ĐỀ CƯƠNG ôn tập môn TRIẾT học đầy đủ

Triết học phương Tây và phương Đông đều hướng đến khai phá 2 vũ trụ bên trong mỗi con người và bên ngoài mỗi con người. Cả 2 vũ trụ đó đều vô hạn. Do đó, sự minh triết trong cả 2 nền Triết học đều gần như vô hạn.

ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP MÔN

TRIẾT HỌC ĐẦY ĐỦ

CÂU 1: Trình bày quan điểm của chủ nghĩa Mac về vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử, rút ra ý nghĩa phương pháp luận của nó trong nhận thức và thực tiễn tại Việt Nam hiện nay.

I Quan điểm của chủ nghĩa Mac về vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử:

1 Khái niệm quần chúng nhân dân:

 QCND là những tầng lớp, những giai cấp người có cùng lợi ích căn bản, liênkết lại với nhau thành tập thể dưới sự lãnh đạo của 1 cá nhân hay 1 tổ chứcđảng phái nhằm giải quyết những vấn đề kinh tế, chính trị, XH của 1 thời đạinhất định

 Như vậy khái niệm quần chúng nhân dân động vì QCND là 1 phạm trù lịch sử

và có sự vận động, biến đổi theo sự phát triển của lịch sử, XH

 Ở những thời đại lịch sử nhất định thì có lực lượng QCND khác nhau

Khi xét đến vai trò của quần chúng nhân dân, không chỉ đi vào khái niệm mà còn

đi vào nội dung

2 Vai trò của QCND trong lịch sử:

Trong lịch sử, đặc biệt trong lĩnh vực tư tưởng có nhiều quan điểm trước Máckhông thừa nhận vai trò lịch sử của nhân dân hoặc là hạ thấp vai trò của lực lượngquần chúng nhân dân

VD: người ta cho rằng LL QCND là những người không hiểu biết, cần được chỉ

bảo, sai khiến hay cho họ là 1 dãy số 0 vô nghĩa chỉ có ý nghĩa khi có một con số đứngđầu; hoặc QCND chỉ là một đống gỗ mục, vai trò của lãnh tụ chính là đống lửa làmcho đống gỗ mục có giá trị; hoặc LL QCND là 1 khối đá vô hồn, vai trò của người chỉhuy là người nghệ sĩ tạo hồn cho khối đá đó

 Quan điểm Nho giáo chia con người ra làm 3 loại:

 Người quân tử (người nhờ học mà biết)

 Tiểu nhân (là người dân – là hạng người dù học cũng không biết)

 Phụ nhân nan hóa (ngoại hạng)

 Giai cấp phong kiến coi QCND là dân đen, con đỏ

 Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định quần chúng nhân dân là chủ thể sáng tạochân chính ra lịch sử Bởi vì, mọi lý tưởng giải phóng xã hội, giải phóng conngười chỉ được chứng minh thông qua sự tiếp thu và họat động của QCND.Hơn nữa, tư tưởng tự nó không làm biến đổi XH mà phải thông wa hành độngcách mạng, họat động thực tiễn của wần chúng nhân dân, để biến lý tưởngước mơ thành hiện thực trong đời sống xã hội

 Vai trò của QCND được thể hiện ở 3 điểm sau:

 QCND là LL sản xuất cơ bản của XH, là lực lượng sản xuất trực tiếp racủa cải vật chất, là cơ sở của sự tồn tại và sự phát triển của xã hội Conngười muốn tồi tại thì phải có các điều kiện vật chất cần thiết, mà nhữngnhu cầu đó chỉ có thể đáp ứng được thông wa sản xuất LLSX cơ bản làđông đảo wần chúng nhân dân lao động bao gồm cả lao động chân tay vàlao động trí óc CM KH-KT hiện nay có vai trò đặc biệt đối với sự phát triểncủa lực lượng sản xuất Song, vai trò của khoa học chỉ có thể phát huythông wa thực tiễn sản xuất của wần chúng nhân dân lao động, nhất là độingũ công nhân hiện đại và trí thức trong nền sản xuất xã hội, của thời đạikinh tế tri thức Điều đó khẳng định rằng, họat động sản xuất của wần chúngnhân dân là điều kiện cơ bản để quyết định sự tồn tại và phát triển của xãhội.

 QCND là LL cơ bản của mọi cuộc CMXH – nghĩa là mọi cuộc CMXH nếukhông có vai trò của QCND thì không thành công Lênin nói “CM là ngày hộicủa QC” Lịch sử đã chứng minh rằng, không có cuộc chuyển biến CM nào

mà không là họat động đông đảo của QCND Họ là lực lưiợng cơ bản của

CM, đóng vai trò quyết định thắng lợi của mọi cuộc CM Trong các cuộc CMlàm chuyển biến xã hội từ hình thái kinh tế-XH này sang hình thái KT-XHkhác, nhân dân lao động là lực lượng tham gia đông đảo Tuy nhiên, suyđến cùng, nguyên nhân của mọi cuộc cách mạng là bắt đầu từ sự phát triểncủa LLSX, dẫn đến mâu thuẫn với QHSX, nghĩa là bắt đầu từ họat động sảnxuất vật chất của QCND Bởi vậy, nhân dân lao động là chủ thể của các wátrình kinh tế, chính trị, xã hội, đóng vai trò là động lực cơ bản của mọi cuộcCMXH

 QCND còn là lực lượng sáng tạo ra những giá trị văn hóa, tinh thần cho

XH Chính QCND làm cho giá trị tinh thần ngày càng phong phú QCNDđóng vai trò to lớn trong sự phát triển của khoa học, nghệ thuật, văn học,đồng thời, áp dụng những thành tựu đó vào họat động thực tiễn Nhữngsáng tạo về văn học, nghệ thuật, khoa học, y học, quân sự, kinh tế, chính trị,đạo đức… của nhân dân vừa là cội nguồn vừa là điều kiện để thúc đẩy sựphát triển nền văn hóa tinh thần của các dân tộc trong mọi thời đại Họatđộng của QCND từ trong thực tiễn là nguồn cảm húng vô tận cho mọi sángtạo tinh thần trong đời sống xã hội Mặc khác, các giá trị văn hóa tinh thầnchỉ có thể trường tồn khi được đông đảo QCND chấp nhận và truyền bá sâurộng, trở thành giá trị phổ biến

 Nói tóm lại vai trò của QCND đó là lực lượng quyết định trong SX vật chất, trongCMXH và sang tạo ra các giá trị văn hóa tinh thần QCND luôn đóng vai trò quyết địnhtrong lịch sử Tuy nhiên, tùy vào điều kiện lịch sự mà vai trò chủ thể của QCND cũngbiểu hiện khác nhau Chỉ có trong CNXH, QCND mới có đủ điều kiện để phát huy tàinăng và trí sáng tạo của mình

Vai trò của cá nhân trong lịch sử

Cá nhân có ý nghĩa là 1 người lãnh tụ.`

 Định nghĩa cá nhân: Cá nhân trong lịch sử chính là vai trò của lãnh tụ đối vớilịch sử

 Theo quan điểm của Mac-Lenin, vai trò của lãnh tụ là: Lãnh tụ là những cánhân kiệt xuất do phong trào của CMQCND tạo nên

 Vĩ nhân: là con người lớn, con người vĩ đại, là những cá nhân kiệt xuất trưởng

thành từ phong trào của quần chúng, nắm bắt được những vấn đề căn bảnnhất trong những lĩnh vực nhất định của hoạt động thực tiễn và lý luận.

 Để trở thành lãnh tụ, những cá nhân kiệt xuất còn phải gắn bó với QC và được

QC tín nhiệm, hết lòng phụng sự vì lợi ích của QCND Phẩm chất cơ bản củalãnh tụ là:

 Phải có tri thức khoa học uyên bác, nắm bắt được xu thế vận động củadân tộc, quốc tế và hiện đại

 Có năng lực tập hợp QCND, thống nhất ý chí và hoạt động của QCND vớinhiệm vụ của dân tộc, quốc tế và hiện đại

 Phải gắn bó mật thiết với nhân dân, hy sinh đấu tranh vì lợi ích của dântộc, quốc tế và thời đại

 Lênin viết: ”Trong lịch sử chưa hề có giai cấp nào giành được quyền thống trịnếu nó không tạo được trong hàng ngũ của mình những lãnh tụ chính trị,những đại biểu tiên phong có đủ khả năng tổ chức và lãnh đạo phong trào”

Vai trò của lãnh tụ: trong mối quan hệ với QCND, lãnh tụ có 3 nhiệm vụ sau đây:

 Nắm bắt xu thế của dân tộc, của quốc tế và thời đại

 Định hướng chiến lược và hoạch định, chương trình, hành động CM

 Tổ chức lực lượng để giải quyết những mục tiêu CM dân tộc

3 Mối quan hệ giữa QCND và lãnh tụ:

 Xét về lực lượng quần chúng: LLQC là LL sáng tạo ra của cải vật chất và tinhthần cho XH, là LL đi đầu trong mọi phong trào CMXH CM luôn cần QCND

 Vai trò của lãnh tụ trong mối quan hệ này:

 Bản thân của lãnh tụ có khả năng hoặc thúc đẩy hoặc kìm hãm sự tiến bộcủa XH Nếu người lãnh tụ đó thấy được xu thế thời đại, nắm được xu thếthì sẽ thúc đẩy XH còn nếu lãnh tụ xa rời quần chúng thì sẽ kìm hãm sựphát triển của XH

 Lãnh tụ là người sáng lập các tổ chức chính trị XH và là linh hồn của tổchức đó cho nên lãnh tụ có 1 ý nghĩa hết sức quan trọng đối với phong tràoCM

 Lãnh tụ của mỗi thời đại chỉ có thể hoàn thành nhiệm vụ đặt ra của thờiđại đó Không có lãnh tụ chung cho mọi thời đại Điều này thể hiện rõ vai tròcủa lãnh tụ đối với CMXH, đối với các mục tiêu, yêu cầu của lịch sử đề ra

 Giữa QCND và lãnh tụ có sự gắn bó với nhau, thể hiện ở sự thống nhất trongmục đích và lợi ích Lãnh tụ phong trào không có lợi ích riêng mà lợi ích củalãnh tụ chính là lợi ích của nhân dân Khi nhà báo hỏi, HCM đã trả lời rằng:

“Mong muốn lớn nhất là đất nước được độc lập, ai ai cũng được no ấm, đượchọc hành đầy đủ”

 Nhưng giữa QCND và lãnh tụ có vai trò khác nhau: Lãnh tụ có vai trò quantrọng còn QCND có vai trò quyết định Sự khác nhau này không dẫn đến thủtiêu mà dẫn đến sự thống nhất Không có phong trào CM của QCND thì cũngkhông xuất hiện lãnh tụ, lãnh tụ là nhân tố quan trọng thúc đẩy phong trào CMcủa QC

II Ý nghĩa:

Từ sự phân tích và tìm hiểu wan điểm của CN M – L về vai trò của wần chúng và

cá nhân trong lịch sử như trên, chúng ta thấy rằng k thể coi nhẹ vai trò của wần chúng

ND trong wá trình XD đất nước, đặc biệt là trong thời kỳ hiện nay khi nước ta đangtiến hành CNH – HĐH đất nước Như chủ tịch HCM đã từng nói:

“Dễ trăm lần k dân cũng chịuKhó vạn lần dân liệu cũng xong”.

Như vậy, từ đây có thể rút ra YN PPL như sau:

1 Phê phán tệ sung bái cá nhân:

 CN Mác Lênin rất coi trọng vai trò của lãnh tụ trong sự phát triển của lịch sử.Tuy nhiên quan điểm của CN Mác Lenin cũng kiên quyết chống lại tệ sùng bái

cá nhân

 Tệ sung bái cá nhân là sự thần thánh hóa cá nhân lãnh đạo đi đến chỗ chỉ thấyvai trò của cá nhân quyết định tất cả mà không thấy hoặc là coi nhẹ vai trò củaQCND Đây là biểu hiện của quan niệm duy tâm về lịch sử, hoàn toàn trái vớithế giới quan của giai cấp vô sản Căn bệnh trên dẫn đến hạn chế hoặc tước bỏquyền làm chủ của nhân dân, làm cho nhân dân thiếu tin tưởng vào chính bảnthân họ, dẫn đến thái độ phục tùng tiêu cực, mù quáng, không phát huy đượctính năng động sáng tạo chủ quan của mình Người mắc căn bệnh sùng bái cánhân thường đặt mình cao hơn tập thể, đứng ngoài đường lối chính sách, phápluật của Đảng và nhà nước Họ không thực hiện đúng chính sách cán bộ củaĐảng, vi phạm nguyên tắc sinh họat Đảng, chia rẻ bè phái, mất đòan kết, tạo ranhiều hiện tượng tiêu cực, đánh mất lòng tin trong cán bộ và nhân dân, pháhọai sự nghệp cách mạng của Đảng và nhân dân ta Vì thế, các nhà kinh điểncủa chủ nghĩa Mác-Lênin luôn luôn coi sùng bái cá nhân là một hiện tượnghoàn toàn xa lạ với bản chất, mục đích, lý tưởng của giai cấp vô sản

 Thần thánh hóa vai trò của lãnh đạo là không đúng nhưng tầm thường hóa, coithường lãnh đạo cũng là sai lầm Vì vậy chống lại sùng bái cá nhân cũng đồngthời chống lại thái độ vô chính phủ

2 Lấy dân làm gốc:

 Xuất phát từ quan điểm triết học M – L về vai trò của QCND trong lịch sử thìquan điểm của Đảng ta là lấy dân làm gốc nghĩa là mọi đường lối, chủ trương,chính sách của nhà nước đều xuất phát từ nguyện vọng, lợi ích của nhân dân

Tổ chức Đảng và nhà nước không có lợi ích riêng tư nào cả ngoài việc phục vụlợi ích của Tổ quôc, của dân tộc

3 Chính sách con người, quan điểm quần chúng:

 Đảng ta coi trọng con người thể hiện ở quan điểm phát triển nguồn nhân lực

Và để thực hiện điều này, Đảng ta XD đường lối đó là: “giữ vững độc lập, thốngnhất, vì dân giàu nước mạnh, XH công bằng, dân chủ, văn minh”

 Phát huy quyền làm chủ thực sự của quần chúng, thực hiện dân biết, dân bàn,dân làm, dân kiểm tra trong quá trình XD, hoạch định, và tổ chức

 Thực hiện chính sách phát huy tính sáng tạo của nhân dân Huy động mọi lựclượng trong dân để từ đó củng cố mối quan hệ giữa Đảng, nhà nước và nhândân Củng cố liên minh công nông, trí thức và khối đại đoàn kết toàn dân

 Thực hiện tốt dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện là 1 phương hướng cơ bảnnhằm phát huy dân chủ trong XH ta hiện nay Mặc khác, phát huy dân chủ phải

đi liền với thực hiện nghiêm kỷ cương, pháp luật và bảo đảm vai trò lãnh đạocủa Đảng Nhấn mạnh một chiều dân chủ, không duy trì kỷ cương phép nước,

kỷ luật Đảng, không khẳng định và tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng dẫnđến nguy cơ buông lỏng Pháp luật Dân chủ cực đoan quá trớn vượt ra ngoàikhuôn khổ pháp luật sẽ không thể củng cố phát triển được khối đại đoàn kếtdân tộc, vi phạm qui chế dân chủ

4 Vai trị của Đảng cầm quyền và lãnh tụ, cơng tác cán bộ theo nghị quyết của ĐCS VN:

 Cán bộ là nhân tố quyết định sự thành bại của CM, gắn liền với vận mệnh củaĐảng, của đất nước, của chế độ ta Cán bộ - như chủ tịch HCM đã chỉ rõ – làcái gốc của mọi cơng việc

 Để làm được những điều nêu trên địi hỏi đội ngũ cán bộ cơng chức phải nângcao phẩm chất đạo đức, trình độ, năng lực, tinh thần; trung thành với tổ quốc

VN XHCN, phục vụ vì lợi ích của nhân dân

 Để kiện tồn, làm trong sạch tổ chức, bộ máy cán bộ của Đảng và nhà nước,văn kiện ĐH IX đã ghi rõ “tiếp tục đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống tham nhũngtrong bộ máy nhà nước và tồn bộ hệ thống chính trị ở các cấp, các ngành, từtrung ương đến cơ sở Gắn chống tham nhũng với chống lãng phí, quan liêu,buơn lậu, đặc biệt chống các hành vi lợi dụng chức quyền để làm giàu bấtchính” (Trích trang 135, 136 văn kiện ĐH)

 Để thực hiện nhiệm vụ này, tại văn kiện ĐH IX cũng nêu rõ: phải tăng cường tổchức lãnh đạo, chỉ đạo cuộc đấu tranh chống tham nhũng, coi đây là nhiệm vụthường xuyên quan trọng nhất đồng thời nhấn mạnh: “Các Đảng viên và chi bộĐảng, mặt trận Tổ quốc, các đồn thể nhân dân, các cơ quan thơng tin đạichúng và tồn XH cĩ trách nhiệm giám sát, kiểm tra cán bộ cơng chức; pháthiện, tố cáo, lên án những kẻ tham nhũng” (Trích trang 136)

Câu 2: Phân tích định nghĩa vật chất của Lê Nin và ý nghĩa của định nghĩa này?

Phạm trù vật chất là phạm trù cơ bản và trung tâm của triết học nói chung và đặc biệtlà của triết học duy vật biện chứng, việc nghiên cứu để nắm vững nội dung khoa học củaphạm trù này có ý nghĩa rất quan trọng trong lĩnh vực nhận thức và cải tạo thế giới Vậyvật chất là gì? do ai sinh ra ? nó tồn tại như thế nào ? đó là những vấn đề hết sức phứctạp và có nhiều quan điểm khác nhau, thậm chí đối lập nhau

Các nhà triết học DV phương Đông cho rằng có 5 chất đầu tiên tạo ra vũ trụ, đó làKim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ Còn các nhà triết học DV phương Tây trong khi nhìn nhận vềthế giới thì thừa nhận tính thứ nhất của vật chất, quan niệm thế giới là vật chất và chỉ cómột chất đầu tiên tạo ra vũ trụ, ví dụ Talét coi chất đầu tiên tạo ra thế giới là nước cònHêraclít quan niệm bản nguyên của vũ trụ là lửa… nhưng quan điểm được coi là tiến bộnhất, khoa học nhất của triết học duy vật phương Tây thời bấy giờ là quan điểm của thầytrò Đêmôcrit, coi vật chất đầu tiên tạo ra vũ trụ là nguyên tử

Nhìn chung các nhà triết học duy vật trước Mác đều cố gắng đi tìm bản nguyên củavũ trụ ( chất đầu tiên tạo ra vũ trụ) và họ đã đồng nhất vật chất với những dạng cụ thể củavật chất hay tính chất nào đó của vật chất Quan điểm của họ có những điểm đúng vì họxuất phát từ những cái có thực trong thế giới tự nhiên để giải thích về những cái có thực.Nhưng hạn chế lớn nhất là những quan điểm của họ mang tính trực quan phỏng đoán, trìnhđộ duy lý còn thấp nên rơi vào duy tâm về xã hội

Như vậy là trước khi triết học Mác ra đời, nhìn chung kể cả những nhà triết học duytâm lẫn duy vật đều có những quan niệm chưa đúng đắn về vật chất Chỉ đến khi triết học

Mác ra đời cuối thế kỷ thứ 19 và được Lênin phát triển vào đầu thế kỷ 20 thì quan niệm vềvật chất mới thực sự là khoa học và đúng đắn.

Trên cơ sở tổng kết toàn bộ các tư tưởng lí luận tiến bộ của chủ nghĩa duy vật về vậtchất, đặc biệt là tư tưởng về vật chất của Aêngghen, đồng thời tổng kết một cách toàn diệncác thành tựu khoa học, nhất là trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và để phục vụ cho cuộcđấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm và bảo vệ chủ nghĩa duy vật biện chứng về VC, V.I

Lênin trong tác phẩm Chủ nghĩa Duy vật và Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán đã nêu lên

định nghĩa vật chất có tính kinh điển như sau:

VC là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác cuả chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và được tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác.

* Phân tích định nghĩa:

Từ định nghĩa trên, chúng ta thấy phải hiểu vật chất với tư cách là một phạm trù triếthọc Mà phạm trù triết học là phạm trù rộng nhất, khái quát nhất cho nên không thể dùngphương pháp định nghĩa thông thường của các ngành khoa học cụ thể để định nghĩa phạmtrù này Vì các ngành khoa học cụ thể chỉ nghiên cứu trong một phạm vi, một lĩnh vực hạnhẹp nhất định của thế giới vật chất, do đó phải có phương pháp định nghĩa đặc biệt, tức làđối lập giữa vật chất với ý thức và nêu lên được đặc điểm cơ bản của nó thì chúng ta mớicó khả năng khái quát được vật chất

VC là thực tại khách quan Có nghĩa là tất cả những gì tồn tại bên ngoài ý thức khôngphụ thuộc vào ý thức của con người, tồn tại khách quan độc lập với cảm giác thì đều thuộcphạm trù VC Nó có thể biểu hiện ra dưới dạng là các sự vật, các quan hệ, các hiện tượng,các hoạt động …

được đem lại cho con người trong cảm giác Điều này khẳng định con người có khảnăng nhận thức được thế giới VC nhờ cảm giác (thông qua các giác quan của con người).Đồng thời định nghĩa này khẳng định tầm quan trọng của các gíac quan trong hoạt độngnhận thức Khoa học ngày càng phát triển đã nối dài các giác quan của con người, giúp conngười hoàn thiện các giác quan của mình Chẳng hạn thị giác của con người được hoànthịên thông qua kính cận, kính hiển vi, kính viễn vọng hoặc thính giác của con người đượchoàn thiện thông qua việc sử dụng các loại điện thoại, máy bộ đàm

… được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh có nghĩa là kết quả nhận

thức của con người chỉ là h/ả chủ quan của TGKQ, là kết quả của quá trình các giác quancủa con người chụp lại, chép lại & pá lại trong bộ não người Như vậy thừa nhận ý thức chỉlà hình ảnh của TGVC cũng có nghĩa là thừa nhận VC có trước, ÝT có sau

… và được tồn tại không phụ thuộc vào cảm giác là nhấn mạnh tính quan trọng nhất

của vật chất, đó là VC tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ÝT

Như vậy vật chất không phải tồn tại một cách vô hình thần bí mà tồn tại 1 cách hiệnthực, được ý thức con người phản ánh lại Không có đối tượng VC nào không nhận thứcđược mà chỉ có những đối tượng VC chưa nhận thức được mà thôi

Ý nghĩa:

Có thể nói định nghĩa vật chất của Lênin là sự tổng kết toàn bộ tri thức khoa học vàtriết học trong lịch sử phát triển tư duy của nhân loại từ trước đến nay Định nghĩa vật chất

của Lê Nin đã giải đáp một cách đầy đủ và khoa học về vấn đề cơ bản của triết học trênlập trường của chủ nghĩa duy vật, quan niệm rằng TGVC tồn tại khách quan có trước ýthức và được ý thức phản ánh, và con người có khả năng nhận thức được thế giới VC.

- Định nghĩa này góp phần thúc đẩy khoa học phát triển

- Định nghĩa của Lênin còn thể hiện rõ mối quan hệ khăng khít không thể tách rờigiữa triết học với các khoa học cụ thể, đó là mối quan hệ giữa cái chung với cái riêng, giữacái toàn thể ( chỉnh thể) với cái bộ phận

- Định nghĩa vật chất của Lênin còn bao hàm cả cái vật chất trong xã hội ( tức tồn tạixã hội) nhờ đó mà có cơ sở để khắc phục quan điểm duy tâm về xã hội

- Định nghĩa vật chất của Lênin là cơ sở lí luận và phương pháp luận để chống lại mọiquan điểm duy tâm về vật chất đồng thời khắc phục được những hạn chế của chủ nghĩa duyvật ngây thơ thời cổ đại ( đồng nhất vật chất vào các dạng cụ thể của vật chất) và chủnghĩa duy vật siêu hình cuối TK 17 – đầu TK18 đồng nhất vật chất với khối lượng ( thuộctính của vật chất) và nguyên tư û( cấu trúc của vật chất)

- Định nghĩa này là sự tổng kết sâu sắc lịch sử phát triển của CNDV, lịch sử đấu tranhcủa CNDV và CNDT

Từ việc nắm vững nội dung khoa học và ý nghĩa của phạm trù vật chất nên việcnghiên cứu triết học Mác nói chung và phạm trù vật chất nói riêng của chủ nghĩa duy vậtbiện chứng ngày càng có ý nghĩa hết sức to lớn trong thời đại công nghiệp hoá hiện đại hóađất nước

Câu 3: Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức Ý nghĩa của việc nghiên cứu vấn đề này đối với hoạt động xã hội.

Trong đời sống hiện thực của xã hội có 2 lĩnh vực cơ bản, đó là lĩnh vực vật chất vàlĩnh vực ý thức Nhưng VC là gì? ÝT là gì? Giữa chúng có mối quan hệ ra sao … đó lànhững vấn đề hết sức phức tạp trong lịch sử phát triển của triết học Bởi vậy, việäc nghiêncứu để nắêm vững nội dung khoa học cuả 2 phạm trù này có ý nghiã lý luận và phương phápluận hết sức quan trọng trong hoạt động nhận thức khoa học và thực tiễn CM

Trước khi triết học Mác ra đời quan niệm về VC và YT rất khác nhau, thậm chí đốilập nhau trong qúa trình phát triển của lịch sử triết học, nhưng khi CNDV của Mác vàAêngghen xuất hiện vào cuối thế kỷ 19 và được V.I Lê Nin kế thừa và phát triển vào đầuthế kỷ 20 thì quan niệm về VC, ÝT mới thật sự khoa học

* Vậy vật chất là gì?Theo Lênin “VC là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tạikhách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác cuả chúng ta chéplại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”.Như vậy, VC chính là thựctại khách quan, nghĩa là tất cả những gì tồn tại bên ngoaì ta, không phụ thuộc vào ta nhưngkhi tác động vào ta thì cho ta cảm giác đều thuộc phạm trù VC, và qua đó LêNin chỉ rarằng VC là cái có trước, YT là cái có sau YT có khả năng phản ánh VC

Vận dụng vào đời sống xã hội thì VC chính là tồn tại xã hội, nó bao gồm: hoàn cảnhđịc lý, dân số, phương thức sản xuất, các phương tiện VC, các lực lượng và các tổ chức thựchiện.

* Còn yÙ thức là gì? Ý thức là sự phản ánh HTKQ vào trong bộ não của con người, là hình ảnh chủ quan của TGKQ, đó là qúa trình phản ánh tích cực, sáng tạo của con người

nhằm nắm bắt bản chất, qui luật của sự vật, hiện tượng để qua đó con người có thể đề raphương pháp tác động vào đối tượng một cách hiệu qủa nhằm đạt được mục đích của mình.Vận dụng định nghĩa ý thức vào đời sống xã hội chính là ý thức xã hội Ýù thức xã hộilà toàn bộ đời sống tinh thần của xã hội: tâm tư, tình cảm, ý chí, khát vọng, niềm tin, lýluận, chủ trương, đường lối chính sách, chương trình, kế hoạch …Ý thức xã hội là sự phảnánh đời sống tinh thần của xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định

* Mối quan hệ biện chứng giữa VC và YT:

Như trên chúng ta đã trình bày, VC và YT là 2 lĩnh vực cơ bản trong đời sống xã hội,hai lĩnh vực này không tách rời nhau mà có quan hệ biện chứng với nhau, trong đó:

-VC quyết định YT Sở dĩ VC quyết định YT là vì VC là cái có trước, YT là cái có sau,

YT chẳng qua là sự phản ánh VC, cho nên muốn phản ánh thì phải có cái để phản ánh (tứcVC) Tính quyết định của VC đối với YT còn thể hiện ở chỗ:

+VC như thế nào thì YT (cái phản ánh) phải như thế ấy thì chúng ta mới nắm đượcbản chất, qui luật của sự vật hiện tượng Do đó, trong hoạt động của mình con người phảitôn trọng nguyên tắc khách quan nghĩa là tôn trọng vai trò quyết định của những nhân tốvật chất Bởi vậy khi đề ra đường lối, chủ trương, chính sách, con người không được xuấtphát thuần tuý từ ý muốn chủ quan của mình mà phải xuất phát từ những nhân tố vật chất.+Khi VC thay đổi thì YT (cái phản ánh) cũng phải thay đổi cho phù hợp với nó Hoàncảnh vật chất phát triển đề ra cho con người những nhiệm vụ cần giải quyết, đồng thời nócũng nảy sinh những điều kiện VC để giải quyết những nhiệm vụ đó Ví dụ có 1 bệnh lạxuất hiện, thời gian đầu con người chưa tìm ra thuốc chữa nhưng dần dần con người sẽnghiên cứu ra

Vì VC là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức nên khi giải thích các hiện tượngtinh thần thì không đựơc dừng lại ở mặt tinh thần mà phải quay về nguồn gốc của VC Vídụ thói quen đúng giờ là do phương thức SX qui định

Vận dụng nguyên lý này vào đời sống xã hội thì VC trong xã hội (tức tồn tại xã hội)là cái có trước, quyết định YTXH Do đó, trong nhận thức cũng như trong thực tiễn CMphải xuất phát từ tồn tại xã hội, tức là phải xuất phát từ điều kiện, hoàn cảnh lịch sử củađời sống xã hội trên tất cả các lĩnh vực để xây dựng nên chiến lược phát triển kinh tế xãhội của đất nước cho phù hợp

Chính từ nhận thức đúng đắn mối quan hệ này Đảng ta đã vận dụng một cách sángtạo vào việc xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước nhất là trong thờikỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay và đã đạt được những thành tựu rất tolớn trên tất cả các lĩnh vực, trong đó phát triển kinh tế là nhiệm vụ trung tâm, củng cốchính trị là nhiệm vụ then chốt

- Trong khi khẳng định VC quyết định YT thì đồng thời CNDVBC luôn luôn thấy rõ

vai trò quan trọng của ý thức Bởi vì YT không phải chỉ bị VC quyết định 1 cách thụ động

mà trái lại YT luôn luôn tác động trở lại đối với VC

Sở dĩ YT tác động trở lại đối với vật chất là vì YT có tính độc lập tương đối của nó.Tính độc lập tương đối của ý thức thể hiện ở chỗ:

+ YT thường lạc hậu hơn so với sự phát triển của VC

+ Bên cạnh đó YT có tính vượt trước, nhất là YT lý luận

+ YT có tính kế thừa

+ Sự tác động giữa các hình thái YT, qua đó tác động với VC, với tồn tại xã hội.Sự tác động trở laị của ý thức (trong xã hội là YTXH) đối với VC (trong xã hội là tồntại xã hội) được thể hiện theo 2 khuynh hướng chủ yếu sau:

- Nếu YT phản ánh đúng VC, (trong xh, YTXH phản ánh phù hợp với tồn tại xã

hội) thì YT có vai trò tác động tích cực đối với tồn tại xã hội như bảo vệ, định hướng , vạchđường chỉ lối cho các hoạt động xã hội YTXH, nhất là YT lý luận có vai trò hết sức quantrọng đối với hoạt động thực tiễn CM, như LêNin viết: “Không có lý luận CM thì cũngkhông thể có phong trào CM” Chính vì vận dụng đúng đắn nguyên lý này nên đường lốichủ trương chính sách đổi mới của Đảng đối với nước ta đã tỏ ra phù hợp nên chỉ trong mộtthời gian ngắn đất nước ta đã phát triển vượt bậc, thu đựoc nhiều thành tựu trên nhiều lĩnhvực

- Ngược lại, nếu YT (trong xã hội là YTXH) mà phản ánh không đúng, không phù

hợp, tức là phản ánh sai lệch tồn tại xã hội, nghĩa là YT lý luận đó đã trở nên lạc hậu lỗithời , nhất là ý thức lý luận chính trị của giai cấp cầm quyền phản động thì nó có tác độngtiêu cực đối với các hoạt động xã hội, kìm hãm sự phát triển của các điều kiện vật chất,ngăn cản phong trào hoạt động CM của quần chúng nhân dân Tuy nhiên nó chỉ có thể gâykhó khăn trong 1 thời gian nhất định chứ không vĩnh viễn, vì sự vật bao giờ cũng vận độngtheo các qui luật khách quan, vốn có của nó nên khi VC thay đổi , tồn tại xã hội thay đổi thì

YT cũng phải thay đổi cho phù hợp, do đó nhất định sẽ có YT tiến bộ, phù hợp thay thế cho

YT lạc hậu, không còn phù hợp

Tất nhiên sự tác động của YT đối với VC (trong xã hội, YTXH tác động trở lại với tồntại XH) không phải là sự tác động trực tiếp mà phải qua nhận thức của con người và đuợcbiến thành hành động cụ thể Bản thân tư tưởng ý thức tự nó không thay đổi được hiện thựckhách quan Muốn thay đổi hiện thực khách quan phải sử dụng lực lượng VC Do đó conngười phải tìm ra được, phải huy động được, phải tổ chức được những nhân tố vật chấtthành lực lượng vật chất để đưa đường lối, chủ trương, chính sách, kế hoạch, mục đíchthành hiện thực Ví dụ dân tộc ta chiến thắng đế quốc Mỹ là vì chúng ta có tinh thần độclập dân tộc, đồng thời cũng là nhờ dân tộc ta biết huy động sức người, sức của của dân tộcvà biết tổ chức khéo léo, tài tình lực lượng ấy Như đồng chí Lê Duẩn từng nói: “Cáchmạng là biết vận dụng những khả năng” Đúng như quan điểm của triết học Mác là mộtkhi lý luận đã thâm nhập vào quần chúng thì nó biến thành sức mạnh VC ghê gớm

 Ý nghĩa của việc nghiên cứu vấn đề này đối với hoạt động xã hội:

- Việc nhận thức đúng đắn mối quan hệ giữa YTXH và tồn tại xã hội mang ý nghĩahết sức quan trọng trong nhận thức cũng như trong thực tiễn CM, phải tuân thủ nguyên tắc

khách quan, nghĩa là mọi nhận thức, mọi lý luận phải xuất phát từ thực tiễn khách quanchứ không phải xuất phát từ ý muốn chủ quan của con người.

- Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại VC thông qua hoạt động củacon người nên trong hoạt động của mình con người phải biết phát huy nhân tố chủ quan:phát huy tính tích cực, sáng tạo của ý thức bằng cách nâng cao trình độ nhận thức hiện thựckhách quan và vận dụng chúng trong hoạt động thực tiễn

- Vì VC và YT trong XH là tồn tại XH và YTXH là 2 mặt thống nhất không thểtách rời nhau, giữa chúng luôn có tác động lẫn nhau nên phải nhận thức được vai trò, vị trícủa từng mặt Nếu tuyệt đối hóa mặt nào cũng đều không thể tránh khỏi sai lầm

- Quán triệt mối quan hệ này, vận dụng vào đời sống XH được Bác Hồ kính yêucủa chúng ta vận dụng một cách tài tình, sáng tạo trong qúa trình lãnh đạo CM VN VàNgười đã căn dặn chúng ta :”Thực tiễn không có lý luận là thực tiễn mù quáng, lý luậnkhông có thực tiễn là lý luận suông”

Câu 4: Phân tích nội dung nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển của các sự vật hiện tượng Ý nghĩa của việc nghiên cứu các vấn đề trên.

Tất cả các phép biện chứng trước Mác đều có những nhược điểm, đến khi triết học Mác

ra đời trên cơ sở kế thừa những tư tưởng tiến bộ của các học thuyết trước đó, các thành tựuKHKT và từ thực tiễn lịch sử thì triết học Mác đã mang lại một học thuyết đúng đắn về sựvận động và phát triển của thế giới

Phép biện chứng duy vật là sự thống nhất hữu cơ giữa lý luận và phương pháp Hệthống các qui luật, các phạm trù, các nguyên lý của nó không chỉ phản ánh đúng đắn TGkhách quan mà còn chỉ ra những cách thức để định hướng cho con người trong hoạt độngnhận thức và cải tạo thế giới

Trong đó nguyên lý về mối liên hệ phổ biến & nguyên lý về sự phát triển là nhữngnguyên lý mang tính phổ quát nhất

1.Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến:

Bản thân thế giới vật chất là 1 chỉnh thể thống nhất ở tính vật chất của nó, nhưngTGVC có những cấp độ tổ chức vật chất hết sức đa dạng và phong phú Mỗi 1 cấu trúc ấycó một chức năng, một vai trò khác nhau, nhưng chúng lại liên hệ mật thiết với nhau, tácđộng qua lại lẫn nhau Trong cấu trúc của TGVC có 3 yếu tố quan trọng nhất: Giới tựnhiên, con người và xã hội Giới tự nhiên, con người và xã hội so với hệ thống thế giới vậtchất thì nó là bộ phận của TGVC đó nhưng nếu bản thân từng bộ phận của hệ thống TGVCxét riêng ra thì giới tự nhiên lại là 1 hệ thống, con người lại là một hệ thống và xã hội lại làmột hệ thống Điều này thể hiện tính vô cùng vô tận của TGVC, như vậy giới tự nhiên, conngười và xã hội trong quá trình sống không tách rời nhau mà liên hệ, tác động qua lại lẫnnhau Và sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau làm cho TGVC luôn vận động, biến đổitrong không gian và thời gian Để phán ánh mối liên hệ khách quan vốn có của TGVCphép biện chứng duy vật đã xây dựng thành nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Liên hệ là sự phụ thuộc lẫn nhau, sự tác động qua lại và chuyển hoá cho nhau giữacác mặt, các yếu tố, các quá trình trong bản thân của TGVC, hoặc giữa các sự vật này vớicác sự vật khác trong hệ thống VC, khi mặt này thay đổi thì mặt khác cũng thay đổi theo.

Mối liên hệ phổ biến có 3 tính chất:

- Mối liên hệ hoàn toàn khách quan Vì mối liên hệ là vốn có của các sự vật và hiện

tượng, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người Con người không thể sángtạo ra mối liên hệ của các sự vật, hiện tượng mà chỉ có thể nhận thức mối liên hệ đó, (Vídụ: Mối liên hệ giữa g/c TS và g/c VS trong nền SX TBCN)

- Mối liên hệ mang tính phổ biến Vì mọi sự vật, hiện tượng đều có mối liên hệ với

các sự vật hiện tượng khác cũng như liên hệ giữa các mặt, các yếu tốâ, các qúa trình, cacùthuộc tính … trong bản thân sự vật hiện tượng với nhau, không có sự vật, hiện tượng nàonằm ngoài mối liên hệ (Ví dụ trong tự nhiên có sự liên hệ giữa cơ thể sống với môi trường,trong xã hội có sự liên hệ giữa các thành viên trong gia đình, ,giữa các địa phương với nhau,giữa các cộng đồng trong một quốc gia, giữa một quốc gia này đối với một quốc gia kháctrên thế giới…, trong tư duy có sự liên hệ giữa chủ thể nhận thức và khách thể nhận thức,liên hệ giữa qúa trình nhận thức cảm tính và qúa trình nhận thức lý tính…)

- Mối liên hệ rất đa dạng, TGVC là vô cùng vô tận thì các mối liên hệ cũng vô cùng

vô tận (chẳng hạn ngay trong bản thân con người cũng có vô vàn mối liên hệ) Dựa vào vịtrí, vai trò, tính chất, phạm vi, tác dụng của các mối liên hệ chúng ta có thể phân chia kháiquát thành nhiều mối liên hệ:

+Mối liên hệ bên trong và mối liên hệ bên ngoài

+Mối liên hệ chủ yếu và mối liên hệ thứ yếu

+Mối liên hệ bản chất và mối liên hệ không bản chất

+Mối liên hệ tất nhiên và mối liên hệ ngẫu nhiên

+Mối liên hệ chung bao quát toàn bộ thế giới và mối liên hệ riêng bao quát 1 lĩnh vựchoặc 1 số lĩnh vực

+Mối liên hệ trực tiếp và mối liên hệ gián tiếp

Như vậy có thể khẳng định rằng mọi sự vật hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và tư duyđều có sự liên hệ, sự ràng buộc, tác động lẫn nhau trong không gian và thời gian, không cósự vật hiện tượng nào tồn tại một cách biệt lập hoàn toàn với các sự vật hiện tượng khác.Nói một cách khác liên hệ giữa các sự vật hiện tượng là phổ biến

Ý nghĩa của nguyên lý: Nghiên cứu nguyên lý về mối liên hệ phổ biến rất có ý nghĩa

đối với chúng ta trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn Việc nghiên cứunguyên lý về mối liên hệ phổ biến trên quan điểm duy vật biện chứng sẽ cho chúng taphương pháp luận khoa học để nhận thức và cải tạo hiện thực

Vì bất kỳ sự vật hiệân tượng nào trong TGVC cũng đều tồn tại trong mối liên hệ với cácsự vật hiện tượng khác và mối liên hệ rất đa dạng và phong phú nên muốn nhận biết sự vậtphải nhận thức mối liên hệ của nó Trong nhận thức phải tôn trọng nguyên tắc khách quan,lịch sử cụ thể, toàn diện, tránh tư tưởng chủ quan, phiến diện, chung chung không xuất pháttừ bản thân sự vật hiện tượng Bản thân TGVC là vô cùng vô tận, mối liên hệ là vô cùngvô tận Do đó, quan điểm toàn diện đòi hỏi chúng ta nhận thức về sự vật trong mối liên hệqua lại giữa các bộ phận, các yếu tố, các mặt, các quá trình của chính sự vật và trong sự tác

động qua lại giữa sự vật đó với các sự vật khác, kể cả mối liên hệ trực tiếp hay gián tiếp.Các mối liên hệ không có vai trò như nhau Bởi vậy, cần phải có sự phân loại các mối liênhệ để hiểu rõ vị trí, vai trò của từng mối liên hệ đối với sự vận động và phát triển của sựvật, từ đó nhận thức đúng bản chất sự vật và có phương pháp tác động phù hợp nhằm đemlại hiệu quả trong hoạt động thực tiễn Ví dụ : ngày nay, Đảng ta chủ trương đổi mới toàndiện Nội dung đổi mới bao gồm nhiều mặt, song trong mỗi bước đi lại phải xác định đúngkhâu then chốt để tập trung sức giải quyết làm cơ sở đổi mới các khâu khác, lĩnh vực khác.

Vì vậy, trong mối liên hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị, Đảng ta chủ trươngtrước hết là đổi mới kinh tế, coi đó là điều kiện thuận lợi để tiến hành đổi mới cho lĩnh vựcchính trị

2.Nguyên lý về sự phát triển:

Phép biện chứng duy vật cho rằng sự liên hệ phổ biến của các sự vật hiện tượng luônluôn gắn liền với sự vận động biến đổi của các sự vật hiện tượng bởi vì liên hệ chính là sựvận động, sự tác động lẫn nhau giữa các sự vật hiện tượng cũng như các mặt của bản thânsự vật hiện tượng Nhưng vận động và phát triển có phải là đồng nhất như nhau? Sau đâychúng ta đi vào tìm hiểu về khái niệm vận động và khái niệm phát triển

Khái niệm vận động: Mọi sự vật đều có quá trình hình thành tồn tại và biến đổi từ

trạng thái này sang trạng thái khác Sự biến đổi, chuyển hoá này là vô cùng vô tận vớinhững tính chất và khuynh hướng khác nhau Tuy nhiên vận động chỉ là sự biến đổi nóichung chứ chưa tạo ra sự thay đổi về chất

Khái niệm phát triển: Khái niệm phát triển không bao quát mọi sự vận động nói

chung Nó chỉ khái quát xu hướng chung của vận động, đó là xu hướng vận động đi lên, cáimới ra đời thay thế cho cái cũ Nói một cách đầy đủ hơn, phát triển là một khái niệm triếthọc khái quát những vận động mà những vận động này làm cho sự vật hiện tượng biến đổitheo trật tự từ thấp đến cao, từ giản đơn đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện.Như vậy phát triển là hình thức vận động đặc biệt, làm sự vật tiến lên do đó không thểđồng nhất nó với sự vận động

Giữa vận động và phát triển có một điểm chung là tự vận động, tự phát triển

Phát triển khác vận động ở chỗ nói đến phát triển là nhất định phải xuất hiện cáimới, phát triển không theo hình tròn mà theo hình xoáy ốc Bởi vì trong quá trình phát triểnlà cuộc đấu tranh của các mặt đối lập Trong quá trình phát triển luôn luôn có sự đấu tranhgiữa hai khuynh hướng Khuynh hướng thứ nhất là kế thừa cái cũ, khuynh hướng thứ hai làlọc bỏ cái cũ Do đó trong quá trình phát triển có cái mới ra đời khác về chất so với cái cũ,cái mới ra đời có kế thừa cái cũ nhưng không bao giờ lập lại y nguyên cái cũ, mà nó bổsung cái cũ

Để thực hiện một chu kỳ phát triển sự vật phải trải qua ít nhất 2 lần phủ định

Ví dụ: - Trong tự nhiên: sự biến đổi các giống loài hay bản thân con người chính là

sản phẩm phát triển cao nhất của thế giới tự nhiên

- Trong xã hội, phát triển chính là sự thay thế các hình thái xã hội từ thấp đến

cao: Từ chế độ cộng xã nguyên thủy, đến chế độ nô lệ, chế độ phong kiến,

- Trong tư duy: tri thức của thế hệ sau bao giờ cũng kế thừa thế hệ trước nhưng

bao giờ cũng phát triển cao hơnthế hệ trước như ông cha chúng từng có câu nói: “ hậu sinhkhả úy”

Ý nghĩa:

Vậy nguyên lý phát triển là nội dung cơ bản, phổ biến của xã hội nên việc nghiêncứu nguyên lý có ý nghĩa rất lớn, nó chống lại chủ nghĩa siêu hình cho rằng mọi sự vật hiệntượng không vận động và phát triển, đồng thời nó củng cố CNDVBC khi xem xét sự vậthiện tượng là phải xem xét nó trong trạng thái động, nghĩa là trong trạng thái vận động,biến đổi không ngừng chứ không phải chỉ xem xét sự vật trong trạng thái tĩnh, cô lập, táchrời

Khuynh hướng chung của sự vật là phát triển nhưng trong quá trình phát triển của sựvật ở mỗi giai đoạn khác nhau thì sự phát triển của sự vật cũng khác nhau Để đánh giáđúng sự vật thì phải có quan điểm lịch sử cụ thể Quan điểm lịch sử cụ thể là quan điểmxem xét sự phát triển của sự vật trong một khoảng không gian và thời gian nhất định

Phát triển nhất định xuất hiện cái mới và cái mới ra đời trong quá trình phát triển làtất yếu, do đó phải tin tưởng vào sự chiến thắng của cái mới, đồng thời phải tạo điều kiệncho cái mới phát triển, chống lại cái cũ bảo thủ, trì trệ

KẾT LUẬN CHUNG:

Hai nguyên lý này gắn bó rất chặt chẽ với nhau vì hai nguyên lý này rất cơ bản.Hiểu được 2 nguyên lý này chúng ta sẽ hiểu được các nguyên lý khác Mối liên hệ phổbiến không tách rời nhau, liên hệ chính là sự tác động qua lại giữa hai mặt trong bản thâncủa TGVC Đây là nguyên nhân làm cho sự vật tự vận động, tự phát triển Vì vậy trongcuộc sống chúng ta phải tuân thủ những nguyên lý khách quan này

Thực chất 2 nguyên lý trên thể hiện tri thức của con người về 2 yêu cầu của phươngpháp biện chứng: đặt đối tượng nhận thức trong trạng thái động và liên hệ chặt chẽ với cácđối tượng khác Đây là cái nhìn tổng quát nhất về nội dung cơ bản của phép biện chứngduy vật Nghiên cứu các nguyên lý là cơ sở phương pháp luận chung nhất, vô cùng quantrọng cho mỗi người trong hoạt động nhận thức và cải tạo hiện thực Mỗi nguyên lý củaphép biện chứng có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng cần được vận dụng tổng hợptrong thực tiễn CM

Câu 5: Thực tiễn là gì? Mối quan hệ biện chứng giữa thực tiễn và lý luận?

(Thực tiễn là gì? Tại sao nói thực tiễn là cơ sở, là động lực, là mục đích của nhận thức, là tiêu chuẩn kiểm tra chân lý?)

Bản chất của hoạt động thực tiễn là cải tạo khách thể cho phù hợp với nhu cầu củacon người.

Hoạt động thực tiễn mang tính năng động sáng tạo, là hoạt động bản chất của conngười, đảm bảo cho con người và xã hội tồn tại

Hoạt động thực tiễn có 3 hình thức cơ bản như sau:

- Hoạt động SX ra của cái vật chất

- Hoạt động chính trị cải tạo xã hội

- Hoạt động thực nghiệm khoa học

Ba loại hình này tác động biện chứng với nhau, ba loại hình này mang tính phổ biến.Trong đó, hoạt động SX ra của cải vật chất là hoạt động có ý nghĩa quyết định các hìnhthức khác, hoạt động chính trị cải tạo xã hội là hình thức cao nhất, hoạt động thựcnghiệm khoa học là hình thức đặc biệt nhất nhằm thu nhận những tri thức về hiện thựckhách quan

Mối quan hệ giữa thực tiễn và lý luận:

- Thực tiễn là cơ sở của nhận thức lý tính nói riêng và của toàn bộ hoạt động nhận

thức nói chung Nếu không có thực tiễn thì không có nhận thức

+ Ngay từ đầu hoạt động nhận thức của con người phải xuất phát trên nền tảng củathực tiễn và do thực tiễn qui định

+ Thông qua hoạt động thực tiễn, con người tác động vào đối tượng, đối tượng bộc lộnhững thuộc tính mà qua đó con người nhận thức được ngày càng nhiều về đối tượng.+ Hoạt động thực tiễn làm biến đổi thế giới, đồng thời cũng biến đổi cả bản thân conngười, rèn luyện các giác quan của con người, làm cho các giác quan ngày càng pháttriển và hoàn thiện hơn, tạo điều kiện cho nhận thức tốt hơn

+ Hơn nữa thông qua hoạt động thực tiễn con người còn chế tạo ra các công cụ,phương tiện hỗ trợ các giác quan hay còn nói một cách hình tượng là “kéo dài các giácquan”, để tăng cường khả năng nhận thức của con người

Thực tiễn là động lực của nhận thức: Trong quá trình con người tiến hành hoạt động

thực tiễn bắt buộc con người luôn phải giải quyết các vấn đề, và từ đó nhận thức khôngngừng được nâng lên và được phát triển Vì thế nhận thức là động lực của thực tiễn

Thực tiễn là mục đích của nhận thức: Con người nhận thức là nhằm phục vụ cho hoạt

động thực tiễn của mình đạt kết quả cao hơn Tri thức khoa học chỉ có ý nghĩa khi đượcvận dụng vào trong thực tiễn làm biến đổi thế giới và biến đổi bản thân con người Dođó mục đích cuối cùng của nhận thức là thực tiễn

Thực tiễn là tiêu chuẩn kiểm tra chân lý: Vì nhận thức của con người đạt đến trình

độ tư duy trừu tượng cũng có thể sai lầm, do đó cần phải đưa về thực tiễn để kiểm tra.Thông qua hoạt động thực tiễn con người điều chỉnh nhận thức cho phù hợp với thực tếkhách quan Vì vậy ta nói thực tiễn là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý

Ý nghĩa:

Trong cuộc sống của mình con người phải tôn trọng nguyên tắc thống nhất giữa lýluận và thực tiễn Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn nghĩa là hoạt động thực tiễnphải có lý luận dẫn đường, ngược lại hoạt động lý luận phải gắn liền với thực tiễn “học

đi đôi với hành” Bởi vì nếu không có lý luận thì không hiểu được bản chất, nội dung

của vần đề Còn nếu không có thực tiễn thì lý luận không có cơ sở, không có động lực,không có mục đích, không có tiêu chuẩn để kiểm tra, do đó lý luận không có thực tiễnlà lý luận suông Vì thế hoạt động nhận thức phải luôn bám sát, gắn bó với thực tiễn,đồng thời phải thường xuyên tổng kết, khái quát từ thực tiễn để nâng lên

thành lý luận

Câu 6: Trình bày nội dung 3 qui luật của phép biện chứng và ý nghĩa của việc nghiên cứu

3 qui luật này.

Tất cả các phép biện chứng trước Mác đều có những nhược điểm, đến khi triết học Mác

ra đời trên cơ sở kế thừa những tư tưởng tiến bộ của các học thuyết trước đó, các thành tựuKHKT và từ thực tiễn lịch sử thì triết học Mác đã mang lại một học thuyết đúng đắn về sựvận động và phát triển của thế giới

Phép biện chứng duy vật là sự thống nhất hữu cơ giữa TGQDV và phương pháp BC Hệthống các qui luật, phạm trù của nó không chỉ phản ánh đúng đắn TG khách quan mà cònchỉ ra những cách thức để định hướng cho con người trong nhận thức và cải tạo thế giới.Phép biện chứng duy vật trình bày một cách có hệ thống, chặt chẽ tính chất biện chứngcuả thế giới thông qua những phạm trù và những qui luật chung nhất của thế giới

Sau đây chúng ta đi vào tìm hiểu các quy luật cơ bản của phép biện chứng: Phép biệnchứng có 3 qui luật cơ bản, bao gồm quy luật từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thayđổi về chất (còn gọi là quy luật lượng – chất), qui luật thống nhất và đấu tranh của các mặtđối lập (hay còn gọi là quy luật mâu thuẫn), quy luật phủ định của phủ định Thực chất cả

ba qui luật này đều phản ánh 3 mặt của quá trình phát triển

Muốn trình bày đúng đắn nội dung 3 qui luật này chúng ta nên tìm hiểu khái niệmqui luật là gì Qui luật phản ánh mối quan hệ tất nhiên, phổ biến, bản chất, ổn định, lặp đilặp lại

a) Qui luật từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại (còn gọi là quy luật lượng – chất)là một trong ba qui luật cơ bản của phép biện chứng duyvật

Có 5 khái niệm để hình thành nên nội dung qui luật đó là, chất, lượng, độ, điểm nút,bước nhảy

 Chất là tính qui định vốn có của sự vật nhằm để phân biệt và chỉ ra sự vật đó là cái gìvà để phân biệt sự vật đó với sự vật khác Như vậy, sự vật khác nhau về chất, một sựvật có vô vàn chất sự vật mới tồn tại

 Lượng là tính qui định vốn có của sự vật nhưng chưa chỉ ra được sự vật đó là cái gì.Chưa phân biệt được sự vật này với sự vật khác, nó chỉ nói lên số lượng các con số, sốlượng các mối liên hệ, cấp độ, tốc độ, qui mô vận động nhanh chậm…

Mỗi sự vật đều là một chỉnh thể thống nhất giữa lượng và chất Do đó trong mối quanhệ này nó là lượng, trong mối quan hệ khác nó lại là chất

Bởi vậy, mọi sự vật trong quá trình phát triển luôn luôn có sự biến đổi về lượng để dẫnđến sự thay đổi về chất và ngược lại

 Độ là giới hạn mà trong đó có sự thay đổi về lượng nhưng chưa làn cho chất thay đổi.

 Điểm nút là tại thời điểm đó có sự thay đổi về lượng làm cho chất thay đổi, sự vật cũmất đi, sự vật mới ra đời

 Bước nhảy là khi lượng thay đổi dẫn đến sự thay đổi về chất làm cho sự vật cũ mất đi,sự vật mới ra đời, thời điểm đó gọi là bước nhảy Bước nhảy diễn ra hoàn toàn kháchquan và bước nhảy là vô cùng vô tận

Nội dung của quy luật:

Mỗi sự vật, hiện tượng là một chỉnh thể thống nhất giữa chất và lượng

Chất là cái tương đối ổn định Lượng là cái thường xuyên biến đổi Trong một giới hạnnhất định khi có sự thay đổi về lượng nhưng chưa làm cho chất thay đổi thì giới hạn đóđược gọi là ĐỘ Nhưng khi lượng thay đổi đến một giới hạn nào đó vượt qua giới hạn độ thìsự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời, chất cũ mất đi, chất mới ra đời thì tại điểm đó người tagọi là điểm nút và cũng tại điểm nút đó người ta gọi là bước nhảy, làm sự vật cũ mất đi, sựvật mới ra đời làm cho lượng mới, chất mới, độ mới phù hợp với nó

Chính vì vậy người ta gọi qui luật này là qui luật từ những thay đổi về lượng dẫn đếnnhững thay đổi về chất và ngược lại

Ý nghĩa của qui luật:

- Bản thân những qui luật của phép biện chứng là những qui luật của chính giới tựnhiên diễn ra trong tự nhiên, xã hội và tư duy, do đó qui luật này diễn ra trong cả tự nhiên,xã hội và tư duy Đây là qui luật phổ biến Vì vậy trong quá trình họat động thực tiễn chúng

ta phải tuân thủ qui luật từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất

- Trong hoạt động thực tiễn phải chống cả hai khuynh hướng: chỉ chú ý tích luỹ vềlượng mà không chú ý đến những điều kiện chín muồi, không phát hiện ra những bướcnhảy để làm cho chất mới ra đời hoặc chỉ chú ý đến những bước nhảy mà không chú ý đếnviệc tích luỹ về lượng

- Muốn thay đổi về chất phải tích lũy về lượng Vì vậy trong quá trình hoạt động thựctiễn chúng ta không thể chủ quan nóng vội, đốt cháy giai đoạn được mà nhất thiết phảituân thủ sự tích lũy về lượng để đến một giai đoạn nào đó vượt qua giới hạn độ thì mới cóbước nhảy, bước nhảy đó hoàn toàn khách quan

- Qui luật này chỉ ra cách thức và sự phát triển là phải tích luỹ về lượng để dẫn đếnnhững thay đổi về chất nên qui luật này có vị trí quan trọng, nó chỉ ra vị trí đầu tiên so vớicác qui luật khác trong quá trình nhận thức về sự phát triển

b) Qui luật sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (hay còn gọi là quy luật mâu thuẫn):

Trong 3 qui luật của phép biện chứng thì qui luật mâu thuẫn là hạt nhân của phép biệnchứng Muốn hiểu được vì sao người ta lại nói như vậy thì chúng ta cần đi vào tìm hiểu nộidung của qui luật này

Bất kỳ sự vật nào cũng là một chỉnh thể thống nhất của hai mặt đối lập Chẳng hạntrong sự sống thì có đồng hoá – dị hoá, trong xã hội TB có g/c TS và g/c VS

Như vậy bản thân 1 sự vật không bao giờ là 2 mặt tách rời mà bao giờ cũng là một chỉnhthể thống nhất của 2 mặt đối lập

Để hiểu được nội dung quy luật, trước hết chúng ta cần năm được khái niệm mặt đối lậplà gì? Khái niệm mặt đối lập trong qui luật mâu thuẫn là sự khái quát những mặt, nhữngthuộc tính mà khuynh hướng phát triển trái chiều nhau nhưng chúng lại nương tựa nhau đểtồn tại, khi mặt này thay đổi thì mặt kia cũng thay đổi theo Ví dụ g/c TS và g/c VS trongchế độ TBCN: Địa vị sản xuất, địa vị xã hội, quyền sở hữu TLSX, quyền quản lý SX,quyền phân phối sản phẩm đối lập nhau Chính vì vậy mà 2 g/c này đtr với nhau, trong quátrình đấu tranh họ lại nương tựa vào nhau, do đó lại thống nhất với nhau.

Khái niệm đấu tranh của các mặt đối lập chính là sự xâm nhập vào nhau, sự tác độngqua lại lẫn nhau, sự chuyển hoá lẫn nhau Đấu tranh là tuyệt đối.Do đó trong quá trình đấutranh sự vật phải thống nhất với nhau, thống nhất là tiền đề để đấu tranh Và có thống nhấtthì mới có đấu tranh

Vậy khái niệm thống nhất trong qui luật mâu thuẫn có nghĩa là hai mặt đối lập liên hệvới nhau, ràng buộc và qui định lẫn nhau, mặt này lấy mặt kia làm tiền đề tồn tại của mình.Từ đây chúng ta rút ra khái niệm mâu thuẫn như sau: Mâu thuẫn chính là kết quả củaquá trình thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập Cứ 2 mặt đối lập thì hình thành nênmột mâu thuẫn, 2 mặt này đấu tranh với nhau Và sự đấu tranh đó vượt qua giới hạn độ thìsẽ phá vỡ sự thống nhất làm cho mâu thuẫn cũ được giải quyết, và khi mâu thuẫn cũ đượcgiải quyết thì sự vật cũ cũng biến mất, lúc này xuất hiện sự vật mới, sự vật mới ra đời lạixuất hiện mâu thuẫn mới, từ đó lại xảy ra quá trình đấu tranh để giải quyết mâu thuẫn Vìvậy người ta gọi qui luật này là sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Ý nghĩa của qui luật:

- Mâu thuẫn là hoàn toàn khách quan vì vậy việc giải quyết mâu thuẫn là tất yếukhách quan, do đó trong hoạt động thực tiễn không được lảng tránh việc giải quyết mâuthuẫn

- Bản thân mỗi sự vật có vô vàn mối liên hệ, do đó chúng cũng có vô vàn mâu thuẫnkhác nhau Vì vậy phải biết phân loại mâu thuẫn Mỗi loại mâu thuẫn khác nhau phải cócách giải quyết khác nhau

- Giải quyết mâu thuẫn đòi hỏi phải đúng lúc, đúng chỗ

Nói qui luật này là hạt nhân của phép biện chứng vì qui luật mâu thuẫn giúp chúng ta

đi sâu nhận thức bản chất sự vật, giúp chúng ta ngày càng hiểu sự vật sâu sắc hơn Ví dụqua cuộc xâm lược Irắc của Mỹ chúng ta hiểu bản chất của cuộc xung đột là vì lợi ích kinhtế, mà cụ thể ở đây là vì dầu mỏ

c) Quy luật phủ định của phủ định:

Bản thân mỗi sự vật cũng là 1 chỉnh thể thống nhất của hai mặt khẳng định và phủđịnh, và hai mặt này luôn luôn đấu tranh với nhau và đến một giai đoạn nhất định nào đósẽ xuất hiện cái mới Cái mới ra đời, phủ định cái cũ.

Có 2 loại phủ định, đó là phủ định siêu hình và phủ định biện chứng

Phủ định siêu hình là sự phủ định sạch trơn sự vật cũ, và nguyên nhân của sự phủ địnhnày không phải là tự thân phủ định mà do sự tác động bên ngoài vào

Phủ định biện chứng khác phủ định phủ định siêu hình ở chỗ phủ định biện chứng làsự tự thân phủ định, do những mặt đối lập vốn có của bản thân sự vật đó

Đặc điểm của phủ định biện chứng là :

+Phủ định biện chứng hoàn toàn khách quan

+Phủ định biện chứng mang tính phổ biến

+Phủ định biện chứng bao giờ cũng diễn ra theo 2 khuynh hướng: kế thừa cái cũ, đồngthời lọc bỏ cái cũ

+Phủ định biện chứng bao giờ cũng xuất hiện cái mới Cái mới bao giờ cũng từ cái cũmà ra nhưng khác về chất so với cái cũ

Qui luật này cho chúng ta hiểu khuynh hướng của sự phát triển Quá trình phát triểnkhông diễn ra theo đường thẳng mà phát triêån theo hình xoáy ốc, thể hiện tính chất chu kỳtrong quá trình phát triển Cái mới dường như lập lại cái cũ trên cơ sở cao hơn, và cái mớikhác về chất so với cái cũ Đó là cơ sở, phương pháp luận của nguyên tắc phủ định biệnchứng phải tôn trọng tính kế thừa Nhưng kế thừa phải có chọn lọc, cải tạo, phê phán,chống kế thừa máy móc và phủ định sạch trơn

Như vậy là nói đến phát triển thì phải nói đến nguồn gốc của sự phát triển Nguồn gốccủa sự phát triển là nguồn gốc tự thân phát triển giữa các mặt đối lập trong bản thân cấutrúc vật chất Và sự phát triển là hệ thống phát triển chứ không phải là từng sự vật một.Phát triển là hệ thống, cho nên nói đến phát triển là nói đến hệ thống Muốn cho xã hộiphát triển là phải phát triển cả hệ thống Ví dụ muốn xã hội hoá giáo dục ngoài việc đầu tưcho giáo dục như mở rộng hệ thống trường lớp, trang bị đầy đủ các thiết bị giảng dạy cònphải quan tâm đào tạo đội ngũ cán bộ giảng dạy, chăm lo đời sống vật chất cũng như ø tinhthần của họ, đồng thời xã hội cũng nên tôn vinh ngành giáo dục

Ngoài việc nói đến nguồn gốc của sự phát triển chúng ta còn cần phải đi vào xem xétcách thức và khuynh hướng của sự phát triển Phát triển là sự thay đổi về lượng dẫn đếnnhững thay đổi về chất Vì vậy muốn xem xét qúa trình phát triển phải xem xét nó trongmột chu kỳ phát triển Trong chu kỳ này có thể có cái mất đi nhưhg cả hệ thống là pháttriển Phát triển là khác về chất, do đó nói đến phát triển là phải có cái mới ra đời, nhưngcái mới này phải kế thừa cái cũ, cái mới khác về chất với cái cũ Đó mới là sự phát triển.Một chu kỳ phát triển thì ít nhất sự vật cũng phải trải qua 2 lần phủ định.Bản thânnhững sự vật khác nhau thì số lần phủ định khác nhau Do đó Việt Nam đi lên CNXHkhông phải cứ tuần tự theo con đường của các nước khác, bởi vì Việt Nam đi lên CNXH từmột nước thuộc địa ½ phong kiến

Trong quá trình phủ định sự vật phát triển nhưng không theo đường thẳng, cũng khôngtheo đường tròn khép kín mà phát triển theo hình xoáy ốc, và phát triển nhất định xuấthiện cái mới, nhưng cái mới bao giờ cũng từ cái cũ mà ra và trải qua qúa trình đấu tranh với

cái cũ, do đó cuộc đấu tranh giữa cái cũ và cái mới diễn ra hết sức phức tạp, gay go và rấtquanh co Vì thế sự sụp đổ tạm thời của các nước Đông Âu cũng chỉ là tất yếu.

Ý nghĩa của qui luật:

- Qui luật này chỉ ra sự chiến thắng tất yếu của cái mới Vì vậy chúng ta phải tintưởng vào chiến thắng của cái mới và phải ủng hộ cái mới, tạo điều kiện cho cái mới pháttriển

- Muốn tạo điều kiện cho cái mới phát triển thì phải nhận thức được cái mới ra đời từcái cũ Cái mới ra đời phải trải qua một cuộc đấu tranh cam go, quyết liệt với cái cũ, vì cáicũ rất bảo thủ

KẾT LUẬN CHUNG:

Ba qui luật của phép biện chứng đều phản ánh quá trình phát triển của sự vật Tuynhiên mỗi qui luật có một vị trí, vai trò khác nhau Mỗi qui luật này phản ánh một mặt củaquá trình phát triển nhưng trong thực tiễn phát triển của sự vật thì 3 quy luật này diễn racùng một lúc, diễn ra một cách đồng thời Vì vậy trong quá trình xem xét, đánh giá sự pháttriển của sự vật thì ta phải vận dụng cả 3 quy luật này

Thực chất các qui luật trên là thể hiện tri thức của con người về 2 yêu cầu củaphương pháp biện chứng: đặt đối tượng nhận thức trong trạng thái động và liên hệ chặt chẽvới các đối tượng khác Đây là cái nhìn tổng quát nhất về nội dung cơ bản của phép biệnchứng duy vật Nghiên cứu các qui luật là cơ sở phương pháp luận chung nhất, vô cùngquan trọng cho mỗi người trong hoạt động nhận thức và cải tạo hiện thực Mỗi qui luật củaphép biện chứng có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng cần được vận dụng tổng hợptrong thực tiễn CM

Câu 7: Phân tích nội dung các cặp phạm trù Ý nghĩa của việc nghiên cứu các cặp phạm trù này?

Qúa trình phát triển của phép biện chứng có 3 hình thức cơ bản: phép biện chứng tựphát, phép biện chứng duy tâm và phép biện chứng duy vật

Tất cả các phép biện chứng trước Mác đều có những nhược điểm, đến khi triết học Mác

ra đời với phép biện chứng duy vật đã mang lại 1 học thuyết đúng đắn về sự vận động vàphát triển của thế giới

Phép biện chứng duy vật là sự thống nhất hữu cơ giữa lý luận và phương pháp Hệthống các qui luật, phạm trù của nó không chỉ phản ánh đúng đắn TG khách quan mà cònchỉ ra những cách thức để định hướng cho con người trong nhận thức và cải tạo thế giới.Phép biện chứng duy vật trình bày một cách có hệ thống, chặt chẽ tính chất biện chứngcuả thế giới thông qua những phạm trù và những qui luật chung nhất của thế giới

Sau đây chúng ta đi vào tìm hiểu các cặp phạm trù cơ bản của phép biện chứng Phépbiện có 6 cặp phạm trù cơ bản

- Cái riêng và cái chung : Phép biện chứng duy vật cho rằng, cái riêng và cái chung đều

tồn tại khách quan và giữa chúng có sự thống nhất biện chứng Nên trong nhận thức và

hoạt động thực tiễn, chúng ta phải phát hiện cái chung và cá biệt hoá cái chung, khi ápdụng vào cái riêng.

- Nguyên nhân và kết quả:Cần tìm nguyên nhân của các hiện tượng trong bản thân thế giới

hiện thực, mối quan hệ nhân quả có tính khách quan Vì mối liên hệ nhân quả là đa dạng,cần phân biệt các loại nguyên nhân để có biện pháp xử lý đúng đắn Phải biết khai thác ,vận dụng các kết quả đã đạt được để nâng cao nhận thức và tiếp tục thúc đẩy sự vật pháttriển

- Tất nhiên và ngẫu nhiên: Khi nhấn mạnh đến cái tất nhiên, không thể quên cái ngẫu

nhiên, không tách rời cái tất nhiên ra khỏi cái ngẫu nhiên Phải xuất phát từ cái ngẫu nhiênđể đạt đến cái tất nhiên và khi dựa vào cái tất nhiên, phải chú ý đến những cái ngẫu nhiên.Tất nhiên và ngẫu nhiên có thể chuyển hoá qua lại nên phải tạo ra điều kiện để cản trởhay chuyển hoá giữa chúng do yêu cầu cụ thể của thực tiễn

- Nội dung và hình thức: Nội dung và hình thức luôn gắn bó hữu cơ với nhau, do đó trong

hoạt động thực tiễn cần tránh sự tách rời hoặc tuyệt đối hoá một trong hai mặt đó Khi xétđoán sự vật, trước hết phải căn cứ vào nội dung đồng thời thấy được sự tác động của hìnhthức đối với nội dung

- Bản chất và hiện tượng: Để hiểu rõ được sự vật, nhận thức không dừng lại ở hiện tượng,

mà phải đi từ hiện tượng đến bản chất Trong hoạt động thực tiễn không thể dựa trên trithức và hiện tượng mà phải dựa trên tri thức về bản chất của sự vật

- Khả năng và hiện thưc: Trong thực tế phải căn cứ vào hiện thực, chứ không thể căn cứvào khả năng để đánh giá tình hình Phải phán đoán đúng tính chất và xu hướng của khảnăng để có sự ứng xử đúng đắn trong hoạt động thực tiễn Phải phát huy tối đa tính năngđộng chủ quan để biến khả năng thành hiện thực khi cần thiết, tránh tư tưởng thụ động, chờđợi

Thực chất các cặp phạm trù trên thể hiện tri thức của con người về 2 yêu cầu củaphương pháp biện chứng: đặt đối tượng nhận thức trong trạng thái động và liên hệ chặt chẽvới các đối tượng khác Đây là cái nhìn tổng quát nhất về nội dung cơ bản của phép biệnchứng duy vật Nghiên cứu các cặp phạm trừ cơ bản là cơ sở phương pháp luận chung nhất,vô cùng quan trọng cho mỗi người trong hoạt động nhận thức và cải tạo hiện thực Mỗi cặpphạm trù của phép biện chứng có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng cần được vận dụngtổng hợp trong thực tiễn CM

Câu 8: Lực lượng SX là gì? Quan hệ sản xuất là gì? Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất (quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất )

Một trong những qui luật quan trọng nhất của học thuyết Hình thái kinh tế- xã hộicủa Marx, đó là qui luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển củaLLSX Đó là qui luật cơ bản của xã hội, vạch ra nguồn gốc động lực của sự vận động vàphát triển của các hình thái KT-XH từ thấp đến cao như một quá trình lịch sử tự nhiên Để

năm vững nội dung khoa học của qui luật này, trước hết cần phải làm rõ các khái niệmLLSX là gì, QHSX là gì và mối quan hệ giữa chúng.

1)LLSX là gì?

LLSX biểu hiện mối quan hệ của con người với tự nghiên, là năng lực thực tiễn vàtrình độ chinh phục tự nhiên của con người trong những giai đoạn lịch sử nhất định Nó làyếu tố kinh tế, kỹ thuật của đời sống xã hội Mọi sự biến đổi trong xã hội đều phụ thuộcvào LLSX và do LLSX quyết định LLSX bao gồm 2 yếu tố:

Yếu tố thứ nhất là người lao động

Yếu tố thứ 2 là tư liệu sản xuất, trong đó lại bao gồm tư liệu lao động và đối tượng laođộng, trong tư liệâu lao động lại chia làm công cụ lao động và đối tượng lao động

Trong đó:

Người lao động là ngườicó sức khoẻ, có kinh nghiệm sản xuất và thói quen lao động.Công cụ lao động là những vật đóng vai trò trung gian để truyền sức của người laođộng vào những vật khác trong quá trình sản xuất

Đối tượng lao động là những vật nhận sự tác động của các công cụ lao động

Phương tiện lao động là những vật hỗ trợ con người trong quá trình SX về mặt bảoquản, vận chuyển, chuyên chở, kho bãi, cầu phà …

Ngày nay KH cũng trở thành LLSX trực tiếp Những thành tựu khoa học được ứngdụng nhanh chóng, rộng rãi vào sx, có tác dụng thúc đẩy mạnh mẽ sản xuất phát triển.Tuy nhiên tư liệu sản xuất chỉ có thể phát huy khi nó gắn với người lao động và pháthuy được tính năng động của nó

Do đó, theo CNDVBC người lao động giữ vai trò quyết định vì người lao động là chủthể của các yếu tố còn lại Điều này mâu thuẫn với quan điểm của giai cấp tư sản cho rằngcông cụ mới mang tính quyết định

LLSX là sự thống nhất biện chứng giữa TLSX do xã hội tạo ra, trước hết là công cụlao động vớiø người lao động có kỹ năng, kỹ thuật, kinh nghiệm trong quá trình SX ra của

cái vật chất LLSX là nội dung của phương thức SX, là yếu tố năng động, CM thường

xuyên biến đổi, vì con người bao giờ cũng muốn bỏ sức lao động ít nhất, thời gian ít nhấtmà đạt hiệu quả cao nhất Và muốn làm được điều đó thì phải cải tiến công cụ lao động Vìthế công cụ lao động thay đổi hàng ngày hàng giờ trong xã hội Nhưng công cụ lao độngchỉ phát huy được sức mạnh của nó trên cơ sở phát triển sản xuất phù hợp với trình độ củangười lao động Do đó mọi sự biến đổi trong xã hội xét đến cùng là do sự phát triển củaLLSX quyết định

Nhưng bản thân LLSX sẽ không thể có được nếu không có QHSX

2) QHSX: QH SX là mối quan hệ giữa con người với con người trong quá trình SX Đây là

mối quan hệ cơ bản nhất, quan trọng nhất, quyết định và chi phối các mối quan hệ khác.Mác nói nếu không có mối quan hệ này thì không có quan hệ giữa con người với tự nhiên,sẽ không có LLSX, không có phương thức sản xuất và không có xã hội loài người tồn tại

QHSX là hình thức xã hội của SX, nó quyết định tính chất xã hội của 1 phương thức SX xã

hội nhất định, nó là một yếu tố tương đối ổn định, mang tính bảo thủ và thường là lạc hậuhơn so với sự phát triển của LLSX Nội dung của 1 QHSX cụ thể bao gồm: Quan hệ về sởhữu TLSX (trả lời câu hỏi ai là người có phương tiện lao động, công cụ lao động, đối tượng

lao động); Quan hệ về vai trò địa vị trong tổ chức quản lý SX xã hội (trả lời câu hỏi trongquá trình SX ai được quản lý, được phân công, ai bị quản lý, ai bị phân công); Quan hệ vềtổ chức phân phối sản phẩm xã hội (trả lời câu hỏi ai được phân phối sản phẩm xã hội).Trong đó quan hệ về sở hữu TLSX là quan hệ quan trọng nhất, chi phối tất cả hoạt độngkhác Nếu trong xã hội có giai cấp thì giai cấp nào nắm TLSX chủ yếu của xã hội sẽ thốngtrị xã hội về mặt kinh tế, về mặt tổ chức quản lý SX đồng thời cũng quyết định phươngthức phân phối sản phẩm.

3) Mối quan hệ giữa LLSX và QHSX: được thể hiện qua qui luật QHSX phù hợp với trình

độ phát triển của LLSX

* LLSX quyết định sự hình thành, biến đổi và phát triển của QHSX:

Trong một PTSX, hai mặt LLSX & QHSX luôn gắn bó với nhau Trình độ phát triểncủa LLSX sẽ quyết định QHSX LLSX phát triển như thế nào thì QHSX sẽ phát triển nhưthế ấy, tức QHSX cũng biến đổi theo cho phù hợp với trình độ phát triển của LLSX

LLSX là yếu tố tự nó thường xuyên phát triển nhưng khi LLSX phát triển đến 1 mứcđộ nào đó nó sẽ mâu thuẫn với QHSX hiện có, đòi hỏi phải xóa bỏ QHSX cũ, hình thànhQHSX mới phù hợp với nó, làm cho PTSX cũ mất đi, PTSX mới ra đời Ở phương thức SXmới, LLSX vẫn tự nó thường xuyên phát triển và khi nó phát triển đến một mức độ nhấtđịnh thì QHSX lại thay đổi, một phương thức SX mới lại ra đời

Cứ như vậy sự phát triển của LLSX đi từ thấp đến cao qua các thời kỳ lịch sử khácnhau đã thay thế QHSX cũ bằng QHSX mới cao hơn, đưa loài người đi từ PTSX này đếnPTSX khác

* Sự tác động trở lại của QHSX với LLSX:

Mặc dù QHSX bị LLSX quyết định nhưng QHSX không phải chỉ chịu sự quyết địnhcủa LLSX một cách thụ động mà trái lại nó cũng tác động trở lại đối với sự phát triển củanội dung

- Cùng với sự phát triển của LLSX, QHSX cùng hình thành và biến đổi cho phù hợpvới tính chất và trình độ phát triển của LLSX Sự phù hợp đó là động lực làm cho LLSXphát triển mạnh mẽ Nhưng LLSX luôn phát triển còn QHSX có xu hướng tương đối ổnđịnh Khi QHSX tác động phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của LLSX thì nó sẽgóp phần tích cưcï trong việc bảo vệ, tạo địa bàn cho sự phát triển của LLSX NếuQHSX phát triển phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của LLSX thì nó sẽ tạo thúcđẩy LLSX phát triển, tức là thúc đẩy SX phát triển, cũng tức là thúc đẩy xã hội phát triển

- Ngược lại nếu quan hệ sản xuất lạc hậu (thể hiện qua các đường lối, chủ trương,chính sách) phát triển không phù hợp với tính chất và trình độ của LLSX thì nó sẽ trở thành

“ xiềng xích trói buộc “ kìm hãm sự phát triển của LLSX Tuy nhiên tác dụng kìm hãm đóchỉ là tạm thời không phải là vĩnh viễn Vì theo qui luật vận động và phát triển thì đến mộtlúc nào đó LLSX phát triển ở một trình độ cao sẽ phủ định quan hệ sản xuất cũ đã lạc hậulỗi thời Ví dụ ở nước ta trước đây chính sách sở hữu TLSX không hợp lý, công hữu hoá đấtđai manh mún, trình độ người lao động thấp, chính sách phân phối sản phẩm bất hợp lý sẽlàm cho nền SX không phát triển Bắt đầu từ năm 1986 chúng ta cương quyết đổi mới toàndiện, đất nước ta đã thay da đổi thịt phát triển như ngày hôm nay

Qui luật về sự phù hợp của LLSX với tính chất và trình độ của QHSX là qui luậtchung nhất của sự phát triển xã hội.

Do đo,ù hiểu được những vấn đề lý luận là cực kỳ quan trọng mà một trong những lýluận quan trọng nhất là muốn xã hội phát triển phải đầu tư vào LLSX, trong đó đầu tư vàocon người là quan trọng nhất

Tìm hiểu qui luật về LLSX và QHSX cho thấy muốn xã hội phát triển thì đầu tư vàoviệc phát triển SX, trong đó trước hết và quan trọng nhất là phải đầu tư vào người lao độngvà công cụ lao động, đồng thời phải hoàn thiện về QHSX thông qua các chính sách sở hữuTLSX, chính sách quản lý phân công lao động, chính sách phân phối sản phẩm để tạo ra sựtác động trở lại theo chiều hướng tích cực của QHSX đối với LLSX Theo đánh giá của thếgiới thì đất nước ta đã thu được những thành tựu rất lớn, đặc biệt là đánh giá những nỗ lựcđầu tư cho con người của chúng ta rất có hiệu quả (dù nước ta vẫn thuộc các nước nghèo)

Ví dụ ở những vùng sâu, vùng xa nhất chúng ta đều có cơ sở y tế, và chúng ta đang phấnđấu trong một thời gian nữa chúng ta sẽ có những cơ sở y tế đúng tiêu chuẩn; chính sáchđối với trẻ sơ sinh và người già rất nhân bản, chúng ta có những chương trình tiêm chủngmở rộng trên toàn quốc, vấn đề dinh dưỡng và sức khoẻ rất được quan tâm; Phổ cập hoágiáo dục cũng được đẩy mạnh Hiện nay xã hội hoá giáo dục nhằm nâng cao trình độ dântrí đã mở ra rất nhiều loại hình đào tạo như: Đào tạo chính qui, mở rộng, tại chức, từ xa,chuyên tu, hàm thụ, dân lập, tập trung, không tập trung Tuy nhiên bên cạnh đó cũng tồntại những mặt trái như ở nước ta người có trình độ đại học rất nhiều nhưng đội ngũ côngnhân lành nghề lại thiếu trầm trọng Do đó chúng ta vẫn phải luôn luôn tiến hành đổi mới

cơ cấu cho phù hợp với yêu cầu của thực tiễn Về công cụ SX chưa có lúc nào chúng ta cósự đổi mới nhanh chóng như hiện nay, chúng ta đã làm, đang làm và sẽ làm khoa học xâmnhập vào quá trình sản xuất Chúng ta đã đang và sẽ còn thay đổi chính sách về sở hữuTLSX Đại hội IX thừa nhận nước ta có 6 thành phần kinh tế, từng bước hoàn thiện chínhsách quản lý, phân công lao động, chính sách phân phối sản phẩm (thông qua chế độ tiềnlương) nhằm thúc đẩy con người tự hoàn thiện, tự phát triển và làm cho xã hội phát triển

Câu 9: Trình bày mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng & kiến trúc thượng tầng Đặc điểm của cơ sở hạ tầng & kiến trúc thượng tầng ở nước ta hiện nay.

Con người tồn tại & phát triển không phải theo những cá nhân riêng lẻ mà là hợpthành xã hội trong vô số các quan hệ giữa người với người Quan hệ xã hội của con ngườirất đa dạng và phong phú, vận động & biến đổi không ngừng theo các quan hệ kinh tế.Trên cái nền của SXVC để thỏa mãn nhu cầu của mình & để tồn tại Xã hội là một chỉnhthể sống phức tạp nhưng có 3 yếu tố quan trọng nhất là LLSX, QHXH, KTTT Quan hệgiữa CSHT & KTTT là biện chứng

- Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những QHSX tạo nên kết cấu kinh tế của xã hội bao gồm 3

loaị QHSX :

+ QHSX thống trị : là QHSX của phương thức SX đương thời của XH, giữ vai trò thốngtrị, biểu hiện ở chỗ chi phối những QHSX còn lại

+ QHSX tàn dư : là QHSX của PTSX trước đó còn tồn đọng lại.

+ QHSX mầm mống : là những QHSX trong tương lai

Ba quan hệ này tồn tại song song quy định tâm lý xã hội, hệ tư tưởng & thói quen sảnxuất, hình thành cơ cấu kinh tế của xã hội Trong xã hội có giai cấp tính chất của CSHT doQHSX thống trị quy định, CSHT mang tính giai cấp

- Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những hệ tư tưởng chính trị xã hội cùng những

thiết chế tương ứng và sự tác động giữa chúng được dựng lên trên một cơ sở hạ tầng nhấtđịnh

+ Hệ tư tưởng chính trị xã hội: thể hiện qua các học thuyết, các lý luận ( Ví dụ các họcthuyết về chính trị,tôn giáo, triết học, pháp quyền, nghệ thuật…)

+ Thiết chế tương ứng : là những tổ chức người và những phương tiện vật chất mà tổchức ấy sử dụng (ví dụ như nhà nước, quân đội, giáo hội, các viện, nhà tù…)

KTTT có nhiều yếu tố khác nhau, mỗi yếu tố có vai trò, vị trí, qui luật vận động khácnhau, có tính độc lập tương đối nhưng giữa chúng có một cái chung là đều phản ánh cơ sởhạ tầng và được hình thành trên cơ sở hạ tầng, trong đó vai trò của nhà nước, chính quyềncó ý nghĩa đặc biệt đối với xã hội Trong xã hội có giai cấp, KTTT mang tính giai cấp, hệ

tư tưởng của giai cấp thống trị quy định tính chất cơ bản của KTTT

 Mối qh biện chứng giữa CSHT & KTTT:

Thể hiện qua qui luật CSHT quyết định KTTT.

+ CSHT nào thì sẽ sản sinh ra KTTT tương ứng Giai cấp đại diện cho CSHT sẽ quyđịnh hệ thống tư tưởng, chính trị, pháp quyền… & các quan hệ, thể chế tương ứng củaKTTT

+ Khi CSHT thay đổi thì KTTT cũng thay đổi theo Sự biến đổi này diễn ra trongnhững hình thái kinh tế –xã hội cụ thể, làm cho xã hội đi từ hình thái kinh tế –xã hội nàysang hình thái kinh tế –xã hội khác Trong xã hội có giai cấp, sự biến đổi trên thông quacuộc đấu tranh giai cấp

Sự tác động trở lại của KTTT đ/v CSHT: KTTT tác động trở lại CSHT theo 2 hướng:

+ KTTT luôn duy trì, củng cố bảo vệ, & phát triển QHSX thống trị (tức quan hệ sảnxuất đã sản sinh ra nó)

+ KTTT đồng thời luôn khống chế những gì có ảnh hưởng đến QHSX thống trị Ví dụchế độ của ta hiện nay là chế độ xã hội chủ nghĩa nên nhà nước ta luôn tạo điều kiện chocác doanh nghiệp quốc doanh phát triển vì quan hệ sản xuất thống trị cuả ta là QHSXXHCN, còn các doanh nghiệp tư nhân vẫn bị hạn chế Nhà nước ta vẫn chủ trương đểnhiều thành phần kinh tế cùng tồn tại nhằm huy động tối ưu tài lực, trí lực và nhân lựckhông chỉ trong nước mà cả ngoài nước để làm dân giàu, nước mạnh đưa thành phần kinhtế thống trị phát triển và khi phát triển đến một mức đủ mạnh thì sẽ dần dần xóa bỏ cácthành phần kinh tế không phù hợp

Từ tất cả những vấn đề trên ta thấy LLSX là yếu tố tự nó thường xuyên phát triểnnhưng khi LLSX phát triển đến một mức độ nhất định thì QHSX phải thay đổi Khi QHSXthay đổi sẽ làm cho CSHT thay đổi theo, mà CSHT thay đổi thì sẽ dẫn đến sự thay đổi củaKTTT Đến đây tất cả các yếu tố cấu thành 1 hình thái kinh tế – xã hội đã thay đổi Tức làhình thaí kinh tế -xã hội này đã chuyển sang hình thaí kinh tế -xã hội khác cao hơn Như