Văn hóa là “tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo của con người đã diễn ra trong quá khứ cũng như đang diễn ra trong hiện tại. Qua bao thế kỷ, các hoạt động sáng tạo ấy đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị, truyền thống thị hiếu thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc khẳng định bản sắc riêng của mình”. Đó chính là một hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy thông qua hoạt động thực tiễn. Mỗi quốc gia, dân tộc, muốn phát triển bền vững và ổn định phải xây dựng văn hoá, phát triển văn hóa và con người, gắn kết tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hoá, ổn định chính trị xã hội trên tinh thần “tiếp thêm sức mạnh của nền văn hóa đương thời và nâng nó lên ngang tầm với sự phát triển kinh tế và sự phồn vinh của xã hội”.Hồ Chí Minh đã từng viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá”. Theo quan niệm của Người, văn hóa chính là biểu hiện của sự hiểu biết, tài năng, trí tuệ, đạo đức, lối sống, tâm hồn, ... Của con người và của mỗi cộng đồng dân tộc trong mối quan hệ với xã hội và tự nhiên. Đó là cách tiếp cận không chỉ coi văn hóa đơn thuần là đời sống tinh thần của con người xã hội mà từ trong bản chất của mình: văn hóa chính là linh hồn của một xã hội, là sức mạnh trường tồn của một dân tộc, là sức sống vươn lên của thời đại.Coi trọng vai trò của văn hóa trong toàn bộ đời sống xã hội, Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Trong công cuộc kiến thiết nước nhà có bốn vấn đề chú ý đến; cùng phải coi trọng ngang nhau: Chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội”; “đưa nghệ thuật vào chính trị. Văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị” và ngược lại kinh tế, chính trị cũng phải nằm trong văn hóa. Người chỉ ra “Năm điểm lớn xây dựng nền văn hóa dân tộc”, bao gồm: 1. Xây dựng tâm lý: Tinh thần độc lập tự cường. 2. Xây dựng luận lý: Biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng. 3. Xây dựng xã hội: Mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội. 4. Xây dựng chính trị: Dân quyền. 5. Xây dựng kinh tế”. Đồng thời, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, Người chỉ rõ: “Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải phát triển kinh tế và văn hóa. Vì sao không nói phát triển văn hóa và kinh tế? Tục ngữ ta có câu: Có thực mới vực được đạo; vì thế kinh tế phải đi trước. Phát triển kinh tế và văn hóa để nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân ta”. Do đó em chọn đề tài: “Phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới” làm bài thu hoạch cho môn Văn hóa và phát triển.
Trang 1B NỘI DUNG 4
I QUAN NIỆM VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA, CON NGƯỜI VIỆT NAM: 4 1 Về phát triển văn hóa: 4
2 Quan niệm về phát triển con người: 6
II NHỮNG YÊU CẦU ĐẶT RA ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA VÀ CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY: 10
1 Những thành tựu và hạn chế trong phát triển văn hóa, con người trong thời gian qua: 10
a) Thành tựu: 10
b) Hạn chế: 11
c) Nguyên nhân: 11
2 Những yêu cầu mới đặt ra: 12
III MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA, CON NGƯỜI VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI: 14
1 Mục tiêu: 14
2 Quan điểm: 15
IV GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN VĂN HÓA VÀ CON NGƯỜI VIỆT NAM:15 C KẾT LUẬN 19
D TÀI LIỆU THAM KHẢO 20
Trang 2A MỞ ĐẦU
Văn hóa là “tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo của con người đã diễn ra trong quá khứ cũng như đang diễn ra trong hiện tại Qua bao thế kỷ, các hoạt động sáng tạo ấy đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị, truyền thống thị hiếu thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc khẳng định bản sắc riêng của mình” Đó chính là một hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần
do con người sáng tạo, tích lũy thông qua hoạt động thực tiễn Mỗi quốc gia, dân tộc, muốn phát triển bền vững và ổn định phải xây dựng văn hoá, phát triển văn hóa và con người, gắn kết tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hoá, ổn định chính trị xã hội trên tinh thần “tiếp thêm sức mạnh của nền văn hóa đương thời
và nâng nó lên ngang tầm với sự phát triển kinh tế và sự phồn vinh của xã hội”
Hồ Chí Minh đã từng viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá” Theo quan niệm của Người, văn hóa chính là biểu hiện của sự hiểu biết, tài năng, trí tuệ, đạo đức, lối sống, tâm hồn, Của con người và của mỗi cộng đồng dân tộc trong mối quan hệ với xã hội và tự nhiên Đó là cách tiếp cận không chỉ coi văn hóa đơn thuần là đời sống tinh thần của con người - xã hội mà từ trong bản chất của mình: văn hóa chính là linh hồn của một xã hội, là sức mạnh trường tồn của một dân tộc, là sức sống vươn lên của thời đại
Coi trọng vai trò của văn hóa trong toàn bộ đời sống xã hội, Hồ Chí Minh
đã khẳng định: “Trong công cuộc kiến thiết nước nhà có bốn vấn đề chú ý đến; cùng phải coi trọng ngang nhau: Chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội”; “đưa nghệ thuật vào chính trị Văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị” và ngược lại kinh tế, chính trị cũng phải nằm trong văn hóa Người chỉ ra “Năm điểm lớn xây dựng nền văn hóa dân tộc”, bao gồm: 1 Xây dựng tâm lý: Tinh thần độc lập tự cường 2 Xây dựng luận lý: Biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng 3 Xây dựng xã hội: Mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội 4 Xây dựng chính trị: Dân quyền 5 Xây dựng kinh tế” Đồng thời, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, Người chỉ rõ: “Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải phát triển kinh tế và văn hóa Vì sao không nói phát triển văn hóa và kinh tế? Tục
Trang 3ngữ ta có câu: Có thực mới vực được đạo; vì thế kinh tế phải đi trước Phát triển kinh tế và văn hóa để nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân ta” Do
đó em chọn đề tài: “Phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới” làm bài thu hoạch cho môn Văn hóa và phát triển.
Trang 4B NỘI DUNG
I QUAN NIỆM VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA, CON NGƯỜI VIỆT NAM:
1 Về phát triển văn hóa:
Nhìn theo chiều dài lịch sử, văn hóa của một dân tộc, một quốc gia bao gồm những giá trị bền vững được cộng đồng dân tộc, quốc gia đó sáng tạo, bảo lưu, kế thừa, bổ sung và phát triển, tạo nên sức sống và bản lĩnh của dân tộc và quốc gia có trong dựng nước và giữ nước Phát triển văn hóa đôi khi được coi là đối lập với bảo tồn văn hóa Tuy vậy nhìn ở phạm vi vĩ mô, phát triển văn hóa không phải là hoạt động cản trở sự bảo tồn văn hóa Bản thân phát triển văn hóa
có sự đào thải yếu tố văn hóa lỗi thời, lạc hậu, đưa văn hóa ngày càng hoàn thiện với những giá trị văn minh mới, làm nên những thang bậc cao hơn trong quá trình phát triển Chính vì vậy, bảo tồn và phát triển văn hóa có mối quan hệ biện chứng, tác động lẫn nhau Bảo tồn là cơ sở để phát triển, văn hóa phát triển phải dựa trên kế thừa, phát huy các giá trị cổ truyền tạo nên sự tiếp nối liên tục của truyền thống văn hóa dân tộc
Phát triển văn hóa là một quá trình có tính tất yếu khách quan trong sự vận động của các lĩnh vực văn hóa Quá trình này dẫn tới biến đổi giá trị và hệ giá trị văn hóa Có thể nói, phát triển văn hóa là hoạt động của chủ thể văn hóa tác động làm nảy sinh những giá trị mới của nền văn hóa về quy mô và chất lượng theo hướng chân, thiện, mỹ, thấm nhuần sâu sắc tinh thần dân tộc, khoa học, nhân văn, dân chủ, tiến bộ, thúc đẩy toàn bộ các lĩnh vực hoạt động văn hóa, tạo ra các điều kiện và cơ hội cho con người tham gia vào quá trình sáng tạo, sản xuất, truyền bá, đánh giá và thưởng thức các giá trị văn hóa, tạo môi trường văn hóa lành mạnh làm động lực thúc đẩy quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Từ những hoạt động văn hóa đó, con người được phát triển nhân cách, hình thành phẩm chất, năng lực đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội
Chính vì vậy, về cơ bản phát triển văn hóa chính là phát triển con người Phát triển con người là vấn đề trung tâm của phát triển văn hóa Con người là sản phẩm của văn hóa, đồng thời con người cũng là chủ thể sáng tạo ra văn hóa
“Xây dựng con người, phát triển văn hóa là nhân tố nội sinh quyết định sự phát triển bền vững của đất nước
Khi nói đến phát triển nền văn hóa Việt Nam có nghĩa là nói đến phát triển toàn diện và đồng bộ các yếu tố cấu thành nền văn hóa dân tộc bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau, từ văn hóa vật chất đến văn hóa tinh thần, từ văn hóa cá nhân đến văn hóa gia đình và cộng đồng, từ văn hóa chính trị đến văn hóa giáo dục, văn hóa nghệ thuật, văn hóa khoa học tới văn hóa tâm linh, phong tục, tập quán
Trang 5Trong Đề cương văn hóa Việt Nam (1943), Đảng ta đã xác định trọng tâm
để lãnh đạo văn hóa bao gồm ba lĩnh vực tư tưởng, học thuật, nghệ thuật Đây là
ba lĩnh vực rất cơ bản của đời sống văn hóa cần tập trung lãnh đạo để đảm bảo sự thống nhất về tư tưởng cho sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định văn hóa là đời sống tinh thần của xã hội, thuộc về kiến trúc thượng tầng của xã hội Văn hóa được đặt ngang hàng với chính trị, kinh tế, xã hội, tạo thành bốn vấn đề chủ yếu của xã hội: “Trong công cuộc kiến thiết nước nhà, có bốn vấn đề cần chú ý, cũng phải coi là quan trọng ngang nhau: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa Nhưng văn hóa là một kiến trúc thượng tầng”
Như vậy, khái niệm văn hóa được xác định là các lĩnh vực thuộc đời sống tinh thần của xã hội Trong Thư gửi các họa sĩ nhân dịp triển lãm hội họa 1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy” Văn nghệ sĩ, các nhà văn hóa phải là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng văn hóa, tích cực tham gia vào sự nghiệp xây dựng phát triển văn hóa, con người Việt Nam
Bước vào sự nghiệp đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (1998) của Đảng đã ban hành Nghị quyết
về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” và xác định các lĩnh vực cơ bản của nền văn hóa cần tập trung xây dựng và phát tiền là: Vấn đề xây dựng con người, trọng tâm là xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống; Lĩnh vực xây dựng môi trường văn hóa; Lĩnh vực giáo dục - đào tạo; Lĩnh vực khoa học - công nghệ; Lĩnh vực văn học nghệ thuật; Lĩnh vực thông tin đại chúng; Lĩnh vực văn hóa các dân tộc thiểu số; Lĩnh vực văn hóa trong tôn giáo; Lĩnh vực giao lưu văn hóa quốc tế; Lĩnh vực xây dựng thể chế văn hóa
Trong các lĩnh vực này thì lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa được coi là những lĩnh vực quan trọng nhất cần đặc biệt quan tâm
Sau hơn 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998-2017), Hội nghị Trung ương 4 khóa XI đã ban hành Nghị quyết “về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” Bên cạnh việc kế thừa những lĩnh vực mà Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII đã nêu, Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI đã bổ sung những lĩnh vực mới
mà Đảng cần quan tâm chỉ đạo Đó là xây dựng văn hóa trong chính trị và văn hóa trong kinh tế; phát triển công nghiệp văn hóa đi đôi với xây dựng, hoàn thiện thị trường văn hóa
Trang 6Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa
xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011), Đảng ta đã xác định: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”
Nền văn hóa tiên tiến là nền văn hóa tiến bộ và nhân văn, dựa trên hệ tư tưởng khoa học và cách mạng dẫn đường là chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh với nội dung cốt lõi là độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, phấn đấu không ngừng vì hạnh phúc của con người Đó là nền văn hóa vừa cập nhật với trình độ chung của nhân loại tiến bộ, vừa thể hiện sâu sắc bản sắc và bản lĩnh của dân tộc trong giao lưu và hợp tác quốc tế Đó là nền văn hóa vừa đảm bảo được thống nhất của quốc gia - dân tộc, tạo nên sự đoàn kết dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, vừa tôn trọng và phát huy sự đa dạng văn hóa của 54 dân tộc anh em trên lãnh thổ Việt Nam, cùng hỗ trợ, giúp đỡ nhau phát triển Đó là nền văn hóa thấm nhuần sâu sắc các giá trị nhân văn, dân chủ, tiến bộ, có sức lan tỏa và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần, “sức mạnh nội sinh” quan trọng của phát triển đất nước
Định hướng về xây dựng và phát triển văn hóa được khẳng định trong Cương lĩnh 2011 là cơ sở tư tưởng để Đảng ta tiếp tục cụ thể hóa thành các chủ trương, chính sách quan trọng nhằm xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước
Trong Văn kiện Đại hội XII, Đảng ta khẳng định: “Phát triển toàn diện con người Việt Nam đang từng bước trở thành trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Việc phê phán, đấu tranh, đẩy lùi cái xấu, cái ác, cái lạc hậu, chống quan điểm, hành vi sai trái gây hại đến văn hóa, lối sống con người được chú trọng”
2 Quan niệm về phát triển con người:
Quan điểm mácxít khẳng định con người vừa là một thực thể sinh học tự nhiên, vừa là một thực thể xã hội Theo C.Mác và Ph.Ăngghen thì con người là thực thể tự nhiên có tính người “Bản thân cái sự kiện là con người từ loài động vật mà ra, cũng đã quyết định việc con người không bao giờ hoàn toàn thoát ly khỏi những đặc tính vốn có của con vật” và “giới tự nhiên là thân thể vô cơ của con người”
Trang 7Theo những nghiên cứu của khoa cổ nhân loại học thì con người thuộc bộ linh trưởng trong loài có vú, xuất hiện cách đây khoảng 70 triệu năm, với một số đặc điểm rất riêng: Có hai cánh tay dài và bàn tay rất linh động; Có khối óc lớn
để điều khiển đôi cánh tay và bàn tay ấy; Mắt có khả năng phân biệt được màu sắc; Có khả năng phát ra âm thanh phong phú; Có tính tò mò; Có xu hướng thiết lập đẳng cấp (tôn ti) trong bầy đàn
Ph.Ăngghen đã phân tích: “Trước hết là lao động; sau lao động và đồng thời với lao động là ngôn ngữ, đó là hai sức kích thích chủ yếu đã ảnh hưởng đến
bộ óc của con vượn, làm cho bộ óc đó dần dần biến chuyển thành bộ óc của con người” Tức là bộ óc của một động vật tinh thần, có ý thức “Bàn tay không những là khí quan của lao động, mà còn là sản phẩm của lao động nữa
Con người là sản phẩm của lao động, là kết quả tiến hóa lâu dài của tự nhiên, đồng thời con người là động vật xã hội, có tinh thần, có ý thức Con người chính là chủ thể của lịch sử - xã hội
Tựu trung lại, C.Mác và Ph.Ăngghen khẳng định con người vừa là thực thể
tự nhiên, lại vừa là thực thể xã hội Con người vừa là sản phẩm, vừa là chủ thể của lịch sử, mang tính dân tộc, tính lịch sử, tính giai cấp và tính nhân loại Con người là đại biểu cho những quan hệ và những lợi ích giai cấp nhất định Sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người Con người sẽ làm ra lịch sử của chính mình Phát triển con người trong cách mạng xã hội chủ nghĩa là điều kiện cơ bản để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra định nghĩa rất độc đáo về con người: “Chữ người, nghĩa hẹp là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn Nghĩa rộng
là đồng bào cả nước, Rộng nữa là cả loài người” Với cách hiểu này, con người là con người xã hội, là một thành viên luôn gắn bó mật thiết với cộng đồng xã hội, trước hết là nhà - làng - nước, sau đó là nhân loại Điều này hoàn toàn thống nhất với C.Mác và Ph.Ăngghen về con người
Trong những năm 60 của thế kỷ XX, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa” Những con người này chính là chủ thể xây dựng chế độ xã hội mới, nền văn hóa mới Việc xây dựng con người phải được ưu tiên hàng đầu trong suốt quá trình xây dựng đất nước chứ không phải chờ tới khi nào nền kinh
tế và văn hóa phát triển cao rồi mới xây dựng Tiêu chuẩn của những con người mới này được Hồ Chí Minh nêu lên nhiều lần và có thể khái quát ở một số điểm chủ yếu sau:
Trang 8- Con người có tư tưởng xã hội chủ nghĩa: Có ý thức làm chủ; có tinh thần tập thể xã hội chủ nghĩa; có tư tưởng “mình vì mọi người, mọi người vì mình”;
có tinh thần dám nghĩ, dám làm, vươn lên vì sự nghiệp của đất nước
- Con người có đạo đức và lối sống lành mạnh: Trung với nước, hiếu với dân; yêu thương con người; cần kiệm liêm chính, chí công vô tư; có tinh thần quốc tế trong sáng, có lối sống lành mạnh, trong sạch
- Con người có tác phong khoa học: Lao động có kế hoạch, có biện pháp,
có quyết tâm; lao động có tổ chức, kỷ luật, kỹ thuật, năng suất, chất lượng, hiệu quả
- Con người có năng lực làm chủ bản thân, gia đình và công việc mà mình đảm nhiệm, tham gia tích cực vào làm chủ nhà nước và xã hội
Ngoài những tiêu chuẩn chung của con người nêu trên, Hồ Chí Minh còn nêu lên những tiêu chuẩn cụ thể đối với từng giới, từng ngành Người thường nhấn mạnh những yêu cầu cụ thể của mỗi lĩnh vực, mỗi ngành, mỗi nghề, mỗi giới và tầng lớp xã hội khác nhau liên quan đến thái độ, trách nhiệm, nghĩa vụ đối với người, đối với công việc, đối với chính mình Đó là những chuẩn mực rất sát hợp, thiết thực để xây dựng con người phù hợp với đời sống văn hóa, tâm lý dân tộc
Đối với việc xây dựng con người, Hồ Chí Minh căn dặn: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” Tư tưởng này của Người luôn định hướng cho việc xây dựng con người Việt Nam trong suốt quá trình đấu tranh cách mạng trước đây và sự nghiệp đổi mới hiện nay
Gần đây, các học giả trên thế giới đã tập trung nghiên cứu về khái niệm phát triển con người trong bối cảnh toàn cầu hóa Cùng với việc đề xuất lý thuyết
về phát triển bền vững, lý thuyết về phát triển con người đã có nhiều đóng góp mới vào nâng cao nhận thức của các quốc gia trong quá trình phát triển Quan điểm khá phổ biến hiện nay xác nhận rằng, của cải đích thực của các quốc gia là con người của quốc gia đó và mục đích của phát triển là để tạo ra môi trường thuận lợi cho phép con người được hưởng cuộc sống lâu dài, khỏe mạnh cả về thể chất và tinh thần, sáng tạo, hữu ích, phù hợp với năng lực và nhu cầu của họ Nếu lý thuyết phát triển bền vững nhấn mạnh đến việc đảm bảo bình đẳng trong phát triển của các thế hệ thì lý thuyết phát triển con người hướng vào đảm bảo bình đẳng trong phát triển của mỗi thế hệ Bình đẳng ở đây bao hàm bình đẳng về
cơ hội phát triển và bình đẳng trong chia sẻ thành quả phát triển Hai nội dung quan trọng nhất của khái niệm phát triển con người là mở rộng quyền tự do lựa chọn và nâng cao năng lực lựa chọn của con người
Trang 9Khái niệm phát triển bền vững con người lần đầu tiên được sử dụng trong Báo cáo phát triển con người năm 1994 của UNDP với hàm ý là sự phát triển bình đẳng trong cơ hội tiếp cận và nâng cao năng lực, mở rộng quyền lựa chọn và đảm bảo công bằng trong chia sẻ phúc lợi do tăng trưởng kinh tế mang lại cho mọi người trong hiện tại và giữa các thế hệ, không phân biệt tôn giáo, dân tộc, sắc tộc (UNDP, 1994)
Báo cáo của UNDP năm 1997 đã xác định mối quan hệ giữa phát triển bền vững con người và vai trò quản trị của nhà nước Báo cáo này chỉ ra 5 yếu tố phát triển con người bền vững là: trao quyền, sự hợp tác, công bằng, bền vững, an ninh Năm yếu tố này vừa là thước đo mức độ phát triển bền vững của con người tại mỗi thời điểm, vừa là hệ tiêu chí đánh giá động thái của quá trình phát triển bền vững con người
Nhìn tổng quát, khái niệm phát triển bền vững con người được thể hiện ở 5 nội dung cơ bản sau:
(1) Bình đẳng cơ hội tiếp cận để phát triển năng lực
(2) Công bằng trong chia sẻ thành quả phát triển
(3) Con người được trao quyền tự do tham dự theo năng lực vào tiến trình phát triển
(4) Sự phát triển hiện tại không làm mất cơ hội của thế hệ tương lai
(5) Đảm bảo an ninh con người”
Năm nội dung này có quan hệ chặt chẽ với nhau, bổ nhau để tạo nên sự phát triển bền vững của con người
Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa
xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011), Đảng ta đã xác định: “Con người là trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời là chủ thể phát triển Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, gắn quyền con người với quyền và lợi ích của dân tộc, đất nước
và quyền làm chủ của nhân dân Kết hợp và phát huy đầy đủ vai trò của xã hội, gia đình, nhà trường, từng tập thể lao động, các đoàn thể và cộng đồng dân cư trong việc chăm lo xây dựng con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, có ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân; có tri thức, sức khỏe, lao động giỏi, sống có văn hóa, nghĩa tình, có tinh thần quốc tế chân chính”
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Đảng ta tiếp tục khẳng định: Tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới Quan tâm chăm lo công tác giáo dục, bồi dưỡng và
Trang 10bảo vệ trẻ em, thiếu niên, nhi đồng Tăng cường giáo dục lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc, truyền thống và lịch sử dân tộc, ý thức trách nhiệm xã hội cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thanh niên Thực hiện những giải pháp đột phá nhằm ngăn chặn có hiệu quả sự xuống cấp về đạo đức, lối sống, đẩy lùi tiêu cực xã hội
và các tệ nạn xã hội Bảo vệ và phát huy các giá trị tốt đẹp, bền vững trong truyền thống văn hóa Việt Nam Đẩy mạnh giáo dục nâng cao nhận thức, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật, bảo vệ môi trường, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của người Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ Từng bước vươn lên khắc phục các hạn chế của con người Việt Nam; xây dựng con người Việt Nam thời đại mới, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại
II NHỮNG YÊU CẦU ĐẶT RA ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA VÀ CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY:
1 Những thành tựu và hạn chế trong phát triển văn hóa, con người trong thời gian qua:
a) Thành tựu:
Trong hơn 35 năm đổi mới, đặc biệt là từ sau 15 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII về “xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa, con người Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa quan trọng góp phần vào xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Tại Hội nghị Trung ương 4 khóa XI (2014), Đảng ta đã đánh giá: Sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đã có chuyển biến tích cực, đạt kết quả quan trọng Tư duy
lý luận về văn hóa có bước phát triển; nhận thức về văn hóa của các cấp, các ngành và toàn dân được nâng lên Đời sống văn hóa của nhân dân ngày càng phong phú, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được phát huy, nhiều chuẩn mực giá trị văn hóa mới được hình thành Sản phẩm văn hóa, văn học nghệ thuật ngày càng phong phú, đa dạng Nhiều phong trào, hoạt động văn hóa đạt được những kết quả cụ thể, thiết thực Nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được bảo tồn, tôn tạo Nhiều phong tục, tập quản của đồng bào dân tộc thiểu
số được nghiên cứu, sưu tầm và phục dựng Các hoạt động tín ngưỡng tôn giáo
và sinh hoạt văn hóa tâm linh của nhân dân được chú trọng Công tác quản lý nhà nước về văn hóa được tăng cường, thể chế văn hóa từng bước được hoàn thiện Đội ngũ làm công tác văn hóa, văn nghệ có bước trưởng thành; quyền tự do sáng tạo của văn nghệ sĩ được tôn trọng Giao lưu và hợp tác quốc tế về văn hóa có nhiều bước khởi sắc