Từ những năm cuối của thế kỷ XX, thực tiễn phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt là cuộc khủng hoảng tài chính có quy mô lớn trên bình diện toàn cầu đã đặt ra yêu cầu phát triển bền vững. Một loạt vấn đề được đưa ra là quan hệ giữa tăng trưởng và phát triển, những thành tố bảo đảm cho sự phát triển bền vững và quan hệ biện chứng của các thành tố đó; vai trò của văn hóa, cách thức chỉ đạo và tổ chức thực tiễn để bảo đảm cho sự phát triển bền vững. Đó là các vấn đề cần được giải quyết của mỗi quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam.
Trang 1PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU
Từ những năm cuối của thế kỷ XX, thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là cuộc khủng hoảng tài chính có quy mô lớn trên bình diện toàn cầu đã đặt ra yêu cầu phát triển bền vững Một loạt vấn đề được đưa ra là quan hệ giữa tăng trưởng và phát triển, những thành tố bảo đảm cho sự phát triển bền vững và quan hệ biện chứng của các thành tố đó; vai trò của văn hóa, cách thức chỉ đạo
và tổ chức thực tiễn để bảo đảm cho sự phát triển bền vững Đó là các vấn đề cần được giải quyết của mỗi quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam
Sự phát triển bền vững của đất nước gồm các trụ cột cơ bản là bền vững
về kinh tế, bền vững về chính trị - xã hội, bền vững về môi trường và bền vững
về văn hóa Trong điều kiện vô cùng phức tạp và rất khó lường của thế giới hiện nay, khi mà nước ta đang trong tình trạng "phát triển kém bền vững cả về kinh
tế, văn hóa, xã hội và môi trường" thì văn hóa ngày càng có vị trí và vai trò đặc biệt hơn Muốn phát triển bền vững đất nước, chúng ta rất cần một tầm nhìn lâu dài, tổng thể, bao quát nhiều mặt và toàn diện; rất cần một cách nhìn và cách tiếp cận hệ thống dân tộc, vừa tiếp thu có chọn lọc những giá trị, cả trong quá khứ lẫn hiện tại, của các nền văn hóa và khoa học hiện đại khác của thế giới trong quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng Để làm rõ hơn vấn đề trên, tôi đã lựa
chọn chủ đề: “Quan điểm của Đảng ta về vai trò của văn hóa, con người Việt Nam đối với sự phát triển bền vững đất nước”.
Trang 2PHẦN II: NỘI DUNG
I Lý luận chung về văn hóa
1 Khái niệm văn hóa
Theo thống kê chưa đầy đủ, cho đến nay đã có hàng ngàn định nghĩa văn hóa trong tài liệu phổ thông, hàn lâm đến môi trường truyền thông báo chí, Internet Và nhân loại vẫn tiếp tục bổ sung, làm rõ nội hàm khái niệm văn hóa Chẳng hạn như:
- Văn hóa là "tri quyển" (tức không gian trí tuệ của nhân loại vừa hữu hình
lại vừa vô hình) cùng song trùng tồn tại với không gian sống của đại tự nhiên (là
sinh quyển bao gồm thạch quyển, khí quyển và thủy quyển)
- Văn hóa là cái còn lại sao khi người ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học tất cả
- Văn hóa là toàn bộ những gì phi tự nhiên, là sự "nhân hóa" tự nhiên của con người
- Văn hóa là thiên nhiên thứ hai do loài người sáng tạo ra
Tuy văn hóa là khái niệm đã nghĩa nhưng vẫn có những điểm chung được
đa số giới chuyên môn thừa nhận như sau:
- Về phương diện loài, văn hóa là sản phẩm đặc hữu chỉ có ở loài người,
nó là cái dùng để phân biệt giữa con người và động vật
- Về phương diện cá nhân, văn hóa là sức mạnh bản chất của con người,
thể hiện một trong hoạt động sống và phương thức sống của con người, thể hiện trong bản thân con người và tầm vóc phát triển của con người
- Về phương diện đời sống, văn hóa là phương thức tồn tại độc đáo của xã
hội người, khác về cơ bản với tổ chức đời sống của quần thể động vật
Trang 3- Về phương diện biểu hiện, văn hóa thông qua hệ thống biểu tượng mà
truyền đạt trong xã hội, được con người bắt chước, học tập, chứ không phải di truyền theo con đường sinh học
Văn hóa là hiện tượng xã hội gắn liền với sự tồn tại và phát triển của loại người Văn hóa là dấu hiệu phân biệt giữa người và động vật Văn hóa được xem
là tổng thể toàn bộ ý thức xã hội của con người Đó là trí tuệ, hiểu biết của nhân loại được sáng tạo và hình thành trong lao động và hoạt động thực tiễn ở một hoàn cảnh cụ thể (với không gian và thời gian xác định trong dòng chảy lịch sử, cộng đồng xã hội) nhằm hướng tới mục đích sinh sống, tồn tại và phát triển Do
đó, con người ở những điều kiện tự nhiên khác nhau sẽ có cách ứng xử riêng bằng hiểu biết của họ với vùng tự nhiên đó, tạo ra văn hóa vùng miền Từ trí tuệ, hiểu biết nảy sinh ra quan niệm về các uy ước cộng đồng lặp đi, lặp lại theo thời gian, hình thành tập quán, phong tục có tác dụng điều chỉnh hành vi xã hội, thói quen hàng ngày của con người
2 Bản chất, cấu trúc, chức năng của văn hóa
Về bản chất, có thể hiểu văn minh là khái niệm dùng để chỉ trạng thái phát triển của xã hội khi đã đạt đến trình độ nhất định được đánh dấu bằng sự ra đời của chữ viết, sự hình thành tổ chức nhà nước, có một trình độ kỹ thuật phát triển cao phục vụ sản xuất và các nhu cầu của đời sống tinh thần theo xu hướng nhân bản hóa Văn minh là trình độ của một nền văn hóa, là nấc thang của một nền văn hóa trong tiến trình phát triển Thông thường, khái niệm văn minh cũng được dùng để chỉ trình độ phát triển của nhân loại đạt tới trong một thời điểm lịch sử nào đó Chẳng hạn, người ta hay nói đến văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp, văn minh hậu công nghiệp
Trang 4Về cấu trúc của một nền văn hóa, thông thường, người ta chia thành hai lĩnh vực: văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Văn hóa vật chất là các giá trị văn hóa hướng tới đáp ứng nhu cầu vật chất của con người (nhu cầu ăn, mặc, ở, đi lại ) Văn hóa tinh thần là giá trị văn hóa hướng tới đáp ứng nhu cầu tinh thần của con người (hệ tư tưởng, văn hóa chính trị, văn hóa đạo đức, văn hóa thẩm mỹ, văn hóa khoa học, giáo dục lối sống, tín ngưỡng, tôn giáo, nghệ thuật ) Tuy nhiên, việc chia cơ cấu văn hóa thành hai bộ phận như trên chỉ có ý nghĩa tương đối, bởi vì không có hiện tượng văn hóa nào không dựa vào các yếu tố vật chất mà có thể tồn tại và phát triển được Trong đời sống xã hội, không có gì thuần túy chỉ là vật chất hoặc thuần túy chỉ là tinh thần Hai bộ phận "văn hóa vật chất" và "văn hóa tinh thần" luôn tác động lẫn nhau, thâm nhập vào nhau và làm tiền đề cho nhau Do vậy, để phát triển một nền văn hóa, người ta phải tác động vào cả hai yếu tố, hai
bộ phận của nó Đây chính là ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu cơ cấu của văn hóa
Như vậy, xét về phương diện cấu trúc, văn hóa là hóa là hoạt động tinh thần của con người hướng tới sáng tạo các giá trị chân, thiện, mỹ Tổng thể các hoạt động văn hóa tạo nên "thiên nhiên thứ hai" nuôi dưỡng con người Chính với ý nghĩa đó, văn hóa có những chức năng xã hội đặc biệt Chức năng của một
sự vật, hiện tượng là mối quan hệ, là sự tác động của sự vật, hiện tượng ấy với các sự vật, hiện tượng khác trong cùng một hệ thống Văn hóa là một sự vật, một hiện tượng trong đời sống xã hội nên nó cũng có quan hệ và tác động đến các sự vật, hiện tượng khác của đời sống xã hội
3 Quy luật vận động, phát triển của văn hóa
Cũng như mọi hiện tượng tự nhiên và xã hội, văn hóa luôn nằm trong quá trình phát triển và biến đổi không ngừng Sự phát triển từ thấp đến cao, sự thay
Trang 5đổi từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác là hiện tượng thường xuyên xảy ra trong lịch sử Cắt nghĩa một cách khoa học các hiện tượng đó có nghĩa là chỉ ra quy luật phát triển của văn hóa Vậy các quy luật vận động, phát triển của văn hóa là gì? Trước hết phải thấy rằng, văn hóa là hoạt động tinh thần, thuộc về ý thức của con người Vì vậy, sự phát triển của văn hóa chịu sự quy định của cơ sở kinh tế, chính trị của một chế độ xã hội nhất định Tách rời khỏi cơ sở kinh tế và chính trị ấy sẽ không thể hiểu được nội dung, bản chất của văn hóa
Văn hóa, theo nghĩa đích thực của nó, bao giờ cũng vươn tới chân, thiện,
mỹ Chính trong quá trình đó, văn hóa hướng tới nhân dân, hướng tới các tư tưởng chính trị tiên tiến của thời đại Đây chính là quy luật kế thừa của văn hóa Vậy thế nào là kế thừa trong phát triển văn hóa? Theo quan điểm duy vật biện chứng, kế thừa là một trong những mặt bản chất nhất của quy luật phủ định của phủ định biểu hiện ra trong tự nhiên, xã hội và tư duy như là mối liên hệ tất yếu khách quan giữa cái cũ và cái mới trong quá trình phát triển
II Quan điểm của Đảng về vai trò của văn hóa, con người Việt Nam đối với sự phát triển bền vững đất nước
1 Quá trình phát triển tư duy lý luận của Đảng
Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng ta luôn khẳng định
vị trí và vai trò to lớn của văn hóa trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội Theo yêu cầu và nhiệm vụ cụ thể của từng giai đoạn cách mạng, Đảng ta chủ trương phát huy đến mức cao nhất vai trò và tác dụng của văn hóa, của đội ngũ những người hoạt động văn hóa
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: "Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận Anh chị em là chiến sỹ trên mặt trận ấy Cũng như các chiến sỹ khác, chiến
Trang 6sỹ nghệ thuật có nhiệm vụ nhất định, tức là phụng sự kháng chiến, phụng sự Tổ
quốc, phụng sự nhân dân"
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986) đã mở ra công cuộc đổi mới toàn diện đất nước Cùng với sự đổi mới về mặt tư duy, nhất là tư duy kinh tế, trong những năm gần đây, Đảng ta đã có những tìm tòi, đổi mới sâu sắc trong tư duy về văn hóa, khẳng định sâu sắc hơn nữa về vai trò và tác dụng của văn hóa trong công cuộc xây dựng đất nước thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội Nghị quyết 05-NQ/TW ngày 28-11-1987 của Bộ Chính trị về "đổi mới và nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lý văn học, nghệ thuật và văn hóa, phát huy khả năng sáng tạo, đưa văn học, nghệ thuật và văn hóa phát triển lên một bước mới" đã xác định văn hóa là "bộ phận trọng yếu của cách mạng tư tưởng và văn hóa, là động lực mạnh mẽ, đồng thời là mục tiêu trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội"
Kế thừa những quan điểm của Đại hội VI, văn kiện Đại hội VII của Đảng
đã nhấn mạnh cần coi trọng động lực kinh tế và động lực tinh thần của sự phát
triển: "Kết hợp động lực kinh tế với động lực tinh thần, thực hiện hài hòa lợi ích
cá nhân, tập thể và xã hội, phát huy lòng yêu nước và tự hào dân tộc, truyền thống cách mạng và kháng chiến, ý chí tự lực tự cường, cần kiệm xây dựng đất nước, tạo ra phong trào quần chúng phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh" Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khóa VII (1993) nêu rõ: "Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, một động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời là một mục tiêu của chủ nghĩa xã hội" Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (1998) tiếp tục khẳng định: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội Xây dựng và phát triển kinh tế
Trang 7nhằm mục tiêu văn hóa, vì xã hội công bằng, văn minh, con người phát triển toàn diện Văn hóa là kết quả của kinh tế đồng thời là động lực của sự phát triển kinh
tế Các nhân tố văn hóa phải gắn chặt chẽ với đời sống và hoạt động xã hội trên mọi phương tiện chính trị, kinh tế, xã hội, luật pháp, kỷ cương biến thành nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của phát triển"
Không dừng lại ở việc nhấn mạnh tầm quan trọng và vai trò to lớn của văn hóa đối với sự phát triển, Kết luận Hội nghị lần thứ mười Ban Chấp hành Trung ương khóa IX (2004) đã xác lập vị trí của văn hóa là một trong ba bộ phận hợp thành sự phát triển bền vững, toàn diện của đất nước: "Đảm bảo sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng, chỉnh đốn Đảng là then chốt với không ngừng nâng cao văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội, tạo nên sự phát triển đồng bộ của bao lĩnh vực trên chính là điều kiện quyết định đảm bảo cho sự phát triển toàn diện và bền vững của đất nước"
Đại hội lần thứ X, XI và XII của Đảng tiếp tục nhấn mạnh vai trò cực kỳ quan trọng của văn hóa đối với sự phát triển đất nước Như vậy, văn hóa không đứng ngoài phát triển Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội; văn hóa là nhân tố nội sinh, sức mạnh mềm quan trọng đảm bảo sự phát triển bền vững đất nước
2 Vai trò của văn hóa, con người Việt Nam đối với sự phát triển bền vững đất nước
Trong các văn kiện Đảng thời kỳ đổi mới, Đảng ta luôn khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa, con người đối với sự phát triển như sau:
Thứ nhất, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội
Luận điểm văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội được nêu ra từ Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1993), và sau đó được các văn kiện của các Đại
Trang 8hội tiếp theo tiếp tục phát triển và khẳng định Khái niệm "nền tảng" tinh thần được hiểu là không gian tinh thần của cộng đồng, bầu không khí tinh thần, khí thế của đông đảo quần chúng nhân dân và của cộng đồng dân tộc, hệ tư tưởng tình cảm, niềm tin, khát vọng của con người, các quan niệm đạo lý, pháp lý đạt chuẩn mực chân, thiện, mỹ Vai trò nền tảng tinh thần của xã hội của văn hóa chính là sức mạnh của hệ thống giá trị văn hóa Việt Nam trong hiện tại và trong quá khứ Truyền thống của nền văn hóa dân tộc (hữu hình và vô hình) là một dòng chảy tinh thần được hun đúc qua hàng ngàn năm lịch sử, có tác dụng chi phối, điều chỉnh hành vi xã hội của con người
Trong lịch sử của dân tộc ta, vai trò của văn hóa với tư cách là nền tảng tinh thần của xã hội (văn hiến) có tác động to lớn đối với cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước và phát triển kinh tế - xã hội (như hào khí Đông
A thời đại nhà Trần, tinh thần đánh giặc ngoại xâm của nghĩa quân Lam Sơn với
sự xuất hiện nhà Lê, tinh thần quyết chiến, thần tốc đại phá quân Thanh của Quang Trung Nguyễn Huệ )
Thứ hai, văn hóa là mục tiêu của sự phát triển
Bản chất của văn hóa là sáng tạo vươn lên các giá trị chân, thiện, mỹ cao đẹp, tạo nên tinh thần nhân văn cho con người, đem hạnh phúc đến cho mỗi con người và toàn nhân loại Mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội theo hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là nhằm giải phóng con người khỏi áp bức bóc lột, đem hạnh phúc đến cho con người Cho nên, một nền văn hóa đạt trình độ cao (chân, thiện, mỹ) chính là mục tiêu của sự phát triển kinh tế - xã hội, là điều mà quá trình phát triển của nhân loại hướng tới
Trong nhiều thập niên của thế kỷ XX, trên thế giới, không ít lý thuyết đã quan niệm tăng trưởng kinh tế là mục tiêu duy nhất của phát triển Đó là quan
Trang 9niệm phiến diện Cần thay đổi một cách cơ bản quan niệm về mục tiêu phát triển Xét đến cùng mục tiêu đó phải là văn hóa, là nâng cao chất lượng cuộc sống của con người, với bảo đảm sao cho kết hợp hài hòa giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần, giữa mức sống cao và lối sống đẹp, không chỉ cho một số ít người
mà cho đại đa số, không chỉ cho thế hệ hiện nay mà cho thế hệ mai sau Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011) khẳng định: "Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà
bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển" Phát triển con người được nhận thức "là trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời là chủ thể của phát triển Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, với quyền và lợi ích của dân tộc, đất nước
và quyền làm chủ của nhân dân"
Khi coi văn hóa là mục tiêu của sự phát triển kinh tế - xã hội cũng có nghĩa là toàn bộ sự phát triển kinh tế - xã hội phải hướng tới phát triển con người, phát triển xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của xã hội theo tiêu chí phát triển mới HDI (mức sống, tuổi thọ bình quân và trình độ học vấn) Phải đặt con người vào vị trí trung tâm của sự phát triển (kết hợp sử dụng nguồn nhân lực với sử dụng mọi nguồn lực khác ) Là mục tiêu của phát triển, văn hóa thể hiện "trình độ được vun trồng" ngày càng đầy đủ, ngày càng toàn diện của con người về thể lực, trí lực và nhân cách để mỗi người (và cộng đồng xã hội) được hưởng một cuộc sống ngày càng tiến bộ, dân chủ, văn minh hơn Và như vậy, mục tiêu của phát triển phải được nhìn nhận như là một tiến trình giải phóng con người, phát huy nguồn nhân lực con người Quan niệm về mục tiêu phát
Trang 10triển như vậy phù hợp với khát vọng lâu đời của nhân loại tiến bộ Đó cũng là lý tưởng, là mục đích phấn đấu của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta Mục tiêu phấn đấu "Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh" là định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời cũng chính là mục tiêu của văn hóa, nếu hiểu theo nghĩa rộng nhất của khái niệm này
Thứ ba, văn hóa, con người là động lực, là sức mạnh nội sinh đảm bảo sự phát triển bền vững đất nước
Trong những thế kỷ trước, để phát triển kinh tế người ta thường nhấn mạnh đến việc khai thác các yếu tố lao động và đất đai, và nếu biết kết hợp lao động và đất đai thì của cải sẽ sinh sôi, nảy nở Ngày nay, trong điều kiện của các cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, đặc biệt là cách mạng công nghiệp 4.0, 5.0
và kỷ nguyên kinh tế số, yếu tố quyết định cho sự phát triển chính là trí tuệ, tri thức, thông tin, là sáng tạo và đổi mới không ngừng nhằm tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần ngày càng cao, đáp ứng nhu cầu đa dạng của các cá nhân và cộng đồng
Trong thời đại ngày nay, nguồn gốc của sự giàu có không chỉ là tài nguyên thiên nhiên, vốn, kỹ thuật mà yếu tố ngày càng có ý nghĩa quan trọng và quyết
định là nguồn lực con người, là tiềm năng sáng tạo của con người Tiềm lực sáng
tạo và đổi mới không ngừng nhằm tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần ngày càng cao, đáp ứng nhu cầu đa dạng của các cá nhân và cộng đồng
Trên thế giới, không ít quốc gia có nguồn tài nguyên thiên nhiên hạn hẹp nhưng lại có kinh tế rất phát triển, xã hội văn minh chính là coi trọng việc nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, nhân tài, thực sự đề cao vai tro động lực văn hóa trong phát triển Đảng ta coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, chính là coi trọng nguồn lực văn hóa, động lực văn hóa của sự phát triển đất nước Hệ