Bài giảng các khái niệm sinh lý bệnh

Hy Lạp và La Mã cổ đại: thế kỷ VI trước côngnguyên - II sau công nguyên Pythagoras: 580-498 TCN Vũ trụ được cấu tạo bởi 4 nguyên tố gồm Thổ khô, Khí ẩm, Hỏa nóng, Thủy lạnh phù hợp về t

CÁC KHÁI NIỆM SINH LÝ BỆNH

MỤC TIÊU

1. Trình bày quan niệm về bệnh và các yếu tố

liên quan

2. Trình bày quan niệm về bệnh nguyên và

xếp loại bệnh nguyên

3. Trình bày quan niệm về bệnh sinh và các

yếu tố ảnh hưởng đến quá trình bệnh sinh

KHÁI NIỆM VỀ BỆNH

KHÁI NIỆM VỀ BỆNH

Nhiệm vụ của thầy thuốc:

Đấu tranh chống lại bệnh tật

Bệnh là đối thủ

Ta phải:

- Có quan niệm đúng đắn về bệnh

- Phải nằm được bản chất của bệnh

- Bệnh là gì?

Tùy thuộc vào sự tiến bộ của khoa hoc:

- Khoa học chưa tiến bộ → dựa vào niềm tin

- Khoa học tiến bộ → dựa vào nền tảng khoa học

MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ BỆNH TRONG LỊCH SỬ

Thời mông muội: giải thích bệnh tật bằng thần

quyền

Bệnh là sự trừng phạt của các đấng thần linh

đối với con người

Chữa bệnh bằng cách dùng lễ vật để cầu xin

THỜI CÁC NỀN VĂN MINH CỔ ĐẠI

Trung Quốc cổ đại: 3000 năm

trước công nguyên

Danh Y: Hoa Đà, Biển Thước

Vạn vật được chi phối bởi: thuyết

Ngũ hành (kim, Mộc, Thủy, Hỏa,

Thổ), thuyết Âm – Dương

Bệnh do Sự mất cân bằng âm

dương, rối loạn quan hệ tương

sinh tương khắc của ngũ hành

chữa bệnh là điều chỉnh sự

mất cân bằng đó

Hoa Đà

Ai cập cổ đại: 3000 năm trước công nguyên

Biết dùng thuốc phiện, thầu dầu, muối đồng, muối

thủy ngân

Phương pháp xử trí vết thương không khác ngày

nay

Từ viêm (schememet) đã có 1650 năm trước công

nguyên

Quan niệm: theo thuyết Pneuma (sinh khí)

- Sự sống là do các chất khí

Bệnh là do hít khí xấu (thần thánh, ma quỷ hay

do linh hồn)

Cổ Ấn Độ: 1500 năm trước công nguyên

Văn minh Ấn Độ: theo triết học đạo Phật

Sống là một vòng luân hồi, 4 giai đoạn: sinh, lão,

bệnh, tử

Con người có linh hồn (sống), khi linh hồn thoát

khỏi thể xác → chết

Bệnh là sự đấu tranh của linh hồn duy trì sự vận

động bình thường của thể xác

Hy Lạp và La Mã cổ đại: thế kỷ VI trước công

nguyên - II sau công nguyên

Pythagoras: (580-498 TCN)

Vũ trụ được cấu tạo bởi 4 nguyên tố gồm Thổ

(khô), Khí (ẩm), Hỏa (nóng), Thủy (lạnh)

phù hợp về tỉ lệ, tính chất và cân bằng → tạo ra

sức khỏe

Bệnh là mất hài hòa, mất cân bằng giữa các

nguyên tố

Hippocrate: (469 - 377 TCN)

Ông tổ của y học

Quan niệm về bệnh có tính duy

vật thô sơ, tách y học ra khỏi

thần học duy tâm

- Học thuyết về thể dịch: tồn tại

theo tỷ lệ cân bằng nhất định

 Máu đỏ do tim sản xuất (nóng)

 Dịch nhầy do não sản xuất (lạnh)

 Máu đen do lách sản xuất (ẩm)

 Mật vàng do gan sản xuất (khô)

Bệnh là do mất cân bằng về tỷ lệ

và quan hệ của 4 dịch trên

Thời kỳ Trung cổ và thời kỳ Phục hưng:

Thời kỳ Trung cổ: (thế kỷ IV-XIV) bệnh là sự trừng

phát của Chúa đối với tội lỗi con người

Chữa bệnh bằng cầu xin

Paracelcius (1493-1541): có 3 chất nối con người với

vũ trụ

- Lưu huỳnh: cháy được → sức mạnh của linh hồn

- Thủy ngân: nguyên tố lỏng →năng lực của trí tuệ

- Muối: nguyên lý của vật chất

Bệnh là rối loạn cân bằng những chất này

Thời kỳ Phục hưng: (thế kỷ XIV – XVII)

Andre Vesale: mổ xác chết

Cuối thế kỷ XVII: Y học có nghiên cứu về hình thái,

chức năng

Giải phẫu học và Sinh lý học ra đời đặt nền móng để

y học: cổ truyền →hiện đại

- Descartes: bệnh là do cổ máy sinh học bị hư hỏng

- Sylvius: bệnh là do các rối loạn hóa học trong cơ thể

Thế kỷ XVIII - XIX:

Phát minh ra kính hiển vi, thuốc nhuộm

Y học thực nhiệm

Rất nhiều quan niệm về bệnh

 Virchow: Thuyết bệnh lý tế bào, bệnh là do tổn

thương tế bào

 Claud Benard: Thuyết rối loạn hằng định nội môi

Nội môi và ngoại cảnh có liên quan với nhau, ngoại

cảnh luôn thay đổi để nội môi được ổn định

Bệnh hoặc chết chỉ là rối loạn hoặc tan vỡ cơ chế trên

 Freud: bệnh là do rối loạn mất cân bằng giữa ý

thức, tiềm thức và bản năng

Thế kỷ XX:

Sự phát triển vượt bậc của nhiều ngành khoa học

Tồn tại quan niệm tách người làm 2 phần: xác-hồn

 Sigmund Freud (1956-1939): bệnh chỉ là sản

phẩm của sự chèn ép của ý thức trên tiềm thức

 Pavlov (Nga): Rối loạn hoạt động phản xạ của hệ

thần kinh

Thế kỷ XX được coi là thế kỷ của cách mạng khoa

học kỹ thuật

Nhưng khái niệm về bệnh vẫn chưa có gì rõ ràng

so với trước đây

QUAN NIỆM VỀ BỆNH HIỆN NAY

Ngày nay: Chưa thể có định nghĩa đầy đủ về bệnh

Chỉ có một số quan điểm giúp thầy thuốc có thái độ

xử trí đúng

 Quan niệm sức khỏe – WHO (1946): “Sức khỏe là

tình trạng thỏa mái về tinh thần, thể chất và giao

tiếp xã hội chứ không phải là tình trạng vô bệnh vô

tật”

 Theo các nhà y học: “sức khỏe là tình trạng lành

lặn của cơ thể về cấu trúc và chức năng, cũng như

khả năng điều hòa giữ thăng bằng nội môi, phù hợp

và thích nghi với sự thay đổi của hoàn cảnh”

MỘT SỐ KHÁI NIỆM BỆNH CẦN CHÚ Ý:

1. Bệnh khi có tổn thương, lệch lạc, rối loạn trong cấu

trúc và chức năng (từ phân tử, tế bào, mô, cơ

quan, toàn cơ thể)

2. Do những nguyên nhân cụ thể có hại đã tìm ra hay

chưa tìm ra

3. Bệnh có tính chất một cân bằng mới: đứng trước

mọi tác nhân có khả năng làm thay đổi hằng định

của cơ thể, cơ thể sẽ tích cực chống đỡ nhờ khả

năng bảo vệ và cuối cùng sẽ tạo ra một cân bằng

mới Cân bằng mới không tồn tại kéo dài mà có

khuynh hướng trở về cân bằng cũ Nếu yếu tố gây

bệnh thắng thì bệnh ngày càng nặng và tử vong

4. Bệnh làm giảm khả năng thích nghi với ngoại cảnh

5. Bệnh làm giảm khả năng lao động và hòa nhập xã

hội

1. Cơ quan mắc bệnh: bệnh tim, bệnh gan, bệnh

thận,…

2. Nguyên nhân gây bệnh: bệnh nhiễm khuẩn,

bệnh nghề nghiệp,…

3. Tuổi và giới: Bệnh sản phụ, bệnh nhi, bệnh tuổi

già,…

4. Sinh thái, địa dư: Bệnh xứ lạnh, bệnh nhiệt

đới,…

5. Bệnh sinh: bệnh dị ứng, bệnh tự miễn,…

XẾP LOẠI BỆNH

KHÁI NIỆM VỀ BỆNH NGUYÊN

ĐỊNH NGHĨA

Bệnh nguyên học là môn học nghiên cứu về

nguyên nhân gây bệnh với các đặc điểm:

 Bản chất của nguyên nhân

 Cơ chế tác động của nguyên nhân gây

bệnh

 Điều kiện thuận lợi và không thuận lợi để

nguyên nhân phát huy tác dụng

MỘT SỐ QUAN NIỆM SAI LẦM VỀ BỆNH

NGUYÊN HỌC TRONG QUÁ KHỨ

1 Thuyết một nguyên nhân: mọi bệnh đều do

vi khuẩn gây ra

2 Thuyết điều kiện: để gây được bệnh phải có

một tập hợp các điều kiện, mỗi điều kiện quan

trọng ngang nhau, trong đó nguyên nhân cũng

chỉ là một điều kiện

3 Thuyết thể tạng: bệnh có thể tự phát không

cần nguyên nhân, bệnh phát ra nặng hay nhẹ

tùy “tạng” của mỗi người

QUAN NIỆM KHOA HỌC VỀ BỆNH NGUYÊN

 Nguyên nhân gây bệnh là yếu tố có hại khi

tác động lên cơ thể sẽ quyết định bệnh phát

sinh và các đặc điểm của bệnh

 Điều kiện: phát huy tác dụng của nguyên

nhân

→ Gây bệnh → yếu tố bệnh nguyên

→ Qui luật nhân quả

QUAN NIỆM KHOA HỌC VỀ BỆNH NGUYÊN

1 Quan hệ giữa nguyên nhân và điều kiện:

Nguyên nhân gây bệnh quyết định sự phát sinh

và các đặc điểm của bệnh

Điều kiện gây bệnh hỗ trợ sự phát sinh bệnh

2 Sự hoán đổi: Nguyên nhân gây bệnh trong

trường hợp này có thể là điều kiện trong

trường hợp khác và ngược lại

3 Nguyên nhân và hậu quả:

Mỗi bệnh (hậu quả) đều có nguyên nhân nhất định

quyết định và nguyên nhân có trước hậu quả

Có nguyên nhân nhưng không nhất thiết phải có

hậu quả nếu không có điều kiện

Cùng một nguyên nhân có thể có những hậu quả

khác nhau tùy theo điều kiện

Một hậu quả (triệu chứng bệnh) có thể do nhiều

nguyên nhân khác nhau gây ra

4 Sự phản ứng của cơ thể:

Tác dụng của nguyên nhân còn phụ thuộc

vào sự phản ứng của cơ thể, bởi vậy, có thể

coi phản ứng của cơ thể là một điều kiện

của sự hình thành bệnh Cùng một nguyên

nhân, mỗi cơ thể có thể phản ứng rất khác

nhau, do đó hậu quả có thể khác nhau

PHÂN LOẠI BỆNH NGUYÊN

1 Nguyên nhân bên trong:

Yếu tố di truyền

Thể tạng

2 Nguyên nhân bên ngoài:

Yếu tố cơ học

Yếu tố lý học

Yếu tố hóa học

Yếu tố sinh học

Yếu tố xã hội

KHÁI NIỆM VỀ BỆNH SINH

ĐỊNH NGHĨA

Bệnh sinh học là môn học về cơ chế phát sinh,

phát triển, tiến triển và kết thúc của một bệnh

Một bệnh diễn biến đầy đủ qua bốn thời kỳ

Trong từng thời kỳ có sự đấu tranh tích cực giữa

tác nhân gây bệnh và cơ thể → rối loạn biểu hiện

ra ngoài bằng các triệu chứng

Bệnh sinh học tìm hiểu:

- Quá trình diễn biến giữa tác nhân gây bệnh và

cơ thể

- Cơ chế của từng rối loạn

- Cơ chế của từng triệu chứng của từng giai đoạn

bệnh

Thời kỳ ủ bệnh (tiềm tàng): không có biểu hiện

lâm sàng Nhiều bệnh cấp tính có thể không có

thời kỳ này (bỏng, điện giật,…)

Thời kỳ khởi phát: xuất hiện một số triệu

chứng đầu tiên khó chẩn đoán chính xác (xét

nghiệm có vai trò rất lớn)

Thời kỳ toàn phát: triệu chứng đầy đủ và điển

hình nhất, tuy nhiên vẫn có những thể không

điển hình

Thời kỳ kết thúc: Có thể khác nhau tùy bệnh,

tùy cá thể bệnh nhân: khỏi, chết, di chứng, trở

thành mạn tính,…

CÁC THỜI KỲ CỦA MỘT BỆNH

VAI TRÒ BỆNH NGUYÊN TRONG QUÁ TRÌNH

BỆNH SINH

Bệnh nguyên giữ vai trò quan trọng trong diễn

biến của bệnh

Diễn tiến của bệnh: tùy thuộc vào

- Cường độ

- Thời gian tác dụng Nguyên nhân gây bệnh

- Ví trí tác dụng

VAI TRÒ CỦA TÍNH PHẢN ỨNG

1 Định nghĩa:

Tính phản ứng là khả năng đáp ứng của cơ thể

đối với mọi kích thích bình thường hoặc bệnh lí

2 Các yếu tố ảnh hưởng đến tính phản ứng của

cơ thể (4 yếu tố):

 (1)Yếu tố tâm thần kinh

 (2)Yếu tố nội tiết

 ACTH và corticosteroids

 Thyroxin

 (3)Giới và tuổi

 (4)Yếu tố môi trường

VAI TRÒ CỦA TÍNH PHẢN ỨNG TRONG

BỆNH SINH

1 Định nghĩa:

Tính phản ứng là khả năng đáp ứng của cơ thể

đối với mọi kích thích bình thường hoặc bệnh lí

2 Các yếu tố ảnh hưởng đến tính phản ứng của

cơ thể (4 yếu tố):

 (1)Yếu tố tâm thần kinh:

 Trạng thái của vỏ não (hưng phấn hay ức chế)

 Loại thần kinh

 Lời nói và tư tưởng

 Ảnh hưởng của thần kinh thực vật

(2)Yếu tố nội tiết

 ACTH và corticosteroids: góp phần quan trọng khi

bệnh nguyên gây ra những trạng thái viêm có

cường độ quá mạnh Tác dụng sẽ xấu đối với

bệnh sinh khi cơ thể suy kiệt, bị đe dọa nhiễm

khuẩn hoặc nhiễm khuẩn mà không có các loại

kháng sinh thích hợp

Thyroxin: Có vai trò rất lớn trong phản ứng tạo

cơn sốt và huy động năng lượng chống lại tác

nhân gây bệnh

(3)Giới và tuổi

(4)Yếu tố môi trường:

Thời tiết: nhiệt độ môi trường, độ ẩm, sức gió,…

Chế độ dinh dưỡng

VẤN ĐỀ TOÀN THÂN VÀ TẠI CHỖ

TRONG BỆNH SINH HỌC

Bệnh là một phản ứng toàn thân mà biểu hiện tại

chỗ là chủ yếu

Quá trình bệnh lí tại chỗ phụ thuộc vào tình trạng

toàn thân và ảnh hưởng sâu sắc đến toàn thân

Sức đề kháng tại chỗ sẽ tốt nếu cơ thể khỏe mạnh,

hệ miễn dịch tốt → yếu tố gây bệnh sẽ sớm bị loại

trừ

Tổn thương tại chỗ do bất kỳ nguyên nhân nào đều

ảnh hưởng đến toàn thân

QUAN HỆ NHÂN QUẢ VÀ VÒNG XOẮN

BỆNH LÝ TRONG BỆNH SINH HỌC

Những bệnh phức tạp thường diễn biến qua

nhiều khâu theo trình tự nhất định và có liên quan

mật thiết

Trong quá trình bệnh sinh, nguyên nhân ban đầu

gây ra những hậu quả nhất định Những thay đổi

này lại trở thành nguyên nhân của nhiều rối loạn

tiếp theo… kết quả là quá trình bệnh lí không

ngừng phát triển, bệnh ngày càng nặng thêm

VÒNG XOẮN BỆNH LÝ

- Quá trình bệnh lý thường tiến triển và phát triển

qua nhiều giai đoạn

- Các giai đoạn theo một trình tự nhất định có

liên quan mật thiết với nhau

- Bệnh sinh nghiên cứu về cơ chế bệnh của các

giai đoạn đó, cũng như mối tương tác giữa các

giai đoạn đó với nhau

- Trong quá trình bệnh lý, giai đoạn sau tác dụng

ngược lại giai đoạn trước làm cho tình trạng

bệnh ngày càng nặng thêm, đó là vòng xoắn

bệnh lý

Chấn thương

Thiếu oxy máu

KT TKTW

HP /ƯC

RL tuần hoàn

Giảm HA

Sốc

Độc chất

Vòng xoắn bệnh lý

Mô hình vòng xoắn bệnh lý trong tiêu chảy cấp

Vòng xoắn bệnh lý

Suy giảm chức năng Mất máu

Tìm kiếm được nuôi dưỡng Quá tải

HA tụt Thiếu oxy não

↑ chức năng tim

↑nhịp

co mạch

↓V tuần

hoàn

Vòng xoắn bệnh lý

Thức ăn giàu protein - E

Viêm ruột

cấp, bán cấp Suy mòn Kém hấp thu

Ruột dễ bị kích ứng

↑ nhu động ruột

Tiêu chảy, đau quặn

Viêm

mạn

Mô hình vòng xoắn trong hội chứng ruột dễ kích thích

Vòng xoắn bệnh lý