Nhóm 4 bài tập môn luật so sánh

Nguồn của Luật Hình sự Việt Nam:  Việt Nam không coi tập quán pháp và án lệ là nguồn của ngành luật hình sự với nghĩa là nguồn quy định tội phạm và hình phạt cũng như các biện pháp hình

Câu hỏi: So sánh Bộ luật hình sự Việt Nam với Bộ luật hình sự Hoa Kỳ.

BÀI LÀM

I Nguồn gốc của Luật Hình sự Việt Nam và Luật Hình sự Hoa Kỳ

1 Nguồn của Luật Hình sự Việt Nam:

 Việt Nam không coi tập quán pháp và án lệ là nguồn của ngành luật hình sự với nghĩa là nguồn quy định tội phạm và hình phạt cũng như các biện pháp hình sự phi hình phạt Ở đây, nguồn của luật hình sự được hiểu theo nghĩa hẹp nguồn của luật hình sự chỉ bao gồm những căn cứ trực tiếp quy định về những gì liên quan đến tội phạm và hình phạt Nói cách khác nguồn của luật hình sự chỉ có thể là những văn bản pháp luật hình sự”

 Nguồn của ngành luật hình sự có thể là BLHS, luật hình sự và luật có quy phạm pháp luật hình sự Nhiều quốc gia trên thế giới xây dựng ngành luật hình sự theo hướng có ĐLHS và các luật có quy phạm pháp luật hình sự như Cộng hoà liên bang Đức Trong đó, BLHS quy định những vấn đề chung về tội phạm và hình phạt cũng như quy định những tội danh thông thường; còn các luật quy định các tội danh thuộc những lĩnh vực riêng biệt như lĩnh vực môi trường, lĩnh vực tài chính hay lĩnh vực công nghệ thông tin

 Ở Việt Nam, nguồn của ngành Luật Hình sự được thể hiện như sau:

 Trước năm 1986:

- Thời điểm trước khi BLHS Việt Nam đầu tiên có hiệu lực, ngành luật hình sự Việt Nam không có cả BLHS lẫn luật hình sự Văn bản quy phạm pháp luật được coi là nguồn của ngành luật hình sự trong giai đoạn này chỉ bao gồm những văn bản dưới luật, trong đó chủ yếu là pháp lệnh Các pháp lệnh được áp dụng trong giai đoạn này là Pháp lệnh trừng trị các tội phản cách mạng (năm 1967), Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản XHCN

và Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản riêng của công dân (năm

1970), Pháp lệnh trừng trị tội hối lộ (năm 1981), Pháp lệnh trừng trị các tội đầu cơ, buôn lậu, làm hàng giả, kinh doanh trái phép (năm 1982) Văn bản quy phạm pháp luật quy định được nhiều nhóm tội nhất trong giai đoạn này

là sắc luật số 03 năm 1976 Trong đó, các nhóm tội phạm được quy định bao gồm: Các tội phản cách mạng, các tội xâm phạm tài sản công cộng, các tội xâm phạm thân thể, nhân phẩm, sức khoẻ, tài sản riêng của công dân, các tội kinh tế, các tội chức vụ, hối lộ và các tội xâm phạm trật tự, an toàn công cộng Trong giai đoạn này có thời gian dài chúng ta còn coi cả thông tư và

cả án lệ là nguồn của ngành luật hình sự (Xem: Thông tư số 442-TTg ngày 19/1/1955 của Thủ tướng Chính phủ; Chỉ thị 772-TATC ngày 10/7/1959 của Toà án nhân dân tối cao)

 Từ năm 1986 đến nay:

- Ngành luật hình sự Việt Nam coi nguồn duy nhất của ngành luật này

là BLHS Điều này được khẳng định rõ trong BLHS năm 1985, BLHS năm

1999 cũng như trong BLHS năm 2015 Cả ba bộ luật này, khi định nghĩa khái niệm tội phạm tại Điều 8 đều khẳng định tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội “được quy định trong BLHS” Đây là vấn đề vẫn luôn được tranh luận Câu hỏi tranh luận được đặt ra là: Có nên chỉ coi BLHS là nguồn duy nhất của ngành luật hình sự? Xu hướng chung cho ràng cần cho phép các luật khác cũng được quy định tội phạm thuộc lĩnh vực luật đó điều chỉnh khi tội phạm này chưa được quy định trong BLHS để tránh phải bổ sung thường xuyên BLHS khi phát sinh tội phạm mới trong những lĩnh vực khác nhau Khi cho phép như vậy sẽ có sự thống nhất giữa quy định về tội phạm với quy định về vi phạm và với hoạt động của lĩnh vực mà vi phạm cũng như tội phạm phát sinh Đó là cơ sở giúp hiểu quy định về tội phạm được rõ và đầy

đủ hơn

2 Nguồn của Luật Hình sự Hoa Kỳ:

- Hệ thống pháp luật hình sự Mỹ rất phức tạp, chủ yếu do quan niệm luật hình sự và thực tiễn phong phú của nguồn luật Nguồn của luật hình sự

liên bang là Hiến pháp liên bang năm 1787, các đạo luật liên bang (do Quốc hội Mỹ thông qua), các văn bản dưới luật của liên bang (do Tổng thống, các

bộ và các cơ quan hành pháp khác ban hành) và án lệ của Tòa án tối cao liên bang Còn nguồn của luật hình sự các bang là những hiến pháp, những đạo luật hình sự (chủ yếu dưới dạng Bộ luật Hình sự), những văn bản dưới luật

và những án lệ của Tòa án tối cao các bang

- Nền tảng của pháp luật hình sự liên bang Mỹ là Bộ luật Hình sự mẫu (Modal Penal Code - MPC) và Quyển 18 của Bộ tổng luật Mỹ (Tittle 18 United States Code - T18USC) MPC được Viện nghiên cứu pháp luật Mỹ soạn thảo, Quốc hội thông qua và Tổng thống ban hành từ năm 1962, là khung pháp lý của luật hình sự liên bang và mặc dù không có tính chất bắt buộc chính thức, nhưng trên thực tế, nó đóng vai trò quyết định với tính chất

là mô hình pháp lý trong việc cải cách luật hình sự của các bang được bắt đầu từ cuối thế kỷ XX Còn T18USC (với tiêu đề “Các tội phạm và tố tụng hình sự”) được coi như Bộ luật Hình sự hiện hành của liên bang vì nó chứa tất cả những văn bản pháp luật hình sự do các cơ quan công quyền liên bang

đã thông qua, ban hành và đang có hiệu lực áp dụng Tuy nhiên, cả hai bộ luật trên đều không xây dựng khái niệm tội phạm nói chung Khái quát về tội phạm, nếu có, cũng chỉ dừng lại ở khái niệm chung về “nhóm tội phạm”

Ví dụ, Điều 16 trong T18USC quy định: “Tội phạm có tính bạo lực là tội phạm đã sử dụng, có ý định sử dụng hoặc đe dọa sử dụng sức mạnh vật chất xâm hại nhân thân hoặc tài sản của người khác; hoặc bất kỳ tội phạm nào khác bị coi là tội nặng và bản chất nguy hiểm của tội phạm cho thấy rằng trong khi thực hiện tội phạm đó có thể sẽ sử dụng sức mạnh vật chất xâm hại nhân thân hoặc tài sản của người khác” Giới lập pháp tập trung xây dựng khái niệm về các tội phạm cụ thể Chẳng hạn, ngay tại khoản 3 Điều 3 Hiến pháp Mỹ năm 1787 đã quy định về Tội phản quốc bao gồm các hành vi “tiến hành chiến tranh chống lại Mỹ hoặc liên kết với những kẻ thù của Mỹ, giúp

đỡ và phục vụ chúng” Còn trong T18USC, cũng định nghĩa các tội phạm

liên bang cụ thể như tội phạm chiến tranh (1), tội phạm diệt chủng (2), tội phạm lạm dụng tình dục (3)…

- Ngược lại, ở cấp bang, hầu hết Bộ luật Hình sự các bang đều chú trọng xây dựng khái niệm tội phạm nói chung, làm cơ sở cho việc quy định các hành vi tội phạm cụ thể Bộ luật Hình sự bang New York định nghĩa:

“Tội phạm là hành vi gây thiệt hại mà hình phạt đối với người thực hiện là tù giam có thời hạn hoặc phạt tiền được quy định trong văn bản luật hoặc văn bản dưới luật của bang, hoặc được thừa nhận trong các văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền” (4) Bộ luật Hình sự bang Colorado khẳng định:

“Tội phạm là sự vi phạm bất kỳ luật nào của liên bang hoặc là xử sự được

mô tả bởi chính luật đó mà bằng việc phạm tội có thể bị phạt tiền hay phạt tù” (5) Còn theo Bộ luật Hình sự bang California thì: “Tội phạm là hành vi được thực hiện bằng hành động hoặc không hành động vi phạm các quy định của pháp luật về việc cấm thực hiện hoặc buộc phải thực hiện hành vi và hình phạt được áp dụng có thể là tử hình, tù giam, phạt tiền, buộc thôi việc tại các cơ quan hoặc cấm đảm nhiệm các công việc hoặc thu lợi ở bang (6)

- Điểm nổi bật là các nhà lập pháp rất coi trọng yếu tố hình thức và hậu quả pháp lý của tội phạm Dấu hiệu về “tính chất được quy định trong pháp luật hình sự” và “phải bị xử phạt về hình sự đối với người thực hiện nó” là các dấu hiệu pháp lý chủ yếu của tội phạm

Pháp luật hình sự Mỹ ở cấp độ bang có một số nét chủ yếu như sau: i) Ngay từ thế

kỷ thứ XIX đã có các Bộ luật Hình sự được ban hành tại 9 bang; ii) Thành tựu to lớn của việc cải cách pháp luật hình sự là việc ban hành sau đó các BLHS tại 40 bang (tính đến nửa cuối những năm 80 của thế kỷ XX); iii) Bên cạnh các BLHS, tại các bang vẫn tiếp tục hiện hành các tập hệ thống hoá các đạo luật hình sự do các

cơ quan lập pháp của các bang thông qua (ví dụ: năm 1988 tại 40 bang đã ban hành các luật tương ứng như Luật năm 1986 của Liên bang về lừa đảo và những lạm dụng trong việc sử dụng các máy vi tính); iv) ở các chừng mực khác nhau trong các BLHS của các bang có điều chỉnh vấn đề hiệu lực về thời gian của đạo luật

hình sự (Điều 5 BLHS bang New York năm 1967).Như vậy, pháp luật hình sự Hoa

Kỳ (nhất là ở cấp độ tiểu bang) trong quá trình phát triển và hoàn thiện đã kết hợp được hài hoà giá trị của hai hệ thống pháp luật có ảnh hưởng lớn nhất trên thế giới

là hệ thống pháp luật Ănglô - xắc xông và hệ thống pháp luật châu Âu lục địa

Pháp luật thực định nước ta chỉ coi BLHS và các văn bản hướng dẫn thi hành là nguồn của pháp luật hình sự Thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy, người áp dụng các quy phạm pháp luật phải cụ thể hoá các quy định pháp luật trong thực tiễn sao cho phù hợp và chính xác trong từng trường hợp tương ứng cụ thể Thậm chí trong những trường hợp cụ thể, người áp dụng phải và chỉ có thể dựa trên các giải thích thống nhất có tính chất chỉ đạo của thực tiễn xét xử, như các nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao với tính chất là cơ quan xét xử cao nhất của đất nước (hoặc đôi khi là các thông tư liên tịch của Toà án nhân dân tối cao với các cơ quan tư pháp khác - Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp)

F Xu hướng quốc tế hóa của luật hình sự Việt Nam:

- Lý do: Luật hình sự Việt Nam đã trải qua những dấu mốc phát triển vào thời điểm ban hành các Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1985, năm 1999

và năm 2015 Mỗi BLHS (cùng với các luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS) đều chịu ảnh hưởng và mang dấu ấn của những xu hướng lập pháp hình sự nhất định Ở giai đoạn ban đầu của quá trình pháp điển hóa luật hình sự, khía cạnh quốc tế trong luật hình sự Việt Nam mới chỉ thể hiện ở mức độ rất khiêm tốn

 Thứ nhất, yêu cầu của các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên

 Thứ hai, yêu cầu của cuộc đấu tranh chống tội phạm trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa

 Thứ ba, một hiện tượng đang tạo ra xu hướng quốc tế hóa trong pháp luật hình sự của nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam, là hài hòa hóa và nhất thể hóa pháp luật

 Pháp luật hình sự ở nhiều khu vực trên thế giới đang được cải cách theo xu hướng này để tạo ra sự hài hòa và cao hơn nữa là sự thống nhất Những khái niệm “luật hình sự quốc tế”, “luật hình sự xuyên quốc gia”,

“luật hình sự khu vực”, “luật hình sự so sánh”, v.v đã được hình thành và đang được phát triển ngày càng mạnh mẽ, với sự nỗ lực của các quốc gia trong việc đưa pháp luật hình sự của mình ngày càng tiệm cận với các chuẩn mực pháp luật quốc tế về bảo vệ quyền con người, chống những loại tội phạm gây nguy hiểm cho cả cộng đồng cũng như ngày càng đáp ứng được tính hiện đại của khoa học luật hình sự trên thế giới

II Tính chất pháp điển hóa của Luật Hình sự

 Khái niệm pháp điển hóa:

- Pháp điển hóa là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong đó không những tập hợp những văn bản đã có theo 1 trình tự nhất định, loại bỏ những quy phạm lỗi thời, mâu thuẫn mà còn chế định thêm những quy phạm mới nhằm thay thế cho những quy định bị loại bỏ và khắc phục những chỗ trống được thực hiện trong quá trình tập hợp văn bản, sửa đổi các quy phạm hiện hành, nâng cao hiệu lực pháp lý của chúng Pháp điển hóa là hình thức cao nhất, hoàn chỉnh của công tác hệ thống hóa pháp luật Có hai trường phái pháp điển hóa là pháp điển hóa nội dung (substantive codification) và pháp điển hóa hình thức (formal codification)

 Lịch sử pháp điển hóa ở Việt Nam:

- Kể từ khi Ngô Quyền đánh tan quân xâm lược Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 939, chính thức kết thúc gần một thiên niên kỉ Bắc thuộc, lập nên nhà nước độc lập đầu tiên cho đến nay thì pháp luật hình sự Việt Nam đã có lịch sử hình thành và phát triển trải qua ba thời kỳ

-Trong đó từ 939 -1858 là thời kỳ phong kiến; 1858-1945 là thời kỳ Pháp thuộc; từ

1945 đến nay 2018 là thời kỳ hiện đại, sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám lập nên Nhà nước VNDCCH Riêng thời kỳ hiện đại, 40 năm đầu (1945-1985) pháp luật hình sự chưa được pháp điển hóa và 33 năm sau (1985-2018) đã được pháp điển hóa ba lần với ba BLHS các năm 1985,1999 và 2015

 Lịch sử pháp điển hóa ở Hoa Kỳ:

- Hoa Kỳ có 50 bộ luật hình sự của 50 tiểu bang, đồng thời có bộ luật hình sự của liên bang; nhiều tiểu bang theo hệ thống luật dân sự (tức viết thành văn) để cho nhân dân và các luật sư dễ dàng tham khảo Đa số các tiểu bang có bộ luật hình sự viết thành văn

- Trong quá trình pháp điển hoá, Hoa Kỳ đã cố gắng pháp điển hóa tất cả những tội truyền thống vào một bộ luật hình sự Các bang cũng không từ bỏ các án lệ truyền thống của họ Do đó, các luật sư không chỉ xem các bộ luật thành văn mà còn phải đối chiếu với các vụ án cụ thể trước đó Có những hành vi bị coi là tội phạm ở tiểu bang này nhưng có thể không bị coi là tội phạm theo luật hình sự ở tiểu bang kia Người dân ở bang này có thể sang bang khác mua hàng vì bang đó không đánh thuế

- Ý tưởng pháp điển hóa đã có từ rất sớm ở Hoa Kỳ Căn cứ vào quá trình hình thành các bộ tập hợp các đạo luật cho đến khi có các bộ pháp điển, có thể thấy, pháp điển hóa ở Hoa Kỳ có một quá trình lịch sử và nó hoàn toàn xuất phát từ nhu cầu thực tiễn Tất nhiên, cùng với ý chí, quyết tâm chính trị, Bộ pháp điển đã ngày càng được hoàn thiện và mau chóng trở nên công cụ quan trọng cho các nhà nghiên cứu, luật sư và công dân Hoa Kỳ

F Nội dung pháp điển hóa của Luật Hình sự Việt Nam

- Sau khi thông qua Hiến pháp năm 1959 thì hệ thống TAND nước ta

đã được tách khỏi Bộ Tư pháp, bắt đầu đi vào hoạt động độc lập với tư cách một cơ quan Tư pháp cao nhất, trên cơ sở một đạo luật riêng biệt là Luật về

tổ chức Tòa án nhân dân năm 1960 với 29 điều

- Hiến pháp pháp 2013 (khoản1 Điều 102) đã chính thức ghi nhận:

“Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử … thực hiện quyền tư pháp” nên cần phải nghiên cứu từ mốc thời gian thành lập hệ thống TAND độc lập của chế

độ mới (1960) nhằm có được nhận thức khoa học, đúng đắn về vị thế quan trọng của quyền lực tư pháp trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay

F Về pháp điển hóa ở Hoa Kỳ

- Vào cuối kỳ họp của Quốc hội Hoa Kỳ, tất cả các luật đơn hành (slip law) được xuất bản và đánh số thứ tự thành một bộ gọi là “U.S Statutes at Large’’ (tạm dịch là Bộ tập hợp đầy đủ các đạo luật của Hoa Kỳ) Tất cả các luật được ban hành từ năm 1789 đều nằm trong các tập của bộ tập hợp này Một số luật đã được sửa đổi rất nhiều lần và để có được đầy đủ văn bản hiện hành của một luật như vậy, phải kiểm tra, rà soát đồng thời tập của bộ tập hợp có chứa luật gốc (luật được sửa đổi) và các tập về sau của bộ tập hợp trong đó có chứa các sửa đổi, bổ sung

- Tuy nhiên, đây chưa phải là giai đoạn pháp điển hóa theo đúng nghĩa của nó, mặc dù cũng là tập hợp đầy đủ các luật nhưng mục đích để công bố Như vậy, chúng ta có thể thấy rõ sự khác nhau của bộ tập hợp trước đây với

bộ pháp điển hiện nay Có thể liên tưởng cách thức làm bộ tập hợp với cách Việt Nam đang làm luật hiện nay: luật sửa đổi, bổ sung một số điều tồn tại song song với luật được sửa đổi và thực tiễn quen gọi là “luật sửa toàn diện” (hợp nhất luật gốc và các luật sửa đổi luật gốc) Một số nhà xuất bản ở Việt Nam thường tập hợp các luật gốc và luật được sửa đổi, bổ sung để in trong một cuốn sách để tiện cho việc tra cứu, tham khảo

- Những cố gắng đầu tiên để đi đến pháp điển hóa các đạo luật của Quốc hội Hoa Kỳ được thực hiện bởi các nhà xuất bản tư nhân và chủ yếu nhằm phục vụ cho mục đích nghiên cứu Quốc hội tiến hành việc pháp điển hóa chính thức được gọi là Revised Statutes (tập các đạo luật đã được sửa đổi) vào năm 1874 và ban hành lại bản chuẩn – bản sửa đổi vào năm 1878

Bản Revised Statutes được ban hành thành luật thực định, nhưng các lần ban hành sau đó không được nhập vào bộ pháp điển chính thức, do vậy mà các nhà nghiên cứu một lần nữa phải lục tìm nhiều tập của Bộ tập hợp đầy đủ các đạo luật “Statutes at Large”

 Mô hình tố tụng hình sự ở Hoa Kỳ được tổ chức dựa trên một số nguyên tắc cơ bản, xuất phát từ các quy định trong Hiến pháp Hoa

Kỳ điều chỉnh việc tổ chức các chính quyền tại Hoa Kỳ, bao gồm chế độ Liên bang, học thuyết phân quyền và luận lý về độc lập xét xử Rõ ràng, không phải tất cả các chính phủ hoặc các hệ thống tư pháp hình sự trên thế giới được tổ chức theo cùng một cách, cũng không phải đều dựa trên các khái niệm giống nhau và không phải đều có cùng một hình thức phân quyền Mặc dù có sự khác biệt đáng kể giữa hệ thông tư pháp hình sự và tổ chức bộ máy nhà nước giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, có thể có một số khái niệm và cách tiếp cận có giá trị tham khảo để xem xét mô hình tố tụng hình sự của Việt Nam sau này

 Mỗi bang ở Hoa Kỳ có một hệ thông tố tụng hình sự riêng, đây là cơ chế thực thi luật hình sự của bang đó trưóc hệ thống Tòa án của bang này Tòa án của mỗi bang có vị trí riêng biệt so vối hệ thống Tòa án Liên bang được đặt tại bang đó, song hệ thống Tòa án của tất cả các bang và các bên tham gia khác trong hệ thống tô' tụng hình sự của mỗi bang đều bị ràng buộc, không chỉ bởi Hiến pháp và pháp luật của bang đó mà còn bởi các quy định của Hiến pháp Hoa Kỳ

 Mô hình tố tụng hình sự Liên bang ở Hoa Kỳ có nhiều điểm khác so với mô hình tố tụng hình sự của Việt Nam Hoa Kỳ không có Bộ luật tố tụng hình sự nếu xét về múc độ toàn diện như Bộ luật tố tụng hình sự của Việt Nam ở Hoa Kỳ, các Quy tắc tố tụng hình sự Liên bang bao gồm 61 quy tắc thủ tục, quy định về các thủ tục giải quyết một vụ án chủ yếu từ thời điểm nộp đơn Tòa án hạt Liên bang (Tòa án sơ thẩm) cho đến khi đóng vụ án tại Tòa án hạt Quy trình tố tụng tại Tòa tối cao Hoa Kỳ được điều chỉnh bởi

các quy tắc của Tòa tối cao - bao gồm 48 quy tắc tố tụng Một trong những điểm khác biệt lớn giữa mô hình tố tụng hình sự của Hoa Kỳ và Việt Nam là cách thức ban hành các quy tắc tố tụng Trong khi ở Việt Nam, Quốc hội thông qua Bộ luật tố tụng hình sự, thì ở Hoa Kỳ, tất cả các quy tắc nêu trên

và hất kỳ nội dung sửa đổi nào sau này lại được Tòa tối cao của Hoa Kỳ, chứ không phải cơ quan lập pháp của chính quyền Liên bang, ban hành Quy trình ban hành các quy tắc này được ủy quyền bằng văn bản luật do Quốc hội ban hành, nhưng đó là một thủ tục tăng cường “độc lập tư pháp”

-III Thủ tục Tố tụng hình sự

1 Thủ tục tố tụng hình sự của LHS Việt nam

a) Khởi tố vụ án hình sự

b) Điều tra vị án hình sự

c) Truy tố vụ án hình sự

d) Xét xử vụ án (sơ thẩm, phúc thẩm)

e) Thi hành án

 Khởi tố:

- Thẩm quyền khởi tố: cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án

 Trình tự khởi tố:

- Tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố

- Giải quyết tố giác, kiến nghị

- Đưa ra quyết định: khởi tố, không khởi tố, đình chỉ

 Điều tra:

- Thẩm quyền điều tra: công an nhân dân, quân đội nhân dân, bộ đội biên phòng)

 Các hoạt động của điều tra

- Khởi tố bị can

- Lấy lời khai của những người tham gia tố tụng

- Khám xét, thu giữ, tạm giữ tài liệu, đồ vật