H va ten d c NG TH o LU n 1 e e e 1 e a

Với các chủ trương trên ta nhận thấy vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức, đó cũng là bài học quan trọng của Đảng là: "Mọi đường lối chủ trương của Đảng phải xuất phát từ thực

Họ và tên: Trần Quốc Toản

1 Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức:

Muốn tìm hiểu mối quan hệ biện chúng giữa VC và YT trước hết cần phải hiểu định nghĩa về vc Dịnh nghĩa vc của Lê Nin: “VC là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại , phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”

a)VC quyết đinh ý thức:

+ Vật chất là nguồn gốc của ý thức

Nguồn gốc của ý thức chính là vật chất, vật chất tồn tại khách quan, độc lậpvới ý thức: bộ não người - cơ quan phản ánh thế giới xung quanh, sự tác động củathế giới vật chất vào bộ não người, tạo thành nguồn gốc tự nhiên

Phải có bộ óc của con người phát triển ở trình độ cao thì mới có sự ra đờicủa ý thức Phải có thể giới xung quanh là tự nhiên và xã hội bên ngoài conngười mới tạo ra được ý thức, hay nói cách khác ý thức là sự tương tác giữa bộnão con người và thế giới khách quan

Phải có lao động và ngôn ngữ đây chính là nguồn gốc xã hội của ýthức Nhờ có lao động mà các giác quan của con người phát triển phản ánhtinh tế hơn đối với hiện thực ngôn ngữ là cần nối để trao đổi kinh nghiệmtình cảm, hay là phương tiện thể hiện ý thức Ở đây ta cũng nhận thấy rằngnguồn gốc của xã hội có ý nghĩa quyết định hơn cho sự ra đời của ý thức

+ Vật chất là đối tượng, khách thể của ý thức, nó quy định nội dung, hình thức, khả năng và quá trình vận động của ý thức

Bởi lẽ ý thức dưới bất kỳ hình thức nào suy cho cùng đều là phản ánhhiện thực khách quan, nảy sinh trên những tiền đề vật chất nhất định, ngay

cả những ảo tưởng hình thành trong bộ óc con người cũng là những ý niệmđược hình thành trong quá trình đời sống vật chất của họ

Mọi sự sáng tạo của ý thức đều xuất phát từ những tiền đề vật chất vàphải tuân thủ các quy luật khách quan

+Vật chất quyết định sự biến đổi của ý thức: điều kiện vật chất thay đổi

thì ý thức, nhu cầu cũng thay đổi theo

Vật chất là tiền đề cho sự tồn tại và phát triển của ý thức nên khi vậtchất thay đổi thì ý thức cũng phải thay đổi theo

VD: Hoạt động của ý thức diễn ra bình thường trên cơ sở hoạt động sinh lýthần kinh của bộ não người Nhưng khi bộ não người bị tổn thương thì hoạt

động của ý thức cũng bị rối loạn.

VD: Dựa vào điều kiện vật chất ngày càng tăng, nhu cầu của con ngườithay đổi theo từng thời kỳ: mua xe đạp, sau mua xe máy, sau mua ô tô…

+Vật chất là điều kiện khách quan để hiện thực hóa ý thức tư tưởng của con người

Dù ước mơ cao đẹp nhưng không có vật chất thì cũng không thể thành hiệnthực được

Những ảo tưởng hình thành trong bộ óc con người nếu không được thểhiện ra bên ngoài thì cũng là những ý niệm; phải thông qua sự phản ánhbằng các vật chất cụ thể thì ý thức, tư tưởng mới trở thành sự thật được

-Ý nghĩa pp luận: Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn taphải có quan điểm khách quan

b Tác động trở lại của ý thức

- Vai trò của ý thức là trang bị cho con người nhận thức về thế giớikhách quan, hình thành mục tiêu, phương hướng và biện pháp cho hoạt độngcủa con người Ý thức chỉ đạo cho con người trong mọi hoạt động của mìnhthông qua hoạt động của con người, ý thức có thể tác động trở lại thế giới vậtchất vô cùng mạnh mẽ

VD Nếu tâm trạng của người công nhân mà không tốt thì làm giảmnăng suất của một dây chuyền sản xuất trong nhà máy

Nếu không có đường lối cách mạng đúng đắn của đảng ta thì dân tộc tacũng không thể giành thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp vàMĩ

Như vậy ý thức không hoàn toàn phụ thuộc vào vật chất mà ý thức cótính độc lập tương đối vì nó có tính năng động cao nên ý thức có thể tác độngtrở lại Vật chất góp phần cải biến thế giới khách quan thông qua hoạt độngthực tiễn của con người

- Ý thức do vật chất sinh ra và quy định, nhưng ý thức lại có tính độc lậptương đối của nó Hơn nữa, sự phản ánh của ý thức đối với vật chất là sự phảnánh tinh thần, phản ánh sáng tạo và chủ động chứ không thụ động, máy móc,nguyên si thế giới vật chất, vì vậy nó có tác động trở lại đối với vật chất thông quahoạt động thực tiễn của con người

Dựa trên các tri thức về quy luật khách quan, con người đề ra mục tiêu,phương hướng, xác định phương pháp, dùng ý chí để thực hiện mục tiêu ấy

- Ý thức tác động đến vật chất theo hai khuynh hướng chủ yếu:

+ Nếu ý thức phản ánh đúng đắn điều kiện vật chất, hoàn cảnh kháchquan thì sẽ thúc đẩy tạo sự thuận lợi cho sự phát triển của đối tượng vật chất VD: Từ nhận thức đúng về thực tại nền kinh tế của đất nước, Đại hội Đảnglần VI (12/1986), đã xác định chuyển nền kinh tế từ trị cung, tự cấp quan liêusang nền kinh tế thị trường, nhờ đó mà sau gần 30 năm đất mới bộ mặt đất nước

ta đã thay đổi hoàn toàn

+ Ngược lại, nếu ý thức phản ánh sai lệch hiện thực sẽ làm cho hoạt động

của con người không phù hợp với quy luật khách quan, sẽ kìm hãm sự phát triểncủa vật chất

VD Nhà máy xử lý rác thải của Đồng Tháp là một ví dụ điển hình, từviệc không khảo sát thực tế khách quan hay đúng hơn nhận thức về việc sử lýrác vô cơ và rác hữu cơ là chưa đầy đủ vì vậy khi vừa mới khai trương nhàmáy này đã không sử lý nổi và cho đến nay nó chỉ là một đống phế liệu cầnđược thanh lý

- Sự thúc đấy hay kìm hãm phụ thuộc vào 3 yếu tố:

+ Ý thức phản ánh thế giới đúng hay sai? Đúng sai ở mức độ nào?

+ Ý thức thể hiện tư tưởng của giai cấp nào? tiến bộ hay lỗ thời, phảnđộng?

+ Mức độ thâm nhập của ý thức vào quần chúng nhân dân ít hay nhiều?

- Tuy vậy, sự tác động của ý thức đối với vật chất cũng chỉ với một mức độnhất định chứ nó không thể sinh ra hoặc tiêu diệt các quy luật vận động của vậtchất được và suy cho cùng, dù ở mức độ nào nó vẫn phải dựa trên cơ sở sự phảnánh thế giới vật chất

Biểu hiện ở mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong đời sống xã hội là quan

hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, trong đó tồn tại xã hội quyết định ý thức xãhội, đồng thời ý thức xã hội có tính độc lập tương đối và tác động trở lại tồn tại xãhội

- Ngoài ra, mối quan hệ giữa vật chất và ý thức còn là cơ sở để nghiên cứu,xem xét các mối quan hệ khác như: lý luận và thực tiễn, khách thể và chủ thể, vấn

đề chân lý …

2 Ý nghĩa và phương pháp luận

a Phải luôn luôn đảm bảo nguyên tắc khách quan:

- Do vật chất là nguồn gốc và là cái quyết định đối với ý thức, cho nên đểnhận thức cái đúng đắn sự vật, hiện tượng, trước hết phải xem xét nguyên nhânvật chất, tồn tại xã hội để giải quyết tận gốc vấn đề chứ không phải tìm nguồngốc, nguyên nhân từ những nguyên nhân tinh thần nào Phải luôn luôn xuấtphát từ thực tế khách quan, lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hànhđộng

- Trong hoạt động thực tiễn, khi xem xét đánh giá sự vật phải căn cứ vàobản thân sự vật, vào những thuộc tính vốn khách quan của nó Phải có thái

độ tôn trọng sự thật, tránh thái độ định kiến không trung thực

Khi xem xét một hiện tượng ý thức nào cũng phải gắn chúng với nhữngđiều kiện kinh tế đã sản sinh ra chúng

Mọi mục tiêu đặt ra cho hoạt động của con người phải xuất phát từ những tiền

đề vật chất hiện có Khi điều kiện kinh tế còn thấp mà đề ra mục tiêu quá cao sẽkhông thể thực hiện được Ngược lại, mục tiêu đề ra quá thấp so với điều kiện kinh

tế hiện có sẽ làm hạn chế khả năng của con người, không thúc đẩy được việc khaithác những tiềm năng hiện có

Đồng thời cũng phải nâng cao nhận thức, sử dụng và phát huy vai trò năng

động của các nhân tố tinh thần, tạo thành sức mạnh tổng hợp giúp cho hoạt độngcủa con người đạt hiệu quả cao

- Phải tôn trọng quy luật khách quan và hành động theo quy luật kháchquan, nếu không, lịch sử đã chứng minh làm trái quy luật con người sẽ phải trảgiá Mặc dù con người là chủ thể sáng tạo nhưng không thể hoạt động mộtcách tùy tiện theo ý muốn chủ quan của mình

- Không chỉ có vậy, việc giải quyết đúng đắn mối quan hệ trên khắcphục thái độ tiêu cực thụ động, chờ đợi, bó tay trước hoàn cảnh hoặc chủquan, duy ý chí do tách rời và thổi từng vai trò của từng yếu tố vật chất hoặc

ý thức

VD: Hiện tôi đang công tác trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặtbằng, khi thực hiện công tác này phải luôn tuân thủ quy luật khách quan,trong việc áp giá bồi thường, hỗ trợ cho các hộ dân phải theo những chủtrương, chính sách, đơn giá đã được UBND thành phố phê duyệt; khôngđược chủ quan duy ý chí, khi áp giá lại tự động áp đặt đơn và chính sáchtheo ý kiến chủ quan của mình

b Phải có quan điểm phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức, phát huy vai trò nhân tố con người.

- Mặt khác, ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại đối với vật chất,cho nên trong nhận thức phải có tính toàn diện, phải xem xét đến vai trò của nhân

tố tinh thần

Khi xem xét các sự vật, hiện tượng phái xem xét toàn diện, bởi vì bảnthân các sự vật, hiện tượng đều có quy luật riêng của nó, cần phải nắm bắtđúng nhằm hình thành mục đích, phương hướng, biện pháp và ý chí cầnthiết cho hoạt động thực tiễn của mình Có nắm bắt đúng những quy luật thìmới thúc đẩy được sự vận động và phát triển của xã hội, nếu không sẽ kìmhãm sự vận động và phát triển của xã hội

- Phải phát huy vai trò của tri thức, tình cảm, niềm tin, ý chí của conngười

Dựa vào tri thức để phát huy tính sáng tạo của ý thức bằng cách nâng caotrình độ tri thức của con người; củng cố, bồi dưỡng nhiệt tình, ý chí cách mạngcho nhân dân, cho họ có tình cảm, niềm tin, tin tưởng vào sự thắng lợi của cáchmạng, rèn luyện phẩm chất đạo đức cách mạng; đảm bảo sự thống nhất giữa nhiệttình cách mạng và trí thức khoa học; để họ ra sức phấn đấu vì mục tiêu chung.Đặc biệt chú trọng công tác GD-ĐT, xem đây là “quốc sách hàng đầu” Áp dụngthành tựu KHKTCN, tuyên truyền, giáo dục nhân dân, nâng cao trình độ nhậnthức cho nhân dân

Bản thân con người cần phải chủ động trong việc học tập, nâng cao trình

độ lý luận, tự rèn luyện bản thân để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội

- Phải quan tâm đến lợi ích của con người, chú ý các lợi ích về tinh thần(như các hoạt động văn nghệ - thể thao để giải trí sau những giờ lao động căngthẳng; chú trọng thi đua-khen thưởng để khích lệ tinh thần…), bởi con người

là chủ thể của xã hội Họ có tin tưởng vào sự thắng lợi, sự thành công của một

công việc thì họ sẽ ra sức phục vụ cho mục tiêu, lý tưởng đó.

- Phải chống bệnh bảo thủ, trì truệ, tâm lý tư tưởng cũng như thái độ thụđộng, trông chờ và ỷ lại vào điều kiện vật chất, hoàn cảnh khách quan

Ý thức là sự phản ánh vật chất sáng tạo, sáng tạo trên cơ sở của sự phản ánh

Vì vậy nếu cường điệu hóa tính sáng tạo của ý thức sẽ rơi vào bệnh chủ quan, duy

ý chí Bệnh chủ quan duy ý chí là khuynh hướng tuyệt đối hóa vai trò của nhân tốchủ quan, xa rời hiện thực khách quan, bất chấp quy luật khách quan, lấy nhiệttình thay thế cho sự yếu kém về tri thức khoa học Đồng thời cũng phải lên án thái

độ thụ động, trông chờ và ỷ lại vào điều kiện vật chất, hoàn cảnh khách quan, vàovai trò của cấp trên Của người tài để ỷ lại

Trong hoạt động thực tiễn phải khắc phục bệnh chủ quan, duy ý chí, thụđộng bằng nhiều biện pháp đồng bộ; trước hết là đổi mới tư duy lý luận, nângcao năng lực trí tuệ, trình độ lý luận; phải tôn trọng và hành động theo quy luậtkhách quan; đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, đổi mới phương tổ chức và thứchoạt động của hệ thống chính trị…

VD: Các nước CNXH ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ năm 1991; tìnhhình Việt Nam những năm 1976-1985…

3 Vận dụng với con đường đi lên CNXH ở Việt Nam

a Để xây dựng xã hội chủ nghĩa phải nhận thấy nguyên lý vật chất quyết định ý thức là phải xuất phát từ thực tế khách quan và hành động theo nó.

Trong những năm 1976-1985: trước thời kì đổi mới, khi cơ sở vật chất conchưa có chúng ta nôn nóng muôn đốt cháy giai đoạn nên đã phải trả giá Ở thời kìnày chúng ta phát triển quan hệ sản xuất đi trước lực lượng sản xuất mà khôngnhìn thấy vai trò quyết định của lực lượng sản xuất

Sau giải phóng đất nước ta là một đất nước nông nghiệp với số dân thamgia vào ngành này tới hơn 90%, nhưng chúng ta vẫn xây dựng các nhà máycông nghiệp trong khi để nhanh chóng trở thành nước công nghiệp hoá trongkhi lực lượng sản xuất chưa phát triển, thêm vào đó là sự phân công không hợp

lý về quản lý nhà nước và của xã hội, quyền lực quá tập trung vào Đảng vàNhà nước quản lý quá nhiều các mặt của đời sống xã hội, thực hiện quá cứngnhắc làm cho toàn xã hội thiếu sức sống, thiếu năng động và sáng tạo, cácnông dân và công nhân làm đúng giờ quy định nhưng hiệu quả không cao Ởđây chúng ta đã xem nhẹ thực tế phức tạp khách quan của thời kì quá độ, chưanhận thức đầy đủ rằng thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa là quá trình lịch sửlâu dài và phải trải qua nhiều chặng đường

Từ Đại Hội Đảng lần VI (12/1986) đã xác định, chúng ta phải có cơ sở hạtầng của xã hội chủ nghĩa và cơ sở vật chất phát triển, phải xây dựng lực lượngsản xuất phù hợp quan hệ sản xuất, phải biết kế thừa và phát triển tích cựcnhững kết quả của công nghiệp tư bản như thành tựu khoa học, kỹ thuật vàcông nghệ - môi trường, là cơ chế thị trường với nhiều hình thức cụ thể tácđộng vào quá trình phát triển kinh tế

Để vực nền kinh tế lạc hậu của nước nhà, Đảng xác định là phải pháttriển nền kinh tế nhiều thành phần để tăng sức sống và năng động cho nềnkinh tế, phát triển lực lượng sản xuất Phát triển các quan hệ hàng hoá và tiền

tệ và tự do buôn bán, các thành phần kinh tế tự do kinh doanh và phát triểntheo khuôn khổ của pháp luật, được bình đẳng trước pháp luật Mục tiêu làlàm cho thành phần kinh tế quốc doanh và tập thể đóng vai trò chủ đạo Songsong quá trình phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần thì chúng tacũng cần phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN

Chúng ta mở rộng giao lưu kinh tế nước ngoài, nhanh chóng hội nhập vào

tổ chức thương mại thế giới, đa phương hoá và đa dạng hoá hình thức và đốitác, phải quán triệt trên nguyên tắc đôi bên cùng có lợi, không can thiệp vàocông việc nội bộ của nhau và không phân biệt chế độ chính trị - xã hội

Thu hút vốn đầu tư nước ngoài và phát triển cơ sở hạ tầng cũng là một trongchủ trương quan trọng của Đảng Để làm điều này thì chúng ta cần giữ vững ổnđịnh chính trị, hoàn thiện hệ thống pháp luật, đổi mới các chính sách tài chính vàtiền tệ, giá cả, phát triển các thị trường quan trọng như thị trường chứng khoán, thịtrường lao động… Nhà nước hạn chế việc can thiệp trực tiếp vào sản xuất kinhdoanh của các doanh nghiệp; xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộnhưng thông thoáng lành mạnh để tạo sự tin tưởng cho các nhà đầu tư của nướcngoài

Với các chủ trương trên ta nhận thấy vai trò quyết định của vật chất đối

với ý thức, đó cũng là bài học quan trọng của Đảng là: "Mọi đường lối chủ trương của Đảng phải xuất phát từ thực tế, tôn trọng quy luật khách quan.

b Để xây dựng XHCN cũng cần phải hiểu sâu sắc vai trò của ý thức tác động trở lại vật chất

Một trong chủ trương quan trọng là phải lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tưtưởng Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam cho hành động Tư tưởng Hồ Chí Minhnằm trong hệ tư tưởng Mác - Lênin là sự thống nhất giữa chủ nghĩa Mác -Lênin và thực tiễn của đất nước Việt Nam Tư tưởng Hồ Chí Minh đã bảo về

và quán triệt chủ nghĩa Mác - Lênin đúng đắn và hiệu quả nhất Như vậy muốnhiểu sâu sắc và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh phải nắm vững chủ nghĩa Mác

- Lênin, nhất là phép biện chứng duy vật và phải nghiên cứu, nắm vững thựctiễn, chúng ta phải tập trung suy nghĩ về hai mặt:

Một là, về mục tiêu, lý tưởng và đạo đức lối sống: Đây là yếu tố cơ bảnnhất chi phối mọi suy nghĩ, hành động của chúng ta quyết định phẩm chất củangười cán bộ, đảng viên trong điều kiện chuyển biến của thế giới và tình hìnhtrong nước Cụ thể, chúng ta phải “cần kiệm liêm chính, chí công vô tư”, luôn vì

sự nghiệp dân giàu nước mạnh vì lợi ích của cá nhân và cả lợi ích của cộngđồng Kiên quyết và nghiêm khắc chống chủ nghĩa thực dụng với các biểu hiệntính đa dạng trong nền kinh tế thị trường mở cửa, thực sự góp phần đẩy lùi nạntham nhũng và tệ nạn xã hội, ngăn chặn sự thoái hoá biến chất trong một bộphận cán bộ, đảng viên

Hai là, về yêu cầu của nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ tổ quốc: mỗi người trên

cương vị trách nhiệm của mình, phải hoàn thành nhiệm vụ với hiệu quả, chất lượngcao Vì vậy, chúng ta phải đề cao ý chí phấn đấu, phấn đấu không mệt mỏi, không

sợ hy sinh, gian khổ, đồng thời phải ra sức trau dồi tri thức Cần nâng cao tri thứckhoa học xã hội và nhân văn, nâng cao tri thức về khoa học tự nhiên, đặc biệt làmũi nhọn về khoa học công nghệ hiện đại

Phấn đấu tốt hai mặt trên là chúng ta đã thực sự quán triệt tư tưởng HồChí Minh và đã góp phần vào việc xây dựng một đất nước Việt Nam hoàbình thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh

Vai trò ý thức tác động lại vật chất cũng phải được hiện rõ ở khía cạnhphát huy tính năng động và tích cực và vai trò trung tâm của con người,được thể hiện:

Một là, đổi mới hệ thống chính trị dân chủ hoá đời sống xã hội nhằmphát huy đầy đủ tính tích cực và quyền làm chủ của nhân dân

Hai là, đổi mới cơ chế quản lý, hoàn thiện hệ thống chính sách xã hội phùhợp có ý nghĩa then chốt trong việc phát huy tính tích cực của người lao độngnhư: cơ chế quản lý mới phải thể hiện rõ bản chất của một cơ chế dân chủ và cơchế này phải lấy con người làm trung tâm, vì con người, hướng tới con người làphát huy mọi nguồn lực; phải xây dựng đội ngũ quản lý có năng lực và phẩmchất thành thạo về nghiệp vụ

Ba là, đảm bảo lợi ích của người lao động là động lực mạnh mẽ của quátrình nâng cao tính tích cực của con người: cần quan tâm đúng mức đến lợi íchvật chất, lợi ích kinh tế của người lao động đảm bảo nhu cầu thiết yếu của họhoạt động sáng tạo như ăn, ở, mặc, đi lại, học hành, khám chữa bệnh, nghỉngơi Cũng cần có chính sách đảm bảo và kích thích phát triển về mặt tinhthần, thể chất cho nhân dân, tăng cường xây dựng hệ thống cơ chế chính sáchphù hợp để giải quyết tốt vấn đề ba lợi ích tập thể, và lợi ích xã hội nhằm đảmbảo lợi ích trước mắt cũng như lâu dài của người lao động

Ngoài ra cũng cần nâng cao trình độ nhận thức tri thức khoa học chonhân dân nói chung và đặc biệt đầu tư cho ngành giáo dục Xây dựng chiếnlược giáo dục, đào tạo, với những giải pháp mạnh mẽ phù hợp để mở rộngquy mô chất lượng ngành đào tạo, cải tiến nội dung chương trình giáo dục,đào tạo phù hợp với từng đối tượng, trường lớp ngành nghề Kết hợp giữaviệc nâng cao dân trí, phổ cập giáo dục với việc bồi dưỡng và nâng cao trình

độ chuyên môn, nghiệp vụ của người lao động để đáp ứng nhu cầu cao của

sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá

1.Hai nguyên lý cơ bản của phép biện chứng duy vật

1.1 Nguyên lí về mối liên hệ phổ biến

a Nội dung của nguyên lí về mối liên hệ phổ biến

* Khái niệm

- Trong phép biện chứng, khái niệm mối liên hệ dùng để chỉ sự quyđịnh, sự tác động và chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng hay

giữa các mặt, các yếu tố của mỗi sự vật, hiện tượng trong thế giới.

VD: Mối liên hệ giữa điện tích dương và điện tích âm trong một nguyên tử;mối liên hệ giữa các nguyên tử, giữa các phân tử, giữa các vật thể; mối liên hệgiữa vô cơ với hữu cơ; giữa sinh vật với môi trường; giữa xã hội với tự nhiên;giữa cá nhân với cá nhân; giữa cá nhân với tập thể, cộng đồng; giữa các quốcgia, dân tộc; giữa các mặt, các bộ phận của đời sống xã hội; giữa tư duy với tồntại; giữa các hình thức, giai đoạn nhận thức; giữa các hình thái ý thức xã hội…

- Mối liên hệ phổ biến là khái niệm dùng để chỉ các mối liên hệ tồn tại

ở nhiều sự vật, hiện tượng của thế giới

- Trong mối liên hệ của các sự vật, hiện tượng, những mối liên hệ phổbiến nhất là mối liên hệ giữa các mặt đối lập, mối liên hệ giữa lượng và chất,khẳng định và phủ định, cái chung và cái riêng, bản chất và hiện tượng…Giữacác sự vật, hiện tượng của thế giới vừa tồn tại những mối liên hệ đặc thù, vừatồn tại những mối liên hệ phổ biến trong phạm vi nhất định hoặc mối liên hệphổ biến nhất, trong đó mối liên hệ đặc thù là sự thể hiện những mối liên hệphổ biến trong những điều kiện nhất định

* Tính chất của các mối liên hệ

- Tính phổ biến của mối liên hệ: Nghĩa là không loại trừ gì cả điều đóthể hiện giữa các sự vật; giữa các mặt trong một sự vật đều có liên hệ ràngbuộc, phụ thuộc vào nhau

- Tính khách quan của các mối liên hệ:kohng6 phụ thuộc vào ý thức tưtưởng của con người

- Tính đa dạng, phong phú của mối liên hệ: Thể hiện có mối liên hệ bêntrong bên ngoài;cơ bản không cơ bản; chủ yếu và thứ yếu; bản chất và hiệntượng; tất nhiên và ngẫu nhiên; nội dung và hình thức trong tính đ dạng phongphú như thế thì vị trí vai trò của các mối liên hệdoi61 với sự tồn tại và phát triểncủa sự vật là khác nhau, mối liên hệ bên trong cơ bản, chủ yếu, bản chất, tấtnhiên,…giữ vai trò quyết định còn mối liên hệ bên ngoài không cơ bản, thứ yếu,hiện tượng, ngẫu nhiên không quyết định mà chỉ ảnh hưởng tới sự tồn tại vàphát triển của sự vật mà thôi

- Tính cụ thể và ls của mối liên hệ: Trong không gian, thời giankhácnhau thì mối liên hệ sẽ khác nhau

* Nội dung của nội dung các mối liên hệ

Mối liên hệ của sự vật, hiện tượng trong thế giới rất phong phú đadạng, trong tính phong phú đa dạng ấy vai trò vị trí của các mối liên hệ đốivới sự tồn tại và phát triển của sự vật là khác nhau

Những mối liên hệ cơ bản, chủ yếu, bên trong… đóng vai trò quyếtđịnh sự tồn tại và phát triển của sự vật Còn các mối liên hệ không cơ bản,thứ yếu, bên ngoài… chỉ ảnh hưởng chứ không quyết định

VD: Hiện nay, Đảng ta đang xác định phải đổi mới đồng bộ công tácGD-ĐT, trong đó quan trọng nhất và đóng ý nghĩa quyết định nhất là đổimới đội ngũ con người, nâng cao trình độ của lực lượng giáo viên để thực

hiện công tác dạy và học là là trọng tâm, là mối liên hệ cơ bản, chủ yếu.

b Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lí về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến là cơ sở lý luận của quan điểm toàndiện, quan điểm lịch sử - cụ thể

* Quan điểm toàn diện

- Trong nhận thức: Xem xét đánh giá sự vật phải toàn diện, đồng thờiphải xác định đúng vai trò vị trí của từng mối liên hệ

- Trong hoạt động thực tiễn: Muốn cải tạo sự vật phải sử dụng đồng bộcác biện pháp, phương tiện khác nhau, lực lượng khác nhau, đồng thời phảibiết kết hợp với chính sách có trọng tâm, trọng điểm, chống quan điểmphiến diện, chủ nghĩa chiết trung, thuật ngụy biện

- Ý nghĩa:

+ Khi xem xét bất cứ 1 sự vật hiện tượng nào, chúng ta phải đặt nó trongquan hệ với sự vật hiện tượng khac, phải nghiên cứu các mặt cấu thành của nó,các quá trình phát triển của nó, từ trong tổng số mối liên hệ, tìm ra mối liên hệ bản chất chủ yếu …

+ Để cải tạo sự vật thì phải có giải pháp đồng bộ, toàn diện, chọn lĩnh vựcnào là chủ yếu

+ Chống quan niệm siêu hình, không thấy được trọng tâm, trọng điểm,đánh giá tràn lan các mối liên hệ, không thấy đâu là chủ yếu

+ Chống chủ nghĩa chiết trung và thuật ngụy biện Trong đó, chủ nghĩachiết trung là kết hợp 1 cách vô nguyên tắc giữa các sự vật, hỉện tượng

+ Khi giải quyết 1 vấn đề cần xem xét các yếu tố cấu thành liên hệ mậtthiết, phải xem xét yếu tố lịch sử hình thành trong mối tương quan với hiệntại

VD: Hiện tôi đang công tác tại Ban Bồi thường, GPMB, tôi đã xác định rõ

để thực hiên công tác bồi thường, GPMB phải xem xét tất cả các mối quan hệ,

sử dụng đồng bộ tất cả các biện pháp để thực hiện, trong đó xác định công tác

áp giá bồi thường, hỗ trợ và công tác tuyên truyền, vận động BGMB là công táctrọng tâm, chủ yếu để thực hiện thành công việc bồi thường, GPMB các dự ántheo đúng chủ trương UBND quận đã giao

* Quan điểm lịch sử - cụ thể

- Yêu cầu việc nhận thức các tình huống trong hoạt động thực tiễn cần xétđến tính chất đặc thù của đối tượng nhận thức và tác động; xác định rõ vị trívai trò khác nhau của mối liên hệ cụ thể trong những tình huống cụ thể để đưa

ra các biện pháp đúng đắn phù hợp với đặc điểm cụ thể của đối tượng; phảichú ý đến điều kiện, hoàn cảnh lịch sử cụ thể mà sự vật đó sinh ra, tồn tại, biếnđổi và phát triển, chống bệnh chung chung trừu tượng, không lịch sử, không cụthể; phiến diện, siêu hình, máy móc

- Ý nghĩa: Góp phần định hướng, chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt

động thực tiễn cải tạo hiện thực, cải tạo chính bản thân chúng ta Song đểthực hiện được chúng, mỗi chúng ta cần nắm chắc cơ sở lý luận của chúng -

nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển, biết vậndụng chúng một cách sáng tạo trong hoạt động của mình

VD: Hiện tôi đang công tác tại Ban Bồi thường - GPMB, qua thực tiễncông tác tôi luôn xác định rõ khi xem xét quan điểm này, cần phải xem xét trongthực tiễn khách quan hiện nay tại Quận Gò Vấp là công tác quy hoạch, pháttriển đô thị, chỉnh trang đô thị đang rất được Quận ủy và UBND quận quan tâm

và chú trọng thực hiện, điều đó thể hịên rõ trong Nghị quyết Đại hội Đảng bộquận lần X (nhiệm kỳ 2010-2015) đã đề ra 4 chương trình đột phá là chươngtrình đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng-kỹ thuật, giảm ùn tắc giao thông, chỉnhtrang đô thị và chương tình công tác cán bộ, trong Nghị quyết có 3 chương trìnhđột phá do Ban Bồi thường có liên quan và chịu trách nhiệm là các chươngtrình: đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng - kỹ thuật, giảm ùn tắc giao thông và chỉnhtrang đô thị, nhận thức được điều này, Chi bộ đã xây dựng Nghị quyết và lãnhđạo Ban đã xây dựng các Chương trình công tác năm của đơn vị, Kế hoạch đểthực hiện

1.2 Nguyên lý về sự phát triển

a Nội dung của nguyên lí về sự phát triển

*Khái niệm phát triển: Là sự vận động và biến đổi theo khuynh hướng

đi từ thấp đến cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện

* Phân biệt vận động và phát triển:

- Vận động: Là mọi sự biến đổi nói chung, chưa tính đến tính chất,khuynh hướng hay kết quả của nó

- Phát triển: Cũng là sự vận động nhưng theo khuynh hướng đưa sự vật

đi lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đếnhoàn thiện hơn

- Nội dung của nguyên lý:

+ Phép biện chứng của duy vật trên cơ sở khái quát những thành tựucủa khoa học và của hoạt động thực tiễn đi đến khẳng định rằng khuynhhướng chung của sự vận động biến dổi, của cả tự nhiên và xh và tư duy láphát triển

Vd: trong giới tự nhiên vô cơ quá trình tương tác của các nguyên tố hóahọc tạo ra các hợp chất cao hơn, trong giới sinh vật thông qua quá trìnhđồng hóa và dị hóa di truyền và biến dị để bảo tồn và tái sxsinh ra loài giốngcủa mình-> là sự phát triển trong xh loài người, quá trình kế tiếp nhau củacác phương thức sx, trong tư duy của con người cũng không ngừng nằmtrong sự phát triển

+ Phép bc dv còn đi vào lí giải nguồn gốc, động lực củ sự phát triển là

do đấu tranh của các mặt đối lập tạo nên; cách thức của sự phát triển là doquá trình chuyển hóa thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất vàngược lại; còn khuynh hướng của sự phát triển là theo con đường phủ định Vd: giữa cái chung và cái riêng

- Sự phát triển thực hiện rất khác nhau trong hiện thực, tùy thuộc vào

hình thức tồn tại cụ thể của các dạng VC:

* Tính chất của sự phát triển

- Tính khách quan của sự phát triển biểu hiện trong nguồn gốc của sự

vận động và phát triển Đó là quá trình bắt nguồn từ bản thân sự vật hiệntượng, là quá trình giải quyết mâu thuẫn của sự vật hiện tượng Vì vậy pháttriển là thuộc tính tất yếu, khách quan, không phụ thuộc vào ý thức của conngười

- Tính phổ biến của sự phát triển được thể hiện ở các quá trình phát

triển diễn ra trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy

- Tính đa dạng, phong phú của sự phát triển được thể hiện ở chỗ phát

triển là khuynh hướng chung của mọi sự vật hiện tượng mỗi lĩnh vực có quátrình phát triển không hoàn toàn giống nhau Sự vật khác nhau thì sự pháttriển cũng khác nhau, tồn tại ở những giai đoạn khác nhau thì sự phát triểndiễn ra cũng khác nhau

b Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lí về sự phát triển

Là cơ sở lý luận khoa học để xây dựng quan điểm phát triển

Nguyên lý về sự phát triển là cơ sở lý luận khoa học để định hướngnhận thức thế giới và cải tạo thế giới.Xem xét, đánh giá các SVHT phải đặt

nó trong sự vận động biến đổi và phát triển, phải thấy được khuynh hướngphát triển tất yếu của nó

Quan điểm phát triển đòi hỏi phải khác phục tư tưởng bảo thủ, trì trệ,định kiến, đối lập với sự phát triển Xây dựng tinh thần lạc quan, khoa học.Chống quan điểm siêu hình, tư tưởng bảo thủ, trì trệ, định kiến, phủnhận cái mới, phủ nhận sự phát triển

Theo quan điểm phát triển, để nhận thức và giải quyết bất cứ vấn đề gìtrong thực tiễn, một mặt cần phải đặt sự vật theo khuynh hướng đi lên của

nó vì vậy đòi hỏi phải nhận thức được tính quanh co, phức tạp của sự vật,hiện tượng trong quá trình phát triển của nó

Như vậy với tư cách là khoa học về mối quan hệ phổ biến và sự pháttriển, phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mac-Lênin giữ 1 vai trò đặcbiệt quan trọng trong nhận thức và thực tiễn; khẳng định vai trò của phépbiện chứng duy vật

Câu 3 Phân tích nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật

thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập? Liên hệ vận dụng vào

công tác bản thân?

3.1 Nội dung của Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Vai trò của quy luật: Đây là 1 trong 3 quy luật cơ bản của phép biệnchứng, nói lên nguồn gốc động lực của sự phát triển

V.I Lê nin gọi quy luật này là hạt nhân của phép biệt chứng, nghĩa lànắm bắt được quy luật này sẽ là cơ sở để hiểu các quy luật khác và hiểuđược nguồn gốc vận động, phát triển của mọi hiện tượng; là cơ sở để nghiên

cứu các Quy luật khác.

a Khái niệm

- Thống nhất: Đó là sự liên hệ ràng buộc với nhau của các mặt đối lập

- Đấu tranh :đó là sự tác động qua lại bài trừ gạt bỏ nhau , xâm nhậpvào nhau của các mặt đối lập

- Mặt đối lập: là 1 trong hai mặt của 1 ><mà chúng có xu hướng pháttriển trái ngược nhaubai2 trừ gạt bỏ nhau, xâm nhập và chuyển hóa lẫn nhau

- Mâu thuẫn: Hai mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau thìtạo thành 1 mâu thuẫn

Vd: 1 Nguyên tử có hạt nhâ mang điện tử có điện tích +, điện tích –

Quá trình đồng hóa và dị hóa trong cơ thể sinh vật

Trong xh có gc : chủ nô và nô lệ, địa chủ và nông dân, ts và vs

b Nội dung của Quy luật (thể hiện quan điểm khách quan, quan điểm toàn diện, quan điểm thực tiễn => quy luật mâu thuẫn)

-Thống nhất và đtr của các mặt đối lập là nguồn gốc, động lực của sựvận động, phát triển

- Phép bcdv khẳng định : Mỗi sự vật luôn là một thể thống nhất và đấutranh của các mặt đối lập tồn tại bên trong sự vật, nó vừa thống nhất vớinhau vừa không ngừng đấu tranh với nhau

- Quá trình đấu tranh của các mặt đối lập trải qua các thời kì, các giaiđoạn khác nhau rất phức tạp: ban đầu cuộc đấu tranh của 2 mặt chưa gay gắt

và quyết liệt khi cuộc đấu tranh của 2 mặt đối lập lên đến đỉnh cao I trongnhững đk I định mâu thuẫn sẽ được giải quyết khi ấy sự vật cũ mất đi, sựvật mới ra đời, sự vật mới là 1 thể thống nhất của các mặt đối lập mới và qtrtrên lại diễn ra

- phân tích mối qh giữa thống I và đtr như nói ở trên ta thấy: thống nhấtcủa các mặt đối lập cũng là khách quan tất yếu, nó là đk của đ tr còn đtrcủa các mặt đối lập sẽ pá vỡ sự thống nhất làm cho sự vật tăng trưởng , biếnđổi chuyển hóa thành sự vật khác như thế nó chính là nguồn gốc của sự pháttriển

- Tính phổ biền và tính riêng biệt của mâu thuẫn:

+Tính pổ biến của mâu thuẫn thể hiện trên 2 quan điểm:

Mọi sự vật đều có ><

>< tồn tại từ đầu cho đến cuối qtr của sự vật

(them pan poto)

thời gian và tính chất của sự thay đổi về chất người ta chia làm 2 loại: Bướcnhảy dần dần và bước nhảy đột biến (ví dụ) Xét về quy mô có: bước nhảytoàn bộ và bước nhảy cục bộ

Câu 4;.Phân tích nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật

chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay ổi về chất và ngược lại? Liên hệ vận dụng vào công tác bản thân?

- sự tác động của lượng đối với chất:

+ Phép bcdv cỉ rõ rằng mỗi sự vật luôn là một thể thống nhất giữa chất

và lượng , chất nào thì lượng ấy, quá trình ptrien của sự vật diễn ra = cáchthức cụ thể là: bắt đầu= sự thay đổi của lượng, lượng thay đổi theo 2 chiềutăng hoặc giảm, cả tăng hoặc giảm của lượng vượt quá độ đến điểm núttrong những đk nhất định bước nhảy sẽ xuất hiện, khi ấy chất cũ sẽ mất đi,chất mới ra đời, chất mới lại là thể thống nhất, vi lượng mới và cách thứctrên lại diễn ra

Vd: Em bé dang năm trong bào thai thì chưa ai gọi là em bé cả-> có sựtích lũy của mẹ, gd, xh-> 9 thang ngày và nhờ có bs, yta, bv em bé ra đời->gọi là bước nhảy

- Sự tác động của chất đối với lượng;

Chất luôn luôn tác động trở lại lượng, chất mới ra đời sẽ tạo đk cholượng mới phat triển

c Ý nghĩa phương pháp luận

Vì mọi sự biến đổi đều bắt đầu từ sự biến đổi về lượng nên trong các hoạtđộng trước hết phải chú ý đến sự tăng trưởng và tích lũy về lượng, tránh tư tưởngnôn nóng, đốt cháy giai đoạn

Muốn thay đổi chất của sự vật thì phải tác động làm thay đổi lượng củanó

Đối với một chất xác định, sự biến đổi về lượng là có giới hạn Vì vậy,khi sự biến đổi về lượng đã đến điểm nút phải có sự biến đổi kịp thời, tránh

tư tưởng hữu khuynh (bảo thủ, trì truệ, chần chừ) hoặc tư tưởng tả khuynh(nóng vội)

Nắm vững quy luật này có ý nghĩa rất quan trọng đối với công cuộc đổimới đất nước ta hiện nay

Ví dụ: Hiện các thế lực thù địch đang không ngừng chống phá cáchmạng nước ta, chống phá công cuộc xây dựng CNXH Việt Nam bằng chiếnlược “diễn biến hòa bình”, bạo loạn lật đổ Thực chất của chiến lược này làtác động liên tục và lâu dài để đến điểm nút nào đó nhằm từng bước làm suygiảm lòng tin vào lý luận cách mạng, vào ĐCS Việt Nam Thông qua sựbiến đổi về lượng, các thế lực phản động muốn làm thay đổi về chất đội ngũcán bộ và cả chế độ xã hội Vì thế, phải không ngừng đấu tranh, nâng caotinh thần cảnh giác, chống lại âm mưu thâm độc của kẻ thù

*Quy luật phủ định của phủ định

Vai trò của quy luật: Chỉ ra khuynh hướng của sự phát triển của các SVHTtrong thế giới

thân phát triển là mắt khâu trên con đường dẫn tới sự ra đời của cái mới tiến

bộ hơn so với cái bị phủ định

Phủ định biện chứng có 2 đặc trưng: Tính khách quan và tính kế thừa

+ Tính khách quan: Là quá trình tự thân phủ định do đấu tranh giữa cácMĐL của sự vật

+ Tính kế thừa: Là sự duy trì một số đặc trưng, đặc điểm của cái bị phủđịnh

b Nội dung quy luật

- Sự phát triển của sự vật luôn thông qua những lần phủ định biệnchứng với những chu kỳ nhất định, mỗi chu kỳ là 1 vòng khâu của sự pháttriển

- Để hình thành 1 chu kỳ phát triển sự vật phải trải qua 2 lần phủ địnhlớn:

+ Phủ định lần 1: Tạo ra cái đối lập với cái ban đầu, đó là khâu trunggian trong sự phát triển

+ Phủ định lần 2: Tái lập lại cái ban đầu nhưng trên cơ sở mới cao hơn,

sự phủ định lần thứ 2 được gọi là phủ định của phủ định

=> Phủ định của phủ định: là kết thúc 1 chu kỳ phát triển nhưng lại làđiểm xuất phát của 1 chu kỳ tiếp theo Sự nối tiếp vô tận của những chu kỳtạo ra xu hướng tiến lên theo con đường xoáy ốc của sự phát triển

Đặc trưng quan trọng của quy luật này là sau 2 lần pủ định lớn sự vậtdường như quay trở lại cái ban đầu nhưng cao hơn cả về số lượng và chấtlượng điều đó nói lên tính quanh co pức tạp của sự pát triển nhung dùquanh co pức tạp thì cuối cùng cái cũ mất đi, cái mới ra đời đó là quá trình

tự thân khách quan mở đường cho sự pát triển và luôn mang tính kế thừa

c Ý nghĩa phương pháp luận

- Do phát triển bao giờ cũng thông qua các vòng khâu phủ định nênmuốn phát triển được phải có tinh thần cách mạng, đấu tranh để loại bỏ,vượt qua những cái gì đã lạc hậu, lõi thời, không còn phù hợp với sự pháttriển

- Quy luật là cơ sở lý luận khoa học để xây dựng niềm tin vào sự tấtthắng của cái mới

- Quy luật cũng chỉ ra tính chất khó khăn phức tạp của sự ra đời cáimới, đòi hỏi có thái độ quý trọng, ủng hộ cái mới, tạo điều kiện cho nóchiến thắng cái cũ

- Khi phủ định cái cũ phải chống quan điểm phủ định sạch trơn hay kếthừa nguyên si, thiếu chọn lọc phê phán

Ví dụ: Công cuộc đổi mới của nước ta trước thời kì đổi mới (1976-1985),khi cơ sở vật chất con chưa có chúng ta nôn nóng muôn đốt cháy giai đoạn nên đãphải trả giá, đất nước lầm vào khủng hoảng trì truệ Từ sau Đại Hội Đảng lần VI(12/1986) đến nay, chúng ta phát triển theo cơ chế thị trường với nhiều hình

thức cụ thể tác động vào quá trình phát triển kinh tế, phát triển nền kinh tế thịtrường theo định hướng XHCH, xây dựng cơ sở hạ tầng của xã hội chủ nghĩa,

kế thừa và phát triển tích cực những kết quả của công nghiệp tư bản như thànhtựu khoa học, kỹ thuật và công nghệ - môi trường; mở rộng giao lưu kinh tếnước ngoài, nhanh chóng hội nhập vào tổ chức thương mại thế giới, đa phươnghoá và đa dạng hoá hình thức và đối tác… Từ đó, đất nước ta đã đổi mới, thoátkhỏi nghèo nàn, lạc hậu, bước đầu xây dựng thành công công cuộc XHCN,tiến mạnh trên CNH-HĐH, vị thế nước ta ngày càng nâng cao trên trườngquốc tế

* Quan điểm của Mác

- Thực tiễn là toàn bộ hoạt động Vật chất mang tính lịch sử - xã hội của conngười nhằm mục đích cải tạo tự nhiên - xã hội

- Phân tích:

+ Trong xã hội có 2 hoạt động là hoạt động vật chất và hoạt động tinh thần,nhưng chỉ có hoạt động vật chất mới được xem là thực tiễn, bởi vì hoạt độngvật chất là hoạt động con người dùng công cụ, phương tiện VC tác động vàođối tượng VC

+ Hoạt động thực tiễn mang tính lịch sử - xã hội do có 4 điểm sau:Luôn diễn ra trong xã hội xác định với những mối quan hệ xã hội cụ thể;Chỉ diễn ra ở trong 1 giai đoạn, trong 1 thời kỳ lịch sử nhất định; Không cóhoạt động thực tiễn nào tồn tại vĩnh viễn; Mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau conngười sử dụng công cụ, phương tiện khác nhau, cách thức khác nhau đểhoạt động thực tiễn

+ Mục đích của hoạt động thực tiễn là tác động để cải tạo tự nhiên- xãhội, từ đó thúc đẩy tự nhiên và xã hội phát triển

- Hình thức cơ bản của hoạt động thực tiễn, bao gồm:

+ Hoạt động sản xuất ra của cải VC: Đây là hoạt động thực tiễn sớmnhất của con người nhưng là hoạt động cơ bản quyết định nhất vì nó quyếtđịnh đến sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, chi phối 2 hoạt độngcòn lại

+ Hoạt động đấu tranh chính trị - xã hội: Đây là hoạt động thực tiễncao nhất của con người vì thông qua hoạt động này con người trực tiếp laođộng, cải biến các mối quan hệ xã hội từ đó thúc đẩy xã hội phát triển, nhưhoạt động đấu tranh giai cấp; đấu tranh giải phóng dân tộc, đỉnh cao làCMXH

+ Hoạt động thực nghiệm khoa học: Đây là hoạt động thực tiễn đặc biệtcủa con người vì hoạt động thực tiễn này không trực tiếp diễn ra ở môitrường xã hội mà thông qua môi trường nhân tạo con người phát hiện ra quyluật, thuộc tính của VC và khi thành công thì đem ra ứng dụng thực tế.

2 Lý luận

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, lý luận là sự tổng kết kinh nghiệm củaloài người, là sự tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lạitrong quá trình lịch sử

Xét về bản chất: lý luận là một hệ thống tri thức chặt chẽ mang tínhtrừu tượng khái quát, đúc kết từ thực tiễn, được diễn đạt thông qua các kháiniệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật, phản ánh bản chất của sự vận động,biến đổi, phát triển của sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan

Lý luận là sản phẩm của sự phát triển cao của nhận thức, được hìnhthành trong mối quan hệ với thực tiễn

3 Mối quan hệ biện chứng giữa lý luận và thực tiễn

Giữa lý luận và thực tiễn có mối quan hệ với nhau, tác động qua lạinhau, trong đó thực tiễn giữ vai trò quyết định

a Vai trò quyết định của thực tiễn đối với lý luận

* Thực tiễn là cơ sở, nguồn gốc của nhận thức

- Là cơ sở vì thông qua hoạt động sản xuất ra của cải vật chất, con ngườitác động vào thế giới khách quan làm cho các sự vật, hiện tượng bộc lộ nhữngđặc điểm, thuộc tính, bản chất, quy luật được giác quan con người phản ánhlại Trải qua nhiều lần như vậy, các giác quan của con người sẽ ghi nhận lại vàcon người sẽ có được nhận thức về thế giới khách quan

VD: Người nông dân qua nhiều lần trồng trọt có thểtìm ra các biệnpháp, cách thức để cải tạo, lai giống và nâng cao năng suất cho cây trồng

- Là nguồn gốc vì thông qua hoạt động thực tiễn giúp rèn luyện cácgiác quan bộ não làm cho năng lực phản ánh của các giác quan bộ não ngàycàng phát triển, hoàn thiện, từ đó giúp nhận thức của con người cũng ngàycàng phát triển, hoàn thiện hơn

VD: Người bác sĩ qua quá trình học tập và làm việc, chỉ cần qua phimảnh, triệu chứng lâm sàng và hỏi bệnh nhân là xác định được tình trạngbệnh tật của họ

- Hoạt động thực tiễn giúp con người chế tạo các công cụ, phương tiện

hỗ trợ để “nối dài các giác quan của con người”, làm cho giác quan, bộ não

ngày càng hoàn thiện, nhờ đó phản ánh thế giới vật chất chính xác, khắcphục được giới hạn nhận thức của con người

VD: Kính viễn vọng giúp nhìn xa hơn; điện thoại di động giúp nghe từ

xa và liên lạc ngày càng thuận tiện

* Thực tiễn là động lực của quá trình nhận thức

- Thông qua hoạt động thực tiễn làm xuất hiện hàng loạt những mâu thuẫngiữa đúng và sai; giữa nhận thức cũ và thực tiễn mới; buộc con người phải lý

giải, tìm cách giải quyết các mâu thuẫn đó; khi mâu thuẫn được giải quyết, sẽthúc đẩy nhận thức của con người không ngừng phát triển tăng lên.

VD: Tại Việt Nam những năm 1975-1986, do áp dụng cơ chế tập trungquan liêu bao cấp, đã làm xảy ra khủng hoảng kinh tế - xã hội; điều đó đòi hỏiĐảng ta trên thực tiễn đất nước phải nhận thức và đổi mới; từ đó Đại hội VIĐảng ta đã đổi mới và nhờ đó đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng

- Thực tiễn luôn vận động, biến đổi không ngừng, đặt ra cho con ngườinhững nhu cầu, nhiệm vụ mới, do vậy mỗi bước đi lên của thực tiễn trở thànhđộng lực thúc đẩy nhận thức của con người phát triển theo

* Thực tiễn là mục đích của nhận thức

Kết quả của nhận thức phải hướng dẫn, định hướng, tổ chức, độngviên hoạt động thực tiễn có hiệu quả, chỉ khi ấy nhận thức mới hoàn thànhchức năng, nhiệm vụ của nó (hướng dẫn hoạt động thực tiễn nhằm mục đíchcải tạo Thế giới khách quan)

VD: Hiện nay trên đất nước ta đang xảy ra nhiều dịch cúm như H5N1,H7N9 …; điều đó đòi hỏi các nhà lãnh đạo, đặc biệt là của Bộ NN-PTNT,các nghiên cứu khoa học phải không ngừng nghiên cứu để tìm ra biện phápkhắc phục

*Thực tiễn là tiêu chuẩn để kiểm tra nhận thức (chân lý).

Chỉ thông qua hiệu quả của hoạt động thực tiễn mới khẳng định được nhậnthức của con người là đúng hay sai, đúng sai đến đâu, mức độ nào Tuy nhiên,những tri thức được thực tiễn kiểm nghiệm là đúng cũng chỉ mang tính tươngđối

VD: Tại Việt Nam những năm 1975-1986, do áp dụng cơ chế tập trungquan liêu bao cấp đã xảy ra khủng hoảng kinh tế - xã hội; qua gần 30 nămĐảng ta tiến hành đổi mới đất nước theo hướng CNH-HĐH, đã đưa đất nướcthoát khỏi khủng hoảng Điều đó đã chứng minh nhận thức của Đảng ta sauĐại Hội Đảng lần VI (12/1986) là đúng đắn

b Vai trò tác động trở lại của lý luận đối với thực tiễn

Lý luận có thể thúc đẩy tiến trình phát triển của thực tiễn nếu đó là lýluận khoa học và ngược lại có thể kìm hãm sự phát triển của thực tiễn nếu

đó là lý luận phản khoa học, phản động, lạc hậu

Lý luận khoa học sẽ trở thành kim chỉ nam cho hoạt động thực tiễn Nóhướng dẫn, chỉ đạo, soi sáng cho thực tiễn, vạch ra phương pháp giúp hoạtđộng thực tiễn đi tới thành công Hồ Chí Minh đã chỉ ra rằng: "Không có lýluận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi"

Lý luận đem lại cho thực tiễn những tri thức đúng đắn về những quyluật vận động và phát triển của thế giới khách quan, giúp con người xácđịnh đúng mục tiêu để hành động có hiệu quả hơn, tránh được những sailầm, vấp váp

Lý luận khoa học thâm nhập vào hoạt động của quần chúng tạo nên sứcmạnh vật chất, điều chỉnh hoạt động thực tiễn, giúp cho hoạt động của con

người trở nên tự giác, chủ động, tiết kiệm được thời gian, công sức, hạn chếnhững mò mẫm, tự phát

Lý luận khoa học dự kiến sự vận động và phát triển của sự vật hiện tượngtrong tương lai, từ đó chỉ ra phương hướng mới cho sự phát triển Con ngườingày càng đi sâu khám phá giới tự nhiên vô cùng vô tận bằng những phươngtiện khoa học hiện đại thì càng cần có những dự báo đúng đắn Nếu dự báokhông đúng sẽ dẫn đến những sai lầm, hậu quả xấu không thể lường được trongthực tiễn Vì thế, chức năng dự báo tương lai là chức năng quan trọng của lýluận

Lý luận cách mạng có vai trò to lớn đối với thực tiễn cách mạng Lênincho rằng: "Không có lý luận cách mạng thì không thể có phong trào cáchmạng" Mác thì nhấn mạnh: "Lý luận khi thâm nhập vào quần chúng thì nóbiến thành lực lượng vật chất"

Vai trò của lý luận khoa học ngày càng tăng lên, đặc biệt trong giaiđoạn mới của thời đại ngày nay, thời đại của cuộc đấu tranh giai cấp và dântộc diễn ra gay go, phức tạp, cùng với sự phát triển mạnh mẽ, nhanh chóngcủa cuộc cách mạng khoa học và công nghệ Ăngghen chỉ ra rằng: một dântộc muốn đứng trên đỉnh cao khoa học thì không thể không có tư duy lýluận

Sự lạc hậu, giáo điều về lý luận dẫn đến sự khủng hoảng về lý luận củachủ nghĩa xã hội trong thời gian qua là một trong những nguyên nhân dẫnđến sự khủng hoảng của chủ nghĩa xã hội nói chung, cụ thể là sự sụp đổ củachủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu trước đây

c Nguyên lý thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

Theo quan điểm mácxít, lý luận và thực tiễn không tách rời nhau màgiữa chúng có sự liên hệ, xâm nhập và tạo điều kiện cho nhau cùng pháttriển

Sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là nguyên tắc căn bản của triếthọc Mác - Lênin Chủ nghĩa Mác - Lênin là tiêu biểu cho sự gắn bó mậtthiết giữa lý luận và thực tiễn trong qúa trình hình thành và phát triển của

nó

Lý luận Mác - Lênin là sự khái quát thực tiễn Cách mạng và lịch sử xãhội, là sự đúc kết những tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận trên các lĩnhvực khác nhau Sức mạnh của nó là ở chỗ gắn bó hữu cơ với thực tiễn xãhội, được kiểm nghiệm, bổ sung trong thực tiễn Chính vì vậy mà nó có vaitrò cải tạo thế giới chứ không chỉ giải thích thế giới Chủ nghĩa Mác - Lêninnói chung và triết học Mác - Lênin nói riêng đã tìm thấy ở giai cấp vô sản

vũ khí vật chất của mình và giai cấp vô sản đã tìm thấy ở triết học Mác Lênin vũ khí tinh thần của mình

-Lênin từng nhắc nhở những người cộng sản ở các nước phải biết cụ thểhóa chủ nghĩa Mác - Lênin cho thích hợp với điều kiện, hoàn cảnh từng lúc,từng nơi Lý luận cần phải được bổ sung bằng những kết luận mới được rút

ra từ thực tiễn sinh động