DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH CỦA NGUYỄN MINH CHÂU
2.1.1. Xõy dựng tớnh cỏch điển hỡnh
Tớnh cỏch điển hỡnh là sự tổng hợp của tớnh cỏch chung của hàng triệu con người trong một con người cụ thể tiờu biểu cho một lớp người nào đú trong xó hội: “cỏi chung trong một con người tạo nờn cỏi chung của toàn bộ nhõn loại tức là những gỡ cú trong hàng triệu con người cú thể cú trong nhõn cỏch của mỗi người, điều đú lặp lại, tỏi tạo ở mức độ này hay khỏc dưới hỡnh thức xó hội này hay khỏc trong đời sống con người” [14, 207]. Cỏi chung của
toàn nhõn loại được thể hiện trong tõm lớ, tỡnh cảm con người, trong cả lĩnh vực đạo đức, trớ tuệ, trong mọi hoạt động thực tiễn cũng như trong những chi tiết nhỏ hằng ngày. Nú là sự đỳc kết tạo nờn những cỏi chung nhất cho lớp người, mẫu người cụ thể nào đú trờn cơ sở những cỏi cỏ biệt của từng cỏ nhõn. Chớnh vỡ thế, “trong nhiều trường hợp điển hỡnh văn học là sự khỏi quỏt những nột của nhiều người tạo nờn hỡnh tượng của một người” [14, 221].
Văn học hiện thực phờ phỏn đó xõy dựng được những nhõn vật điển hỡnh theo quan niệm nghệ thuật con người của văn học giai đoạn này như Chớ Phốo, Thị Nở, Xuõn Túc Đỏ... Đú là những người tha hoỏ, nạn nhõn của xó hội thực dõn nửa phong kiến đương thời. Xõy dựng những điển hỡnh nghệ thuật này, cỏc tỏc giả nhằm lờn ỏn xó hội “chú đểu” đó huỷ hoại nhõn hỡnh và nhõn tớnh con người. Nhõn vật như chị Dậu, anh Dậu, cỏi Tớ điển hỡnh cho những phẩm chất tốt đẹp khụng bị thay đổi trước sức ộp của những thế lực hung bạo. Văn học hiện thực phờ phỏn cũng xõy dựng được những nhõn vật đại diện cho tầng lớp thống trị như Bỏ Kiến, Nghị Hỏch, Nghị Quế... Nhỡn chung, những điển hỡnh này đó đỏp ứng yờu cầu điển hỡnh hoỏ của văn học đương thời, qua đú cỏc tỏc giả thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học trước 1945.
Văn học giai đoạn 1945 - 1975 đặc biệt chỳ ý đến con người lớ tưởng, con người với những phẩm chất cỏch mạng. Họ là những người đại diện cho cộng đồng thực hiện nhiệm vụ với đất nước. Nếu điển hỡnh trong văn học trước 1945 gắn với ý nghĩa phờ phỏn xó hội thỡ những nhõn vật tiờu biểu của văn học giai đoạn này chủ yếu để ngợi ca lớ tưởng cỏch mạng.
Xõy dựng nhõn vật anh hựng là một trong những thành cụng của Nguyễn Minh Chõu trong Dấu chõn người lớnh. Mong muốn và cố gắng xõy dựng kiểu nhõn vật này là một trong những vấn đề cỏc nhà văn thời kỡ này luụn trăn trở. Nhưng thực tế thực hiện được điều đú khụng phải dễ “phần lớn cỏc tiểu
thuyết này, chủ nghĩa anh hựng cỏch mạng vẫn cũn thể hiện tản mạn, thiếu những đỉnh cao”[25, 66]. “Với Dấu chõn người lớnh, Nguyễn Minh Chõu đó gúp phần quan trọng vào việc đẩy những hỡnh tượng người anh hựng cỏch mạng trong văn học lờn gần với những điển hỡnh mà cụng chỳng đang chờ đợi” [25, 66]. Bằng những trải nghiệm của một nhà văn, một người lớnh từng lăn lộn khắp nhiều chiến trường, Nguyễn Minh Chõu đó xõy dựng hỡnh tượng những người anh hựng, tiờu biểu cho con người Việt Nam trong khỏng chiến chống Mĩ, từ cụ già đến thanh niờn, từ nam đến nữ… Đú là vẻ đẹp của Kinh và Lượng, Lữ và Khuờ, Cận và Vượng, Nết và Phỏt, Moan và Hiền, bỏc Đảo, cụ Phang... Mỗi người một vẻ, họ đến với chiến trường từ những vựng quờ khỏc nhau, hoàn cảnh khụng giống nhau nhưng đều cựng chung một ý tưởng, một quyết tõm, một mục đớch, đú là đỏnh Mĩ, thống nhất nước nhà. Nổi bật trong những anh hựng đú, chỳng ta phải kể đến Kinh, chớnh ủy trung đoàn. Kinh tiờu biểu cho đội ngũ cỏn bộ đó từng trải từ trong khỏng chiến chống Phỏp: “Kinh đó cú mặt trong suốt chiến dịch Điện Biờn Phủ” [11, 132]. Tinh thần cỏch mạng của người chớnh ủy ấy lại một lần nữa được phỏt huy cao độ trong cuộc đụng độ với giặc Mĩ tại chiến trường này.
Ở ụng, tập trung đầy đủ những phẩm chất của người anh hựng cần cú. Chớnh uỷ Kinh thực sự là một điển hỡnh theo quan niệm nghệ thuật của văn học giai đoạn 1945 – 1975. Kinh xuất hiện với tư cỏch con người quần chỳng, con người cộng đồng, con người mang tớnh chất sử thi.
Chớnh uỷ Kinh gắn bú với quần chỳng suốt cuộc khỏng chiến. ễng đó cựng ăn, cựng ngủ, cựng chiến đấu với cỏc chiến sĩ từ trong khỏng chiến chống Phỏp, và ngay cả ở cuộc chiến này cũng vậy. Là một chớnh uỷ nhưng ụng luụn lo lắng cho anh em như tỡnh thương của người mẹ, từ miếng cơm đến giấc ngủ. Đặc biệt, là người của thế hệ trước nhưng ụng luụn chõn thành
và khiờm tốn với lớp trẻ. Trong suy nghĩ và hành động, ụng luụn cố xoỏ nhoà khoảng cỏch giữa hai thế hệ để cú thể gần gũi với quần chỳng hơn.
Viết về đời tư của con người này, tỏc giả cũng khụng ngoài mục đớch khẳng định con người quần chỳng, con người sống vỡ lớ tưởng cỏch mạng trong Kinh. Kinh gỏc mọi chuyện gia đỡnh, riờng tư, dành hết thời gian cho cỏch mạng: “Kinh bận họp đến nỗi cú lỏ thư của vợ cũng để quờn trong tỳi ỏo, mói mấy ngày sau mới mở ra đọc” [11, 368]. Gặp con giữa chiến trường nhưng do bận nhiều việc, những cuộc gặp gỡ, hội ý, hội bỏo, cỏc cuộc họp.. nờn “Kinh hầu như chỉ cú thỡ giờ gặp con trong chốc lỏt như tiếp một cỏn bộ cấp dưới nào đú, hỏi han dăm ba cõu” [11, 68]. Và “Lữ đến chào Kinh giữa lỳc ụng đang bận hội ý cụng việc” [11, 85]. Đặc biệt, khi biết tin con hi sinh, người chớnh uỷ ấy cố giấu nỗi đau, tổ chức cuộc họp thản nhiờn khiến mọi người đều cảm động và kớnh phục. Khi núi về chuyện riờng tư của nhõn vật, bao giờ tỏc giả cũng đặt bờn cạnh một sự kiện liờn quan đến cuộc chiến, đến cụng việc chung như việc tổ chức cuộc họp, cuộc hội ý, cuộc họp bỏo. Tỏc giả để cho nhõn vật lựa chọn, giải quyết cụng việc chung, tạm gỏc việc riờng lại. Với cỏch thể hiện này, Nguyễn Minh Chõu đó nhỡn chớnh uỷ Kinh như con người lớ tưởng, luụn đặt lợi ớch của cộng đồng, của đất nước lờn trờn hết.
Qua việc miờu tả của nhà văn, nhõn vật Kinh cũn nổi lờn là một điển hỡnh của con người mang tầm vúc sử thi. Chớnh uỷ này vừa khoẻ mạnh, nhanh nhẹn, dứt khoỏt, đồng thời dũng cảm trong cỏc trận đỏnh: “ụng ta đỏnh nhau xụng xỏo lắm đấy” [11, 135], “Kinh trở nờn hoạt bỏt chưa từng thấy (…) Kinh liền phổ biến kế hoạch trỏnh oanh tạc trong khi cấp cứu và lấy thương binh” [11, 160]. ễng luụn nắm bắt nhanh cỏc vấn đề, hoàn tất cụng việc chuẩn bị chỉ trong nửa ngày mà “tất cả cỏc khối việc ấy, đỏng lớ một trận đỏnh “điểm” trong hoàn cảnh bỡnh thường phải làm mất vài ngày” [11, 155].
Anh hựng nhưng vị chớnh ủy già này cũng hết sức lóng mạn. Đú cũng chớnh là nột đẹp chung của những người lớnh cụ Hồ. “ễng ngõm những bài thơ tự mỡnh sỏng tỏc để ca ngợi tinh thần bộ đội và những người chiến sĩ giao liờn õm thầm phục vụ bộ đội trong rừng sõu” [11, 43].
Dưới ngũi bỳt của Nguyễn Minh Chõu, vẻ đẹp của chớnh ủy Kinh khụng chỉ cú thế. Nột đặc biệt của nhõn vật này là ở chỗ, ụng luụn tỏ rừ sự cầu tiến, luụn lắng nghe, tiếp thu ý kiến của quần chỳng, sẵn sàng nghe ý kiến của quần chỳng về mỡnh mà khụng trự, khụng giận: “từ lần đú Kinh nảy ra cỏi ao ước được nghe tất cả mọi người trong trung đoàn núi về những ưu điểm và khuyết điểm của ụng, được đặt mỡnh dưới con mắt nhận xột của mọi chiến sĩ, được thử thỏch trước họ. ễng tin nếu được như vậy, ụng sẽ trở nờn một chớnh ủy vụ cựng sỏng suốt và làm việc tốt hơn” [11, 38]. Nột đẹp này của người chớnh ủy khụng phải ai cũng cú được, đặc biệt đối với lónh đạo. “Nú đũi hỏi một sự cố gắng lớn lao, một sự tu dưỡng kiờn trỡ cú khi cũn khú khăn hơn cả việc hi sinh tớnh mạng” [25, 69]. Nhõn vật Kinh là điển hỡnh cho những người lớnh của thế hệ trước, chớnh vỡ vậy Nguyễn Minh Chõu đó tập trung thể hiện vẻ đẹp của con người từng trải, dày dặn kinh nghiệm, suốt đời gắn bú với vận mệnh đất nước.
Chớnh ủy Kinh là một người anh hựng tiờu biểu của cuộc khỏng chiến chống Mĩ. Nguyễn Minh Chõu đó tập trung xõy dựng thành cụng hỡnh ảnh người cỏn bộ chớnh trị đứng đắn và chõn thực thành một “mẫu mực về người cỏn bộ chớnh trị trong quõn đội” [11, 87].
Nếu Kinh là đại diện cho thế hệ cha anh đi đỏnh giặc thỡ Lữ là hỡnh ảnh trung tõm của thế hệ trẻ nối tiếp truyền thống đú. Lữ là cố gắng đầu tiờn của tỏc giả để vươn tới một hỡnh tượng, trong đú “chứa đựng cả niềm vui và nỗi buồn, cả hoài bóo và lớ tưởng của cả một thế hệ tuổi trẻ” [25, 85]. Lữ là anh hựng điển hỡnh cho lớp trớ thức trẻ tham gia chiến đấu. Nguyễn Minh Chõu dành những trang văn dạt dào cảm xỳc về vẻ đẹp vừa lóng mạn vừa hào hựng
của nhõn vật này. Ở Lữ cú cỏi đẹp của tỡnh cha con ngoài mặt trận, tỡnh đồng đội trong chiến đấu, và một tỡnh yờu thầm kớn, thiết tha của tuổi trẻ. Tất cả đều được chiếu sỏng bởi lớ tưởng anh hựng.
Lữ là hỡnh ảnh của lớp học sinh mới rời ghế nhà trường đi chiến đấu bởi vậy anh mang trong mỡnh tõm hồn, tớnh cỏch, lối suy nghĩ của cậu học sinh chưa từng trải. Cỏch ăn núi của Lữ cú khi hoa văn một cỏch sỏch vở. Anh thao thao về khúi lửa, đọc những cõu thơ hay về khúi như: “Nửa năm hương lửa đang nồng”, “Khúi Cam Tuyền mờ mịt thức mõy”. Lữ rất ấn tượng về những làn khúi của bếp lửa giữa rừng Trường Sơn và cú những ý nghĩ xa vời, lóng mạn: “những cỏi bếp lửa trong rừng này, về sau chỳng mỡnh khụng dễ mà quờn được đõu. Vỡ đú là mỏi bếp và ngọn lửa của hàng vạn ngụi nhà đem tới đõy. Sau này trong cỏc trung đoàn và sư đoàn của chỳng ta đó từng đặt gút chõn qua đõy, thể nào cũng cú một vài người viết văn chống Mĩ, làm sao người ta lại khụng thể khụng nhắc tới những bếp lửa và đỏm khúi chỳng ta đốt lờn trong cỏc khu rừng của dóy Trường Sơn hụm nay?” [11, 72 - 73].
Hành động của nhõn vật này mang tớnh bồng bột của tuổi trẻ. Lữ cựng với lũ bạn “rất hăng”, bỏ nhà đi nhưng khụng biết mỡnh sẽ đi đõu, chỉ biết đất nước đang cần tới họ. Hành động của Lữ lóng mạn kiểu “xếp bỳt nghiờn” nhưng rất đỏng trõn trọng. “Nú khụng phải là ngọn lửa rơm trong chốc lỏt mà là cả một cuộc dấn thõn đầy nghị lực vào những thử thỏch gian khổ của cuộc khỏng chiến” [25, 86]. Đú là hành động bản lĩnh, thấm đượm vẻ anh hựng.
Cỏi chết của Lữ thể hiện rừ tớnh chất của người anh hựng sử thi, tiờu biểu cho sự hi sinh của bao thế hệ trẻ Việt Nam trong khỏng chiến chống Mĩ cứu nước. Lữ đó hi sinh trong tư thế hiờn ngang: “người chiến sĩ điện thanh ấy trước khi hi sinh cũn ngẩng cao đầu lờn một lần cuối cựng: trờn nền trời cao, rất cao và xanh, lỏ cờ đỏ mỗi lỳc một thắm tươi đang bay, lỏ cờ mỗi lỳc càng tiến dần đến trước mặt (…). Dường như trong ngực anh chiếc điện đài vẫn
đang núi sang sảng” [11, 512]. Lữ ra đi, lũng hết sức thanh thản bởi anh đó cống hiến trọn đời mỡnh cho tổ quốc: “Lữ đang ngồi ụm chiếc điện đài, đầu gục xuống, y như sau một ngày làm việc mệt mỏi ngủ thiếp đi” [11, 514]. Tư thế hiờn ngang của Lữ phỳt cuối cựng như vẻ đẹp của bao nhõn vật khỏc, như anh Trỗi, như chị Sứ… Đú là vẻ đẹp chung của những anh hựng trong thời đạn bom. Với nhõn vật Lữ, Nguyễn Minh Chõu đó xõy dựng được nhõn vật điển hỡnh tiờu biểu cho thế hệ trẻ, thể hiện chủ nghĩa anh hựng cỏch mạng. “í nghĩa sõu sắc của hỡnh tượng này là ở chỗ nú đó giải thớch được đầy đủ và cú sức thuyết phục cho những cõu hỏi về mục đớch, động cơ, nguồn sức mạnh chiến đấu của lớp chiến sĩ trẻ hiện nay”. Sức mạnh đú bắt nguồn từ ý thức và quyết tõm thực hiện lớ tưởng của họ, từ sự suy nghĩ đỳng đắn, nghiờm tỳc về con đường mà họ đó chọn.
Lữ là kiểu mẫu anh hựng do chớnh nhà văn hư cấu nờn. Nhõn vật Lữ cũng được xõy dựng kiểu như Thiờm trong Mẫn và tụi của Phan Tứ. Loại nhõn vật này là kết tinh cao độ của chủ nghĩa anh hựng cỏch mạng, là kiểu mẫu mà cỏc nhà văn cựng thời đặc biệt hướng tới.
Ngoài Kinh và Lữ, Dấu chõn người lớnh cũn khắc họa được nhiều nhõn vật. Mỗi người cú cuộc đời, tớnh cỏch riờng nhưng ở họ cựng chung lớ tưởng và phẩm chất của người lớnh, đều mang trong mỡnh khớ thế của lớp người “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước / Mà lũng phơi phới dậy tương lai”. Tất cả những con người cú tờn hay khụng tờn nhưng họ đó tạo nờn tập thể anh hựng. Đõy cũng là kiểu mẫu thường thấy của văn học giai đoạn này. Bằng cỏch xõy dựng những chõn dung con người khỏc nhau, Nguyễn Minh Chõu đó tạo dựng được những mẫu người đẹp về con người lớ tưởng. Tập thể nhõn vật anh hựng này đó chứng tỏ sức mạnh của cuộc chiến tranh nhõn dõn trong cuộc đối đầu với Mĩ. Điều đú cũng gúp phần lớ giải nguyờn nhõn làm nờn chiến thắng này. Nhõn vật tập thể anh hựng cũng đó từng xuất hiện trong tiểu thuyết Xung kớch
của Nguyễn Đỡnh Thi, Vựng mỏ của Vừ Huy Tõm đến Vựng trời của Hữu Mai,
Chiến sĩ của Nguyễn Khải… và rất rừ trong Dấu chõn người lớnh là đụng đảo anh em chiến sĩ cựng với những tập thể trờn con đường hành quõn ra trận.
Cú thể núi Nguyễn Minh Chõu đó thành cụng trong việc xõy dựng những nhõn vật điển hỡnh. Điều đỏng ghi nhận ở tỏc giả này là việc ụng đó xõy dựng được những nhõn vật trong tương quan hai chiều vừa “hướng nội” vừa “hướng ngoại”, làm cho sự thể hiện con người trong tiểu thuyết vừa cú chiều rộng vừa cú chiều sõu. ễng đó khỏi quỏt được những nột bản chất nhất, quan trọng nhất của con người và đời sống cỏch mạng. Những thành cụng của Nguyễn Minh Chõu cựng với những tỏc giả khỏc cựng thời như Nguyễn Đỡnh Thi, Nguyờn Hồng … chứng tỏ văn học Việt Nam giai đoạn này đó phỏt triển thờm một bước mới.