bộ giáo dục đào tạo Trờng đại học vinh ==== ==== Nguyễn thị thiên Mô hình phản ánh thùc dÊu ch©n ngêi lÝnh cđa ngun minh ch©u nỗi buồn chiến tranh bảo ninh Chuyên ngành: Lý luận văn học MÃ số: 60.22.32 luận văn thạc sĩ ngữ văn Ngời hớng dẫn khoa học: TS Lê Thanh Nga Vinh - 2009 MỞ ĐẦU Lí chọn đề tài 1.1 Phản ánh văn học vấn đề bản, quan tâm bàn thảo nhiều lịch sử phát triển mĩ học lí luận văn học, mĩ học lí luận văn học mácxít, quan niệm phản ánh trải qua thời kì khác nhiều điều chỉnh, bổ sung Trong thực tiễn sáng tác, giai đoạn cụ thể lịch sử, trước yêu cầu thực sống, bạn đọc ý thức thân người sáng tác, mơ hình phản ánh tác phẩm có thay đổi định để phù hợp với tình hình cụ thể Phản ánh văn học nhiều trở thành tiêu chí để nhận diện lí tưởng thẩm mĩ thời đại Tìm hiểu mơ hình phản ánh thực thời điểm qua khảo sát hay nhiều văn nghệ thuật góp thêm tiếng nói xác định lí tưởng thẩm mĩ giai đoạn văn học 1.2 Dấu chân người lính Nguyễn Minh Châu Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh hai tác phẩm tiêu biểu viết đề tài chiến tranh văn học Việt Nam trước sau 1975, hiển nhiên nhiều người quan tâm nghiên cứu Tuy thực tế chưa có cơng trình đặt vấn đề nghiên cứu mơ hình phản ánh thực hai tác phẩm, đối sánh, để nhận nét khác biệt nhận thức thực chiến tranh bên tình hình nóng bỏng thực ấy, với bên thực chiêm nghiệm độ lùi định lịch sử 1.3 Tìm hiểu mơ hình phản ánh thực Dấu chân người lính Nỗi buồn chiến tranh dịp để người nghiên cứu thấy vận động tư tiểu thuyết, ý thức thẩm mĩ phát triển thể loại tiểu thuyết Việt Nam trước sau 1975, nghĩa trước bước ngoặt lớn lao lịch sử Lich sử vấ n đề ̣ 2.1 Nguyễn Minh Châu là mô ̣t các nhà văn lớn của văn ho ̣c Viê ̣t Nam hiê ̣n đa ̣i nửa sau thế kỉ XX Các nhà phê bình, nghiên cứu từ trước đế n đề u thừa nhâ ̣n những đóng góp của ông cho văn ho ̣c nước nhà, từ viê ̣c thể hiê ̣n tố t và tương đố i toàn diê ̣n chủ nghia anh hùng cách ma ̣ng Viê ̣t Nam ̃ chiế n đấ u đế n viê ̣c sâu khám phá những vấn đề thuộc chiề u sâu đời tư của người, những thành công của ông về phương diê ̣n nghê ̣ thuâ ̣t cũng vai trò tiên phong của chính nhà văn phong trào đở i mới văn nghê ̣ Các ý kiến thể mô ̣t số công trình như: Đinh Trí Dũng (1995), Nguyễn Minh Châu và sự trăn trở của một ngòi bút đầ y trách nhiê ̣m, Kỷ yếu Hội thảo năm ngày Nguyễn Minh Châu, Hội văn nghệ Nghệ An T.S Nguyễn Tro ̣ng Hoàn (2002), Tiế p tục hành trình đọc Nguyễn Minh Châu [25, 9] Nguyễn Thi ̣ Tuyế t Mai (2006), Con người truyê ̣n ngắ n Nguyễn Minh Châu, Luâ ̣n văn thạc sĩ, Đại học Vinh, Nghệ An Nguyễn Đăng Ma ̣nh, Trầ n Hữu Tá (1970), Hướng và triển vọng của Nguyễn Minh Châu, Văn nghệ (360) Pha ̣m Thi ̣ Thanh Nga (2005), Những cách tân nghê ̣ thuật truyê ̣n ngắ n Nguyễn Minh Châu sau 1975, Luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh, Nghệ An Lã Nguyên (1989), Nguyễn Minh Châu và những trăn trở đổ i mới tư nghê ̣ thuật, Tạp chí Văn học, (2) Nhìn chung, tác giả đánh giá cao đóng góp Nguyễn Minh Châu văn học nước nhà bình diện nội dung lẫn hình thức nghệ thuật thể sang tác nhà văn Ngọc Trai Sự khám phá người Việt Nam qua truyện ngắn nhận nét đặc sắc sáng tác Nguyễn Minh Châu “Thành công chủ yếu Nguyễn Minh Châu đem đến cho người đọc nhìn thực Anh có lối nhìn sâu sắc toàn diện người thực Dưới ngòi bút tài hoa anh, thực nhiều chiều, nhiều vẻ gợi sức liên tưởng thật xa rộng” [25, 274] Song, viết chưa ý đến thành công nghệ thuật tác giả việc thể hiện thực Cũng tinh thần ấy, Hoàng Thị Văn Cảm hứng nhân đạo Nguyễn Minh Châu qua hai truyện ngắn Cỏ lau Phiên chợ Giát nhận lịng tác giả người bình thường xã hội Qua việc phân tích hai nhân vật Lực lão Khúng, viết cho người đọc thấy đổi cách cảm nhận người nhà văn: “qua trang viết, nhà văn gửi lại đời lòng ưu người lam lũ, chịu nhiều hi sinh mát, nhà văn gửi lại hiểu biết, khám phá sâu sắc giới nội tâm người, số phận đời buồn vui, dang dở” [25, 206] Tác giả có đề cập đến nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật, vậy, chưa bàn giải cách kĩ lưỡng thủ pháp nghệ thuật miêu tả người khác kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu Phạm Quang Long Thái độ Nguyễn Minh Châu người: niềm tin pha lẫn với lo âu cho rằng: “Theo tôi, cống hiến lớn ông thức tỉnh ý thức mới, đắn cách nhìn nhận đánh giá người” [25, 267] Nhìn chung, tác giả thấy giá trị tác phẩm Nguyễn Minh Châu mục đích sáng tác người Các ý kiến thống khẳng định tác phẩm ơng có giá trị người, phản ánh tâm tư khát vọng bình thường giàu tính nhân văn Nhưng để vào lí giải cội nguồn vấn đề chưa cơng trình bàn tới cách hệ thống Trong trình nghiên cứu, nhiều người nhìn thấy đóng góp đáng kể nhà văn phương diện nghệ thuật Với tác phẩm sáng tác trước năm 1975, phần lớn ý kiến cho rằng, thành công Nguyễn Minh Châu chỗ, xây dựng tính cách điển hình hồn cảch điển hình, xây dựng hình ảnh đẹp tổ quốc nhân dân: “chưa hình tượng tập thể, hình tượng Tổ quốc, nhân dân hình tượng tiêu biểu cho nhân dân, tổ quốc lên văn học rực rỡ đẹp đẽ đến thế” [25, 340] Các ý kiến chủ yếu khẳng định đổi nghệ thuật Nguyễn Minh Châu sáng tác sau 1975 Trong luận văn Những cách tân nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, tác giả Phạm Thị Thanh Nga vào tìm hiểu đổi bút phương diện như: nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật xây dựng nhân vật nghệ thuật xây dựng tình huống, cốt truyện Từ việc tìm hiểu trên, tác giả đến kết luận: phong cách trần thuật Nguyễn Minh Châu có thay đổi Hệ thống nhân vật có đổi kiểu loại biện pháp thể Cốt truyện có cách tân so với cốt truyện truyền thống Từ đó, tác giả cho rằng: thành cơng bước đầu ơng góp phần mở giai đoạn văn học nước nhà Điểm đáng ghi nhận luận văn nhận đổi Nguyễn Minh Châu số phương diện Do phạm vi nghiên cứu đề tài nghệ thuật nên luận văn chưa vào khai thác vấn đề khác số phận người trước sau chiến tranh tác phẩm ông Trong mạch tìm hiểu đổi nghệ thuật Nguyễn Minh Châu, tác giả Trịnh Thu Tuyết vào vấn đề cốt truyện, tìm hiểu kĩ ba kiểu cốt truyện chủ yếu sáng tác nhà văn Đó cốt truyện xây dựng dựa nguyên tắc luận đề, cốt truyện sinh hoạt sự, cốt truyện dựa vào số phận đời tư Tác giả nhận thấy: “cốt truyện Nguyễn Minh Châu có nới lỏng đến mức nhiều lúc dường khơng cịn truyện mảnh đời vụn vặt, trạng thái tâm lí vu vơ thể nghiệm mẻ, độc đáo đưa văn học gần với đời sống” [25, 324] Bài viết làm sáng tỏ ba kiểu cốt truyện chủ yếu truyện ngắn Nguyễn Minh Châu qua việc vào tìm hiểu tác phẩm cụ thể Nhưng nhìn chung, tác giả chưa làm rõ thay đổi cốt truyện sáng tác ông đối chiếu với tác phẩm trước 1975 Nghệ thuật xây dựng loại cốt truyện chưa phân tích kĩ Có thể thấy, nhiều cơng trình khác nhau, tác giả có chung nhận định, Nguyễn Minh Châu bút có nhiều hướng tìm tịi việc đổi nghệ thuật tự sự, tạo hướng mẻ cho văn học Việt Nam đại Với việc quan tâm tìm hiểu, khẳng định giá trị sáng tác Nguyễn Minh Châu, dư luận dành cho Dấu chân người lính đánh giá tâm huyết GS Phan Cư ̣ Đê ̣ Nguyễn Minh Châu một bút văn xuôi nhiề u triển vọng, từ đầ u đã khẳ ng đinh “cuố n tiể u thuyế t đã miêu tả, với mô ̣t ̣ sức hấ p dẫn, cuô ̣c trường chinh kì la ̣ lich sử chố ng ngoa ̣i xâm của dân ̣ tô ̣c” [25, 57] Tác giả viết đã ghi nhâ ̣n những thành công của cuố n tiể u thuyế t khả miêu tả, khả tái ta ̣o cuô ̣c số ng, nghê ̣ thuâ ̣t xây dựng tính cách nhân vâ ̣t, đồ ng thời chỉ những tồ n ta ̣i của nó như: kế t cấ u chưa chă ̣t che, bố cu ̣c còn rời ̣c “Tác phẩ m của anh chưa có những tư tưởng ̃ chủ đề lớn quán xuyế n toàn bô ̣ cố t truyê ̣n và nhân vâ ̣t Chấ t liêu tố t khả ̣ tổ chức, khái quát hóa còn yế u” [25, 57] Nhưng theo tác giả “những nhươ ̣c điể m của Nguyễn Minh Châu không có gì đáng trầ m tro ̣ng, đó anh la ̣i có nhữ ng mă ̣t ma ̣nh củ a mô ̣t bú t văn xuôi: vố n số ng già u có, khả khá m phá và hiể u biế t tí nh cá ch nhiề u loa ̣i ngườ i, khả miêu tả và tái hiê ̣n thực dưới hình thái cu ̣ thể , cảm tính của nó, v.v ” [25, 57] Đây khái quát chung cho Dấu chân người lính GS nhận thấy mặt tích cực hạn chế ngòi bút Nguyễn Minh Châu tác phẩm Bài viết hạn chế phương diện kết cấu tác phẩm mà chưa ý đến ưu điểm lựa chọn kiểu kết cấu theo trình tự thời gian vào việc thể diễn biến câu chuyện, từ làm bật cảm hứng sử thi Chỉ điển hình tác phẩm GS khơng chủ trương vào tìm hiểu nghệ thuật miêu tả điển hình Tuy vậy, ý kiến GS gợi nhiều ý tưởng cho người nghiên cứu trình triển khai đề tài Trong Dấ u chân người lính của Nguyễn Minh Châu, GS Hà Minh Đức đă ̣t tiể u thuyế t bên ca ̣nh những tác phẩ m viế t về chiế n tranh ở thời kì này Trận Phố Ràng của Trầ n Đăng để thấ y đươ ̣c sự thay đổ i pha ̣m vi hiê ̣n thực tiể u thuyế t “lúc trước là mô ̣t trâ ̣n công đồ n nhỏ và ngày là mô ̣t chiế n dich lớn, hiê ̣n đa ̣i” [25, 63] từ đó đế n kế t luâ ̣n “phản ánh mô ̣t chiế n ̣ dich lớn khuôn khổ mô ̣t thiên tiể u thuyế t là mô ̣t viê ̣c khó và Nguyễn ̣ Minh Châu đã thành công” [25, 63] Ý kiến GS rõ thay đổi phạm vi thực Dấu chân người lính Đó nét sáng tác Tuy nhiên, cơng trình này, GS Hà Minh Đức đề cập đến phạm vi đề tài số phương diện khác thuộc nghệ thuật tác phẩm chưa ông đề cập đến Ở bài viế t Từ Dấ u chân người lính nghi ̃ đế n những cuố n tiểu thuyế t lớn xứng đáng với dân tộc, với thời đại , tác giả Trầ n Tro ̣ng Đăng Đà n đã khẳ ng nh thà nh công củ a tiể u thuyế t nà y viê ̣c xây dư ng nhân vâ ̣t điể n ̣ ̣ hì nh - hình tươ ̣ng người anh hùng cách ma ̣ng Ngoài ra, còn mô ̣t số bài viế t liên quan đế n tác phẩ m này như: Không khí huyề n diê ̣u và hào hùng của một thời kháng chiế n Dấ u chân người lính của Nguyễn Minh Châu [25, 78], Nhữ ng cố gắ ng lầ n theo Dấ u chân ngườ i lí nh củ a Nguyễn Minh Châu [25, 83], Từ Dấ u chân người lính tới Những người từ rừng ra, nghi ̃ về Nguyễn Minh Châu [25, 101] Nhìn chung những ý kiến khác của các nhà nghiên cứu đã ghi nhận đóng góp của Dấ u chân người lính, kể nô ̣i dung nghê ̣ thuâ ̣t dựa tiêu chí thẩ m mi ̃ của người ở thời điể m hiê ̣n ta ̣i Cũng sở đó, họ cũng chỉ những ̣n chế của cuố n tiể u thuyế t Những ̣n chế đó, mô ̣t mă ̣t có nguyên nhân từ phía người viế t, mă ̣t khác, chúng ta thấ y đó chính là ̣n chế của nề n văn nghê ̣ đời, tồ n ta ̣i điề u kiê ̣n chiế n tranh, chiu sự chi phố i của quan niê ̣m thẩm mi,̃ mô hình phản ánh hiê ̣n thực ̣ của văn nghê ̣ trước 1975 Với mô ̣t nhà văn trăn trở, tìm tòi để làm tròn vai trò của người nghê ̣ si ̃ Nguyễn Minh Châu, viê ̣c khắ c phu ̣c những ̣n chế đó yêu cầ u mới, điề u kiê ̣n mới của văn ho ̣c là điề u không khó và thực tế ông đã ngày càng thành công đường viế t văn của mình 2.2 Bảo Ninh là mô ̣t những bút viế t về chiế n tranh thời hâ ̣u chiế n để la ̣i nhiề u ấ n tươ ̣ng lòng người đo ̣c và ngoài nước Trong cơng trình khác nhau, số nhà nghiên cứu vào tìm hiểu tác phẩm ơng đóng góp tác giả vận động phát triển văn học nước nhà Luận văn thạc sĩ Đề tài chiến tranh chống Mĩ truyện ngắn Bảo Ninh, Lưu Thị Thanh Trà, Đại học Vinh (2006), nhìn nhận việc thể chiến tranh Bảo Ninh quan hệ với nhân cách người, chiến tranh tình u, từ cho người đọc thấy biểu cách nhìn nhận đề tài Đó điểm nhà văn Tuy nhiên, giới hạn phạm vi nghiên cứu đề tài nên tác giả chưa vào tìm hiểu vấn đề liên quan tác phẩm kết cấu, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu Về phương diện nghệ thuật, khoá luận tốt nghiệp Nhân vật văn xuôi Bảo Ninh Lê Thị Lan Anh, Đại học Vinh (2007), vào khám phá giới nhân vật Tác giả đặc biệt ý người lính phụ nữ góc nhìn khác nhau, sở thấy đổi Bảo Ninh cách nhìn nhận thể người văn học sau 1975 Khoá luận vào nghệ thuật thể nhân vật văn xuôi Bảo Ninh như: thể nhân vật qua ngoại hình, qua việc sử dụng yếu tố tâm linh, qua sử dụng ngôn ngữ, qua việc tổ chức thời gian, không gian Luận văn ý đến nhân vật mối quan hệ khác người lính quan hệ với cộng đồng, người lính góc nhìn cá nhân mà chưa đề cập đến đặc điểm bật loại nhân vật nhân vật dị thường, nhân vật bị chấn thương, nhân vật lạc loài Sáng tác Bảo Ninh chủ yếu viết đề tài chiến tranh Qua tìm hiểu, tác giả nhận thấy ơng có cách nhìn thực Chiến tranh nhìn nhận chủ yếu qua số phận người, chiến tranh với tính chất hai mặt Những cách tân nghệ thuật tự ơng góp phần đem lại cho văn học nước nhà luồng sinh khí Nỡi b̀ n chiế n tranh thể nỗ lực Bảo Ninh viê ̣c đổ i mới mô hình phản ánh hiê ̣n thực văn ho ̣c sau 1975 Và có khơng ý kiến đánh giá cao thành công tác phẩm Nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiể u Thi pháp hiê ̣n đại đã viế t: “trong văn ho ̣c mấ y chu ̣c năm nay, có thể Thân phận của tình yêu (tên khác Nỗi buồn chiến tranh - TG) là cuố n tiể u thuyế t hay về tình yêu, quyể n tiể u thuyế t về tình yêu xót thương nhấ t” và cho rằ ng “Nỗi buồ n chiế n tranh thể hiê ̣n mô ̣t điể m nhìn mới về cuô ̣c chiế n tranh kéo dài ba mươi lăm năm” [24, 265] Dung Nguyên www.sachhay.com khẳ ng đinh “Nỗi buồ n chiế n tranh ̣ đươ ̣c coi là mô ̣t cô ̣t mố c sáng chói của văn ho ̣c thời kì đổ i mới ( ) Nỗi buồ n chiế n tranh không chỉ la ̣ về hình thức mà còn mới mẻ về nô ̣i dung so với thời điể m nó đời” Nguyễn Thanh Sơn www.tanviet.net khẳ ng đinh “Tác phẩ m đã ta ̣o ̣ nên những huyề n thoa ̣i, bản thân nó cũng là mô ̣t huyề n thoa ̣i Lă ̣ng le, không vì thế mà kém thuyế t phu ̣c, tác phẩ m tự cho ̣n cho mình mô ̣t ̃ số phâ ̣n, ta ̣o nên mô ̣t điể m nhìn hoàn toàn mới về mô ̣t miề n quá khứ chưa hề xa xôi” Đây nhận định đánh giá chung giá trị Nỗi buồn chiến tranh, chưa có tác giả sâu tìm hiểu kĩ lưỡng, giá trị tác phẩm Trên http/thachpx.googlepages.com, Nguyễn Xuân Tha ̣ch đã có cái nhìn tổ ng quát về Nỗi buồ n chiế n tranh viế t về chiế n tranh thời hậu chiế n từ chủ nghia anh hùng đế n nhu cầ u đổ i mới bút pháp Trong đó, tác giả đã thấ y rõ ̃ những thách thức của lố i viế t đế n những ma ̣ch ngầ m của văn bản Trong bài viế t, tá c giả cũ ng tì m hiể u thế giớ i nhân vâ ̣t tiể u thuyế t, biể u tươ ng và ý ̣ nghi a của nó Từ đó, ông khái quát cái nhìn mới về hiê ̣n thực chiế n tranh và ̃ đường viế t về chiế n tranh thời hâ ̣u chiế n và khẳ ng đinh: “trong Nỗi ̣ buồ n chiế n tranh, Bả o Ninh đã xá c lâ ̣p mô ṭ cá i nhì n mớ i về hiê ̣n thực li ch ̣ sử - hiê ̣n thực chiế n tranh, mới sự đố i chiế u với văn ho ̣c hiê ̣n thực xã hô ̣i chủ nghia chiế n tranh và trước 1986 Cái mới ở đươ ̣c xác đinh ̣ ̃ không chỉ ở viê ̣c anh đưa vào tác phẩ m của mình những chấ t liêu hiê ̣n ̣ thực chưa từng có văn ho ̣c chiế n tranh (dẫu điề u này cũng có giá tri ̣ thẩ m mi ̃ riêng) mà trước hế t thể hiê ̣n ở viê ̣c anh đã tìm đế n mô ̣t phương pháp tiế p câ ̣n hiê ̣n thực khác với phương pháp điể n hình hóa văn ho ̣c hiê ̣n thực truyề n thố ng” “Riêng Bảo Ninh, anh đã đẩ y những khuynh hướng nghê ̣ 10 Nếu sử dụng kiểu kết cấu theo trật tự tuyến tính nhà văn từ trước đến thường dùng, Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh tồn tác phẩm viết chiến tranh khác thời điểm chưa hẳn người coi “cột mốc sáng chói văn học thời kì đổi mới”, “thành tựu cao nhất” văn học thời kì Với kiểu kết cấu lồng ghép, chi tiết, việc xen lẫn nhau, mạch truyện đan xen khứ, thực ảo, ý thức vô thức Thời gian không gian tác phẩm đổi chiều liên tục Những liên tưởng, hồi ức, giấc mơ thực chồng chéo, tất diễn dòng ý thức Kiên Qua bất thường dòng ý thức Kiên, tác phẩm thể cách xác trạng thái thăng tâm lí người lính thời hậu chiến Đó chấn động tinh thần khủng khiếp, hoảng loạn đời sống người Đồng thời qua kí ức Kiên, tác giả đem vào tác phẩm chi tiết thực chiến tranh: chết thảm hại người đồng đội, trốn chạy Can khỏi chiến trường, tâm trạng chán chường rã rời người lính, chia cắt tình u Từ thực này, tác phẩm đem lại cho người đọc nhìn sâu sắc hơn, nhận thức chất chiến Chiến tranh cõi không nhà cửa, đốt cháy sống, huỷ diệt tình yêu, huỷ hoại đời sống họ thoát chết trở Kết cấu lồng ghép cho phép tác giả thể nhiều cung bậc cảm xúc tư chiến tranh Viết đề tài này, tác phẩm văn học trước 1975 thường thể thái độ ngợi ca tác giả Họ nhìn nhận chiến tranh từ phía Chiến tranh mơi trường lí tưởng tơi luyện ý chí, phẩm chất người, nơi để người thể hiện, khẳng định Cịn với Bảo Ninh, tác phẩm, ơng có suy nghĩ khác chiến tranh thơng qua cảm nhận nhân vật Kiên Đã có lúc “anh say mê chiến tranh đến đứng ngồi không yên Anh khăng khăng: chiến đấu, người trung thực” [38, 152] Trong cách nhìn nhận Kiên lúc này, 112 chiến tranh thật đẹp lí tưởng, tưởng khơng có thứ sánh Tuy nhiên, cảm nhận diễn chốc lát Vào chiến, anh thấy thứ thay đổi Chiến tranh khổ đau, tàn khốc, mát Trước chết đồng đội, anh nhận thấy thật “khủng khiếp thương tâm”, “tàn bạo quá” Đặc biệt, chiến tranh anh nỗi buồn dai dẳng Nỗi buồn theo anh suốt năm tháng chiến tranh đến ngày trở về: “Những tổn thất, mát bù đắp, vết thương lành, đau khổ hoá thạch nỗi buồn chiến tranh ngày thấm thía hơn, khơng ngi” [38, 231] Chính Kiên nhận thức sâu sắc chất chiến tranh nên “nỗi buồn ngăn không cho anh cảm thấy chút nhẹ lòng đời sống Ngày tháng đời anh lùi lại mãi” [38, 286] Không nỗi buồn, chiến tranh cịn nỗi đau xót người “khi dừng mắt lại khơng cịn nỗi buồn là xé đau lòng” [38, 101] Bởi chiến tranh không đem lại chết mà thế, cịn huỷ hoại nhân tính người Kiên nhận thấy nhân tính đối xử man rợ với xác chết cô gái sân bay Tân Sơn Nhất, anh xem đồng đội “thằng khốn nạn”, “thằng chó má” Sự huỷ hoại nhân tính người làm cho họ khơng cịn sau ngày trở Kiên trở thành người “dị mọ”, kẻ lạc loài, tay nhà văn phường không làm chủ thân trang viết Tuy nhiên, chiến tranh mắt Kiên khơng nỗi buồn, đau xót Anh cịn thấy ngày tháng đau thương vinh quang, ngày bất hạnh tràn ngập tình người Những kí ức giúp anh trở với chiến tranh đưa anh sống lại “mùa xuân những tình cảm mà ngày biến mất, già cỗi biến tướng ( ), gần với tình u, tình bạn, tình đồng chí, tình cảm giúp vượt qua ngàn nỗi đau đớn cua chiến tranh” “Ánh sáng nỗi buồn soi khứ, ánh sáng thức tỉnh, ánh sáng cứu rỗi đời anh” Kiên lấy khứ đau thương làm điểm tựa cho ngày 113 đời Khi nghĩ khứ, Kiên không khỏi đớn đau lần sống với anh lại thấy lạc quan, đầy hứng khởi Khi với chiến tranh, anh với tình cảm sâu đậm người Chiến tranh thảm họa, qua chiến, tác phẩm muốn khẳng định sức mạnh tình u, nhân tính khơng vùi dập Bởi thế, dù chiến tranh gắn liền với nỗi buồn nỗi buồn “cao cả, cao hạnh phúc vượt đau khổ Chính nhờ nỗi buồn mà chúng tơi thoát khỏi chiến tranh” [38, 286] Như vậy, kết cấu lồng ghép, Bảo Ninh nhân vật bộc lộ suy nghĩ cách thoải mái, khơng có rào cản ngăn Chiến tranh nhìn nhận mắt người lính từ trở về, cảm nhận thơng qua việc viết văn nhà văn phường Nó cảm nhận góc độ khác, tất xuất phát từ nhân vật Anh nhân chứng chiến, hết, suy nghĩ cảm xúc Kiên nói chiến tranh có sức mạnh người khác Bảo Ninh cụ thể hố suy nghĩ dòng suy tưởng triền miên Kiên qua kết cấu đan cài, lồng ghép Nếu tác giả sử dụng kiểu kết cấu theo trật tự tuyến tính để thể nhiều trạng thái cảm xúc chiến, người đọc cảm thấy có mâu thuẫn tâm lí nhân vật Ngược lại, với kiểu xếp lồng ghép, đan xen kiện, đan xen khứ, tại, ý thức vô thức, tác phẩm thể cảm xúc người cách tự nhiên, không chút nghi ngờ Từ cảm nhận nhân vật Kiên, tác phẩm đặt nhìn đa chiều chiến tranh Nó khơng ngợi ca tác phẩm trước 1975, không đánh giá sức huỷ hoại đời sống người Chiến tranh nhìn nhận chiều sâu nó: có chết có sống, có huỷ hoại có sức mạnh cứu rỗi người Cũng từ việc nhìn nhận chiến tranh đa chiều khiến tác phẩm mang tính đa đối thoại Nỗi buồn chiến tranh 114 Bảo Ninh gây tranh nhiều tranh cãi cho người đọc tính phức tạp Nỗi buồn chiến tranh phản ánh thực chiến tranh nhìn mẻ Ở thời điểm tác phẩm đời, gây cú sốc lớn người Chiến tranh qua đi, chiến thắng có ý nghĩa người, với đất nước Tuy vậy, đằng sau chiến thắng gì, câu hỏi khắc khoải Bảo Ninh thay mặt người lính trở từ bom đạn chiến tranh nói lên tất nỗi niềm sâu kín họ, khổ đau, hân hoan, dằn vặt lòng nỗi buồn chiến tranh, thân phận tình yêu Bảo Ninh thể tất suy nghĩ với lối viết mới, khác xa với nghệ thuật truyền thống Những đóng góp Bảo Ninh cách tân nghệ thuật đem lại cho Nỗi buồn chiến tranh chỗ đứng đặc biệt văn đàn, đồng thời góp phần đưa lại cho văn học nước nhà tiếng nói KẾT LUẬN Phản ánh vấn đề trung tâm mĩ học văn học Nó nhà mĩ học, lí luận văn học nhà văn giới bàn giải sơi có ý kiến chất vấn đề Quan niệm nghệ thuật “mô tự nhiên” Aristote người tiếp thu bổ sung thêm luận điểm khác trình nghiên cứu Đến chủ nghĩa Macx – Lênin, lí luận phản ánh hoàn thiện, đáp ứng nhu cầu người Ở Việt Nam, chưa trở thành hệ thống vấn đề bàn bạc, giải mức độ định Ở thời điểm lịch sử cụ thể, quan điểm phản ánh văn nghệ có tác động trực tiếp đến sáng tác tác giả, sở đó, văn học nước nhà tạo nên mơ 115 hình phản ánh thực khác nhau, đáp ứng nhu cầu phản ánh thực thời kì Văn học 1945 – 1975 tạo mơ hình phù hợp với nội dung cách mạng, phản ánh bước tiến đấu tranh, cổ vũ ngợi ca mạnh mẽ Nhân vật điển hình người chiến sĩ mặt trận chiến đấu lao động sản xuất Hồn cảnh điển hình chiến trường, cơng nơng trường Các chi tiết chân thực đời sống ưu tiên, đưa vào tác phẩm Kiểu kết cấu theo thời gian, diễn biến kiện sử dụng nhiều Khuynh hướng sử thi cảm hứng lãng mạn nét bao trùm văn học 1945 - 1975 Văn học sau 1975 có thay đổi đáng kể để phù hợp với đối tượng phản ánh mới, sống bộn bề, phức tạp sau chiến tranh Khơng trọng miêu tả người điển hình, người lí tưởng hố, văn học giai đoạn vào khám phá, thể cá nhân cụ thể sống đời thường với nhu cầu ngày họ Đời sống nội tâm người quan tâm sâu sắc Nghệ thuật đồng hiện, độc thoại nội tâm, dòng ý thức, kĩ thuật lắp ghép, sử dụng huyền thoại… phương thức sử dụng nhiều Các kiểu kết cấu theo lối kết cấu phân mảnh, kết cấu tâm lí… dần chiếm ưu Dấu chân người lính tác phẩm tiêu biểu mơ hình phản ánh thực văn học cách mạng 1945 – 1975 Cuộc chiến dân tộc lên qua trang viết Nguyễn Minh Châu hào hùng mà lãng mạn, tràn đầy cảm hứng ngợi ca Tác giả thành công việc xây dựng người tiến cơng cải tạo xã hội Đó người lính anh hùng Trong cách miêu tả nhân vật, Nguyễn Minh Châu cố gắng vào tìm hiểu vẻ đẹp người chiến tranh, từ lí tưởng đến biểu nhỏ đời thường Nhân vật miêu tả mối tương quan vừa hướng nội vừa hướng ngoại Chính uỷ Kinh, Lữ, Lượng 116 nhân vật tiêu biểu Nhân vật miêu tả kĩ lưỡng từ hình dáng bên ngồi đến nội tâm, từ ngôn ngữ đến hành động Tất chung mục đích, tập trung xây dựng nhân vật anh hùng Tác giả đặt kiện đối lập gay gắt ta địch, kiện xuất theo trình tự thời gian theo chiều hướng tăng dần tính chất việc Khơng gian tác phẩm rộng lớn, đầy khí Thời gian mang tính lịch sử, kiện chiếm ưu thế, xen lẫn thời gian tâm lí Những cách thức góp phần lí tưởng hóa kháng chiến dân tộc Trong Dấu chân người lính, Nguyễn Minh Châu chủ yếu sử dụng điểm nhìn bên ngồi, kết hợp với điểm nhìn bên trong, xen lẫn điểm nhìn người trần thuật điểm nhìn nhân vật để miêu tả nhân vật, thể việc Ngôn ngữ trang trọng, ngợi ca bên cạnh ngôn ngữ đầy chất thơ, giọng điệu hào hùng bên cạnh giọng trữ tình, tha thiết Nhờ cách lựa chọn kết hợp nhuần nhuyễn thế, tác phẩm phản ánh chiến dịch lớn khuôn khổ tiểu thuyết, xây dựng tranh đẹp, hào hùng chiến tranh dân tộc Nguyễn Minh Châu có nỗ lực đáng kể để tác phẩm vừa đáp ứng nhu cầu độc giả thời điểm tại, vừa thể phong cách cá nhân Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh đời bối cảnh đất nước hồ bình Đời sống văn học có thay đổi Tác phẩm tiếp tục viết chiến tranh nhìn đa dạng, sâu sắc Chiến tranh không đối tượng trực tiếp để thể hiện, mà qua việc miêu tả này, Bảo Ninh muốn khắc họa thân phận người sau chiến Tác giả mạnh dạn vào góc khuất chiến tranh, phát biểu suy tư thực qua kĩ thuật dòng ý thức, kết cấu lồng ghép Thế giới nội tâm người khám phá tận chiều sâu với ước mơ, trăn trở, hoài vọng đớn đau Những kiểu nhân vật xuất nhân vật bị chấn thương, nhân vật lạc loài, lạc thời, nhân vật dị biệt qua kĩ thuật ghép mảnh chân dung nhân vật, kĩ thuật độc thoại 117 nội tâm Có thể nói, Bảo Ninh có lựa chọn hình thức phù hợp với nội dung phản ánh cho tác phẩm Ơng tạo cho Nỗi buồn chiến tranh hướng so với tác phẩm thời Sáng tác ông bị phê phán q, việc cảm nhận đối tượng đặc biệt cách thể Dù thời bị phê phán giá trị đích thực tác phẩm trả địa vị Nỗi buồn chiến tranh không thu hút độc giả nước mà hấp dẫn người nước ngoài, đặc biệt độc giả Mĩ Đọc Nỗi buồn chiến tranh, người chiến thắng đến thất bại thấy bóng dáng Nỗi buồn chiến tranh có kiểu phản ánh thực riêng, khác biệt với Nguyễn Minh Châu Dấu chân người lính Những nghệ thuật văn xi đại kĩ thuật dòng ý thức, độc thoại nội tâm, kĩ thuật ghép mảnh hay kết cấu lồng ghép nhà văn phát huy tối đa Chính vận dụng nghệ thuật khiến cho văn có tính đa đối thoại Dấu chân người lính Nỗi buồn chiến tranh chứng minh cho trình vận động văn nước nhà, trình đổi tư nghệ thuật tác giả Đều tác phẩm viết chiến tranh hai tác phẩm có cách cảm thể không giống Từ Dấu chân người lính đến Nỗi buồn chiến tranh q trình vật lộn, trăn trở bút, thể tài tâm huyết tác giả việc khám phá mới, tìm chân lí nghệ thuật Sự đổi chứng tỏ trình từ chối cũ, khẳng định phù hợp với nhu cầu người trình phát triển, vươn lên tiến Sự đổi làm nên diện mạo cho văn học nước nhà 118 TÀI LIỆU THAM KHẢO Đào Duy Anh (1999), Từ điển Hán Việt, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội Lê Thị Lan Anh (2007), Nhân vật văn xi Bảo Ninh, Khố luận tốt nghiệp, Đại học Vinh, Nghệ An Aristote (2007), Nghệ thuật thơ ca, Lê Đăng Bảng, Thành Thế Thái Bình, Đỗ Xuân Hà, Thành Thế Yên Báy dịch, Nxb Văn học, Hà Nội Lại Nguyên Ân (1981), “Nhìn chủ nghĩa thực vận động lịch sử”, Tạp chí văn học, (4) Lại Nguyên Ân (2003), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội Bôrix Xuskop (1980), Số phận lịch sử chủ nghĩa thực, Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội M.Bakhtin (1998), Lí luận thi pháp tiểu thuyết, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội 119 Nguyễn Minh Châu (1987), “Hãy đọc lời điếu cho giai đoạn văn nghệ minh họa”, Văn nghệ (49 - 50) Nguyễn Minh Châu (2002), Trang giấy trước đèn, Nxb Khoa học xã hội 10 Nguyễn Minh Châu (2003), Truyện ngắn, Nxb Văn học, Hà Nội 11 Nguyễn Minh Châu (2004), Dấu chân người lính, Nxb Thanh niên 12 Trần Đình Chú - Trần Hữu Tá (chủ biên) (2000), Văn học 11, Nxb Giáo dục, Hà Nội 13 Đỗ Đức Dục (1971), “Suy nghĩ xuất chủ nghĩa thực văn học Việt Nam”, Tạp chí văn học (4) 14 Đỗ Đức Dục (1981), Chủ nghĩa thực phê phán văn học phương tây, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 15 Trương Đăng Dung (1990), Các vấn đề khoa học văn học, Nxb KHXH, Hà Nội 16 Trương Đăng Dung (1998), Từ văn đến tác phẩm văn học, Nxb KHXH, Hà Nội 17 Đặng Anh Đào (1995), Đổi nghệ thuật tiểu thuyết Phương Tây đại, Nxb GD, Hà Nội 18 Anh Đức (1984), Hòn đất, Nxb Giáo dục, Hà Nội 19 Hà Minh Đức (chủ biên) (1997), Lí luận văn học, Nxb GD, Hà Nội 20 Võ Thị Thanh Hà (2006), Nhân vật tiểu thuyết Tạ Duy Anh, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Vinh, Nghệ An 21 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (1997), Từ điển thuật ngữ văn học, Nhà xuất đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội 22 Nguyễn Thị Thu Hằng (2003), Quan niệm nghệ thuật người tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh, Khoá luận tốt nghiệp, Trường Đại học Vinh, Nghệ An 120 23 Đỗ Thị Thu Hằng (2007), Mơ hình phản ánh nghệ thuật sáng tác Honore de Banzac Franz Kafka, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Vinh, Nghệ An 24 Đỗ Đức Hiểu (2004), Thi pháp đại, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội 25 Nguyễn Trọng Hoàn (2004), Nguyễn Minh Châu tác gia tác phẩm, Nxb GD, Hà Nội 26 Hội văn nghệ Nghệ An (1995), Kỷ yếu hội thảo nhân năm năm ngày Nguyễn Minh Châu 27 Hoàng Mạnh Hùng (2008), Tiểu thuyết sử thi Việt Nam 1945- 1975, Vinh 28 Thụy Khuê (1992), “Nỗi buồn chiến tranh”, http://chimviet.free.fr 29 Phong Lê (1980), Văn xuôi Việt Nam đường thực xã hội chủ nghĩa, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 30 Nguyễn Văn Long- Lã Nhâm Thìn (2006), Văn học Việt Nam sau 1975 vấn đề nghiên cứu giảng dạy, Nxb GD, Hà Nội 31 Phương Lựu, Trần Đình Sử, Lê Ngọc Trà (1983), Lí luận văn học, tập 1, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội 32 Phương Lựu (1987), “Lí luận thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Tạp chí Văn học, (3) 33 Phương Lựu (chủ biên), Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hịa, Thành Thế Thái Bình (1997), Lí luận văn học, Nxb GD, Hà Nội 34 Nguyễn Thi ̣Tuyế t Mai (2006), Con người truyê ̣n ngắ n Nguyễn Minh Châu, Luâ ̣n văn thạc sĩ, Đại học Vinh, Nghệ An 35 Nguyễn Đăng Ma ̣nh, Trầ n Hữu Tá (1970), “Hướng và triể n vo ̣ng của Nguyễn Minh Châu”, Văn nghệ (360) 36 Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên) (2002), Lịch sử văn học Việt Nam, Tập 3, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội 121 37 Hồ Tuấn Niêm (1964), “Qua số quan điểm gần vấn đề nội dung xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Tạp chí văn học (2) 38 Bảo Ninh (2006), Nỗi buồn chiến tranh, Nxb Văn học, Hà Nội 39 Pha ̣m Thi ̣Thanh Nga (2005), Những cách tân nghê ̣ thuật truyê ̣n ngắ n Nguyễn Minh Châu sau 1975, Luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh, Nghệ An 40 Lê Thanh Nga (2002), Nghệ thuật trần thuật truyện Nguyễn Huy Thiệp, Luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh, Nghệ An 41 Lê Thanh Nga (2006), “Những vấn đề thực truyện lịch sử Nguyễn Huy Thiệp”, Tạp chí Khoa học, Đại học Vinh (24 B) 42 Lê Thanh Nga (2009), “Đa dạng hoá phương thức khái quát thực - nỗ lực đổi tự văn học Việt Nam sau 1975”, Kỉ yếu hội thảo, Khoa Ngữ văn, Đại học Vinh 43 Lã Nguyên (1989), “Nguyễn Minh Châu và những trăn trở đổ i mới tư nghê ̣ thuâ ̣t”, Tạp chí Văn học (2) 44 Nhiều tác giả (1997), Văn học Việt Nam 1975 – 1985, Tác phẩm dư luận, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội 45 Nhiều tác giả (1998), Văn học Việt Nam 1900 - 1945, Nxb Giáo dục, Hà Nội 46 Nhiều tác giả (2003), Giáo trình triết học Mác – LêNin, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội 47 Nhiều tác giả (2003), Lí kuận văn học, Nxb GD, Hà Nội 48 Nhiều tác giả (2005), Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên giáo viên THPT chu kì 3, Viện nghiên cứu Sư phạm, Hà Nội 49 Ốp- sta- ren- cô (1980), Chủ nghĩa thực xã hội chủ nghĩa, Nxb Sự thật, Hà Nội 50 Hoàng Phê (chủ biên) (2001), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, Trung tâm Từ điển học, Hà Nội - Đà Nẵng 122 51 Vũ Đức Phúc (1976), “Cơ sở lí luận văn học xã hội chủ nghĩa”, Tạp chí văn học, (4) 52 Nguyễn Khắc Sính (2003), Phong cách thời đại nhìn từ thể loại truyện ngắn cách mạng Việt Nam (1945 - 1975), Chuyên đề dùng cho sinh viên đại học, Đà Nẵng 53 Nguyễn Thanh Sơn, “Bảo Ninh Nỗi buồn chiến tranh”, http://hoptuyenvh.blogspost.com 54 Trần Đình Sử (chủ biên) (1998), Dẫn luận thi pháp học, Nxb GD, Hà Nội 55 Trần Đình Sử (2001), Văn học thời gian, Nxb Văn học, Hà Nội 56 Trần Đình Sử (2007), Tự học, Nxb Đại học sư phạm, Hà Nội 57 Nguyễn Thị Tâm (2009), Nỗi buồn chiến tranh nhìn từ góc độ thi pháp, Luận văn thạc sĩ, Đại học Sư phạm Đà Nẵng 58 Phùng Văn Tửu (1970), “Ănghen vấn đề điển hình”, Tạp chí Văn học, (6) 59 Phạm Xn Thạch (2004), “Nỗi buồn chiến tranh viết chiến tranh thời hậu chiến từ chủ nghĩa anh hùng đến nhu cầu đổi thi pháp”, http://thachpx.googlepages.com 60 Đoàn Cầm Thi, “Nỗi buồn chiến tranh: Tự truyện bất thành”, http://www.tienve.org 61 Nguyễn Đình Thi (1964), Cơng việc người viết tiểu thuyết, Nxb Văn học, Hà Nội 62 Trịnh Thị Hoài Thu (2009), Nhân vật tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh, Khoá luận tốt nghiệp, Trường Đại học Vinh, Nghệ An 63 Lưu Thị Thanh Trà (2006), Đề tài chiến tranh chống Mỹ truyện ngắn Bảo Ninh, Luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh, Nghệ An 64 Viện hàn lâm khoa học Liên Xô (1964), Nguyên lí mĩ học Mác-Lênin, phần 1, Nxb Sự thật Hà Nội, Hà Nội 65 Vụ giáo viên (2001), Thi pháp văn học dân gian, Nxb Giáo dục, Hà Nội 123 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Lí chọn đề tài Lich sử vấ n đề ̣ Đối tượng nghiên cứu 11 Nhiệm vụ mục 124 đích nghiên cứu 11 Phương pháp nghiên cứu 11 Phạm vi khảo sát 12 Đóng góp luận văn 12 Cấu trúc luận văn 12 Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 13 1.1 Khái niê ̣m phản ánh mô hình phản ánh thực 13 1.2 Sự phát triển lí thuyết phản ánh lịch sử mĩ học, lí luận thực tiễn sáng tác văn học 14 1.2.1 Trên giới 14 1.2.2 Ở Việt Nam 21 1.3 Vài nét vận động mơ hình phản ánh thực văn học Việt Nam 125 25 1.4 Nguyễn Minh Châu - đại diện xuất sắc chủ nghĩa thực xã hội chủ nghĩa Bảo Ninh - tác giả tiêu biểu văn học thời kì đổi 29 Chương 2: MƠ HÌNH PHẢN ÁNH HIỆN THỰC TRONG DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH CỦA NGUYỄN MINH CHÂU 34 2.1 Phản ánh theo ngun tắc điển hình hóa 34 2.1.1 Xây dựng tính cách điển hình 34 2.1.2 Xây dưng hoàn cảnh điể n hình ̣ 41 2.2 Một phong cách nghệ thuật mang âm hưởng anh hùng ca 47 2.2.1 Sự xuất âm hưởng anh hùng ca văn học – xu tất yếu thời đại 47 2.2.2 Âm hưởng anh hùng ca Dấu chân người lính thể quê việc miêu tả nhân vật 48 2.2.3 Âm hưởng anh hùng ca thể việc tổ chức kiện, xây dựng không gian, thời 126 gian ... tiểu thuyết Dấu chân người lính Nguyễn Minh Châu Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh Đóng góp luận văn Trên sở khảo sát Dấu chân người lính Nỗi buồn chiến tranh, luận văn mô hình phản ánh thực hai tiểu... Mơ hình phản ánh thực Dấu chân người lính Nguyễn Minh Châu Chương 3: Mơ hình phản ánh thực Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh 13 Chương MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Khái niêm phản. .. cứu đề tài mơ hình phản ánh thực Dấu chân người lính Nỗi buồn chiến tranh Nhiệm vụ mục đích nghiên cứu 4.1 Luận văn vào tìm hiểu vấn đề liên quan phản ánh thực, mơ hình phản ánh thực văn học Việt