Cảm thức thời gian trong thơ nguyễn trãi

Song, tìm hiểu những cảm xúc, nhận thức, cảmthức thời gian của người nghệ sĩ mẫn cảm tình đời Ức Trai được thể hiện trong thơ để hiểu sâu sắc hơn từng trạng huống cảm xúc của nhà thơ qua

HỒ HOÀNG MỸ HẠNH

CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

Mã số

Người hướng dẫn: TS PHẠM THỊ NGỌC HOA

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Trãi (1380 - 1442) nổi bật trong lịch sử nước nhà trên tư cách làmột nhân vật thiên tài ở nhiều lĩnh vực Không chỉ là một nhà chính trị, ngoại giaoxuất sắc, Nguyễn Trãi còn là một nhà thơ mang tâm hồn trong sáng và trái tim mẫncảm với đời Người cùng thời và những người đời sau đã không ngớt lời ngợi ca

“ông tiên trong tòa ngọc” có tài làm hay, làm đẹp cho nước nhà: Hoàng các thanh

phong ngọc thự tiên/ Kinh bang hoa quốc cổ vô tiền (Nguyễn Mộng Tuân).

Vĩ nhân Nguyễn Trãi đã để lại cho dân tộc một thành tựu lớn về sự nghiệpvăn chương Người nghệ sĩ mẫn cảm, nhà Nho quan phương chính thống ấy đã gửilại hậu thế bao điều vinh quang cũng như những góc khuất tâm hồn đầy bi kịch

trong hai thi tập Ức Trai thi tập và Quốc âm thi tập Không chỉ hiện diện ở Việt

Nam, thơ Nguyễn Trãi còn có mặt ở nhiều diễn đàn văn học khác nhau trên thế giới

Đó là “Nhật kí thơ” được Ức Trai ghi lại các trạng huống cảm xúc trên mỗi chặngđường đời với những mốc thời gian, không gian đầy ám ảnh Như những viên ngọcsáng ngời theo năm tháng, thơ Nguyễn Trãi dù viết dưới hình thức quan phương(chữ Hán) hay bình dị (chữ Nôm) luôn thấm đượm tâm hồn của Nhà Nho nghệ sĩ

Ức Trai

1.2 Là thành tố quan trọng trong hệ thống thi pháp của sáng tác thơ ca trungđại Việt Nam, không gian, thời gian hiện hữu trong thi phẩm nhà thơ là lẽ đươngnhiên Yếu tố không gian, thời gian là phương tiện để thi nhân xây dựng thế giớinghệ thuật của mình Và cũng từ đây, "cánh cửa" thẩm mỹ này mở ra cho người đọcmọi thế hệ nhận diện nhiều chiều kích không gian, thời gian cùng với mọi giá trị tưtưởng, tình cảm được tác giả gửi gắm trong thi phẩm Là hình thức tồn tại của thếgiới nghệ thuật, yếu tố thời gian mang tính quan niệm, nhận thức và là sự chiếu ứngtoàn bộ tiềm lực tinh thần của con người Đó là mô hình thế giới độc lập mang tínhchủ quan và ý nghĩa tượng trưng của tác giả thể hiện trong tác phẩm Đó còn là môhình hóa các mối liên hệ về thời gian cuộc đời, không gian xã hội, đạo đức, về trật

tự thế giới đặt trong sự lựa chọn chủ ý của người nghệ sĩ

Tìm hiểu tư tưởng, tình cảm tâm hồn người nghệ sĩ khó có thể bỏ qua cácbình diện thời gian, không gian được phản ánh trong những sáng tác nghệ thuật.Nguyễn Trãi cũng không ngoại lệ Với khối lượng sáng tác trên 300 bài thơ dưới haihình thức chữ viết (chữ Hán và chữ Nôm), nhà thơ đã gửi vào đó những cảm xúc,nhận thức, suy tư về không gian và thời gian Hai yếu tố này được hiện hữu trongthơ với nhiều chiều kích, tầng bậc khác nhau Là một tác gia văn học trung đại, cuộcđời lại gắn với nhiều “mốc” thời điểm lịch sử đầy biến động, người anh hùng “côthế” đầy bi kịch Nguyễn Trãi… đã ghi dấu từng chặng đường đời đi qua bằngnhững trang thơ nhuốm đầy tâm trạng.

Nghiên cứu về người nghệ sĩ Nguyễn Trãi trên nhiều phương diện đã đượcđặt ra từ trước đến nay không hề ít Song, tìm hiểu những cảm xúc, nhận thức, cảmthức thời gian của người nghệ sĩ mẫn cảm tình đời Ức Trai được thể hiện trong thơ

để hiểu sâu sắc hơn từng trạng huống cảm xúc của nhà thơ qua từng thời điểm khácnhau trong cuộc đời nhà thơ là nhận diện cảm thức thời gian của nhà thơ vẫn còn bỏngõ Nghiên cứu cảm thức thời gian trong sáng tác nghệ thuật của Nguyễn Trãi lànghiên cứu sự tương quan giữa cái “tôi” của người nghệ sĩ Ức Trai với dòng chảythời gian trong suốt cuộc đời của nhà thơ

Tìm hiểu cảm thức thời gian thể hiện trong hai thi tập, một mặt nhận diện vaitrò ý nghĩa các kiểu thời gian biểu hiện trong thơ ca trung đại nói chung, thi phẩmNguyễn Trãi nói riêng; Mặt khác qua đó, khẳng định, nhận diện quan niệm, tưtưởng và tâm hồn tình cảm của nhà thơ trong từng thời đoạn lịch sử cụ thể Nhữngcăn cứ góp phần hoàn chỉnh chân dung nhà thơ Nguyễn Trãi hẳn có sự góp mặtkhông nhỏ của các dạng cảm thức thời gian được biểu hiện trong hai thi tập

Tiếp cận và lý giải các bình diện thời gian gắn với những cảm thức của nhàthơ được biểu hiện trong hai thi tập cũng là cách góp thêm cái nhìn đa chiều về tưtưởng, tình cảm người nghệ sĩ mẫn cảm Ức Trai Điều này cũng có nghĩa góp phầngợi ra cách hiểu và thẩm bình thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trãi, đồng thời mởrộng liên hệ mối quan hệ với thơ ca trung đại nói chung, nghiên cứu và giảng dạythơ văn Nguyễn Trãi nói riêng

Đề tài: Cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi của chúng tôi được thực

hiện, xuất phát từ những lý do trên

Bàn chuyên sâu về vấn đề cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi, chưa cómột công trình chuyên biệt nào dành riêng để khảo sát, nghiên cứu Song, các thành

tố thời gian và không gian nghệ thuật, nơi lưu giữ tồn chứa những giá trị tinh thầncủa tác phẩm vốn được coi là một biểu hiện quan trọng trong thi pháp thường đượccác nhà nghiên cứu quan tâm, lưu ý

Trước tiên, phải kể đến công trình Thi pháp văn học trung đại Việt Nam của

nhà nghiên cứu Văn học Trần Đình Sử Ở công trình này, tác giả đã dành sự quantâm về thời gian trong thơ trung đại nói chung với các nội dung mô hình chung củathời gian, thời gian bất biến, thời gian con người Gói gọn trong vài trang viết vớinội dung và các khái niệm về thời gian nghệ thuật theo thi pháp Văn học trung đại,nhà nghiên cứu lí giải vấn đề về thời gian nghệ thuật khá chặt chẽ Cụ thể, về thờigian trong thơ trung đại, tác giả đã xác định các khái niệm: Thời gian vũ trụ bất biến

trong thơ từ thế kỉ X- XVII: Vô thời gian trong thơ Thiền - loại thời gian “Bất biến,

thường trụ, bởi vì không sinh không diệt”[30; 197]; Thời gian lịch sử trong thơ

tương quan với thời gian vũ trụ - kiểu thời gian được không gian hóa với “tính bấtbiến của lịch sử hóa thân vào dấu tích” [30; 204]; Và cuối cùng là thời gian conngười với nỗi buồn thương u uất cá nhân… Mặc dù việc xác lập các mô hình thờigian không dành riêng cho thơ Nguyễn Trãi, nhưng với tính chất chung về mô hìnhcác kiểu thời gian thơ thời trung đại phần nào giúp người đọc nhận thức lý thuyết

chung về đặc trưng thời gian nghệ thuật trong thơ trung đại Việt Nam…

Cùng nhắc đến ý nghĩa của các giá trị thời gian được biểu hiện trong thơ ca

trung đại, trong công trình Văn học trung đại Việt Nam, tác giả Lê Trí Viễn (Chủ

biên) cũng đã đề cập đến cách hiểu thời gian thời trung đại Tác giả lí giải nhữngđiểm khác biệt trong nhận thức và cảm xúc của con người trung đại so với conngười hiện đại Tác giả phát hiện những biểu hiện của thời gian trong văn học trung

đại với những kiến giải: “Thời gian tuyến tính trôi chảy không ngừng, một qua

không trở lại (…) và là “thời gian chu kỳ đi rồi quay trở lại chứ không đi mất” [47;

19] Thời gian trong văn chương trung đại còn là “thời gian không trống rỗng trừu

tượng mà chất chứa một nội dung cụ thể (…) Thời gian nhuốm màu thiêng liêng và đạo đức”[47; 19] Tác giả nhấn mạnh thời gian chu kì có tác động mạnh mẽ và sâu

sắc hơn đến cảm quan của con người, đó là: “Thời gian vĩnh cửu (…) Ý thức về thời

gian chu kì sâu hơn và có sức xóa mờ thời gian tuyến tính” [47; 20] Tuy không

được tách ra thành một chương riêng biệt, song, cơ bản tác giả Lê Trí Viễn đã giúpngười đọc nhận thức và lí giải được những biểu hiện cơ bản về “kiểu” thời giantrong văn học trung đại Từ vấn đề được tác giả đặt ra và lý giải, chúng tôi xem lànhững gợi dẫn cần thiết để đi vào nghiên cứu cảm thức thời gian của một tác gia cụthể - tác gia Nguyễn Trãi

Phạm Hùng với bài viết Về diễn tiến của thơ trữ tình đời Trần (TCVH, Số 4/1983) in lại trong Công trình Trên hành trình văn học trung đại, tác giả chỉ ra

“diễn tiến” thời gian theo các cảm xúc thi nhân đời Trần Theo tác giả, Ở thời ThịnhTrần: “Thời gian là những cảm xúc thơ về một quá khứ vô cùng vinh quang và đầychiến thắng, cảm xúc trữ tình của các thi sĩ cũng gặp nhau trong sự hồi tưởng chiếncông của cha ông trên dòng sông Bạch Đằng” [9] (…) Đến thời vãn Trần, “Thờigian được phản ánh co giãn theo tâm trạng con người, niềm vui lại qua nhanh mànỗi buồn sao đằng đẵng” [9] Thời gian “buồn bã, nặng nề vô vị như cuộc đời trôi”(thơ Trần Nguyên Đán) rồi lại có lúc “giật mình cảm thấy thời gian trôi đi nhanhquá, cả thời gian tuổi tác cuộc đời rồi cũng trôi đi không trở lại…” Trong thơNguyễn Tử Thành, nhà thơ lắng nghe thời gian trong dòng cảm xúc tiếc nuối bângkhuâng: “nghe tiếng thời gian đang tan theo những giọt mưa đêm xuân trong một sự

nuối tiếc đến tuyệt vọng” [9; 166 - 171]… Như vậy, trước Nguyễn Trãi, cảm thứcthời gian ở mỗi nhà thơ thời Trần đã có những cảm quan, cảm xúc khác nhau phụthuộc vào quan niệm, tư tưởng và đặc biệt là cảm hứng từ chính cuộc đời của mỗi

cá nhân người nghệ sĩ

Đi vào nghiên cứu một tác gia, tác phẩm cụ thể, công trình Thi pháp thơ

Nôm Nguyễn Trãi (2002) của tác giả Hoàng Thị Thu Thủy đề cập đến vấn đề thời

gian trong thơ Nguyễn Trãi với vị trí là một luận điểm Để nhận diện chân dung tâmhồn Nguyễn Trãi, tác giả Hoàng Thị Thu Thủy đã khảo sát các yếu tố nghệ thuật

trong đó có thời gian Tác giả định danh thành những kiểu thời gian: Thời gian quá

khứ với đặc điểm: “Đời người có những quãng thời gian có ý nghĩa đặc biệt gắn với

tuổi trẻ, ước mơ, công danh, hạnh phúc , cho nên hoài niệm quá khứ cũng là nét

chung của con người” [37;66]; Thời gian mang tâm sự đời thường với khuynh

hướng cá nhân: “Đó là kiểu thời gian đầy dư vị buồn tiếc, xót xa, thiếu ấm áp và

vắng vẻ”; [37]… Nghiên cứu từ góc độ Thi pháp thơ Nôm Nguyễn Trãi, tác giả

chứng minh cho sự tồn tại của yếu tố thời gian xuất hiện trong tập thơ tiếng Việt

buổi đầu và đi đến nhận xét: “Thời gian nghệ thuật trong Quốc âm thi tập vừa mang

đặc trưng chung của thời gian nghệ thuật thời trung đại, vừa mang dấu ấn riêng củaphong cách thơ Nguyễn Trãi, phong cách của một thi nhân "lo đời" "đau đời", "ẩnức" trước thế sự [37] Nhận xét của tác giả được xem là những gợi dẫn cần thiết đểchúng tôi nghiên cứu về khía cạnh cảm thức thời gian trong sáng tác trên hai thi tậpchữ Hán và chữ Nôm của Nguyễn Trãi

Cuộc đời và thơ văn Nguyễn Trãi hơn sáu thế kỷ nay đã được rất nhiều nhànghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm, đặt vấn đề trên nhiều bình diện Đặc biệt,lần tìm theo dấu vết mốc thời gian gắn với từng chặng đường cuộc đời tác giả thểhiện trong thơ Nguyễn Trãi được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Ngô Viết Dinh

với công trình (Tuyển chọn và biên tập) Đến với thơ Nguyễn Trãi, trong phần "Thay

lời mở sách" đã trân trọng giới thiệu "Sao Khuê vằng vặc" Nguyễn Trãi Trên cơ sởphân tích, bình giải nhiều bài thơ Nguyễn Trãi, tác giả nhận định: "Nguyễn Trãi làmột vĩ nhân… Đã là con người, không thoát được chốn ở, dù Nhị Khê, Côn Sơn hayĐông Quan (…) vẫn thấy phong thái của ông rất rõ" [5; 9] Nhận xét trên

gợi ra nhiều điều thú vị về cuộc đời, tâm hồn và phong cách Nguyễn Trãi, biểu hiệnhành trình, sự nghiệp nhà thơ với những thăng trầm của năm tháng cuộc đời…Chúng tôi chú ý nhận xét ấn tượng về “nhật ký thơ” của Nguyễn Trãi được tác giảnhắc đến: “Để hiểu thêm vĩ nhân ấy ta hãy xem nhật ký tâm trạng thơ biểu hiệncách sống và bảng giá trị làm nên phẩm giá con người ấy” [5; 9].

Nghiên cứu tâm hồn, thái độ sống của Nguyễn Trãi trước mọi thời cuộc,Nguyễn Thiên Thụ tiếp tục quan tâm đến những ứng xử của nhà thơ trước thiên

nhiên tạo vật Trong bài viết“Thái độ của Nguyễn Trãi trong cuộc sống”, tác giả phân chia 3 cách ứng xử của Nguyễn Trãi: một là an phận thủ thường; hai là coi

thường cuộc đời; ba là yên vui với cảnh nhàn Phân tích, lý giải từ những dòng thơ

mang sắc màu yếm thế của Ức Trai, tác giả Thiên Thụ chỉ ra nghịch cảnh xót xa:

"Nguyễn Trãi đã nỗ lực để tạo ra thiên đường ở ngay giữa địa ngục trần gian" [34;488] Đó là thái độ sống tích cực của tiền nhân Nguyễn Trãi trước những thời điểmkhông thuận: “Giữa dòng phẳng có phong ba”

Phân tích thơ Nguyễn Trãi để đi tìm tâm sự của nhà thơ là khía cạnh được

nhiều nhà nghiên cứu khai thác Qua phân tích Thính Vũ, Lê Bảo nhận ra “thời

điểm” khắc khoải của chủ thể trữ tình xuyên suốt: “Chủ thể ấy là Nguyễn Trãi,nhưng không phải là chặng đường ở ẩn sau này mà lúc tất cả đang còn ở phía trước( Tiếng mưa hay tiếng đồng vọng của người nghe mưa? Từ một hiện tượng thờitiết muôn đời, phải chăng Ức Trai đã hướng vào những vấn đề xã hội, những vấn đề cốt

tử của đời sống con người – vấn đề lẽ sống!”[5; 388] Với người nghệ sĩ mẫn cảm nhưNguyễn Trãi, một tiếng mưa đêm, một bóng nguyệt "chênh chênh" ở non Tây hay mộtcánh hoa rơi rụng trong đêm vắng, một con thuyền cô đơn gát mái… trong chiều cuốixuân…hiện hữu trong thơ, rõ ràng không hẳn chỉ là nhà thơ thưởng ngoạn, mà đó còn làtâm sự, là nỗi niềm, là các trạng huống trước thời gian mà nhà thơ đối diện

Trong Công trình nghiên cứu Kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi (Nxb Khoa học – Xã hội, Hà Nội, 1982), Hoàng Phủ Ngọc Tường với bài viết “Tình cảm

vũ trụ với tâm hồn Nguyễn Trãi” đã chỉ ra “sự thực” về con đường hướng đến Côn

Sơn của Nguyễn Trãi Tác giả cho rằng: "Với Nguyễn Trãi, sự hướng về Côn Sơn

không hề là nỗi say mê ẩn dật theo cách sống đạo sĩ, mà mang ý nghĩa của một thôithúc nội tâm rất rõ rệt"[20; 243] Nhận xét trên gợi ra vấn đề tâm hồn của thi nhânluôn gắn với từng không gian nhất định trong những quãng thời gian cụ thể Về vớiCôn Sơn, Nguyễn Trãi không hề là sự "nhàn cư" mà đó là "một thôi thúc nội tâm",một sự giằng xé, “giăng mắc” trong tâm hồn khi nhà thơ rơi vào thời điểm đầynghịch cảnh Vậy ra Côn Sơn không hẳn là không gian “tha hồ” ngơi nghỉ mà nơiđây khắc ghi chuỗi thời gian chở đầy tâm trạng của tiền nhân.

Lúc "đắc thời" cũng như khi "yếm thế", dù ở trạng huống nào, thời điểm nào,Nguyễn Trãi vẫn luôn tạo cho mình một sự cân bằng tĩnh tại trong tâm hồn Nhận

xét về điều này, qua phân tích bài thơ Côn Sơn ca và một số bài thơ Nôm Nguyễn

Trãi, nhà nghiên cứu Lã Nhâm Thìn cho rằng: "Chất hào sảng trong tâm hồn đã tạonên chất hào sảng của thơ (…) Đọc thơ, giữa cảnh thấy người, thấy Nguyễn Trãinằm nghỉ, lúc dạo chơi, khi chuyện trò tâm sự, lúc cao giọng ngâm nga… MộtNguyễn Trãi thanh bạch, giản dị, ung dung mà hào phóng cởi mở… Một Ức Trainhư cánh chim sổ lồng, vui say giữa rừng núi quê nhà" [41; 604] Thì ra, mảnh đấtCôn Sơn với những năm tháng nhàn cư đã nuôi dưỡng tâm hồn người nghệ sĩ thư

thái biết: "Gạt bỏ bao nhiêu bụi bụi lầm/ Giang tay thẳng đến tùng lâm” (QÂTT).

Trong công trình Luận án “Thơ chữ Hán và Chữ Nôm Nguyễn Trãi – Quanniệm thẩm mỹ và phương thức nghệ thuật”, tác giả Phạm Thị Ngọc Hoa, nghiên cứulàm rõ các quan niệm thẩm mỹ của Nguyễn Trãi thể hiện trong hai thi tập, ở bình

diện ngôn ngữ nghệ thuật, qua kết quả khảo sát “mã nghệ thuật” thơ chữ Hán (nhất,

độc, cô, bất, vô, không, tương, dữ, cộng) và hệ hư từ trong thơ chữ Nôm, tác giả

nhận định: “Tiểu sử Nguyễn Trãi cho thấy, ông có nhiều năm lưu lạc – “thập niênphiêu chuyển”; nhiều năm bị gièm pha oan uổng “Chúng báng cô trung tuyệt khảliên” ( ) Sự xuất hiện thường xuyên của các hư từ đã tạo nên “mã nghệ thuật” đặcbiệt, góp phần tái hiện hình ảnh con người nhà thơ ở nhiều hoàn cảnh, tâm trạng vànhững chặng đường đời thăng trầm và những nghịch cảnh khác nhau…” [7; 147].Nhận xét có cơ sở trên cho thấy cuộc đời Nguyễn Trãi trải qua những chặng đườngđời với nhiều thăng trầm thuận nghịch… Nhận xét trên gợi cho chúng tôi nhận ra

“bước chân” Nguyễn Trãi trên những chặng đường…

Thơ Nguyễn Trãi nói nhiều đến hai cuộc sống - triều chính và ẩn dật - vớithái độ đối lập gay gắt: đề cao nhàn dật, phủ nhận lợi danh Sự đối lập như vậy đãlàm bộc lộ rõ nét thái độ thẩm mỹ của ông đối với hiện thực Ông coi trọng cái đẹpứng xử bảo thân, biết lánh đục về trong, giữ mình trước miếng mồi phú quý Cuộcsống an nhiên, tự tôn, tự lạc, tự do tự tại, sống thuận theo sự biến dịch của tự nhiênnơi chốn lâm tuyền đem lại cho Nguyễn Trãi cách nhìn nhận đúng mực, vô tâm, vôcầu trước công danh, đường lợi.

Ở một nghiên cứu khác, bài viết Văn hóa thời gian rỗi trong thơ Nguyễn

Trãi của tác giả Nguyễn Công Lý (Đã đăng trên tạp chí KH Văn hóa và Du lịch, số 13

(67), Tháng 9 năm 2013), đề cập đến quãng thời gian “nhàn rỗi” ở Côn Sơn Tác

giả nhận định: “Nguyễn Trãi từ tạ Thăng Long trở về Côn Sơn để “dưỡng thânnhàn” Những năm tháng về lại Côn Sơn là khoảng thời gian mà Nguyễn Ức Traikhông vướng bận việc triều chính, đó là thời gian Cụ hoàn toàn thảnh thơi tự do, nóicách khác đó là thời gian nhàn rỗi” [11] Những ngày quay trở về Côn Sơn lòngNguyễn Trãi trong veo tựa sương mai, nhưng liệu Nguyễn Trãi có “hoàn toàn thảnhthơi ” ? Chúng tôi tin Nguyễn Trãi có thời gian “nhàn rỗi” khi ở Côn Sơn nhưngthực sự với thời gian “hoàn toàn thảnh thơi tự do” là điều chưa hẳn Không phảingẫu nhiên, từ Côn Sơn, nhiều lần Nguyễn Trãi đã “vọng” về Thăng Long diết danỗi nhớ: “Thiên nhai khẳng niệm cố nhân phù”!

Bên cạnh đó, trên một số bình diện: ngôn ngữ, hình ảnh, đề tài… khi bàn vềphương thức nghệ thuật thơ chữ Hán và chữ Nôm của Nguyễn Trãi đã thực sự thuhút sự quan tâm của nhiều người Có thể kể đến Bùi Văn Nguyên [16]; Tôn QuangPhiệt [25]; Phạm Luận [14]; Nguyễn Hữu Sơn [31], [32], [33],… Các nhà nghiêncứu đã xem xét nhiều vấn đề khác nhau, đồng thời làm sáng tỏ những đặc điểm vềnghệ thuật ngôn từ, thể thơ và hệ thống hình ảnh, được Nguyễn Trãi sử dụng tronghai tập thơ

Tiếp tục nghiên cứu về Nguyễn Trãi trên phương diện đóng góp của nhà thơ

ở lĩnh vực "cách tân", "sáng tạo" nghệ thuật, trong Chuyên luận Tiếp cận thơ văn

Nguyễn Trãi (Nxb Giáo dục, 2001), Đoàn Thị Thu Vân cho rằng: "Nếu như ƯTTT

(105 bài chữ Hán) được sáng tác theo quy phạm truyền thống thì QÂTT (254 bài

chữ Nôm) có nhiều cách tân, sáng tạo trong ngôn ngữ, thể loại và cảm quan nghệthuật về thiên nhiên, cuộc sống, và là đóng góp lớn, có tính chất nền tảng cho thơtiếng Việt buổi đầu" [49; 12]

Nguyễn Trãi là người anh hùng thời đại mang hồn thơ trác Việt Ông đã vậndụng nguyên lí "vạn vật đồng nhất thể" của triết học phương Đông để vui niềm vuikhám phá và phát hiện vẻ đẹp mọi không gian, thời gian Nghiên cứu về hệ thống

Điển trong Ức Trai thi tập và Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, tác giả Phạm Thị

Ngọc Hoa nhận xét: “Tựa vào điển, Nguyễn Trãi khéo léo bày tỏ các cung bậc cảmxúc, tâm trạng của mình” (…) “Điển trong thơ Nguyễn Trãi là phương tiện ngônngữ hữu hiệu hỗ trợ nhà thơ trong việc bộc lộ chí hướng và những tâm sự một cáchkín đáo, tế nhị” [9; 40] Như vậy, đọc thơ Nguyễn Trãi, thông qua nghệ thuật dụngđiển, chúng ta có thể nhận ra từng chặng đường đời “phiêu chuyển, bồng bềnh” vớinhững tháng ngày “đắc thế” thực thi lý tưởng hay chuỗi ngày “yếm thế” nơi “bểhiểm” nhân gian… của nhà thơ

Với mục đích nghiên cứu cảm thức thời gian được thể hiện trong hai thi tập

và khảo sát một cách có hệ thống các biểu hiện của các dạng thời gian trong Ức trai

thi tập và Quốc âm thi tập, chúng tôi mong muốn góp phần khắc họa bức chân dung

nhà Nho, nhà thơ Nguyễn Trãi

Trên đây là một số công trình, bài viết có liên quan đến vấn đề cảm thức thờigian trong thơ Nguyễn Trãi Chúng tôi cố gắng đưa ra những nhận xét có tính kháiquát và điển hình đối với vấn đề cần khảo sát để giúp người đọc thấy được nhữngmặt đã được khai thác Những nhận định, đánh giá từ các công trình trên sẽ lànhững gợi dẫn cần thiết cho chúng tôi tiếp tục nghiên cứu vấn đề liên quan đến cảmthức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu 3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nguyễn Trãi đã để lại cho đời nhiều thành tựu đáng quý, song hai tập thơ

ƯTTT viết bằng chữ Hán gồm 105 bài, QÂTT viết bằng chữ Nôm gồm 254 bài, đã

xác nhận ông là một thi hào thực thụ trong làng thơ ca trung đại Việt Nam Tưtưởng, tình cảm và tài năng của Nguyễn Trãi được phản ánh một cách sinh động quahai tập thơ Đời người với những quãng thời gian luôn có ý nghĩa đặc biệt với tuổitrẻ, ước mơ, công danh, hạnh phúc và những bi kịch cuộc đời…Trong thế giới nghệthuật thơ ca của Nguyễn Trãi, thời gian được cảm nhận, ý thức một cách hệ thốngdưới nhiều dạng thức khác nhau biểu hiện những trạng huống cảm xúc khác nhautrong từng chặng đường đời…của chính nhà thơ Đề tài chúng tôi tập trung nghiêncứu về các biểu hiện cảm thức thời gian trong thơ và những phương thức nghệ thuậtthể hiện các kiểu thời gian cảm thức của nhà thơ.

3.2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn này không phải là khai thác một vấn đềhoàn toàn xa lạ và mới mẻ, tất nhiên, càng không phải là sự nhắc lại một cách máymóc và không cần thiết.Trên cơ sở nghiên cứu và kế thừa những công trình nghiêncứu trước đây, chúng tôi muốn tổng kết các bình diện thời gian nghệ thuật được thểhiện trong hai tập thơ chữ Hán và tập thơ chữ Nôm của Nguyễn Trãi Từ đó, đi đếnphát hiện những nét độc đáo của cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi nhằmthấy được những đóng góp của phương diện nghệ thuật này cho thơ ca Nguyễn Trãinói riêng, thơ ca trung đại nói chung Bên cạnh đó, luận văn góp phần hiểu thêm vềtâm hồn, tư tưởng tình cảm và những đóng góp đặc sắc trong sáng tạo nghệ thuậtcủa tác gia Nguyễn Trãi trong lĩnh vực văn chương

Văn bản khảo sát: Hiện nay, có rất nhiều công trình phiên âm, chú giải thơchữ Hán và thơ chữ Nôm Nguyễn Trãi Sự tồn tại với nhiều công trình như vậy đó

là thuận lợi lớn cho người nghiên cứu văn học trung đại Để thuận lợi trong việc

triển khai đề tài, chúng tôi chọn Nguyễn Trãi toàn tập, bản in năm 1976 do nhà xuất

bản Khoa học Xã hội ấn hành (tái bản) năm 1976 Đây là công trình được thực hiệnbởi các học giả tên tuổi Đào Duy Anh và Văn Tân Những trích dẫn về thơ NguyễnTrãi, cả phần phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ trong luận văn này đều được dẫn từcông trình đó Người viết thừa hưởng thành quả của những người đi trước và khôngsáng tạo gì thêm về phiên âm dịch nghĩa của văn bản

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi vận dụng tổng hợp linh hoạt một số phương pháp:

- Phương pháp thống kê phân loại: Phương pháp này được sử dụng để phân

chia thơ ca Nguyễn Trãi thành hai mảng: thơ chữ Hán và thơ chữ Nôm Mặt khác, chúngtôi cũng tập hợp và thống kê được số lượng những câu thơ, bài thơ có biểu hiện trực tiếphoặc gián tiếp yếu tố thời gian

- Phương pháp thống kê miêu tả: Sau khi xác định được những câu thơ, bài

thơ có biểu hiện yếu tố thời gian, chúng tôi tiến hành mô tả sự biểu hiện ấy nhằm làm rõđặc trung thời gian, ý nghĩa biểu hiện thời gian của từng tập thơ

- Phương pháp so sánh: Phương pháp này được áp dụng trong việc so sánh

thơ chữ Hán và thơ chữ Nôm của Nguyễn Trãi; thơ Nguyễn Trãi với thơ của một số tácgiả trung đại khác Mục đích của việc so sánh là nhằm phát hiện sự sáng tạo độc đáo củaNguyễn Trãi trong sáng tác nghệ thuật trên hai chiều hướng thơ bác học chữ Hán và thơbình dân chữ Nôm

Bên cạnh các phương pháp trên, chúng tôi còn sử dụng kết hợp các thao tácphân tích, tổng hợp để giải quyết vấn đề Thao tác phân tích được sử dụng khi mô tảloại hình thơ nhằm làm rõ những biểu hiện đặc trưng nhất của các biểu hiện thờigian trong thơ Nguyễn Trãi

Trên đây là một số phương pháp, thao tác chủ yếu được sử dụng trong luậnvăn Việc nêu ra có tính tách bạch của các phương pháp được sử dụng trên chỉ đốitượng, bởi phần lớn được sử dụng đan xen nhau khi trình bày, lý giải từng đối tượng

cụ thể nhằm mục đích giải quyết những yêu cầu luận văn đặt ra

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tài liện tham khảo và Phụ lục, Luận văn (dự kiến) kết cấu theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở hình thành cảm thức thời gian trong sáng tác thơ Nguyễn Trãi

Chương 2: Các kiểu cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi

Chương 3: Phương thức nghệ thuật thể hiện cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi

Chương 1

CƠ SỞ HÌNH THÀNH CẢM THỨC THỜI GIAN

TRONG SÁNG TÁC THƠ NGUYỄN TRÃI1.1 Ý nghĩa cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca trung đại

1.1.1 Giới thuyết cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Thời gian là một phạm trù triết học, cùng vớikhông gian là hình thức tồn tại của vật chất, của thế giới Không có sự vật hiệntượng nào tồn tại ngoài nó, chỉ trong thời gian và không gian thì sự vật mới có tínhxác định” [52]

Cảm thức là cách con người nhận thức, đánh giá xem xét một vấn đề trongcuộc sống bằng con mắt chủ quan, bằng cảm nhận của chính mình chứ không phảicủa ai khác Cảm thức thời gian thể hiện trong thơ là thời gian khách quan khi đivào tác phẩm nghệ thuật dường như đã không còn là chính nó mà đã được qua “bộlọc” cảm xúc và nhận thức chủ quan của cá nhân người nghệ sĩ Người ta có thểthấy, thời gian đi nhanh như thoi đưa hoặc chậm trôi qua đến nỗi như nghìn thu…Hoặc thời gian không còn là một khái niệm trừu tượng mà có khi tồn tại dưới dạng

cụ thể như hương vị, màu sắc, vật thể hiện hữu trong nhiều chiều kích khác nhau.Thời gian trong sáng tác nghệ thuật được cảm nhận không phải bằng các đại lượngvật lý thông thường như giây, phút, ngày tháng năm… mà bằng chính cảm xúcmang rất rõ yếu tố chủ quan của mỗi người Thời gian hạnh ngộ thoáng chốc trôiqua, phút giây đợi chờ dài như thế kỷ… nó hoàn toàn phụ thuộc vào yếu tố tâm lý.Con người thông qua cách cảm nhận về thời gian để trình bày quan niệm, sự hiểubiết, đánh giá của mình về cuộc đời, về cái đã qua, đang đến và cái sắp đến…

Thời gian là một đại lượng tồn tại khách quan Nhưng, đối với mỗi cá nhân,thời gian lại mang màu sắc, dấu ấn riêng biệt của từng cá thể Cũng là dòng thờigian trôi chảy, nhưng ở mỗi người nghệ sĩ cảm nhận bằng cảm quan với những cảmxúc, nhận thức và quan niệm riêng và in dấu ấn cá nhân rất rõ.Có khi đứng trước vũtrụ bao la, cảm nhận sự vô hạn của không gian, người nghệ sĩ nhận ra sự hữu hạncủa kiếp người; Có lúc người nghệ sĩ nhận ra sự trôi chảy vĩnh viễn của thời gian để

kịp hoài niệm về những chặng đường mình đã đi qua…

Thời gian không phải là yếu tố duy nhất hé mở đời sống thế giới tâm hồn conngười Bên cạnh thời gian bao giờ cũng tồn tạimột không gian nhất định Thời gian

ấy, không gian hiện hữu đó dung chứa thế giới con người với các hiện tượng tựnhiên, xã hội… Sự tồn tại của con người hiển nhiên không thể được đặt ngoài vòngthời gian và khoảng không gian nhất định Không một ai có thể đứng ngoài bước đicủa thời gian, không một ai không có đôi lần nhìn thời gian trôi nhanh, cảm nhậncuộc đời ngắn ngủi hay đằng đẵng…Đó chính là cảm thức thời gian và nó trở thànhmột hiện tượng mang tính phổ quát Thế nên, xem xét đánh giá cảm thức thời giancủa một cá nhân cụ thể, phần nào giúp ta dựng lại chân dung của con người, củathời đại ấy

Sử dụng yếu tố thời gian như là một phương tiện để lý giải con người, cuộcđời Thời gian không chỉ là đại lượng trôi đi theo chiều tuyến tính giản đơn để chỉdòng chảy cuộc đời đi qua Thời gian với các “chiều kích” quá khứ, hiện tại, tươnglai đều có thể trở thành những cảm nhận khác nhau ở từng tâm trạng mỗi cá nhân.Thời gian trong cảm thức của con người như một cơ thể sống với các trạng thái cảmxúc phong phú đa dạng, phức tạp được mở rộng các đường biên với các chiều kíchcủa nó, để đánh dấu thời khắc đặc biệt trong từng cuộc sống của mỗi cá nhân hoặcthời đại

Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có một ranh giới phân biệt vớithời gian vật lí tuyến tính, nhưng không dễ thấy Thời gian ấy có thể dài hay ngắn,trôi nhanh hay chậm là tùy thuộc vào tâm tư tình cảm của nhà thơ, tùy thuộc vào sựcảm nhận của chủ thể sáng tạo Thời gian nghệ thuật là một hình tượng nghệ thuậtsinh động chứ không khô cứng Nó không đơn giản chỉ là sự cảm nhận bằng tư duytỉnh táo của các giác quan mà còn được cảm nhận bằng óc chủ quan, bằng cảm xúc,bằng chính tâm trạng của tác giả Do được cảm nhận bằng tâm trạng nên thời giantrong thơ có cách thể hiện riêng không giống với thời gian vật lí bên ngoài Nó có

sự giãn cách, giãn cách từ thời gian vật lí bên ngoài để được tự nhiên vào thơ Ngoàinghĩa thực vốn có, thời gian còn mang ý nghĩa biểu trưng Chính giá trị biểu trưngnày làm cho thời gian trong thơ mang được rất nhiều cảm thức của người

nghệ sĩ Khi người nghệ sĩ nhắc đến lượng thời gian “kim cổ” cũng có nghĩa cảmxúc, ý thức của người nghệ sĩ đang đứng ở hai chiều cảm thức về dòng chảy cuộcđời xưa và nay trong sự hoài niệm quá khứ hoặc hiện hữu của thời gian ngừng trôi,bất biến trước thời gian lịch sử, vĩnh hằng Nguyễn Trãi bâng khuâng trước sôngnước mênh mông: “Kim cổ vô cùng giang mạc mạc/ Anh hùng hữu hận diệp tiêutiêu” (ƯTTT) cũng là lúc nhà thơ suy nghiệm về sự hữu hạn của đời người trướcdòng chảy thời gian vô tận.

Dòng chảy thời gian trong tác phẩm dễ dàng biến đổi linh hoạt Giữa banngày mà cứ tưởng đêm tối, từ hiện tại mà trở về quá khứ, thậm chí trở về thời Bàn

Cổ khai thiên… Khi Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm thường nhắc nhắc đến xãhội “Nghiêu Thuấn”: “Dân Nghiêu Thuấn, vua Nghiêu Thuấn”, “Ngày Nghiêutháng Thuấn”… cũng có nghĩa các nhà thơ muốn nhắc đến một xã hội lý tưởng, mộtthời đại đầy mơ ước

Thời gian trong văn chương có thể trôi nhanh hay chậm, yên ả, đều đều haythay đổi đột ngột, gấp gáp, đầy biến động, có thể có những liên hệ giữa quá khứ,hiện tại, tương lai Thời gian trong văn chương có những nhịp điệu, sắc độ riêng đểphản ánh hiện thực Vậy nên, có thể kéo dài thời gian bằng cách miêu tả rất tỉ mỉmọi diễn biến tâm trạng, mọi diễn biến hành động của nhân vật của các sự kiện Vănhọc có thể làm cho một ngày dài hơn thế kỉ Ngược lại, nhà thơ có thể làm cho thờigian trôi nhanh đi bằng cách dồn nén làm cho khoảng một thời gian dài chỉ qua mộtcâu thơ ngắn

Thời gian có thể được trần thuật cùng chiều với thời gian tự nhiên, nhưngcũng có thể đi ngược từ hiện tại trở về quá khứ bằng hồi tưởng Các lớp thời gian cókhi đan bện, xoắn xít với nhau Cũng có lúc giữa quá khứ và hiện tại, tương lai cómối liên hệ thời gian, cùng đồng hiện trong một thời điểm

Thời gian nghệ thuật biểu hiện trong thơ chịu sự chi phối từ cảm thức thẩm

mỹ và thế giới thẩm mỹ của con người thời đại Như đã biết, thơ ca trung đại buổiđầu là sáng tác của các nhà sư, về sau là các nhà Nho Vậy nên, mỗi thành phần, hẳnnhiên, có cách cảm thụ thế giới riêng, nhiều khác biệt với con người hiện đại Ngườixưa phụ thuộc vào thiên nhiên, bởi thiên nhiên là quy chuẩn của cái đẹp, nên họ dễ

dàng đồng nhất hóa thế giới thiên nhiên với thế giời con người Họ giải thích cáchiện tượng mà họ thấy được bằng quy luật vận động của thế giới tự nhiên Ví như,

sự xuất hiện của sao chổi được xem là tín hiệu về xã hội loạn lạc hay nhật, nguyệtthực xuất hiện là dấu hiệu của vua chúa băng hà,

Thế giới tự nhiên không phải là sự tồn tại vật chất lạnh lùng khô cứng, không

có mối quan hệ với con người mà ngược lại nó tồn tại trong sự thấm đẫm tinh thần

và tình cảm của con người Những thời khắc của vạn vật ngày, đêm, tuần, tháng,bốn mùa, hay thời khắc cuộc đời con người đều có thể gửi gắm vào thơ để bày tỏtình cảm thân thiết, hay đôi khi xa cách thì mượn thơ để ngụ ý tình ai oán Conngười cảm nhận thời gian bằng nhịp đi của bốn mùa, của cỏ hoa, cây lá, của tuầntrăng, con nước Chính những hình ảnh như vậy đi vào văn chương, được xem làtín hiệu thẩm mỹ chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa thế giới tự nhiên và con người.Mọi hoạt động của con người không thể tách rời với thiên nhiên Thiên nhiên là

bạn, là chứng nhân cho những khoảnh khắc “hỉ, nộ, ái, ố” của cuộc đời con người.

Tìm hiểu về thời gian nghệ thuật trong văn học cũng là một cách để giải mã những

bí ẩn giữa con người với tự nhiên trong sự hài hòa mật thiết

Thời gian nghệ thuật trong văn học nói chung, trong sáng tác thơ ca trung đạinói riêng không đơn giản là việc xác định những khoảnh khắc, những thời điểmdiễn tiến sự việc mà nó được xây dựng như một kí hiệu đặc biệt để thể hiện quanniệm và cảm xúc của tác giả trước dòng chảy thời gian Vì vậy, thế giới nghệ thuậtcùng các chiều kích của dòng chảy thời gian biểu hiện trong sáng tác của ngườinghệ sĩ được khám phá cũng có nghĩa là tâm hồn, tư tưởng tình cảm và phong cáchngười nghệ sĩ cũng được nhận ra trong thi phẩm

Thời gian, không gian là hình thức tồn tại của thế giới, của cuộc sống conngười không gì có thể tồn tại ngoài không gian và thời gian Do vậy, con ngườicảm nhận thời gian từ sự thay đổi của chính mình và của thế giới xung quanh

Chính sức mạnh biểu hiện đa dạng, phong phú của ngôn ngữ giúp các thiphẩm lưu lại dấu ấn về cảm thức thời gian một cách sâu sắc sinh động hơn hẳn cácloại hình nghệ thuật khác Vì thế, cảm thức thời gian in đậm dấu ấn trong các thiphẩm Thời gian biểu hiện không chỉ là một mảnh vỡ về hình khối, màu sắc hay âm

thanh mà với một dung lượng ngôn từ ít ỏi, nó có thể tái hiện những biến cố lớn laocủa một đời người hay một thời đại cụ thể Đọc câu thơ: “Thập niên phiêu chuyển

thán bềnh bồng” (ƯTTT) của Nguyễn Trãi, ta nhận ra nỗi niềm của nhà thơ trong mười năm nổi trôi, lưu lạc “no nước uống thiếu cơm ăn” (QÂTT) đành ẩn nhẫn chờ

thời Cũng có thể lắng nghe tiếng lòng nhà thơ qua mười năm chua chát nơi chốnquan trường đầy “lạnh lẽo” với cảnh thân nhàn quan lạnh: “Thập niên thanh ngọc

chức hồ băng” (ƯTTT)…Tổng kết các mốc thời gian trong từng chặng đường đời

được thể hiện trong thi phẩm hẳn không ngoài dụng ý bộc lộ các dạng cảm thức củatiền nhân về thời gian gắn với từng trạng huống cuộc đời

1.1.2 Ý nghĩa của cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca trung đại

Thời gian có những ý nghĩa, chức năng nhất định trong việc thực hiện vai trònghệ thuật của mình

Thời gian nghệ thuật thống nhất nhưng không đồng nhất với những thời gianvật lí Bản thân thời gian vật lí tồn tại khách quan, nghĩa là sự tồn tại của nó khôngphụ thuộc vào ý thức của con người Thời gian vật lí chỉ trở thành thời gian nghệthuật khi được tác giả cảm nhận về nó và qua đó thể hiện cách cảm, cách nghĩ củanhà văn về thế giới, trình bày quan niệm nhân sinh, thể hiện thái độ sống trước cuộcđời Thời gian thể hiện trong thế giới nghệ thuật mang tính chủ quan ở cách cảmnhận, miêu tả của tác giả Ở đây, tác giả toàn quyền sử dụng, tái hiện thời gian theonhu cầu và mục đích của riêng mình mà không gặp bất cứ một cản trở nào Bản thânthời gian nghệ thuật đã là một hiện tượng ước lệ trong thế giới nghệ thuật; mộtphạm trù trừu tượng trong thế giới nghệ thuật, có thể nhận biết qua sự vận động,biến đổi của chuỗi các hiện tượng, sự kiện diễn ra

Nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong văn học trung đại, GS Trần Đình Sửdẫn ra trong phần lịch sử vấn đề, thời gian trong văn học trung đại được nhìn nhậndưới hai khía cạnh cơ bản Thời gian luôn gắn liền với cảm hứng lịch sử Ở khíacạnh này, nhà nghiên cứu nhận định, thời gian thể hiện trong sáng tác thơ ca trungđại thường là những biểu hiện nghĩ suy về thời cuộc, về dân tộc, những triết lý về lẽthịnh suy của thời đại Tác giả chỉ ra, thời gian biểu hiện dưới hai bình diện đối lập:

thời gian vũ trụ trôi chảy vĩnh hằng và thời gian đời người ngắn ngủi chóng vánh.

Thời trung đại, tương lai là phạm trù ít được quan tâm Thời gian hóa vàokhông gian Thời gian chỉ hướng cho người ta chú ý về quá khứ vì nó trôi nhanh,bốn mùa đến rồi đi vẫn là bốn mùa ấy Một mặt trăng trên trời có thể chiếu muônnơi và mọi thời điểm cả quá khứ, cả tương lai, thống nhất mọi sự trong một thờigian bất biến trên tầm cỡ vũ trụ Ví như thời gian trong thơ Thiền là một loại vô thờigian, bất biến thường trụ vì không sinh không diệt Thời gian được hiểu như dòngchảy trôi xuôi, bất biến, không tự sinh và không tự mất.

Các nhà sư vấn đáp:

Người hỏi: Đường ra núi đi về phía nào?

Sư đáp: Theo dòng nước xuôi (theo Ngũ đăng hội nguyên).

Khi phản ánh thời gian lịch sử, thơ ca trung đại có xu hướng bất tử hóakhoảng thời gian mà cha ông ta đã đạt được những chiến công hiển hách trong côngcuộc chống ngoại xâm vĩ đại.Điều này thể hiện khá rõ trong thơ thời Thịnh Trần.Trong niềm vui dạt dào cùng với niềm kiêu hãnh tự hào về đất nước, về lịch sửchống ngoại xâm của dân tộc,Trần Quang Khải hân hoan niềm vui hào sảng trênđường Phò vua về Kinh:

Chương Dương cướp giáo giặc, Hàm Tử bắt quân thù.

Thái bình nên gắng sức, Non nước ấy nghìn thu.

(Tụng giá hoàn kinh sư - Bản dịch Trần Trọng Kim)

“Nghìn thu” là thời gian vĩnh hằng bất biến, nó được gắn liền với không gianhóa gắn với những chiến công, với tên tuổi những trận đánh của cha ông, nó biểutrưng cho tinh thần dân tộc sâu sắc, mạnh mẽ, một giá trị luôn được huy động bởihoàn cảnh lịch sử đặc biệt của dân tộc

Thời gian lịch sử trong thi ca trung đại là thời gian không gian hóa, tính bấtbiến của lịch sử hóa thân vào dấu tích Trong thơ, các dấu tích lịch sử được cảmnhận cũng như tồn tại trong hiện tại trong không gian Phạm Ngũ Lão từng nhắc đến

chí nam nhi trước Khổng Minh: “Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu” (Thuật hoài)

như là Người cùng thời Đặng Dung từng nhắc đến “đồ điếu” tích Hàn Tín

câu cá và Phan Khoái làm thịt chó mà không hề thấy chuyện của xa xưa Nhà vuaTrần Minh Tông đứng trước dòng sông lịch sử thấy hiển hiện trong ánh chiều màumáu thời chiến trận: “Nước dòng sông chiếu bóng mặt trời đỏ ối/ Tưởng máu người

chết trận chưa khô” (Bạch Đằng giang) Lịch sử hiện ra như một niềm tự hào về

chiến công hiển hách hay một bài học lịch sử đắc giá trường tồn trước dòng chảycuộc đời

Mặc dù thơ trung đại chủ yếu đề cập đến những vấn đề lớn lao của thời đại,nhưng bản chất thơ ca là sự bộc lộ thế giới nội tâm, nội cảm Đứng trước khônggian, thời gian vô tận, đối diện với thế giới khách quan, con người trung đại nhận ra

sự nhỏ bé, hữu hạn trong cái bao la trường cửu của thời gian vũ trụ Thời giankhông chỉ đọng lại ở những thời điểm vang danh chiến công oanh liệt, thời gian còncảm nhận qua những ưu tư trước sự suy vi của thời đại Đó là thời gian hoài niệm,suy tư trước sự biến thiên của thời cuộc mang nỗi niềm tiếc nhớ về một quá khứvàng son, trăn trở đau đáu của những con người trí thức muốn được cống hiến,muốn được trọn dâng cuộc đời cho xã tắc nhưng bất lực chỉ biết nhìn lịch sử xoayvần biến đổi đành chịu bất lực trước sự suy thoái của lịch sử Chu Văn An cảmhứng trước vẻ đẹp thanh nhã trong một thời khắc tĩnh tại ở núi Chí Linh đã nhận ra

“cảnh sắc thời gian người ngừng trôi”:

“Núi xanh muôn lớp họa bình che

Ác xề soi lên rạng nửa khe Bụi rậm đường sâu người vắng vẻ Trong mây chim khách gọi le te Trong cảnh sắc thời gian người ngừng trôi”

(Cảm hứng núi Chí Linh)

Thời gian hiện hữu trong thơ ca ngoài mang nghĩa diễn tiến của dòng chảycòn là hình ảnh thể hiện cái hữu hạn của đời người trong cuộc sống Người nghệ sĩmượn hình ảnh thời gian trong nhiều chiều kích khác nhau để diễn tả tính chất tồntại của cá nhân, cá thể của kiếp người Qua đó, thi nhân không quên khẳng định sựtồn tại con người trước thời cuộc, vòng xoáy của cuộc đời

Bản chất của thơ ca xưa là “nói chí tỏ lòng” Người nghệ sĩ vốn rất mẫn

cảm với cuộc đời Khi đối diện với thế giới khách quan, con người thường thấymình thật nhỏ bé giữa không gian vũ trụ rộng lớn, bao la Để thấy chiều dài vĩnhhằng của vũ trụ và thời khắc ngắn ngủi, chóng vánh của kiếp người, thi nhân xưathường đối lập cái vĩnh hằng, vô hạn, vô thủy, vô chung của thời gian kh ách quanvới kiếp người ngắn ngủi, hữu hạn, vô nghĩa, cái bao la của không gian vũ trụ vớicái hạn hữu của đời người Chúng hiện lên khi là sự nuối tiếc da diết, khi là sự suy

tư dằng dặc…: “Bui một tất lòng ưu ái cũ Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông”

(Thuật hứng, bài 5).

Kéo dài gần mười thế kỷ, văn học trung đại Việt Nam tồn tại trong tính quyphạm chặt chẽ Song, sáng tác nghệ thuật là tiếng lòng của người nghệ sĩ vốn mangyếu tính cá nhân nên trong những khuôn phép chuẩn phạm của nghệ thuật vẫn bậtlên sáng tạo cá nhân Thời trung đại, phần lớn các nhà Nho cũng là những ngườinghệ sĩ luôn biết cân bằng tĩnh tại đời sống tinh thần Lúc ở triều quan thì dấn thânnhập cuộc với cả tấc lòng, khi “sóng gió”thất thường lại tìm về “hạc rừng vượn núi”

an nhiên với thái độ chấp nhận và bình thản Tức là người nghệ sĩ nhà Nho đã tìm

về thời gian con người đời thường với những thú vui nhàn tản Người nghệ sĩ khi đãđạt đến trạng thái tự do tuyệt đối của tâm hồn, quên hết thảy nổi ám ảnh của cáichóng vánh kiếp người, sống an nhiên tự tại với những thú vui thanh nhã NguyễnTrãi đến với: “Đêm thanh hớp nguyệt, nghiêng chén”; “Ngày vắng xem hoa, bợcây”; “Chè mai, đêm nguyệt dậy xem bóng”; “Ngày nhàn mở sách xem Chu Dịch/Đêm vắng tìmmai bạn Lão Bô”; “Phiến sách ngày xuân ngồi chấm câu”…; Triếtnhân Nguyễn Bỉnh Khiêm lại tìm về: “Rượu đến cội cây ta sẽ uống/ Nhìn xem phúquý tựa chiêm bao”; Nguyễn Khuyến sau những đau đáu với thời cuộc “Năm canhmáu chảy đêm hè vắng/ Sáu khắc hồn tan bóng nguyệt mờ” cũng tự tìm về “vườn

Bùi chốn cũ” ca khúc “Quy khứ lai từ” với mùa thu man mác: Thu vịnh, Thu điếu,

Thu ẩm… Đó là thời gian sinh hoạt đời thường gắn với những thú vui thanh nhã của

nhà Nho nghệ sĩ khi muốn làm một dật dân, đặt mình ngoài thế

Những kiểu thời gian nghệ thuật trên thường xuất hiện trong thơ ca trung đạiViệt Nam, chủ yếu trong thơ của các nhà Nho Thời gian nghệ thuật tồn tại

trong thơ mang đậm nét cảm nhận chủ quan của nhà thơ và là một loại hình nghệthuật ước lệ Nó được đo bằng những thước đo khác nhau, bằng sự lặp lại đều đặncủa các hoạt động đời sống được ý thức: Sự sống, cái chết, gặp gỡ, chia tay…mùanày, mùa khác…đã tạo nên đặc trưng riêng trong từng sáng tác của mỗi thi nhân.Cảm nhận về thời gian của mỗi thi nhân không hoàn toàn giống nhau, nó phụ thuộcvào cuộc đời của mỗi cá nhân.

1.2 Cơ sở chi phối đến cảm thức thời gian trong sáng tác thơ Nguyễn Trãi

1.2.1 Điều kiện Lịch sử - xã hội chi phối đến cảm thức thời gian trong thơ

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, không thể phủ nhận vai trò đóng góp vànhững thành tựu to lớn mà Nguyễn Trãi gửi lại cho hậu thế Riêng lĩnh vực vănchương, Nguyễn Trãi là một tên tuổi lớn của nền văn chương trung đại Việt Nam.Không chỉ viết thư, thảo hịch tài giỏi, Nguyễn Trãi còn là một thi sĩ có tâm hồn rộng

mở, dồi dào xúc cảm Ông đã để lại cho chúng ta những tác phẩm văn thơ vô cùngquý giá, phản ánh những quan điểm tiến bộ trong nền văn học nước nhà Có thể nói,

cả quãng đời từ thuở thiếu niên “lừng lẫy tiếng Nho”của chàng thanh niên từng

“múa bút vung gươm” làm mềm gan tướng giặc cho đến khi về già với lời “tựbạch”: “Xềnh xoàng” làm “kẻ thôn nhân”, Nguyễn Trãi không quên ghi lại từngthời khắc của cuộc đời mình bằng nhiều cảm nhận khác nhau về hành trình “cỏbồng cánh bèo” theo từng chặng đường cuộc đời nhà thơ đã đi qua

Sáng tác thơ của Nguyễn Trãi không thể không chịu những chi phối, ảnhhưởng nhất định từ những yếu tố lịch sử, văn hóa xã hội thời đại ông đang sống.Hẳn nhiên, trong suốt trên 300 bài thơ ở hai thi tập, từng mốc thời gian, từng chặngcuộc đời dù rơi vào hoàn cảnh “bi thời” hay “đắc thế” trong mỗi tâm trạng của nhàthơ đều được in nét trên từng thi phẩm

Nguyễn Trãi sống và hoạt động trong thời đại có nhiều biến động của lịch sửViệt Nam Chính trong bối cảnh lịch sử - xã hội này đã tác động mạnh đến cảmquan sáng tác nghệ thuật của ông Sáu mươi hai năm cuộc đời, lớn lên, sống và làmviệc dưới các triều đại, chứng kiến xã hội trải qua mọi biến thiên, đổi

thay, người nghệ sĩ Nguyễn Trãi đã ghi lại quảng đường đời đã qua bằng những vầnthơ tâm trạng.

Khoảng thời gian sống 20 năm ở triều đại nhà Trần, chứng kiến cảnh quantriều cuối đời Trần sa đọa; 7 năm dưới triều nhà Hồ quyền lực, dốc sức cùng triều

Hồ xây dựng đất nước lại dở dang; 20 năm tiếp theo bản thân ông phải chứng kiếncảnh điêu linh của bao “dân đen con đỏ” nằm trong tay giặc; 15 năm đầu triều nhà

Lê, buổi đầu cùng bắt tay xây dựng với những “lộn xộn”, nghi kỵ gièm pha , cuộcđời Nguyễn Trãi đi qua những thời đoạn, những chặng đường có cả vinh quang có

cả những đắng cay chua chát

Chính thời cuộc với những biến đổi lớn lao, tàn khốc như vậy đã ảnh hưởngsâu sắc đến quan niệm về thời gian của nhà thơ Bởi, thời gian gắn liền với nhữngkhoảnh khắc này không chỉ đọng lại với những chiến công vang dội của thời đạivàng son, thời gian còn được cảm nhận qua những nỗi niềm ưu tư trước sự suy vicủa thời đại Đó không những là nỗi niềm nhớ tiếc qua khứ vàng son, là nỗi trăn trởđau đáu của chính tác giả phải bất lực trước sự suy thoái của lịch sử

Nguyễn Trãi không chỉ chịu tác động từ điều kiện lịch sử - xã hội thời đạiông đang sống, mạch nguồn truyền thống văn hóa của gia đình mà ông hấp thụ từ bécũng chính là sự ảnh hưởng không hề nhỏ trong mọi cảm thức của ông về khônggian, thời gian, từ đó đã chi phối nhiều trong sáng tác thơ ông

Nguyễn Trãi từng mơ nhiều về một xã hội “Dân Nghiêu Thuấn, vua NghiêuThuấn”, nhắc nhiều đến “Ngày Nghiêu Tháng Thuấn” là có lý Vì ông từng tiếp thumột nền giáo dục có hệ thống và uyên bác cùng tư tưởng thân dân của ông ngoại vàcha Ông cũng từng sống một đời sống thanh bạch, giản dị, gần gũi nhân dân, thấuhiểu dân tình Và hơn thế, ông được thừa hưởng, hấp thụ những truyền thống quýgiá và cao đẹp của lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước Nếu tính từ ngàyđất nước giành lại độc lập sau hơn nghìn năm Bắc thuộc, thì Nguyễn Trãi là sự kếttinh những tinh hoa văn hóa thời đại, mà hai triều Lý và Trần là tiêu biểu Hai triều

đại này đã tạo nên một nền văn hoá Thăng Long rực rỡ, với hai mạch tư tưởng: tư

tưởng yêu nước và tư tưởng nhân đạo Nguyễn Trãi đúng là sự kết tinh những gì

đẹp đẽ, tinh túy, tinh hoa nhất của văn hóa thời đại, có sự kết hợp với thực tiễn đấtnước hồi đầu thế kỷ XV.

Trong mỗi bước ngoặt của lịch sử, Nguyễn Trãi đã tỉnh táo tìm ra lẽ phải, tìm

ra hướng đi đúng, lẽ sống đúng Lịch sử luôn đặt Nguyễn Trãi trước ngã ba đườnglựa chọn Lần thứ nhất, chàng thanh niên với cả “rừng Nho” hăm hở vào đời:

“Thanh niên phương dự ái Nho lâm” có dòng dõi với triều Trần đã quyết chọn conđường ra làm quan với triều Hồ để mong có cơ hội trỗ tài kinh bang tế thế Đó làmột sự lựa chọn rất khó khăn, nhiều thử thách nhưng cũng rất quyết liệt đầy mạnh

mẽ của ông Lần thứ hai, nên theo cha để bảo toàn chữ hiếu hay về lại quê nhà đểgạt nước mắt “rửa hờn cho nước trả thù cho cha Và ông cũng đã lựa chọn trong sựkhó khăn Từ biệt cha nơi ải Nam Quan trở về trong tâm niệm “rửa hờn”, NguyễnTrãi ẩn mình mười năm ở thành Đông Quan trong những hoàn cảnh rủi ro, nghiệt

ngã: “No nước uống, thiếu cơm ăn” (QÂTT) Lần thứ ba, ẩn nhẫn chờ thời, Nguyễn

Trãi “hững hờ” với các cuộc khởi nghĩa chống giặc Minh của các lãnh tụ nhà Trần

để đi tìm minh chủ Lê Lợi cũng là một sự lựa chọn đầy cân não Hình ảnh vị minhchủ Lê Lợi với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn mà Nguyễn Trãi chọn lựa dấn thân đã trở

thành hình ảnh đẹp thể hiện khá rõ trong bài thơ Hạ Quy Lam Sơn trong Ức Trai thi

tập Quãng thời gian nơi núi rừng Lam Sơn cùng minh chủ “nếm mật nằm gai há

phải một hai sớm tối”, “múa bút vung gươm” được xem là quãng thời gian màNguyễn Trãi thể hiện rất nhiều tâm đắc.Sáu mươi hai năm trọn một cuộc đời vẫnkhông ngừng đặt ông trong nhiều thời điểm phải chọn lựa Lần thứ tư, Nguyễn Trãiđau đớn nhận ra lòng người trước “cửa quyền hiểm hóc”: “Bể hiểm nhân gian ai kẻ

biết/ Ghê thay biến bạc thành đen” (QÂTT) Lại đặt ông trong sự lựa chọn mới: Về

hay ở? xuất thế hay nhập thế? Tưởng chừng đơn giản, nhưng không, đó lại là cảmột vấn đề không dễ để chọn lựa

Nguyễn Trãi từng ví mình như chim Phượng, chim Bằng với đường bay chín

vạn dặm, với cả tấc lòng tận hiến: “Say hết tấc lòng Hồng Hộc” ( QÂTT), tinh thần

nhập thế của ông luôn khẳng định “hừng hực như lò luyện đơn”, làm sao ông có thể

dễ dàng xuất thế về cố lý Côn Sơn để vui với “hạc rừng vượn núi”

một cách thanh thản! Lựa chọn này đã trở thành niềm đau đớn trong lòng ông: “Lấy

đâu xuất xử trọn hai bề” (QÂTT) Quyết định lựa chọn về Côn Sơn ca khúc “Quy

khứ lai từ” của Nguyễn Trãi lần này cũng là một sự lựa chọn giằng xé đầy giôngbão trong lòng ông

Dường như những giá trị tinh túy nhất của thời đại lịch sử đã hội tụ nơiNguyễn Trãi Bản thân ông đã hiểu rõ và nắm chắc quy luật vận động của lịch sử,kết hợp sự tự vận động bản thân mình trong cuộc sống trong từng thời điểm lịch sửhợp lý, biết đi tìm lẽ sống đúng, biết tự đổi mới theo hướng đi lên để thực hiện ướcmuốn xây dựng một đất nước theo kiểu “Ngày Nghiêu tháng Thuấn” Tuy nhiên,khát vọng giữa lý tưởng và hiện thực hóa lý tưởng là điều không dễ và không baogiờ như ý Bi kịch xảy ra với nhà Nho Nguyễn Trãi là điều không tránh khỏi

1.2.2 Mạch nguồn văn hóa và truyền thống gia đình Nguyễn Trãi

Nhà nho Ngô Thế Vinh là một trong số những người rất ngưỡng mộ Nguyễn

Trãi Trong bài Tựa viết năm Minh Mệnh thứ 6, ông nói gia đình có một ảnh hưởng

không nhỏ đối với quá trình trưởng thành của Nguyễn Trãi: “Tiên sinh chi học, xuất

ư gia đình, nhi tinh thâm không thoát chính đại cương phương, nãi kỳ độc đắc Cố

vô tâm ư văn chương, nhi phát chi ư ngôn, tắc anh hoa hùng bất kiểu kỳ trước tác, trực

mô phỏng Ngu Hạ Kỳ bình sinh ngâm vịnh, cùng nhi kiện, lão nhi tráng” (Học của tiên

sinh là học ở gia đình Nhưng phần tinh vi, sâu sắc, bao quát đại thể, là ở mình Chính vì thế mà không để tâm đến văn chương, cứ nói ra là văn chương, thể thức y như thời cổ Bình sinh ngâm vịnh càng cùng càng thấy kiện, càng già càng thấy tráng) Văn hóa

truyền thống gia đình là mạch nguồn đầu tiên ảnh hưởng tới sự hình thành nhân cách, thế

giới quan và nhân sinh quan của Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi sinh năm 1380, tại Thăng Long, trong dinh ông ngoại là quan Tư

đồ Trần Nguyên Đán Tổ tiên Nguyễn Trãi vốn ở xã Chi Ngại, huyện Phượng Sơn

(nay là huyện Chí Linh, Hải Dương), sau dời về làng Nhị Khê, Thường Tín, Hà Nội.Trong sự trưởng thành của Nguyễn Trãi, những người ảnh hưởng đến ông nhiềunhất là ông ngoại và thân phụ Nguyễn Phi Khanh Thân mẫu ông là bà Trần ThịThái mất sớm nên ông sống với ông ngoại và cha Hoàn cảnh đó đã khiến cho mốiquan hệ ảnh hưởng giữa Nguyễn Trãi với ông ngoại và cha trở nên bền chặt, sâu sắcmạnh mẽ và có nhiều ảnh hưởng sâu sắc đến cảm quan nghệ thuật của Nguyễn Trãi

Trong lịch sử dân tộc, Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh là hai trí thứcmang tư tưởng thân dân Tư tưởng ấy đã được họ gửi gắm vào thơ ca, qua bao nămtháng vẫn khiến lòng người xúc động Trần Nguyên Đán là quan lớn của triều Trần.Ông sống vào giai đoạn suy vi của triều đại Bằng sự nhạy cảm trước những diễnbiến của thời cuộc nên ông thường không tránh khỏi những băn khoăn, ưu tư với thế

sự Ông thường đặt mình vào trong sự phản tỉnh, tự vấn, rồi cảm thấy thẹn vì thấy

đã không hoàn thành được hoài bão an dân mà thuở bình sinh từng ấp ủ:

Tam vạn quyển thư vô dụng xứ Bạch đầu không phụ ái dân tâm.

(Nhâm dần niên lục nguyệt tác)

(Đọc ba vạn cuốn sách mà thành vô dụng,Bạc đầu luống phụ lòng thương dân)

(Thơ làm vào tháng sáu năm Nhâm dần - 1362 )

Đọc thơ ông, chúng ta bắt gặp những trạng thái tình cảm khác nhau Ông suyngẫm về cuộc đời dâu bể, những Mịch La, Xích Bích rồi cũng vùi trong gió bụi:

Mịch La, Xích Bích giai trần thở, Tảo vãn quy phàm phỏng cố san.

(Đông Triều thu phiếm)

(Mịch La, Xích Bích đều đã vùi trong gió bụi,Sớm muộn sẽ quay thuyền về hỏi thăm non xưa)

(Mùa thu thả thuyền ra chơi ở Đông Triều)

Ông cảm thán tình cảnh thân mình bạc đầu mà áo vẫn còn nhuốm bụi trần

(Tống Long Nham quy Diễn Châu) Ông nhận ra chốn thị thành không phải nơi

dành cho hoa cúc, loài hoa coi thường sương tuyết, mang cả khí mạnh và tài năng

của trời đất: Càn khôn túc khí dữ lương năng (Mai thôn đề hình dĩ “Thành Nam đối

cúc” chi tại kiến thị, nãi thú kỳ vận) Trải nghiệm và chứng nghiệm mọi diễn biến

của thời cuộc, ông trách mình bất lực, cười mình không bằng ông Tiền Nhược Thuỷ(người đời Tống, làm quan tới chức Đồng tri xu mật, sau xin từ chức) khi cáo quan

về hưu ở tuổi bốn mươi: Tự tiếu bất như Tiền Nhược Thuỷ / Niên tài tứ thập tiện

hưu quan (Mậu thân chính nguyệt tác).

Tư tưởng Trần Nguyên Đán luôn có sự giằng co giữa hai lối ứng xử, đó là

“về” hay “ở” Ở lại nơi triều chính, ông biết mình sẽ chẳng làm được gì cho muôn

dân bớt lầm than Về với mây ngàn hạc nội, ông lại không hi vọng tâm hồn mìnhđược thư thái Cuối cùng, Côn Sơn là nơi được ông lựa chọn làm chốn “cởi buồn”.

Ở Côn Sơn, trong vai một dật dân, ông tháng ngày “làm bạn cùng chiếu trúc” (Quân

trung tác), nhìn “mây tụ trước hiên”, nghe “suối reo bên gối” (Đề Sùng Hư lão túc)

Phong thái này, nhân cách này đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự lựa chọn cách sống vềsau cho Nguyễn Trãi May mắn, từng có những năm tháng ấu thơ sống cùng ông ngoạiTrần Nguyên Đán ở Côn Sơn, nơi “làm bạn cùng chiếu trúc” này đã định hình ở NguyễnTrãi một lối sống “nhàn cư” trong quãng thời gian làm dật dân nơi Côn Sơn “cố lý”

Ảnh hưởng của nhà nho Trần Nguyên Đán đối với Nguyễn Trãi diễn ra bằngnhiều con đường khác nhau Ở khía cạnh ảnh hưởng trực tiếp, đó là sự dạy dỗ hàngngày của ông Ở khía cạnh gián tiếp, đó là sức hấp dẫn từ chính nhân cách caothượng và vẻ đẹp thi ca của ông Nguyễn Trãi là một người thông minh, tinh anhbộc phát từ bé nên không khó để cảm nhận và thụ hưởng những giá trị văn hóa đó

Trong Băng Hồ di sự lục, Nguyễn Trãi hào hứng ôn lại những năm tháng tuổi thơ

được sống cùng ông ngoại nơi non nước Côn Sơn thanh sạch Ở đó, Nguyễn Trãi đãđược ông ngoại dạy dỗ, gieo vào tâm hồn những hạt giống tư tưởng nhân sinh tíchcực Không thể phủ nhận nhân cách cao đẹp, tư tưởng ái dân của Nguyễn Trãi cómầm mống và được bắt nguồn từ ông ngoại Trần Nguyên Đán !

Nguyễn Trãi cũng chịu nhiều ảnh hưởng từ người cha của mình – nhà nhoNguyễn Phi Khanh Theo tiểu sử, ông là một người học rộng, tài cao nhưng bất đắcthời thế Ông đỗ Tiến sĩ dưới thời Trần Nghệ Tông nhưng không được triều đìnhtrọng dụng Mãi đến năm 1400, khi Hồ Quý Ly lập ngôi vương, ông mới có điềukiện bước chân vào chốn quan trường Tuy nhiên, quãng đời làm quan của ông diễn

ra ngắn ngủi, bị giặc Minh bắt đưa về Trung Quốc (1407) rồi mất ở đó Khát vọnggiúp đời ở Nguyễn Phi Khanh không nhỏ Có thể thấy, ở ông luôn phải đối mặt vớinhững lựa chọn rất khó khăn Khát vọng cao, chí khí lớn mãnh liệt, cao cả nhưngkhả năng để hiện thực hóa của Nguyễn Phi Khanh rất thấp Hệ quả, ông lâm vào

tình trạng bất lực, lòng thường hay buồn bực, xót xa Trong bài thơ Xuân hàn, ông

giãi bày ước vọng:

An đắc thử thân đồng thác dược, Hoà phong hư biến cửu châu tâm.

(Mong sao thân này được như cái ống bễ,Thổi ngọn gió hoà vào khắp lòng người chín châu)

(Rét mùa xuân)

Thơ Nguyễn Phi Khanh buồn nhưng không hề là tiếng thơ tuyệt vọng.Những ước mơ tốt đẹp ông gửi vào thơ, dẫu những ước mơ kia là không tưởng,nhưng tấm lòng của nhà thơ đối với nhân dân vẫn là đáng quý và tiếng thơ chứachan tình cảm nhân đạo ấy vẫn luôn có giá trị vững bền

Có thể nói, trong mối quan hệ gia đình, Nguyễn Phi Khanh là sự tiếp nối tựnhiên những gì mà Trần Nguyên Đán đã đem đến cho Nguyễn Trãi, tạo những tiền

đề thuận lợi cho sự phát triển tư tưởng, nhân cách về sau Thuở thiếu thời, NguyễnTrãi đã có nhiều năm tháng sống với cha, chịu sự giáo dục của cha Đó là lúc ôngngoại Trần Nguyên Đán mất, Nguyễn Trãi trở về Nhị Khê sống cùng cha Năm

1400, Nguyễn Trãi thi đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) dưới triều Hồ, cùng cha theo phò

Hồ Quý Ly Ông cũng đã từng theo cha lên biên giới, rồi nghe lời cha trở về tìmcách “rửa nhục cho nước, trả thù cho cha” Trải qua những chặng đường như vậy,cho thấy, Nguyễn Trãi đã“theo cha” trên nhiều phương diện khác nhau của cuộcsống, nhất là phương diện lí tưởng yêu nước thương dân

Hai nhân sĩ trí thức thời Trần - ông ngoại và cha với nhân cách cao thượng,với tư tưởng thân dân là nguồn mạch văn hóa quý giá tác động trực tiếp và ảnhhưởng sâu sắc đến nhân cách, tư tưởng, cảm quan sáng tác nghệ thuật của NguyễnTrãi Truyền thống gia đình chính là cái nôi đầu tiên nuôi dưỡng tâm hồn và nhâncách Nguyễn Trãi Nó tự nhiên nên sâu sắc, nó di truyền nên bền vững

Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh là hai nhân tố ảnh hưởng trực tiếpđến tư tưởng, tình cảm Nguyễn Trãi Tuy nhiên, cũng cần thấy rằng, trong sâu xa,Nguyễn Trãi có thừa hưởng truyền thống gia đình, gia tộc Dòng họ Nguyễn củaông vốn nổi tiếng từ lâu, thời nào cũng có người tài giỏi và nhân cách Cũng cầnthấy rằng, Nguyễn Trãi được hấp thụ nền văn hóa Nho giáo còn nhiều yếu tố tíchcực vốn có của thời Trần Những nhân tố này đã ảnh hưởng lớn đến cảm quan sáng

tác trong hai thi tập ƯTTT và QÂTT.

1.3 Nguyễn Trãi – Những chặng đường đời gắn với hai thi tập

1.3.1 Nguyễn Trãi với ƯTTT – khoảng thời gian " đắc thế"

Ức Trai thi tập là tập thơ chữ Hán đặc sắc của Nguyễn Trãi, bao gồm 105 bàithể hiện nhiều trạng huống tâm sự cá nhân của chính tác giả Đa số các bài trong tậpnày là thơ thất ngôn bát cú; thất ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn, có 2 bài theo thể trườngthiên là Côn Sơn ca và Đề Hoàng ngự sử Mai tuyết hiên Nổi bật trong tập thơ làcảm hứng hào sảng của Nguyễn Trãi Về sau được các nhà sưu tầm tập hợp theo bachủ đề lớn: Thơ tả thiên nhiên, danh lam thắng cảnh trong niềm vui hào hùng sảngkhoái; Thơ sáng tác chiến thắng chống quân Minh xâm lược (trong đó có bài "ĐềHoàng ngự sử Mai tuyết hiên" làm khi ở Đông Quan) và Thơ sáng tác sau khi chiếnthắng quân Minh

Tập thơ còn đánh dấu bước chuyển của chặng đường thơ chữ Hán Việt Nam

từ thời Trần sang thời Lê Sơ Nguyễn Trãi vừa kế thừa được những thành tựu thơđời Trần, vừa đưa vào những nét mới, nét riêng của ông và thời đại ông Đọc ỨcTrai thi tập người đọc cảm nhận được sự mới mẻ nhưng cũng thật gần gũi, hìnhdung ở nơi con người Nguyễn Trãi một niềm tự hào sâu sắc về việc gìn giữ nền độclập dân tộc Lòng yêu nước của Ức Trai đã tiếp nối truyền thống anh hùng từ cácbậc hào kiệt trong lịch sử dựng nước như Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt, Trần HưngĐạo… thuở trước Niềm tự hào, chất anh hùng ca được Nguyễn Trãi kết hợp gửivào thơ mang đầy hùng khí Có thể xem, với tập thơ chữ Hán, Nguyễn Trãi đã dựnglại quãng đường đời của thi nhân ở những thời điểm tâm đắc trong một vị thế xứngđáng ƯTTT, vì thế là tập thơ phần nào tái hiện quãng “thời gian đắc thế” của tiềnnhân

Trên 100 bài thơ viết bằng chữ Hán (ƯTTT) của Nguyễn Trãi được viết ở

nhiều thời điểm khác nhau Xét trên nội dung, cho thấy nhà thơ sáng tác thơ chữHán phần lớn vào những thời khắc mang tâm trạng phấn chấn sau chiến thắng Lam

Sơn trở về (Hạ Tiệp, Hạ quy Lam Sơn, Thượng nguyên hỗ giá chu trung tác, Quan

duyệt thủy trận….) Rải rác một số bài mang tâm trạng “Oan thán” đầy nỗi niềm.

Hẳn nhiên, người nghệ sĩ làm thơ không ngoài mục đích: “Liêu bả tân thi tả ngã

sầu” (ƯTTT) như ông từng nói Song, nhìn tổng thể tập thơ là cảm hứng hào sảng về

quãng thời gian “đắc thế” của thi nhân

Sau chiến thắng quân Minh, nhà Lê đi vào dựng xây đất nước Mạch chiếnthắng vẫn còn âm vang, thuở hào hùng “vung gươm múa bút” vẫn sống dậy,niềmtin dùng được trao tặng… vẫn còn nồng thắm dành cho người có khát vọng dấn thânnhập cuộc… Nguyễn Trãi như hòa vào niềm vui đó Nhiều bài thơ mang tâm trạnghào sảng của thi nhân trước những địa danh gắn với những chiến công lịch sử.

Trong cuộc đời cũng như trong thơ ca của Nguyễn Trãi, có hai miền khônggian được nhắc đến thường xuyên, đó là Thăng Long và Côn Sơn Hai miền khônggian này không thể tách khỏi hai quãng đường đời cơ bản của thi nhân Nếu nhưkhông gian Côn Sơn, miền cố hương, cố lý… nơi gắn với quãng thời gian ẩn dật củanhà thơ, thì Thăng Long, nơi triều chính gắn liền với giai đoạn đương triềucủaNguyễn Trãi Có mối liên quan khá rõ về con người và thơ trong quãng thời gian

“đắc thế” qua thi tập chữ Hán này

Nguyễn Trãi sinh ra tại kinh thành Thăng Long và suốt thời thanh niên cũngkhi ở trong thành; rồi đỗ Thái học sinh, rồi 7 năm làm quan với nhà Hồ (1400-1407); rồi qua mười năm ẩn náu ở thành Đông Quan dưới thời Minh thuộc (1407-1416); trải qua mười năm chiến trận (1417-1427), phần đời còn lại của Nguyễn Trãi(1427-1442) chủ yếu làm quan trong triều và gắn bó với kinh thành Thăng Long –ngoại trừ một số thời gian có về Côn Sơn nghỉ dưỡng, ẩn dật Đương nhiên, NguyễnTrãi đã có phần đời quan trọng gắn bó với Thăng Long, buồn vui, nếm trải mọithăng trầm cùng Thăng Long yêu dấu Chính không gian nơi đây, Nguyễn Trãi đãthể hiện rõ lý tưởng vì dân vì nước của mình, cống hiến tài năng của mình trongcông cuộc xây dựng một bộ máy nhà nước "lấy dân làm gốc"; nơi đây cũng là nơiNguyễn Trãi trải qua nhiều biến cố trong cuộc đời Trong khoảng mười năm bị quânMinh theo dõi, khống chế, giam lỏng ở kinh thành Thăng Long, Nguyễn Trãi không

hề nản chí mà càng kích thích ý chí đấu tranh giành độc lập cho dân tộc:

Góc thành Nam lều một gian,

No nước uống thiếu cơm ăn.(…) Triều quan chẳng phải ẩn chẳng phải, Góc thành Nam lều một gian.

(Thủ vĩ ngâm)

Thăng Long là nơi Nguyễn Trãi từng nếm trải những niềm vui hân hoan lẫn nỗi đau chua chát.Nhưng, không thể phủ nhận nơi đây cũng là “miền đất hứa” cho nhà Nho

có quãng thời gian thực thi ước mơ, khát khao làm chim Hồng, chim Phượng: “Cửu

vạn đoàn phong ký tích tằng/ Đương niên thác tỉ Bắc minh bằng” (Mạn hứng) (Dịch nghĩa: Vượt gió lên chín vạn dặm, nhớ xưa đã từng có chí ấy/ Bấy giờ toan ví mình

như chim Bằng biển Bắc) Chính vì vậy, quãng thời gian ẩn dật nơi Côn Sơn, lòng

Nguyễn Trãi vẫn có lúc đau đáu về Thăng Long yêu dấu: “Thiên nhai khẳng niệm

cố nhân phù” (Dịch nghĩa: Nơi cuối trời xa xôi, biết người xưa còn nhớ) Hiểu

Nguyễn Trãi là hiểu một Nhà Nho ưu thời mẫn thế, là con người khát khao dấn thânnhập cuộc Ở Thăng Long, Ức Trai có cơ hội để cống hiến tài năng, để phò vua giúpnước.Ôngluôn đặt mình trước lịch sử, trước nhân dân để hành động.Lịch sử chothấy, ông từng giúp vương triều nhà Lê bình định, dựng xây đất nước với nhiềuchính sách an yên hướng về “dân đen con đỏ” Tuy nhiên, xã hội phong kiến vớibản chất vốn có đã không cho ông thực hiện, ông phải chứng kiến sự "chon chen"của chốn quan trường và luôn mong nhớ về quê hương thanh tịnh, yên bình Dù nơiđâu, ông vẫn đau đáu với trách nhiệm, với đất nước và khát khao nhập cuộc, đượcthi thố tài năng phục vụ vương triều, dựng xây đất nước Dù có buồn đau, dù đôi khicòn ẩn ức được phảng phất trong thơ, song tiếng thơ nổi bật của Nguyễn Trãi trong

ƯTTT là niềm vui hân hoan thể hiện một quãng thời gian “đắc thế” trong suốt cuộc

đời mình Đó là quãng thời gian cho phép ông thỏa chí bình sinh: “Say hết tấc lòngHồng hộc”

Hình ảnh của không gian Thăng Long và không gian Côn Sơn luôn hiện diệntrong thơ Nguyễn Trãi Nguyễn Trãi đã mượn hai bối cảnh này vừa để thể hiện lýtưởng, vừa để nói lên nỗi lòng của mình.Thế nhưng, dù ở không gian nào, ThăngLong hay Côn Sơn thì người đọc vẫn bắt gặp qua những vần thơ của Nguyễn Trãiphẩm chất cao đẹp của người nghệ sĩ, giữa chốn thị thành vẫn tạo được cho mìnhmột cõi thiên nhiên trong trẻo riêng để di dưỡng tính tình Cả hai tập thơ dù viết lúcđang nơi triều chính ở kinh thành Thăng Long hay về trí sĩ ở chốn lâm tuyền CônSơn với những "hứng động" khác nhau nơi những miền không gian khác nhau,Nguyễn Trãi vẫn nhất quán trong một hồn thơ da diết

Có thể nói, trước Nguyễn Trãi chưa nhà thơ nào đã để lại trong thơ phong độ

cá nhân rõ nét như ông Đọc ƯTTTcó thể hình dung khá rõ Nguyễn Trãi là một con

người đằm thắm trong tình cảm gia đình, bè bạn; sâu nặng trong nghĩa nước tình

dân; phóng khoáng giữa thiên nhiên; thanh đạm, nhàn dật mà nhập cuộc…Khôngnhững thế, còn có thể hình dung ra Nguyễn Trãi trong những khung cảnh, tư thế rất

cụ thể Khi thì khoác tấm chăn mỏng ngồi suốt đêm hay trăn trở bên song thuyềnđến sáng, suy nghĩ trầm ngâm; khi thì tựa ghế dạo đàn hay ủ tay trong tay áo ngồingâm thơ khe khẽ, hứng thú hoặc sầu muộn; khi ung dung, nhanh nhẹn và say mê

dạo giữa thiên nhiên…ƯTTT là tập thơ được người nghệ sĩ Nguyễn Trãi sáng tác

trong nhiều thời điểm khác nhau của những năm tháng nơi triều chính

1.3.2 Nguyễn Trãi với QÂTT – khoảng thời gian " yếm thế"

Cuối năm 1427 đầu năm 1428, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi, ca khúckhải hoàn, Nguyễn Trãi thay mặt Lê Thái Tổ công bố bản hùng văn “Bình Ngô đạicáo” Ý văn hùng hồn, giọng văn sang sảng của bản tuyên ngôn độc lập làm nứclòng thời đại Hăm hở bắt tay vào thực hiện hoài bão xây dựng đất nước thái bìnhthịnh trị, vua hoà dân mục “Dân Nghiêu Thuấn, vua Nghiêu Thuấn/ Dường ấy ta đà

phỉ sở nguyền” (QÂTT) Song, thời gian “đắc thời” không bao lâu, vị anh hùng – nhà thơ ấy kịp nhận ra “Trong dòng phẳng có phong ba” (QÂTT) Giữa những

“chon chen”, “bể hiểm chốn triều quan” đầy nghi kỵ, dèm pha, Nguyễn Trãi rơi vào

cô thế: “Chúng báng cô trung tuyệt khả liên” (Oan thán) Ông bị nghi oan và bị bắt

giam Sau đó, ông được tha nhưng không được tin dùng nữa Mười năm (1429 1439) Nguyễn Trãi chỉ được giao chức "nhàn quan", không có thực quyền: “Thậpniên thanh ngọc chức hồ băng” Nhận ra “bể hiểm nhân gian” và“phong ba trongdòng phẳng”, Nguyễn Trãi cáo quan xin về Côn Sơn ẩn dật Quãng thời gian “đắcthời” gần như khép lại, từ đây, một tiếng thơ buồn gửi trong giọng thơ tiếng Việt

-(QÂTT) được cất lên như đúc kết lại chuỗi ngày dài “yếm thế”.

Có lẽ, không gian Côn Sơn thanh sạch là nơi được chọn lựa dành cho nhà thơquãng thời gian ngẫm ngợi, nghiệm suy lẽ đời, tình người nhiều nhất của NguyễnTrãi Để rồi, như một lẽ tự nhiên, những vần thơ Tiếng Việt “thấm đẫm nỗi niềm”

mang nặng tâm tư QÂTT ra đời như những “trang nhật ký” cuộc đời nhà thơ Ngô Viết Dinh với công trình Đến với thơ Nguyễn Trãi, đã trân trọng giới thiệu và nhận

định “Sao Khuê vằng vặc”: “Nguyễn Trãi là một vĩ nhân… Đã là con người, khôngthoát được chốn ở, dù Nhị Khê, Côn Sơn hay Đông Quan (…) vẫn thấy phong tháicủa ông rất rõ” (…) “Để hiểu thêm vĩ nhân ấy ta hãy xem nhật ký tâm trạng thơ

biểu hiện cách sống và bảng giá trị làm nên phẩm giá con người ấy” [5, 9] “Nhật kýtâm trạng thơ” tác giả nhắc đến chính là những khoảng thời gian cuộc đời NguyễnTrãi được ghi lại bằng tâm trạng thơ.

Nguyễn Trãi trải qua một cuộc đời với nhiều nghịch cảnh hơn là xuôi thuận

Ở mỗi giai đoạn, mỗi thời điểm khác nhau của cuộc đời, Nguyễn Trãi có những tâm

tư, cảm xúc cụ thể về thiên nhiên, về cuộc sống, về con người… trước dòng chảy thờigian Dù ở hoàn cảnh nào, thời điểm nào: “đắc thế”, “cô thế” hay “yếm thế”, điều đángtrân trọng ở Nguyễn Trãi chính là thái độ sống tích cực của một nhà Nho nghệ sĩ giàubản lĩnh, mẫn cảm và nhân ái

Bên cạnh tập thơ chữ Hán mang nhiều âm hưởng hào sảng lúc “đắc thời”,

QÂTT là tập thơ tiếng Việt chứa đựng nỗi niềm tâm trạng trong quãng thời gian

“yếm thế” của thi nhân Những bài thơ đều không được có ghi chép thời điểm sángtác, song, dựa trên ngôn ngữ, hình ảnh trong thơ, nội dung được thể hiện, người đọc

có thể nhận ra hoàn cảnh tập thơ được sáng tác trong thời gian Nguyễn Trãi về ở ẩntại Côn Sơn

Với tổng số 254 bài thơ viết bằng chữ Nôm, nhà thơ miêu tả thiên nhiên gắnvới những trạng huống cảm xúc của những tháng ngày ẩn dật, thiên nhiên trongtừngthi phẩmvừa mang vẻ đẹp thanh tao, cao nhã, vừa mang vẻ đẹp chân chất, đơn sơ,bình dị của làng quê Việt Nam Nguyễn Trãi ca ngợi cảnh vật đất nước với tấm lòngtin yêu, rộng mở và gợi nhiều thi hứng dạt dào Song không chỉ đơn thuần miêu tảthiên nhiên, Nguyễn Trãi còn gửi gắm tấm ân tình của mình trong đó Những bàithơ ấy đều ẩn chứa một dấu hỏi về trách nhiệm, bổn phận của con người trước cuộcđời Đó chính là tâm huyết của một bậc anh hùng cứu quốc, một bậc triết nhân suốtđời "âu việc nước":

Bui có một niềm chăng nỡ trễ Đạo làm con lẫn đạo làm tôi

chí nguyện Thân một nơi mà tâm một nẻo, người nghệ sỹ bắt đầu ghi âm lại sựnhức nhối, giằng xé, tiếng nấc của cõi lòng Không còn những ngày “nói tất nghe và

kế tất theo” và xa vời vợi cái “ngày Nghiêu tháng Thuấn”, bi kịch giữa lý tưởng vàhiện thực hóa hiện hữu giữa cuộc đời, QÂTT ra đời như một khúc tâm ca mà mỗibài thơ là một lát cắt tâm trạng đầy day dứt trong khoảng “thời gian yếm thế” củangười anh hùng cô thế Nhiều lần nhà thơ day dứt, canh cánh về quãng thời gian lựachọn ẩn cư Có lúc ông chua chát: “Của ai non nước khiến ta bàn” (QÂTT); Lại cókhi ông xót xa: “Ta còn lảng thảng làm chi nữa/ Nước đâu còn có Sử ngư” (QÂTT)

… Đó chính là quãng thời gian đặt ông vào tình thế “phân thân” vừa muốn làmChim Hồng, chim Phượng, lại vừa thấy sợ cành cong…

Thơ Nguyễn Trãi nói nhiều đến hai cuộc sống triều chính và ẩn dật, hai miềnkhông gian nơi ông đã trải nghiệm bằng chính bản thân với thái độ đối lập gay gắt,

đề cao nhàn dật, phủ nhận lợi danh Sự đối lập như vậy đã làm bộc lộ rõ nét thái độthẩm mỹ của ông đối với hiện thực Ông coi trọng cái đẹp ứng xử bảo thân, biếtlánh đục về trong, giữ mình trước miếng mồi phú quý Cuộc sống an nhiên, tự tôn,

tự lạc, tự do tự tại, sống thuận theo sự biến dịch của tự nhiên nơi chốn lâm tuyềnđem lại cho Nguyễn Trãi cách nhìn nhận đúng mực, vô tâm, vô cầu trước côngdanh, đường lợi Đó cũng chính là tinh thần "hư tâm nhược chí" trước quyền lợi,trước vật chất của Đạo gia

Tác phẩm của Ức Trai dù là chữ Hán hay chữ Nôm đều thể hiện tấm lòngcủa một bậc ưu dân ái quốc, ý thức về một quốc gia hoàn toàn độc lập, tự chủ vàmột bản lĩnh kiên cường trước mọi thời gian, cảnh ngộ khác nhau

Các kiểu cảm thức thời gian xuất hiện trong hai thi tập đã thể hiện khá rõ đờisống nội tâm nhà thơ trong những quãng đường đời mang nhiều vị thế khác nhau,lúcđắc thời lẫn khi yếm thế

Tiểu kết chương 1

Nguyễn Trãi là một nghệ sĩ lớn, có tư tưởng thẩm mỹ, cảm hứng nghệ thuật

và hoạt động sáng tác xuất sắc Sự hình thành sáng tác nghệ thuật ở Nguyễn Trãi làkết quả cộng hưởng từ nhiều điều kiện khác nhau

Về khách quan, ông chịu ảnh hưởng sâu sắc từ truyền thống giáo dục của gia

đình mà trực tiếp là ông ngoại Trần Nguyên Đán và thân phụ Nguyễn Phi Khanh

Đó là những nhà Nho có tâm, có trí, đã truyền cho Nguyễn Trãi những giá trị vănhóa gia đình và thời đại Nguyễn Trãi, theo quy luật chung, cũng chịu ảnh hưởngkhông nhỏ mạch nguồn văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc Đặc biệt, ông đãtiếp thu sâu sắc tư tưởng Nho, Phật và Đạo – trong đó sâu đậm nhất là Nhogiáo.Những ảnh hưởng sâu sắc từ thời đại cũng như những truyền thống gia đình,quê hương…đã hun đúc để tạo nên con người vừa mang phong cách thời đại "phóngkhoáng, rộng mở", vừa mang tầm vóc cá nhân Nguyễn Trãi

Về chủ quan, Nguyễn Trãi được sinh ra trong hoàn cảnh lịch sử nhiều biến

động và luôn đặt ông vào thế “lựa chọn” cách sống phù hợp theo từng chặng đườngđời.Vì thế, những “Trần tình”, “Ký hữu”… trong hai thi tập phần nào ghi lại từngchặng đường nhà thơ đã đi qua

QÂTT và ƯTTT là hai tập thơ đạt nhiều thành tựu xuất sắc trong sự nghiệp

văn chương Nguyễn Trãi Hai tập thơ dù được thể hiện dưới nhiều hình thức nghệthuật khác nhau, quan phương chính thống, cao nhã uyên bác hay bình dị trongtiếng Việt buổi đầu, Nguyễn Trãi vẫn thể hiện nhất quán một con người "tiên ưu hậulạc", một nhân cáchcao đẹp trong hồn thơ trác Việt

Thể hiện nổi bật trong hai thi tập là hai dòng thời gian mang tâm trạng “đắcthời” và “yếm thế” của nhà thơ Thế giới tâm hồn của nhà thơ được biểu thị trongthế giới nghệ thuật thơ qua các kiểu cảm thức thời gian của nhà thơ trong hai thi tập

sẽ được làm rõ ở các nội dung tiếp theo

Chương 2 CÁC KIỂU CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI

2.1 Biểu hiện các kiểu thời gian trong ƯTTT và QÂTT

2.1.1 Thời gian vũ trụ, bất biến

Thời gian là một đại lượng tồn tại khách quan Nhưng, đối với mỗi cá nhân,thời gian lại mang màu sắc, dấu ấn riêng biệt của từng cá thể Nhìn con người đánhgiá, cảm nhận thời gian ta sẽ nhận ra tâm hồn, đời sống, tâm tư tình cảm của chính

họ Thời gian được cảm nhận không phải bằng các đại lượng vật lý thông thườngnhư giây, phút, ngày tháng năm… mà bằng chính cảm xúc mang rất rõ yếu tố chủquan của mỗi người Có thể thấy, thời gian hạnh ngộ thoáng chốc trôi qua, phút giâyđợi chờ dài như thế kỷ… đó là thời gian phụ thuộc vào yếu tố tâm lý Con ngườithông qua cách cảm nhận về thời gian để trình bày quan niệm sự hiểu biết, đánh giácủa mình về cuộc đời, về cái đã qua, đang đến và cái sắp đến…

Vũ trụ có nghĩa là không – thời gian Thời gian vũ trụ được hiểu là thời giantrong mối quan hệ thống nhất biện chứng với không gian, với tư cách là chiều thứ tưcủa không gian Đó là lý do vì sao người xưa thường dùng không gian để thể hiện thờigian và ngược lại Thời gian vốn là hình thức tồn tại của thế giới vật chất với ba chiềuquá khứ, hiện tại và tương lai Con người trước dòng chảy trôi qua của thời gian luôn ýthức được giới hạn của kiếp người ngắn ngủi trong cái dằng dặc của dòng chảy thờigian vô tận, thời gian tạo hóa Thời gian là những thời khắc tuyến tính đi qua giây,

phút, giờ, ngày, đêm, tháng, năm, mùa…Các mùa trong năm xuân, hạ, thu, đông biểu hiện cho dòng thời gian trôi chảy Xuân tàn, hạ đến, thu qua, đông lại… cứ thế luân

phiên trôi chảy Vòng tuần hoàn này luôn có tác động gây xúc động cho con người hơnbất cứ hiện tượng nào khác Thời gian đến với con người lặng lẽ rồi trôi chảy theo tuần

tự của quy luật Dù phải chấp nhận sự tuần hoàn của vũ trụ với quy luật “sinh, lão,bệnh, tử”, con người luôn ý thức và níu giữ lại cái phần tươi trẻ, tốt đẹp và nhữngkhoảnh khắc thanh xuân tươi đẹp nhất Chính ý muốn ấy đã khiến con người luôn phảichạy đua với thời gian, hối hả trong dòng chảy vô thủy vô chung mà níu kéo, đau khổ,

lo sợ… trước sự trôi chảy của thời gian

Nói tới lịch sử là nói tới sự thay thế của các triều đại, là sự hưng thịnh haysuy vong thành bại của những người xuất chúng Cũng theo quan niệm của ngườitrung đại thì mọi sự hưng vong thành bại đều thuộc mệnh trời, thế nên thời gian lịch

sử gắn với thời gian vũ trụ một cách huyền bí Mà vũ trụ tuần hoàn cũng kéo theo

sự tuần hoàn của lịch sử Khi phản ánh thời gian lịch sử, thơ ca trung đại thường có

xu hướng bất tử hóa khoảng thời gian mà cha ông ta đã đạt được những chiến cônghiển hách trong cuộc sống chống giặc ngoại xâm vĩ đại Nguyễn Trãi cũng khôngngoại lệ, thơ ca của thi nhân gắn liền với các triều đại lịch sử đã đi qua, cùng vớinhững chiến công vang danh hiển hách một thời

Lịch sử không bất biến.Thời gian không chỉ đọng lại ở những chiến côngvang dội, thời gian còn được cảm nhận của con người qua những nỗi niềm ưu tưtrước sự suy vi của thời đại Đó là nỗi thương tiếc cho quá khứ vàng son những thờikhắc thiêng liêng vang dội của chiến công, là nỗi trăn trở đau đáu của những cònngười tri thức muốn được cống hiến mà bất lực trước sự suy thoái của lịch sử Đứng trước không gian hùng vỹ gắn với những chiến công vang danh lịch sử,Nguyễn Trãi thường ngẫm ngợi, suy tư Ở Nguyễn Trãi, đôi khi thời gian thuộc vềquá khứ và thời gian hiện tại cùng đồng hiện

Khi miêu tả vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên, Nguyễn Trãi thường không quênnhắc về những người anh hùng, những chiến công oanh liệt từng diễn ra trong quákhứ Sự kết hợp nàyđã lập nên nét độc đáo khi cảm nhận về thời gian trong thơ ông.Đứng trước dòng sông lịch sử Bạch Đằng từng vang dội chiến công, thi nhân đã

đồng hiện hai dòng thời gian qua cái nhìn đặc sắc của một hồn thơ trác Việt.Bạch

Đằng hải khẩu, được đánh giá là một bài thơ chữ Hán đặc sắc của Nguyễn Trãi Ở

bài thơ này, thi nhân đã vẽ nên bức tranh thiên nhiên hùng vĩ qua những câu thơ xúccảm đầy nội lực:

Sóc phong suy hải khí lăng lăng Khinh khởi ngâm phàm quá Bạch Đằng Ngạc đoạn, kình khoa, sơn khúc khúc Qua trầm tích chiết ngạn tằng tằng

(Gió bấc thổi trên mặt biển, khí biển lạnh lùngNhẹ kéo buồm thơ qua cửa Bạch Đằng

(Như) cá sấu bị chặt, cá kình bị mổ, núi chia thành từng khúc(Như) mũi qua chìm, cây kích gãy, bên bờ lớp lớp chồng) Trước Nguyễn Trãi, đã từng có bao thi nhân với hồn thơ trác Việt đã đếnBạch Đằng Giang và hát ca về dòng sông lịch sử này.

Trương Hán Siêu đứng trước cửa biển Bạch Đằng hùng vỹ, đã không giấu

được niềm tự hào cất lên tiếng ca về dòng sông lịch sử Bạch Đằng giang phú Nơi

đây từng là: “chiến địa buổi trùng hưng nhị thánh bắt Ô Mã”, “cũng là bãi đất xưaNgô chúa phá Hoằng Thao” Trên dòng sông lịch sử này, thuyền thơ họ Trươngdịch chuyển chầm chậm như để chiêm ngưỡng hết được vẻ đẹp núi sông linh thiêng,con người hào kiệt

Nguyễn Trãi có cách khám phá riêng về dòng sông lịch sử Bạch Đằng Bằngcái nhìn của vị tướng từng xông pha trận mạc gắn với cách cảm suy nghiệm của thinhân, dòng sông được tái hiện ở hai chiều suy tưởng quá khứ và hiện thực Sức hấpdẫn của cửa biển Bạch Đằng là ở không gian rộng lớn, bát ngát với những nét dữdội của sóng, của gió Đặc biệt, các hình ảnh về núi, bờ gây ấn tượng mạnh đối vớingười đọc Núi thì ngổn ngang như cá kình bị mổ, cá sấu bị chặt; còn bờ thì lớp lớpnhư đống qua chìm, kích gãy Không phải ngẫu nhiên Nguyễn Trãi đã cảm thụ bứctranh thiên nhiên Bạch Đằng bằng con mắt của một vị tướng từng xông pha chiếntrận Sự so sánh đặc điểm thiên nhiên sông nước với giáo gươm như trên, rõ ràngxuất phát từ vốn kinh nghiệm, nhưng ở đó, hẳn còn là dụng ý của người làm thơ vềthời gian lịch sử gắn với những chiến công hiển hách trong niềm tự hào vô biên.Viết về Bạch Đằng giang, dòng sông vang danh những chiến công hiển hách củalịch sử cha ông, Nguyễn Trãi không đơn thuần dừng lại ở việc ca ngợi “núi non kìtích” mà còn để bộc lộ suy tưởng về địa thế núi sông hiểm trở, về anh hùng hào kiệt,

về lịch sử oai hùng của dân tộc:

Quan hà bách nhị do thiên thiết, Hào kiệt công danh thử địa tằng.

(Quan hà hiểm hai người chống trăm người do trời xếp đặt Hào kiệt lập công danh đất ấy từng là nơi)

Cảm nhận về dòng sông lịch sử Bach Đằng giang của Nguyễn Trãi được đặt trong trong cảm thức về thời gian lịch sử Nguyễn Trãi nhấn mạnh đến mối quan hệ

tuyệt đẹp giữa “địa linh” và “nhân kiệt” Trong trường hợp này, địa thế núi sônghiểm trở đã gia tăng sức mạnh cho con người trong cuộc chiến chống kẻ thù; conngười bằng chiến công hiển hách đã làm cho Bạch Đằng giang thêm phần hiểnhách Đó là chưa nói, Bạch Đằng giang đẹp vì nơi đây theo dòng thời gian trôi chảyvẫn lưu giữ bóng dáng người anh hùng vệ quốc, khơi dậy cho người đời sau cảmxúc hoài cổ, suy tư:

Vãng sự hồi đầu ta dĩ hĩ, Lâm lưu phủ ảnh ý nan thăng.

(Quay đầu xem việc cũ, ôi xong rồi,Cúi xuống dòng mò bóng, ý nói khôn xiết)Kết hợp được hai nguồn cảm hứng về thiên nhiên và lịch sử, hai dòng thời

gian quá khứ và hiện tại được thể hiện khá rõ trong Bạch Đằng hải khẩu Bài thơ in

đậm cảm thức thời gian lịch sử của hồn thơ trác việt Ức Trai

Không dừng lại ở cảnh quan Bạch Đằng hùng vỹ, thuyền thơ Nguyễn Trãilướt trên những danh tích gắn với bề dày lịch sử trong chiều sâu suy nghiệm của

Thần Phù hải khẩu Đi vào tái hiện cảnh trí bằng những nét bút hoành tráng, làm bật

lên nét kỳ vỹ và diễm lệ của núi sông, đích cuối cùng, nhà thơ muốn gợi lên mộtvấn đề đặt ra trước dòng chảy thời gian:

Kình phun lãng hống lôi Nam Bắc, Sáo ủng sơn liên ngọc hậu tiền.

ngả sông để chống giặc Minh năm xưa: Thiên địa đa tình khôi cự tẩm/ Huân danh

thử hội tưởng đương niên (Trời đất đa tình mở vụng biển lớn/ Công danh hội ấy nhớ

lại năm nào)

Không phải đến Nguyễn Trãi, những địa danh lịch sử, những danh lam thắngcảnh mang tính cách hùng vỹ, phóng khoáng mới đi vào thơ ca Ở giai đoạn Lý -

Trần, một số tác giả như Nguyễn Trung Ngạn, Phạm Sư Mạnh, Trương Hán Siêu,Trần Nguyên Đán, Nguyễn Phi Khanh đã có thơ hay về đề tài này Họ đã cónhững phát hiện tinh tế về vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước Nguyễn Trãi trên tinhthần tiếp nối, đã biết khai thác hào quang lịch sử để làm cho thơ mình mang nhữngđường nét, màu sắc, âm thanh kỳ vĩ.

Tâm hồn Nguyễn Trãi vốn phóng khoáng, mạnh mẽ nên dễ hứng thú trướcnhững phong cảnh đất nước hùng vỹ và thơ mộng Với ông, những địa danh nổitiếng như cửa biển Bạch Đằng, cửa Thần Phù, bến Vân Đồn không chỉ đem đếnnguồn cảm xúc dồi dào trước cảnh sắc thiên nhiên, mà còn gợi lên những niềm xúcđộng sâu xa về kiếp người, những hoài niệm và những triết lí nhân sinh Vớinhững bài thơ như vậy, Nguyễn Trãi đã góp phần quan trọng vào việc hình thànhmột dòng thơ bất tận gắn với lịch sử dân tộc, gắn với niềm tự hào về thiên nhiên kỳ

vĩ của Tổ quốc

Thời gian trong thơ Nguyễn Trãi còn được thể hiện ở ngay các nhan đề thơ

nói về từng thời điểm và thể hiện các cảm xúc của người nghệ sĩ: Vãn cảnh, Cuối

xuân tức sự, Mộ cảnh, Dạ vũ, Xuân đán, Xuân hàn, Hạ nhật mạn thành, …Những

bài thơ thể hiện thời gian thường gắn với phong cảnh tương ứng trong dòng cảmxúc của nhà thơ Hẳn nhiên, trong thơ Nguyễn Trãi,dòng thời gian vật lý tính bằng

thời khắc đi qua nhưbốn mùa, năm canh, 12 tháng, mười năm, một ngày hạ, chiều

cuối xuân… cũng đều trở thành đối tượng ngâm vịnh của nhà thơ.

Một kiểu thời gian khác cũng được Ức Trai nhắc đến trong các sáng tác củamình chính là thời gian lịch sử trong tương quan với thời gian vũ trụ Khi nói tớilịch sử là nói tới sự hưng thế triều đại.Theo quan niệm thời Trung đại, mọi hưngvong thành bại đều thuộc mệnh trời, cho nên thời gian lịch sử gắn liền với thời gian

vũ trụ một cách huyền bí Vũ trụ tuần hoàn cũng kéo theo sự tuần hoàn của lịch sử

Phạm trù thời gian chỉ được xác nhận trong các khoảng cách lớn: kim cổ, xưa

-nay Một yếu tố nữa là trong văn học trung đại, thời gian con người đã được ý thức

trước thực tế tuổi tác, thọ yểu và sự bất lực của con người Nên thơ ca phần lớn nóicái hữu hạn của đời người và sự nhỏ bé của kiếp người

Thời gian vật chất không dễ thấy, không dễ cảm bằng không gian vật chấthiện hữu Mọi thời gian không thể tồn tại ngoài không gian Không gian và thời

gian luôn gắn liền với nhau Tác giả đã chọn cách miêu tả thời gian thông qua sựchuyển đổi của không gian Cảm nhận về thời gian của người nghệ sĩ Ức Trai cùngnằm trong mạch cảm xúc trước mọi không gian Đứng trước không gian hùng vỹ,người nghệ sĩ thường cảm nhận thời gian thiên nhiên vũ trụ tĩnh tại, bất biến; Ngượclại, trước không gian yên bình thanh khiết suối chảy thông reo, chim ca vượn hót…trái tim mẫn cảm thi nhân lại “hòa điệu” với những thú vui nhàn nhã trong dòng thờigian thanh thản êm trôi…

Nguyễn Trãi xem thời gian vũ trụ bất biến là phạm trù phổ quát để vượt lênmọi đổi thay của kiếp người hay lịch sử, tức là lấy bất biến mà nhìn vạn biến Bằngcách dẫn điển sự vận hành bền vững của Bành tổ hay nhà Thương…, Nguyễn Trãimuốn nói đến một vấn đề mang tính phổ quát về thời gian trôi chảy mất còn theoquy luật tự nhiên:

Bành được,Thương thua con tạo hóa, Diều bay cá nhảy, đạo tự nhiên

Người sống lâu như Bành tổ hay kẻ chết yểu đều là lẽ thường bất biến củatạo hóa, cũng như con diều thì bay, con cá thì nhảy không việc gì mà bận lòng:

Thấy nguyệt tròn thời kể tháng, Nhìn hoa nở mới hay xuân Cày ăn, đào uống nên đòi phận,

Sự thế chẳng hay đã Hán Tần

(Tự thán, bài 32)

Sự lưu chuyển của thời gian hiện lên thật chóng vánh, mau lẹ Bởi, thời giankhông dừng lại để đứng đợi con người mà mải miết trôi, mải miết cuốn đi rất nhiềunhững ước mơ và khát vọng của con người, cuốn đi cả tuổi trẻ hoài bão và sức sống.Vậy nên, càng thấy rõ sự đối lập nghiệt ngã giữa thời gian vũ trụ trôi chảy vĩnhhằng và thời gian hữu hạn của kiếp người Trong thơ, Nguyễn Trãi ít khi miêu tảtính liên tục mà thường miêu tả các thời điểm khác nhau: ngày đêm, đêm đêm,ngày tối, thuở triều cường khi ác lặn, đêm thu cuối xuân, hôm mai đêm ngày,còn thuở đông suốt mùa hè… để thể hiện cảm nhận từng thời khắc của dòng chảythời gian