cách căn bản giá trị một cặp đồng tiền
Thứ tư, tâm lý sợ thua lỗ, là tâm lý sợ khoản vốn của mình sẽ gặp rủi ro lớn trong
quá trình đầu tư vào các thị trường và lĩnh vực khi chính sách tiền tệ trong việc ổn định tỉ giá được thực hiện
Thứ năm, tâm lý bầy đàn, là sự mô tả cách một số người bị ảnh hưởng bởi những
người thân cận của họ thông qua những hành vi nhất định, theo xu hướng, hoặc theo những điểm tựa Các nhà đầu tư cá nhân có xu hướng bị tác động bởi sự giới thiệu của các nhà phân tích nổi tiếng, từ đó, dẫn đến việc các cá nhân bắt chước hành động của một nhóm lớn mà không xem liệu họ có thể ra quyết định cá nhân hay không
Bên cạnh đó, còn có một số tâm lý thường thấy như: tâm lý ngắn hạn (không có tầm nhìn xa trông rộng do đất nước từng trải qua chiến tranh trong thời gian dài), tâm
lý vị vua sáng (trông chờ vào sự cứu cánh vớt vát của một tổ chức nắm quyền – trong trường hợp của Việt Nam là NHNN), tâm lý ỷ lại,…
Như vậy, có thể giải thích sự điều hành tỷ giá của NHNN trong giai đoạn
2013-2015 như sau :
Thứ nhất, như chúng ta có thể thấy, tháng 5/2013 trên thị trường chợ đen vô cùng
nóng do nhu cầu đầu cơ tích trữ ngoại tệ của nhà đầu tư tăng cao Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự kiện điều chỉnh tỷ giá vào 28/6/2013 Cho đến tận 10/7/2013, dường như áp lực tỷ giá trên thị trường vẫn còn nguyên Các NHTM vẫn tiếp tục niêm yết mức giá bán ra kịch trần là 21.246 VND/USD, thấp hơn gần 400 đồng so với giá bán ra trên thị trường tự do 21.630-21.650 VND/USD Sau ngày điều chỉnh, thậm chí đã có thời điểm, giá USD bán ra trên thị trường tự do gần chạm ngưỡng 22.000 VND/USD Tỷ giá bắt đầu trở nên căng thẳng không chỉ với nhà đầu
tư mà còn cả đối với cả các ngân hàng Trong tháng 5/2013, NHNN đã phải bán ra ước
Trang 91 tỷ USD để can thiệp thị trường, do sự dịch chuyển ngoại hối bấp bênh và do nhu cầu
bù đắp trạng thái ngoại tệ của các ngân hàng thương mại Trước sự phản ứng mãnh liệt của tâm lý các nhà đầu tư là phải găm giữ, mua thêm càng nhiều ngoại tệ càng tốt, NHNN đã phối hợp cùng chính sách giảm lãi suất tiền gửi tối đa bằng VND và USD (từ ngày 27/6), chính sự kết hợp điều chỉnh tỷ giá và lãi suất tiền gửi mang về kết quả: đồng USD trở nên “đắt đỏ” hơn, gửi tiền bằng USD cũng trở nên kém hấp dẫn so với VND, khi trần lãi suất tiền gửi bằng USD đối với cá nhân giảm xuống còn 1,25%/năm, trong khi lãi suất tương tự áp dụng cho VND kì hạn từ 1-6 tháng giảm còn 7%
Sau 28/6, mọi ánh mắt của các nhà đầu cơ tích trữ đều dồn vào tiền đồng, như một hiệu ứng tâm lý dây chuyền,vì một dòng vốn bằng tiền đồng trở nên rẻ hơn, qua đó có thể khuyến khích các nhà đầu tư “tiêu xài” nhiều hơn bằng nội tệ Nới biên độ tỷ giá +/-1% thực chất là biện pháp phá giá tiền đồng ở biên độ thấp, nên một phần hiệu quả của chính sách sẽ chảy vào khu vực sản xuất hàng xuất khẩu, giúp cải thiện tình hình xuất khẩu của đất nước Sau sự kiện tăng tỷ giá (chẳng khác nào một đòn đánh thuế vào dòng tiền nóng), khiến cho việc rút vốn ngoại trở nên tốn kém hơn, như vậy tâm lý nhà đầu tư đã chuyển sang việc muốn nắm giữ đồng nội tệ hơn Thực tế, sau ngày 28/6, tốc độ và giá trị bán ròng trái phiếu của nước ngoài đã giảm Do 1% tăng của tỷ giá lớn hơn so với lợi tức trái phiếu, nhà đầu tư nước ngoài cần phải nắm giữ trái phiếu dài hạn hơn (từ 6 tháng trở lên) mới mong tránh được rủi ro điều chỉnh tỷ giá
Thứ hai, trong năm 2014, NHNN đã điều chỉnh tỷ giá bình quân liên ngân hàng
từ mức 21,036 lên mức 21,246 ứng với mức tăng 1% vào ngày 19/6/2014 Không những thế, tỷ giá trên thị trường tự do còn có nhiều biến động Những biến động của tỷ giá và quyết định điều chỉnh tỷ giá của NHNN do những nguyên nhân chính sau: (i) Khi tỷ giá rất ổn định trước đó, nhiều ngân hàng sử dụng trạng thái âm ngoại tệ để hưởng chênh lệch lãi suất giữa VND với USD Họ kỳ vọng và tin tưởng tỷ giá sẽ không biến động nhiều Nhưng khi có thay đổi tâm lý trên thị trường, các ngân hàng phải đóng trạng thái lại, tạo nên áp lực nhất định
(ii) Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu cũng kỳ vọng tỷ giá không nhiều biến động nên bán kỳ hạn, bán trước mặc dù doanh thu chưa về Việc bán này là tốt cho họ, giúp họ hưởng thêm phần chênh lệch lãi suất giữa VND với USD Khi có biến động, họ cũng đóng lại các hợp đồng trước hạn Khi đóng như
Trang 10vậy thì ngân hàng phải làm ở chiều ngược lại, đi ra thị trường để mua ngoại tệ
(iii) Tâm lý lo ngại về diễn biến căng thẳng trên biển Đông khi sự kiện này đã ảnh hưởng tiêu cực đến không chỉ thị trường ngoại hối, thị trường chứng khoán mà còn gây lo ngại cho các nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam Việc điều chỉnh tỷ giá để hỗ trợ cho xuất khẩu lúc này cũng là một tác động tích cực, tạo cơ hội cho các doanh nghiệp mở rộng đối tác xuất khẩu, giảm bớt phụ thuộc vào các đối tác nước ngoài
Thứ ba, việc điều chỉnh tỷ giá ba lần của NHNN trong thời gian qua của năm
2015 có thể do từ đầu năm đến nay, diễn biến kinh tế thế giới đã xuất hiện nhiều yếu tố mang tính đột biến nằm ngoài dự đoán của các tổ chức quốc tế lớn như:
(i) Việc giá dầu giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều năm trở lại đây một phần do quan hệ cung cầu nhưng chủ yếu vẫn do các yếu tố chính trị tạo ra; (ii) Sự cộng hưởng của việc Fed dự kiến tăng lãi suất, sự suy thoái của kinh tế Châu Âu và cuộc khủng hoảng kinh tế Hy Lạp đã làm cho đồng USD tăng giá cao hơn nhiều so với dự kiến của Fed;
(iii) Trung Quốc liên tiếp phá giá đồng nhân dân tệ so với USD với các mức 1,9%, 1,6% và 1,1% trong các ngày 11, 12 và 13/8 đồng thời giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc, Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBoC) cắt giảm mạnh lãi suất tiền gửi kéo theo làn sóng giảm giá mạnh của các đồng tiền của các đối tác thương mại chính của Việt Nam
Những biến động đã đã gây ảnh hưởng tới tâm lý nhà đầu tư, gây áp lực phải điều chỉnh tỷ giá của NHNN Việc điều chỉnh lần này được cho là tất yếu để ứng phó với việc đồng CNY mất giá và những diễn biến bất lợi khi Fed điều chỉnh tăng lãi suất trong thời gian tới nhằm tránh việc tâm lý thị trường bất ổn, xóa bỏ tâm lý kỳ vọng tỷ giá giao dịch vượt trần và các hoạt động tiêu cực khác trên thị trường chợ đen
Bên cạnh đó, tình trạng “đô la hóa” trong nền kinh tế đã khiến đầu cơ, găm giữ đồng USD trở thành một thói quen trong nền kinh tế Khi thị trường quốc tế biến động, tâm lý găm giữ tăng cao, các tổ chức kinh tế chưa có nhu cầu USD thực cũng đẩy mạnh mua ngoại tệ để phòng thủ, tạo ra vấn nạn cầu ảo đối với đồng USD, gây áp lực lên tỉ giá Vì vậy, với việc điều hành tỉ giá mang tính chủ động và linh hoạt của NHNN
đã mang lại kết quả là tỉ giá và thị trường ngoại tệ trong giai đoạn này đã ổn định hơn