Đặc sắc nghệ thuật tiểu thuyết bác sĩ zhivago của boris pasternak

Với việc nghiên cứu đề tài Đặc sắc nghệ thuật tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của Boris Pasternak, chúng tôi mong muốn góp phần cụ thể hóa những đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm, giúp cho ngư

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Đề tài:

ĐẶC SẢN NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT BÁC SĨ

ZHIVAGO CỦA BORIS PASTERNAK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi, Lê Thị Thanh Thủy, sinh viên lớp 09SNV, khoa Ngữ Văn, trường Đại học

Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, xin cam đoan rằng: Công trình này do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của giảng viên, ThS Vũ Thường Linh

Tôi xin chịu trách nhiệm về nội dung khoa học trong công trình này

Đà Nẵng, ngày tháng 05 năm 2013

Người thực hiện

Lê Thị Thanh Thủy

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến giảng viên, ThS Vũ Thường Linh, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời gian thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong khoa Ngữ văn; thư viện trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân và bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành khóa luận này

Đà Nẵng, ngày tháng 05 năm 2013

Người thực hiện

Lê Thị Thanh Thủy

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Cấu trúc của khóa luận 6

Chương Một: CÁCH THỨC TỔ CHỨC KHÔNG – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT 7

1.1 Những bối cảnh không gian 7

1.1.1 Không gian chiến trường ngột ngạt, bi thương 7

1.1.2 Không gian bệnh viện chật chội, tù túng 10

1.1.3 Không gian gia đình - tổ ấm bình yên, dung dị thời khói lửa 13

1.1.4 Không gian tâm lý - khung nền của những suy tư 16

1.2 Đặc điểm của thời gian nghệ thuật 21

1.2.1 Thời gian sự kiện - khoảng thời gian bao quát 21

1.2.2 Dòng đời nhân vật - thời gian tuyến tính 23

1.2.3 Thời gian trong mỗi cuộc hành trình - thời gian trải nghiệm 26

Chương Hai: NHỮNG SÁNG TẠO TRONG NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU 31

2.1 Ngôn ngữ 31

2.1.1 Ngôn ngữ miêu tả thiên nhiên với nhiều liên tưởng độc đáo 31

2.1.2 Ngôn ngữ độc thoại giàu sức gợi 35

2.2 Giọng điệu 38

2.2.1 Giọng trữ tình đượm chất thơ 39

2.2.2 Giọng triết lý chiêm nghiệm 44

2.2.3 Giọng đời thường giản dị 49

3.1.1 Những bức thư tạo sự sinh động cho kết cấu 54

3.1.2 Những dòng nhật kí - điểm nhấn tạo ấn tượng cho kết cấu 58

3.1.3 Những giấc mơ dự cảm về tương lai 60

3.2 Chương cuối của thiên tiểu thuyết - tập Thơ của Zhivago đầy dư vị 63

3.2.1 Bức tranh thiên nhiên bốn mùa 64

3.2.2 Tình yêu với nhiều cung bậc cảm xúc 66

3.2.3 Những suy tư về tôn giáo và sự vĩnh hằng 69

KẾT LUẬN 73 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Như con ong hút ngàn nhụy hoa mới tạo thành giọt mật, con trai chịu bao đau đớn, xót lòng vì “hạt bụi bặm biển khơi” để tạo thành viên ngọc lấp lánh sáng ngời; sáng tạo nghệ thuật của một nghệ sĩ là một công việc đòi hỏi nhiều tâm huyết, tài năng, kinh ngiệm và phải trải qua vô vàn những khó khăn, thử thách để tạo ra một hay nhiều kiệt tác để đời Song nghệ nhân điêu khắc không thể cứ mãi nhìn nguyên mẫu rồi mô phỏng, thể hiện lại trên vật liệu mình đã chọn; người họa sĩ nếu chỉ tô đi tô lại những màu thông thường cho bức tranh mà không có lấy một màu lạ, liệu rằng những tác phẩm như vậy có thể tồn tại đến mai sau, được người đời mãi nhắc đến chăng? Vâng, nghệ thuật không thể như thế và văn chương lại càng tối kị điều đó? Văn chương luôn đòi hỏi những khám phá mới, đôi khi vẫn là cái đã có nhưng người ta vẫn hứng thú, vẫn say mê và ngợi ca vì trong đó họ tìm thấy được những nét riêng, sự sáng tạo thật sự của bản thân người cầm bút

Tiếp nối nền văn học hiện thực Nga thế kỉ XIX với nhiều thành tựu rực rỡ, sang thế kỷ XX, nhiều tên tuổi như M Gorki, X Êxênhin, M Sôlôkhôp, B Pasternak,… đã có những đóng góp đáng kể phát triển văn học giai đoạn này – Văn học Xô Viết Trong đó, Boris Pasternak là một trong những đại diện xuất sắc, đem lại vinh dự cho nước Nga khi ông là người Nga thứ hai nhận giải Nobel Văn học

Nhiều người biết đến B Pasternak trước hết là một nhà thơ Và tên tuổi của

ông càng được khẳng định khi bộ tiểu thuyết duy nhất Bác sĩ Zhivago được xuất bản Tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, khi mới ra đời đã chịu không ít dư luận cả trong và

ngoài nước, tác phẩm không được phép xuất bản ở Nga Qua thử thách của thời gian, tác phẩm dần vượt qua dư luận và khẳng định được giá trị đích thực, tìm lại đúng vị trí xứng đáng của nó trong nền văn học Xô Viết nói riêng và nền văn học Nga nói chung

Tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago luôn nằm trong tốp những tên sách kinh điển của

thế giới; cuốn tiểu thuyết thuyết phục độc giả yêu văn học không chỉ bởi những

chuyện tình lãng mạn, những triết lý sâu sắc, những cảnh sắc thiên nhiên đặc trưng của Nga; bởi những con người đầy tài năng với trái tim giàu cảm xúc mà còn bởi một nghệ thuật viết tiểu thuyết đặc sắc, có nhiều nét riêng biệt độc đáo mang đậm phong cách của B Pasternak

Với việc nghiên cứu đề tài Đặc sắc nghệ thuật tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của Boris Pasternak, chúng tôi mong muốn góp phần cụ thể hóa những đặc sắc nghệ

thuật của tác phẩm, giúp cho người đọc có cái nhìn đầy đủ hơn về phương diện nghệ thuật vốn được xem là một trong những phương diện quan trọng làm nên sức sống trường tồn của thiên tiểu thuyết này; một lần nữa khẳng định vị trí xứng đáng của Pasternak khi được trao giải Nobel Văn học năm 1958 Xuất phát từ những lý

do trên chúng tôi đã chọn đề tài này để nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nhà thơ, nhà văn Boris Pasternak không còn quá xa lạ với độc giả Việt Nam cũng như độc giả nhiều nước khác trên thế giới, chính vì vậy đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, phê bình trong và ngoài nước tìm hiểu về cuộc đời cũng như các sáng tác của Pasternak trên nhiều phương diện, dưới đây là một số công trình nghiên cứu

về tác giả Boris Pasternak và tác phẩm Bác sĩ Zhivago của ông

Trong tuyển tập Tinh hoa văn học Nga, do Ngọc Kiên tuyển chọn, ngoài

những tác giả khá quen thuộc với độc giả như: A Puskin, Dostoyevsky, L Tolstoy, Gogol thì cái tên Boris Pasternak cũng được nhắc đến với không ít những lời ngợi ca: “Pasternak được biết đến trước hết là một nhà thơ Xô Viết hàng đầu [22, tr.318]

và “cuốn tiểu thuyết quan trọng nhất của cuộc đời ông là Bác sĩ Zhivago, tác phẩm

tiếp nối truyền thống của nền tiểu thuyết sử thi Nga vĩ đại” [22, tr.319] Ở tuyển tập này, tác giả chú trọng đi vào giới thiệu Pasternak ở phương diện thi ca, những

nghiên cứu về văn xuôi nói riêng và tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago chưa thật sự được

chú trọng

Thời gian gần đây, tác giả Đỗ Hải Phong trong cuốn Giáo trình văn học Nga

do nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành năm 2011, đã bổ sung cái tên Pasternak vào danh sách những nhà thơ, nhà văn Xô Viết nổi tiếng Trong các giáo

trình văn học Nga trước đây, cái tên Boris Pasternak chưa được nhắc đến thì ở công trình này trong phần “Văn học giai đoạn sau 1917” B Pasternak - “nhà thơ đồng thời là một cây bút văn xuôi xuất sắc” [28, tr.19], là một trong những tên tuổi sáng

giá Người biên soạn đã tóm tắt nội dung của Bác sĩ Zhivago giúp người đọc nắm

bắt tác phẩm một cách dễ dàng Ở khía cạnh nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết, tác giả

cũng nhấn mạnh: “Bác sĩ Zhivago thấm đượm chất trữ tình, suy tưởng” [28, tr.21

Công trình mang tính khái quát về Pasternak phải kể đến Boris Pasternak, con người và tác phẩm do nhà xuất bản Hồ Chí Minh ấn hành năm 1988 Cuốn sách

gồm sáu phần, trong đó ngoài phần giới thiệu các tác phẩm nổi bật của Boris Pasternak, một phần riêng được dùng để giới thiệu về Boris Pasternak, quá trình

sáng tác tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, các sự kiện chính trị liên quan đến tác phẩm

Cuốn sách này là một định hướng quan trọng giúp chúng tôi có cơ sở để đi vào

nghiên cứu những đặc sắc nghệ thuật trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago

Các công trình, bài viết khác về sự nghiệp sáng tác của Pasternak cũng chỉ

mới dừng lại ở tính chất giới thiệu, định hình, phê bình Trong cuốn, 103 nhà văn đoạt giải Nobel (1901 – 2006) do Đoàn Tử Huyến chủ biên và Nguyễn Viết Thắng

biên soạn do nhà xuất bản Lao động ấn hành năm 2007, các nhà biên soạn khẳng định rằng Pasternak vinh dự là người Nga thứ hai được trao giải Nobel Văn học vì

“những thành tựu lớn lao ông đã đạt được trong nền thi ca trữ tình hiện đại, cũng như vì công lao tiếp nối các truyền thống của nền tiểu thuyết sử thi Nga vĩ đại, mà

nổi bật nhất là Bác sĩ Zhivago – một trong những cuốn tiểu thuyết Nga hiện đại

được đọc nhiều nhất ở nước ngoài” [20, tr.111] Có thể nói bài viết về B Pasternak

chỉ mới bước đầu đề cập đến giá trị của tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, chưa đi vào khai

thác khía cạnh cụ thể nào của tác phẩm

Trong cuốn Tác gia tác phẩm văn học nước ngoài trong nhà trường do Lưu

Đức Trung chủ biên, nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 2003, Phạm Gia Lâm đã

nhấn mạnh rằng: Bác sĩ Zhivago là tiểu thuyết duy nhất nhưng có giá trị to lớn,

khẳng định Pasternak là “một tài năng lớn, một nhân cách lớn ngay cả trong hoàn cảnh bi đát” [38, tr.364] Cũng trong cuốn sách này, Hà Thị Hòa với bài viết “Bác sĩ

Zivagô” đã giới thiệu nội dung cơ bản của tiểu thuyết, bên cạnh đó còn khẳng định những đóng góp quan trọng của Pasternak vào kho tàng văn học Nga nói riêng và văn học thế giới nói chung: “Thông qua số phận tình yêu của Zivagô và Lara, B Paxtecnăc đã tái hiện nước Nga bốn mươi năm đồng thời bộc lộ thành thực những quan điểm cá nhân của ông về nhiều vấn đề lớn lao của nhân loại: Phúc âm, nghệ

thuật, số phận con người” [38, tr.40] Hà Thị Hòa cũng nhấn mạnh tiểu thuyết Bác

sĩ Zhivago có nhiều đặc điểm nghệ thuật sinh động làm nên giá trị cho nền văn học

Nga thế kỷ XX

Trong cuốn Tự sự học – Một số vấn đề Lý luận và lịch sử do Trần Đình Sử chủ biên, nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành năm 2004, với bài viết Những so sánh trong nghệ thuật tự sự của B Paxternak qua tiểu thuyết “Bác sĩ Jvagô” Hà

Thị Hòa đã khẳng định tài năng của Pasternak, thành công của cuốn tiểu thuyết trên nhiều phương diện: “Sự độc đáo trong bác sĩ jvagô, cuốn tiểu thuyết từng đem đến

cả vinh quang và bất hạnh cho thiên tài thi ca Nga thế kỷ XX – Pasternak thể hiện không phải chỉ ở những quan điểm tư tưởng cá nhân, ở cấu trúc đặc biệt của hình tượng nhân vật trung tâm, ở sự tổ chức kết cấu tác phẩm mà còn ở giọng văn kì lạ của nó” [31, tr.446]

Đặc biệt ở công trình Văn học thế giới hiện đại, trong tiểu phần “Thời kết

hoa” của phần “Văn học Liên Sô” do An Tiêm tổng hợp đã nhấn mạnh: “những năm gần đây đã mục kích nhiều tác phẩm xuất hiện, trong Bác sĩ Zhivago (1958) của B Pasternak ta tìm thấy bên cạnh những trang thi vị đẹp đẽ một kĩ thuật khá cổ điển nhưng lại tạo cho tác giả một địa vị riêng biệt trong văn học Sô Viết” [33,

tr.328] Tác giả bài viết cũng có sự so sánh ngôn ngữ thơ trong Bác sĩ Zhivago với

các tác phẩm thơ trước đó: “trong phần cuối tiểu thuyết lại có thêm những câu thơ, bài thơ (…) đã giữ được cái vẻ đẹp đầy cám dỗ của những tác phẩm trước” [33, tr.329] Như vậy, Pasternak biết cách tận dụng thế mạnh của mình – tài năng thơ ca

phong phú, vận dụng vào trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, chính điều này đã góp phần không nhỏ mang lại thành công về mặt nghệ thuật cho cuốn tiểu thuyết của ông

Tiếp nối các công trình nghiên cứu đã có để làm nền tảng, chúng tôi không thể không đề cập đến các công trình nghiên cứu là các luận văn Trong luận văn tiến

sĩ nghiên cứu về Cái ngẫu nhiên trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của Boris Pasternak

Hà Thị Hòa đã nhấn mạnh yếu tố ngẫu nhiên là một trong những phương thức làm nên

thành công cho tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago

Trong luận văn thạc sĩ Thế giới nhân vật trong Bác sĩ Zhivago của B Pasternak của Chu Khánh Ly, người viết đã hệ thống rất chi tiết về các kiểu loại

nhân vật, làm nổi lên hình tượng của các nhân vật chính vốn là những tri thức trong

xã hội Nga lúc bấy giờ; mỗi nhân vật mang những nét tính cách riêng với vẻ đẹp tâm hồn riêng, qua đó khẳng định tài năng xây dựng nhân vật của Pasternak Chi

tiết hơn đề tài của Chu Khánh Ly, khóa luận tốt nghiệp với đề tài Hình tượng người tri thức Nga qua tác phẩm Bác sĩ Zhivago của Boris Baternak, tác giả Nguyễn Thị

Phương Thảo, sinh viên trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, đã tập trung

đi sâu vào nghiên cứu về hình tượng những tri thức Nga, đây đồng thời là những nhân vật trung tâm của cuốn tiểu thuyết này, người viết cũng cho rằng các biện pháp nghệ thuật khác nhau đã làm nên thành công cho nghệ thuật xây dựng nhân

vật nói riêng và nghệ thuật của toàn bộ tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago

Như vậy, việc nghiên cứu về Pasternak ngày càng trở nên sâu sắc, có những phát hiện khá bất ngờ và chính xác Tuy nhiên nếu nhìn một cách khái quát, các nhà nghiên cứu vẫn chưa đi sâu vào phân tích làm sáng rõ những đặc sắc nghệ thuật

trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago Do đó, chúng tôi rất mong có thể đi tiếp con đường của các nhà nghiên cứu để làm rõ vấn đề: Đặc sắc nghệ thuật trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của Boris Pasternak

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi trong khóa luận này là: Đặc sắc nghệ thuật tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của Boris Pasternak

* Phạm vi nghiên cứu

Với khóa luận này, phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là cuốn tiểu thuyết Bác

sĩ Zhivago bản dịch của Lê Khánh Trường do nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành năm

2004

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng phối hợp một số phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nêu vấn đề

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp so sánh

5 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phần nội dung gồm có ba chương:

Chương Một: Cách thức tổ chức không – thời gian nghệ thuật

Chương Hai: Những sáng tạo trong ngôn ngữ và giọng điệu

Chương Ba: Những đặc sắc trong kết cấu

Ngoài ra khóa luận còn có phần phụ lục

Chương Một CÁCH THỨC TỔ CHỨC KHễNG – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

Bakhtin - nhà khoa học nhõn văn lỗi lạc người Nga trong cụng trỡnh nghiờn

cứu nổi tiếng Tiểu thuyết như một thể loại văn học đó nhận định: “Tiểu thuyết là thể

loại văn chương duy nhất đang biến chuyển và chưa định hỡnh (…) Nũng cốt thể loại của tiểu thuyết chưa hề rắn lại và chỳng ta chưa thể dự đoỏn được hết những

khả năng uyển chuyển của nú” [3, tr.25]

Luận giải cho điều này, Bakhtin viết: “Đú là thể loại duy nhất nảy sinh và được nuụi dưỡng bởi thời đại mới của lịch sử thế giới và vỡ thế mà thõn thuộc sõu sắc với thời đại ấy, trong khi đú thỡ cỏc thể loại lớn khỏc chỉ được thời đại mới kế

thừa ở dạng đó hoàn tất (…) do đú nú phản ỏnh sõu sắc hơn, cơ bản hơn, nhạy bộn

hơn bản thõn hiện thực” [3, tr.25] Từ những điều trờn chỳng ta nhận thấy, mỗi tiểu

thuyết là một thế giới nghệ thuật Vỡ vậy, khi thế giới ấy luụn trong trạng thỏi biến đổi, thỡ từng thành tố trong nú cũng luụn tiềm tàng khả năng cỏch tõn Và thành tố

“khụng – thời gian” khụng ngoại lệ Ở tiểu thuyết Bỏc sĩ Zhivago, nhà văn Boris

Pasternak đó cú nhiều cố gắng để xõy dựng một khụng – thời gian nghệ thuật đặc sắc làm nền thể hiện chủ đề tư tưởng cho tỏc phẩm của mỡnh

Trong tác phẩm văn học, không gian và thời gian nghệ thuật là những đại l-ợng khụng tồn tại độc lập, riêng lẻ, giữa chỳng luụn cú mối quan hệ tương quan, thống nhất với nhau Để thuận tiện cho việc phõn tớch, chỳng tụi tạm thời chia khụng – thời gian nghệ thuật thành hai thành tố riờng, mong cú thể khỏm phỏ chỳng một cỏch toàn diện và sõu sắc

1.1 Những bối cảnh khụng gian

1.1.1 Khụng gian chiến trường ngột ngạt, bi thương

Trong nhiều tỏc phẩm văn học, nhắc đến khụng gian chiến trường người ta thường nghĩ ngay đến sự hỗn loạn, hoang tàn, người chết đầy rẫy, cảnh bi thương

tang túc bao trựm, tiểu thuyết Bỏc sĩ Zhivago của Pasternak cũng khụng ngoại lệ,

tuy nhiờn người đọc lại tỡm thấy trong tỏc phẩm này nhiều nột riờng trong cỏch nhà

văn xây dựng không gian chiến trường Cụ thể, tác giả không chú trọng xây dựng không gian chiến trường nơi diễn ra các trận đánh giữa quân Nga và kẻ thù mà ông chú trọng vào việc miêu tả không gian bên lề cuộc chiến Đó là những nơi cách xa chiến trường gần trăm dặm: “cái làng nọ ở gần nơi đây, chỉ cách độ hai mươi hai mươi lăm dặm gì đó Thực ra phải lặn lội hơn tám chục dặm mới đến được” [27, tr.178] Do đó, dẫu chưa đi sâu vào trung tâm vùng chiến giữa quân Áo và quân Nga, nơi bác sĩ Zhivago đang phục vụ song người đọc vẫn cảm nhận được sự ác liệt của cuộc chiến: “phía bên trái chân trời dội lên những tiếng nổ ầm ầm, vang rền, ghê sợ” [27, tr 178] Đây là dấu hiệu cho thấy cuộc chiến đang trong thời kì căng thẳng, diễn biến phức tạp Hậu quả là những nơi cuộc chiến đi qua không thoát khỏi cảnh đổ nát, trống trải Có lẽ vì thế mà dù là ở rừng núi, làng quê hay thành phố, những không gian này đều phải chịu cảnh tàn phá của chiến tranh và con người phải sống trong cảnh ngột ngạt, nơm nớp lo sợ phải bỏ nơi chôn nhau cắt rốn tìm đến những nơi không có sự tác động của chiến tranh: “một số làng, dân chúng đã bỏ đi hết, ở một số làng khác, người ta ẩn trong những cái hầm đào sâu xuống đất Làng xóm hóa thành những đống rác và gạch vụn xếp thành dãy dài thay thế những ngôi nhà thuở nào Có thể đưa mắt nhìn khắp làng, từ đầu này đến đầu kia, từ xóm này đến xóm kia như nhìn một hoang mạc không một bóng cây” [27, tr.178] Chiến tranh chưa dừng lại, nó vẫn tiếp tục và hằng ngày vẫn gieo tai họa xuống cuộc sống của tất cả người dân Nga vô tội Ở những nơi vừa trải qua cuộc chiến, mùi hôi thối bao trùm trên diện rộng, không ai có thể chịu đựng được: “mùi lờ lợ, nhạt và lợm

như mùi chuột” [27, tr.185] Zhivago đã giải thích cho Misa, người bạn thân đến

thăm anh hiểu đó là mùi của một loại cây trong rừng: “Đó là mùi cây gai Ở đây nhiều ruộng gai lắm Bản thân cây gai cũng đã có mùi xác chết, dai dẳng khó chịu” [27, tr 185] Nếu chỉ đơn thuần là vậy thì nó đã không làm Misa cảm thấy ghê sợ bởi đó còn là mùi xác chết của binh sĩ: “Hơn nữa trong khu vực chiến sự, có những người lính bị chết nằm giữa đám cây gai, lúc xác bị rữa mới phát hiện ra Ở đây chỗ

nào cũng có mùi xác chết, đó là điều dĩ nhiên thôi” [27, tr.185] Đây là hiện thực

của cuộc chiến, Pasternak đã không né tránh khi đề cập về nó Vốn dĩ nói đến chiến

tranh là nói đến sự tàn sát với bao nỗi mất mát, đau thương, rất nhiều chiến sĩ bị thương chưa được chữa trị: “Cạnh đường có mấy binh sĩ trẻ tuổi, vẻ mệt mỏi, người đầy bụi cát, áo ướt đẫm mồ hôi dính vào vai và ngực, nằm sấp hoặc nằm ngửa trên mặt đất…” [27, tr.186] Chiến trường, nơi cái chết luôn thường trực, nó là mối đe dọa của tất cả mọi người, cả những chiến sĩ đang chiến đấu trên mặt trận và ngay cả những người dân bình thường sống trong vùng chiến Không gian chiến trường ở đây bị thu hẹp lại, chúng ta nhìn thấy sự ảm đạm, xơ xác ở mọi nơi, chiến tranh cướp đi sự bình yên trước đó, nhiều nơi sự sống đã bị hủy diệt

Trong Bác sĩ Zhivago ngoài không gian bên lề cuộc chiến, Pasternak còn tập

trung thể hiện rõ không gian chiến trường khi cuộc chiến đã qua đi Như vậy, chỉ vài nét phác họa Pasternak đã mở ra trước mắt chúng ta cảnh tan hoang đến trơ trụi của một vùng vừa trải qua những trận đánh ác liệt: “Ngày hôm sau, tàu chạy chậm như sên; sợ trật bánh vì đường ray bị tuyết phủ, chưa được dọn sạch Nó đỗ lại ở một khu vực hoang vắng, từng là nơi có người sinh sống, bây giờ phải một lúc lâu người ta mới nhận ra vết tích của một nhà ga bị thiêu huỷ” [27, tr.354] chẳng còn gì sót lại, cái còn lại là sự xơ xác của cảnh vật, sự vắng bóng con người

Hay như khi Zhivago từ trại Varưkinô trở về Matxcơva, cuộc chiến đã kết thúc, đây là thời kì chính sách kinh tế mới, chặng đường cuối gần tới Matxcơva không gian một thời là chiến trường cũng không có sự thay đổi khả quan hơn:

“Cảnh tượng các làng mạc chàng đi bộ qua cũng không khá hơn những gì chàng thấy ở Sibia và vùng Ural trong cuộc chạy trốn khỏi khu du kích…Một nửa số làng xóm chàng đi qua hoang vắng như vừa trải qua trận càn quét của quân địch, ruộng

đồng bị bỏ hoang hoặc không ai thu hoạch mùa màng” [27, tr.727] Mặt khác, sự so

sánh không gian làng mạc trước và sau khi trải qua cuộc chiến càng làm nổi bật mức độ tàn phá nghiêm trọng mà cuộc chiến tranh gây ra: “Trước khi bị cháy, nhà cửa chỉ được dựng thành một dãy, nhìn qua đường, ra phía sông Chỉ còn lại một vài nhà, song cũng bị cháy sém bên ngoài Và cũng chẳng có ai ở Những ngôi nhà khác chỉ còn là những đống than với bộ khung lò sưởi đen thui chĩa lên trời” [27, tr.729] Cảnh tượng ở các nơi là như nhau, chiến tranh qua đi, sự sống cũng không thể bắt

đầu lại ngay tức khắc, những nơi trước kia là chiến trường giờ đây lại yên ắng đến ghê sợ chính vì thế mà Zhivago cảm thấy: “ruộng đồng côi cút vì vắng bóng người,

như bị phó mặc cho quỷ dữ” [27, tr.729] và chàng cảm tưởng rằng “ruộng đang lâm bệnh nặng, trong cơn sốt mê man” [27, tr.729] Với tất cả những gì mà Pasternak

xây dựng về không gian chiến trường, người đọc phần nào có thể hình dung và có cái nhìn đúng đắn về chiến tranh từ đó lên tiếng bảo vệ hòa bình, đem lại cuộc sống bình yên, tốt đẹp cho con người

Như vậy, Pasternak không chú trọng xây dựng không gian chiến trường nơi cuộc chiến mặt đối mặt giữa kẻ thù và quân Nga đang diễn ra, thay vào đó tác giả lại chú trọng xây dựng không gian bên lề cuộc chiến cũng như xây dựng không gian chiến trường khi cuộc chiến đã kết thúc Điều này không làm thuyên giảm hiệu quả biểu đạt mà nhà văn muốn thể hiện, ngược lại nó vẫn làm người đọc cảm nhận được

sự khốc liệt về những cuộc chiến tranh đang diễn ra trên đất Nga Đây là nét độc

đáo trong cách xây dựng không gian chiến trường ở tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của

Boris Pasternak

1.1.2 Không gian bệnh viện chật chội, tù túng

Ở tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của B Pasternak, chúng ta bắt gặp ở đó muôn

mặt cuộc sống thường nhật, nó hiện lên gần gũi với nhiều dáng vẻ khác nhau Điều đặc biệt, nhà văn đã chuyển tải được tư tưởng, quan điểm nghệ thuật của mình khi tập trung xây dựng không gian bệnh viện Với cách thể hiện không gian này, Pasternak đã kéo gần khoảng cách giữa văn học với cuộc sống, kéo con người lại gần nhau hơn

Không gian bệnh viện chúng ta bắt gặp trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago đó là

những không gian nhỏ bé, chật hẹp, tù túng và không kém phần ngột ngạt Không gian đó nay càng chật hẹp hơn bởi số lượng thương binh tăng lên sau mỗi trận chiến: “Các bệnh viện ở đây đều chật ních, nhất là sau chiến dịch Lutski Hiện nay người ta phải đặt thương binh nằm cả ở các sàn cầu thang và ngoài hành hành lang Tình trạng chen chúc ở các bệnh viện thành phố cũng bắt đầu lan tới cả các bệnh

viện phụ sản” [27, tr.165] Chỉ vài nét phác họa, Pasternak đã giúp người đọc có cái

nhìn khái quát về cuộc chiến tranh đang diễn ra, đây là thời điểm quân cách mạng phải chiến đấu quyết liệt với kẻ thù Đối với mỗi chiến sĩ cái chết như ngọn đèn trước gió, họ không thể đoán trước được điều gì; sự sống vốn mỏng manh, đối diện với những thương tật vĩnh viễn không làm họ ngạc nhiên nữa, những con người ấy không còn cách nào khác phải tham gia vào cuộc chiến và chiến đấu cho đến sức lực cuối cùng Những thương binh đang điều trị tại các bệnh viện, ai trong số họ sẽ may mắn thoát khỏi nanh vuốt của tử thần, níu giữ được sự sống? Thật khó để trả lời Bệnh viện đã làm tất cả những gì có thể để chữa trị cho các chiến sĩ bị thương, thế nhưng hiện tại các bệnh biện đã ở trong tình trạng “quá tải”, ở đó không còn đủ chỗ để chăm sóc và cứu chữa những chiến sĩ nữa

Không gian bệnh viện được Pasternak miêu tả cận cảnh với bao sự ngột ngạt, bẩn thỉu, ruồi bay từng đàn bao trùm cả không gian đó: “Đơn vị quân y gồm bệnh viện và các bộ phận phụ thuộc, nằm rải rác trong một cái làng may mắn còn được

an toàn Những ngôi nhà làm theo kiểu miền Tây, có những cửa sổ hẹp, nhiều cánh chạy dài suốt dọc tường, vẫn còn nguyên vẹn cả Lúc ấy, đang là những ngày đầu thu nắng vàng oi bức Ban ngày các bác sĩ và sĩ quan mở toang các cửa sổ là luôn tay giết ruồi Ruồi bay từng đàn đen đen, bò trên bậu cửa sổ và trên trần nhà thấp quét vôi trắng” [27, tr.184] Thể hiện điều này Pasternak muốn nhấn mạnh đến sự bẩn thỉu, ngột ngạt ở những bệnh viện, nó hoàn toàn không phù hợp làm nơi điều trị cho các thương binh nhưng đây lại là thực tế phổ biến trong hầu hết những bệnh viện trong chiến tranh, những chiến sĩ bị thương phải tìm cách thích nghi thay vì khó chịu và bực tức

Ngoài ra, Pasternak không ấn định không gian bệnh viện tại một địa điểm cụ thể Xây dựng không gian bệnh viện, nhà văn đã xoáy sâu vào tính chân thực vốn có của nó tại nhiều địa điểm khác nhau Đó là không gian với những cảnh tượng bề bộn: “Chàng đến phòng bác sĩ điều trị, một gian phòng bị gọi là tửu quán và hố rác, bởi lẽ từ khi bệnh viện phải nhận quá nhiều bệnh nhân, không còn chỗ nào nữa, mọi người cứ tới đây mà cởi áo khoác, trút giầy guốc, bỏ quên đủ thứ mang từ chỗ khác tới, vứt các mẩu thuốc lá và giấy vụn” [27, tr.168] Chính ý thức của con người đã

làm cho không gian bệnh viện trở nên tệ hại hơn Nhìn nhận vào sự thật, viết những

điều mình nhìn thấy, đó là điều làm nên giá trị vĩnh hằng cho cuốn tiểu thuyết Bác

sĩ Zhivago

Bệnh viện xuất hiện ngày càng nhiều, ở những nơi có thương binh, nơi có người bị thương, nơi cuộc chiến đang diễn ra Thiết nghĩ, đây là sự bắt buộc của thời đại, bệnh viện được xây dựng đâu phải chỉ để chữa trị bệnh tật không thôi; sự gia tăng số lượng bệnh viện nó làm thành nỗi đau xót trong lòng người đọc Chiến tranh cướp đi sự nguyên vẹn hình hài mà tạo hóa đã ban tặng cho con người, cướp

đi sự sống vốn đã rất mỏng manh của mỗi người, chúng ta mong muốn điều gì ở mỗi cuộc chiến như vậy? Con người sinh ra đâu phải để tiêu diệt lẫn nhau để rồi phải chen chúc trong những bệnh viện chật hẹp, thiếu thốn tranh lấy từng cơ hội một để có được sự sống?

Không gian bệnh viện vốn tù túng là vậy nhưng trong những không gian đó những bác sĩ vẫn mong muốn nghiên cứu để tìm ra những giải pháp, phương thức điều trị tốt nhất để cứu chữa cho con người Chính vì thế mà sau khi trở về với gia đình, về với mẹ con Tônia ở Matxcơva, Zhivago làm việc trở lại tại bệnh viện cũ:

“Chàng đã trở lại làm việc ở bệnh viện cũ của mình Với nơi làm việc quen thuộc này, mọi thứ vẫn không mấy thay đổi và để làm việc Zhivago phải bắt tay vào dọn dẹp một vài thứ để có thể có một không gian làm việt tốt hơn: “Chàng dọn dẹp được một chỗ ngồi giữa những chồng giấy in sẵn đủ cỡ đủ kiểu, cao sừng sững trước mặt

và hai bên” và tại đây, Zhivago tiếp tục nghiên cứu: “anh ghi chép định kỳ dành cho các công trình nghiên cứu y học của mình” [27, tr.290] Người đọc cảm nhận được tài năng, lương tâm và trách nhiệm nghề nghiệp của bác sĩ Zhivago, chàng đã không ngừng nghiên cứu mong tìm ra những phương thức chữa trị hiệu quả Với Zhivago còn gì may mắn và hạnh phúc hơn khi có những giây phút bình yên bên gia đình và được làm công việc mình thích: “Cái gì có thể cao đẹp hơn sự bình yên trong gia

đình và công việc? Những thứ còn lại không thuộc quyền lực của chúng ta” [27,

tr.266] Cuộc chiến đến, không mang đến gì ngoài đau thương, chia ly và bất hạnh; mỗi người có cách đối diện khác nhau: “Một số vị tưởng có thể đi lánh nạn ở miền

Nam, ở Kavkaz, họ còn tìm cách lánh đi xa hơn nữa” [27, tr.266] Zhivago đã không bỏ chạy, anh đã thích ứng với nó, anh ra trường và làm một bác sĩ như mong muốn trước đây của mình: “Đó không phải là lối ứng xử của anh Một người đàn ông đã trưởng thành phải cắn răn chia sẻ vận mệnh của Tổ quốc mình Đối với anh, điều đó rất hiển nhiên” [27, tr.266] Chính vì vậy mà không ít những độc giả sau khi

đọc Bác sĩ Zhivago trở nên yêu mến và thần tượng nhân vật này, họ không ngừng

phấn đấu để theo đuổi con đường cứu người, giúp những người chưa yêu quý cuộc sống biết trân trọng cuộc sống họ đang có, quý trọng từng giây phút được sống

Nhà văn đã mở ra trước mắt chúng ta hiện thực về những bệnh viện trên toàn đất nước Nga lúc bấy giờ, đó là những bệnh viện với không gian chật chội, lộn xộn

và tạm bợ Pasternak đã thể hiện được dụng ý của mình khi thông qua không gian bệnh viện một lần nữa nhấn mạnh sự khốc liệt của chiến tranh; gián tiếp lên án cuộc chiến tranh phi nghĩa, hủy hại sự sống của con người Qua cách xây dựng không

gian bệnh viện của Pasternak trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago để thấy được tác giả

đã có phát hiện mới trong cách xây dựng không gian bệnh viện nói riêng và không gian nghệ thuật nói chung

1.1.3 Không gian gia đình - tổ ấm bình yên, dung dị thời khói lửa

Phương Lựu đã từng nói: “Nghệ thuật là lĩnh vực của sự độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi người sáng tác phải có phong cách nổi bật, tức là có nét gì đó rất riêng, mới

lạ thể hiện trong các sáng tác của mình” [25, tr.239] Trong cách xây dựng không

gian gia đình, Pasternak đã biết cách tạo nên nét riêng và sự mới lạ để làm nên sự

đặc sắc cho cuốn tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của mình, qua đó bật lên những giá trị

tư tưởng, gửi gắm, truyền tải đến độc giả những ý nghĩa nhân sinh lớn lao

Trong hầu hết các tác phẩm viết về chiến tranh, khi xây dựng không gian gia đình nhiều tác giả thường tập trung vào những mái ấm gia đình bị chiến tranh tàn phá, những cảnh chia ly, tang tóc nhưng người đọc sẽ khó gặp một không gian

tương tự trong những trang văn miêu tả về không gian gia đình trong Bác sĩ Zhivago Nói cách khác, trong hoàn cảnh chiến tranh bom đạn người đọc vẫn có thể

tìm thấy một không gian gia đình bình yên với sự hiện diện của đông đủ các thành

viên trong gia đình, họ quây quần có những giây phút ý nghĩa bên nhau Chính điều này đã tạo bất ngờ cho người đọc Không gian gia đình đầm ấm, hạnh phúc, bình yên, hoàn toàn trái ngược với cảnh chiến trường ngột ngạt, đau thương; không gian bệnh viện chật chội, tù túng Nhà văn thể hiện không gian gia đình một cách giản dị, gắn nó với những sinh hoạt thường nhật của các thành viên trong gia đình bác sĩ Zhivago nhưng sao cảm động và ý nghĩa đến vậy: “Các buổi chiều tối mùa đông, chúng tôi được nghỉ ngơi Nhờ Samđeviatốp cung cấp dầu hỏa, chúng tôi quây quần bên ngọn đèn dầu Phụ nữ thì đan lát hay khâu vá, tôi hoặc giáo sư Grômêcô đọc

sách cho cả nhà nghe Lò sưởi đang cháy…” [27, tr.440] Không gian gia đình càng

ý nghĩa hơn khi tác giả thể hiện nó vào mùa đông lạnh giá, khi cuộc chiến tranh trong giai đoạn cao trào Ta tự hỏi, trong gian phòng nhỏ này, ánh đèn dầu chiếu sáng một vùng không gian mang lại không khí ấm áp cho căn phòng hay chính là niềm vui và hạnh phúc khi đông đủ những người trong gia đình ngồi lại, cùng nhau chuyện trò đã mang lại không khí ấm áp ấy? Ta nghi ngờ về sự bền vững của nó Liệu rằng nó kéo dài trong bao lâu? Đó là những khoảnh khắc hiếm hoi mà tất cả những thành viên trong gia đình Zhivago đều trân trọng Họ chậm rãi tận hưởng và cảm nhận trọn vẹn để nó không trôi qua vô nghĩa, họ làm tất cả những gì có thể để duy trì hạnh phúc thực tại: “Chúng tôi cứ đọc đi đọc lại “Êpghênhi Ônhêghin” và các bản trường ca Hôm qua Samđeviatốp tới, mang đến nhiều quà tặng Chúng tôi vừa ngồi uống trà, ăn bánh ngọt, vừa đàm đạo bất tận về nghệ thuật” [27, tr.442] Những thành viên trong gia đình Zhivago hầu hết là những trí thức, sau những công việc thường ngày, những lúc ở bên nhau, họ có dịp bàn luận về nghệ thuật, đời sống tinh thần được nâng cao Chúng ta phải thừa nhận đây là nét mới trong cách xây dựng không gian gia đình mà Pasternak đã thể hiện được

Ngoài ra, Zhivago còn có những giây phút ý nghĩa, hạnh phúc khi sống cùng hai mẹ con Lara Pasternak đã tập trung thể hiện rõ không gian gia đình bình yên của họ thật cảm động Nếu trước đây, khi Lara vẫn còn là một cô bé sống với mẹ và

em trai, ba người họ luôn bị ám ảnh bởi những ngày tháng chạy giặc, bởi những ngày sống trong sợ hãi khi ngôi nhà của họ nằm “trong vòng nguy hiểm”, bị vây

chặt bởi quân thù, phải sống và sinh hoạt trong khách sạn Sau đó, dù đã có sự thay đổi, họ tìm được căn hộ nhưng đó lại là khu vực “gớm ghiếc nhất ở Matxcơva với đám phu xe ngựa và các căn nhà lụp xụp, với những dãy phố đầy rẫy các ổ gái điếm” [27, tr.40] Hai chị em Lara không “lấy làm ngỡ ngàng phải sống trong những gian phòng bẩn thỉu, đầy rận rệp, đồ đạt sơ sài” [27, tr.40] Khi miêu tả không gian gia đình, Pasternak biết cách khai thác nó để làm điểm tựa tinh thần cho con người Nhà văn đã tập trung vào không gian những bữa ăn gia đình bởi tác giả biết đây chính là nơi các thành viên xum họp bên nhau, là nét điển hình của một gia đình êm ấm và hạnh phúc: “Bữa ăn trưa, được nấu luôn cho ba ngày, bằng số thực phẩm họ mang theo vừa bắt đầu dùng đến Lara dọn ra những món chưa từng thấy, súp khoai và thịt cừu chiên với khoai Katenka ngon miệng và cứ ăn tì tì, vừa ăn vừa cười đùa, sau đó no nê và mệt nhoài vì hơi ấm, nó trùm tấm khăn của mẹ mà ngủ say sưa trên đi-văng” [27, tr.675] Sự hồn nhiên vô tư của đứa trẻ, tiếng cười của trẻ thơ, đứa bé được sống trong vòng tay yêu thương với sự chăm sóc chu đáo của người mẹ, còn gì hạnh phúc hơn lúc này, có lẽ chính tác giả cũng bất ngờ với những

gì mình thể hiện, ông viết về nó với một sự trân trọng, ngưỡng mộ và khao khát

Bên cạnh đó, không gian gia đình còn được tô đậm bằng nhiều hoạt động khác nhau: “Đến cuối ngày, cả nhà đã tắm rửa thoải mái bằng sô nước nóng thừa lại sau khi giặt giũ Lara tắm cho Katenka Zhivago ngồi bên chiếc bàn kê cạnh cửa sổ với cảm giác sạch sẽ, nhẹ nhõm, chàng quay lưng về phía căn phòng, nơi Lara đang cho Katenka đi ngủ và xếp dọn giường nằm” [27, tr.679 – 680] Cách mạng là hoàn cảnh, là tình huống, nó có một độ căng cần thiết để nhân vật bộc lộ và trải nghiệm

Điểm căn bản của tác phẩm Bác sĩ Zhivago là không miêu tả các trận đánh mà chú

trọng đến tâm tư, ước vọng của con người trong chiến tranh Từ đây, những cảm xúc dồn nén hoặc vỡ òa được miêu tả trọn vẹn đã tạo được rung cảm từ phía người đọc

Gia đình bình yên là điều kiện để con người hướng đến những giá trị tinh thần khác, cụ thể ở đây nó khơi gợi nhu cầu cầm bút ở Zhivago: “Vẻ lộng lẫy của đêm đông băng giá thật là khó tả Tâm hồn Zhivago hết sức thanh thản Chàng trở

lại phũng làm việc ấm ỏp, sỏng ỏnh đốn và bắt đầu viết” [27, tr.680] Như vậy, khụng gian gia đỡnh Pasternak hướng đến khụng phải là khụng gian rộng lớn với đầy đủ những điều kiện sinh hoạt tốt nhất mà đú đơn giản chỉ là một mỏi ấm bỡnh yờn, giản dị, gắn với đời sống tinh thần của con người Nú đõu phải là mong ước của riờng một ai, đõy là ước muốn của tất cả mọi người cú mặt trờn trỏi đất này Một mong ước chớnh đỏng và thiết thực nhưng hiện tại sao nú lại xa vời đến vậy?

Sức hấp dẫn của tiểu thuyết Bỏc sĩ Zhivago là ở tình yêu th-ơng con ng-ời, là thái độ nâng niu những giá trị đớch thực của cuộc sống thực tại Một chỳt bỡnh yờn là điều vụ cựng ý nghĩa trong thời điểm này, đồng thời đú cũng là thông điệp mà Pasternak muốn nhắn gửi qua tỏc phẩm của mỡnh - chỳng ta phải biết trõn trọng cuộc sống thực tại, khụng gian ấm cỳng ấy sẽ bị mất đi lỳc nào khụng hay và khụng cú lý

do gỡ để chỳng ta sống hững hờ mà hơn hết phải tận hưởng và nõng niu, giữ gỡn từng khoảnh khắc đỏng giỏ ấy Con người cần cố gắng hiểu nhau hơn và núi khụng với chiến tranh, chỉ như vậy hạnh phỳc mới cú thể đến với chỳng ta, gia đỡnh của chỳng ta

Pasternak đó quan tõm và chỳ trọng đến những khụng gian hiện thực, ụng đó rất kỡ cụng để làm nờn sự khỏc biệt ở khụng gian gia đỡnh vốn đó rất quen thuộc, xuất hiện trong nhiều tỏc phẩm văn học Tỏc giả cũng khụng quỏ tụ vẽ và cỏch điệu

nú nhưng lại hộ mở cho người đọc rất nhiều cảm nhận thỳ vị về khụng gian này Rừ

ràng qua tiểu thuyết Bỏc sĩ Zhivago, tỏc giả đó đặt ra những vấn đề lớn lao, tỏc động

sõu sắc đến nhận thức của con người, buộc người đọc phải suy nghĩ về nú Thay vỡ chỉ ra nguyờn nhõn tỏc giả đó đặt ra mục tiờu để con người hướng đến và tất yếu họ phải tự suy nghĩ để tỡm ra đõu là biện phỏp hữu hiệu để cú thể cú được những điều tưởng chừng rất đơn giản đú

1.1.4 Khụng gian tõm lý - khung nền của những suy tư

Khụng gian tõm lý xuất hiện bờn trong nhõn vật; đú cú thể là những dũng hồi

ức triền miờn phủ đầy tõm trạng buồn vui, những ước mơ xa xăm, vẩn vơ hay

những trạng thỏi ỏm ảnh, mơ hồ mà nhõn vật khụng núi ra được Trong Bỏc sĩ

Zhivago, không gian tâm lý là môi trường để nhân vật suy tư Xây dựng không gian

tâm lý, Pasternak muốn cho nhân vật sống với chính mình, bộc lộ những suy nghĩ, cảm xúc thực sự trước những vấn đề không thể thổ lộ với bất kì ai

Nhà văn đã đi sâu khám phá không gian tâm lý của Lara qua đó có những phát hiện sâu sắc về nội tâm của nhân vật này Lara khi còn học trung học, nàng là một nữ sinh xinh đẹp được nhiều người yêu mến Bên ngoài Lara luôn tỏ ta bình tĩnh, mạnh mẽ nhưng ẩn chứa bên trong là một nội tâm phức tạp Lúc bị Cômarôpski cưỡng đoạt, nỗi sợ hãi xâm chiếm tâm hồn Lara, nàng không thể ngủ được, đây là trạng thái thường thấy ở những người bị tổn thương tinh thần: “Mọi người đã yên giấc Nàng lại rơi vào trạng thái sững sờ, bối rối Nàng gieo mình xuống chiếc ghế dựa trước bàn trang điểm của mẹ…Nàng ngồi trước gương mà chẳng nhìn thấy hình ảnh của mình trong gương Sau đó, nàng gục đầu trên đôi tay

đặt khoanh trên bàn” [27, tr.76] Trước hết nhà văn để Lara có những biểu hiện tâm

lý chung, thường thấy ở những cô gái tuổi mới lớn, luôn thích sự nâng niu, chiều chuộng nhưng nhà văn đã tạo được sự khác biệt khi để Lara nhận ra bản chất của những quan tâm từ tên luật sư mưu mô, xảo huyệt Cômarôpski, để rồi nàng tự đấu tranh với chính mình, rời xa tên luật sư xấu xa đó Chính vì thế mà trong suy tư của

Lara lúc này, nàng nhận thấy “cái hăng hái tinh quái của một nữ sinh tan biến trong

chốc lát Nỗi đau khổ nhức nhối và nỗi hoảng sợ trước chính bản thân mình thì

đọng lại ở nàng rất lâu” [27, tr.81] Phải là người phụ nữ có một tâm hồn trong sáng

mới có cảm nhận về nỗi đau tinh thần lớn đến vậy Tâm hồn Lara đã bị tổn thương, vấy bẩn; sự dằn vặt luôn hiện hữu trong tâm trí nàng Hơn ai hết, Lara ý thức được tất cả những điều đó và mạnh mẽ, quyết tâm để thoát ra: “Nàng nguyền rủa hắn, nàng căm thù hắn Ngày ngày nàng cứ điểm đi điểm lại trong óc các ý nghĩ ấy” [27, tr.80] Như vậy, nhà văn đã để cho nhân vật khoảng không gian riêng để bộc lộ các mặt đời sống tinh thần, nhờ đó người đọc có thể hiểu, dễ dàng cảm thông và yêu mến nhân vật này Lara đã đi đến quyết định tránh xa tên luật sư Cômarôpski để có được những giây phút bình yên, thanh thản Nàng đã tìm lại mình, gạt bỏ những tháng ngày sai lầm sang một bên để bước tiếp và tìm cho mình một cuộc sống tự do,

thoải mái, không bị ràng buộc hay lệ thuộc vào bất cứ ai hay bất cứ điều gì Chúng

ta nhận thấy sự tinh tế trong cách nhà văn xây dựng không gian tâm lý ở nhân vật Lara

Paternak cũng đã khá thành công khi miêu tả tâm lý của nhân vật Pasa, chồng Lara Sau khi Lara và Pasa ra trường, hai người kết hôn và có một cuộc sống gia đình đúng nghĩa Vợ chồng Pasa Antipop thu xếp cuộc sống ở Yuratin một cách

dễ dàng, vượt qua sự trông đợi Nhưng sự êm ấm đó diễn ra chưa được bao lâu bởi Lara luôn bị dằn vặt bởi cảm giác tội lỗi, mọi thứ nàng làm dường như chỉ để đền

bù cho Pasa Nó có chút gì đó không tự nhiên, ngày qua ngày nó trở thành rào cản ngăn cách tình cảm giữa đôi vợ chồng trẻ này Pasa sớm nhận ra điều này, chàng trở nên suy tư hơn, nhiều lúc không ngủ được, Pasa đối diện với những trăn trở trong

tâm hồn mình: “Pasa ngồi xuống chiếc thuyền úp ở sân, nhìn lên trời sao Những ý

nghĩ chứa chất trong lòng mấy năm qua bây giờ trỗi dậy mãnh liệt đến mức đáng

ngại” [12, tr.73] Bản thân chàng cũng cảm thấy có sự gượng gạo trong tình cảm vợ

chồng chàng, không hẳn là không yêu thương nhưng có cái gì đó vô hình làm cho tình cảm của họ không còn mặn nồng, thắm thiết như xưa: “Chàng thấy sớm muộn cũng phải nghĩ cho đến cùng, và tốt nhất là làm việc đó ngay hôm nay Không thể kéo dài tình trạng này được” [27, tr 173] Tác giả đã cho người đọc đọc thấy được từng diễn biến một trong trong tâm trí của Pasa, trước hết đó là những cảm nhận của chàng về cuộc sống hiện tại với không ít những hoài nghi: “Lẽ nào chàng không hiểu rằng nàng yêu không phải chàng, mà là nàng yêu cái nghĩa vụ cao quý của nàng đối với chàng, cái chiến công được hiện thân của nàng? Có gì giống nhau giữa cái sứ mệnh cao quý, đáng khen ấy với cuộc sống gia đình chân chính?” [27, tr.173] Vô số những câu hỏi hiện ra làm Pasa không thôi suy nghĩ, chàng đã nghĩ đến nó rất nhiều lần và lúc này đây chàng đã biết được lý do thật sự khiến cuộc sống

vợ chồng chàng ngày càng tẻ nhạt Pasa muốn thoát khỏi tình trạng này càng nhanh càng tốt, nhà văn để cho nhân vật tiếp tục suy nghĩ, đắn đo, cân nhắc: “Vậy phải làm gì trong trường hợp này? Giải thoát cho Lara và Katenka khỏi tình trạng giả dối

ấy chăng? Điều đó thậm chí còn quan trọng hơn việc tự giải thoát cho mình Đúng

rồi, nhưng bằng cách nào? Ly dị ư? Nhảy xuống sông tự vẫn ư? Chàng đâm ra bực tức - Hừ, chỉ nghĩ bậy Không đời nào mình hành động như thế Đã vậy, tại sao mình còn kể đến giải pháp hèn hạ đó, dù chỉ trong ý nghĩ?” [27, tr 173] Với không gian tâm lý tác giả xây dựng, chúng ta có thể biết được cả thái độ của nhân vật, Pasa tức giận vì dù đã suy nghĩ rất nhiều nhưng vẫn chưa thể đi đến quyết định cuối cùng

Không gian tâm lý trong Bác sĩ Zhivago được thể hiện sâu sắc khi có sự

tương hỗ với không gian bên ngoài, với cảnh vật xung quanh Nói cách khác, tác giả

đã để cho không gian bối cảnh và không gian tâm lý thiết lập mối quan hệ hai chiều, tương quan với nhau Không gian bối cảnh làm nền cho không gian tâm lý và ngược lại không gian tâm lý sẽ làm cho không gian bối cảnh cụ thể, sinh động, hấp dẫn Đây được xem là một nét mới trong cách xây dựng không gian tâm lý của Pasternak Trở lại với tâm trạng của Pasa, không gian bên ngoài đã tác động giúp

chàng nhanh chóng đưa ra quyết định: “Chàng nhìn lên trời như muốn hỏi ý kiến

các ngôi sao Các ngôi sao vẫn lấp lánh, từng chòm bay rải rác, to và nhỏ, màu xanh

lơ và ngũ sắc Bỗng dưng ánh sao bị lu mờ; một quãng sáng rực lên, chiếu vào sân, soi rõ chiếc thuyền chàng đang ngồi, dường như có ai đó tay vung ngọn đuốc chạy

từ ngoài đồng vào cổng Đó là chuyến tàu chở quân sang phía Tây, một trong vô số chuyến vẫn chạy qua đây từ năm ngoái, đang phả lên không trung những cụm khói

vàng pha ánh lửa đỏ rực” [27, tr.173] Khoảnh khắc này: “Pasa mỉm cười, đứng dậy

đi vào nhà ngủ Chàng đã tìm ra lối thoát hằng mong đợi” [27, tr.174] Pasa đã tìm cho mình một lối thoát phù hợp, anh cảm thấy phấn khởi và nhẹ nhõm, chính sự tác động của ngoại cảnh làm Zhivago không còn do dự, anh sẽ lên đường nhập ngũ và vào trường Võ bị Giờ đây không có lý do gì, cũng không ai có thể làm anh thay đổi quyết định này, kể cả Lara Đó là lý tưởng, hoài bão cả cuộc đời còn lại anh theo đuổi, Pasa không hối hận về quyết định lần này của mình

Đồng thời, Pasternak rất chú trọng xây dựng không gian tâm lý của nhân vật trung tâm - Zhivago Nhà văn luôn đi sâu khám phá những rung động nhỏ bé trong tâm hồn chàng Cùng với dòng chảy của thời gian, không gian tâm tưởng đang trôi

chảy trong tâm thức Zhivago Với những gì đang xảy ra xung quanh, chàng không

bỏ qua, ngược lại luôn lặng lẽ nghĩ suy bằng cách riêng của mình - đó là không gian của những nỗi đau, niềm hạnh phúc

Zhivago đang vui mừng, hạnh phúc với cuộc sống thực tại thì biến cố đến với gia đình nhỏ bé của chàng, bất lực vì không thể làm được gì, không thể chở che cho người mình yêu thương, Zhivago đã để Lara đi cùng Cômarôpski Nếu khi vui, niềm vui lên đến đỉnh điểm thì giờ đây nỗi đau, đau đến tận cùng Dẫu biết là Lara

xa chàng lần này là mãi mãi nhưng chàng vẫn không muốn chấp nhận sự thật này Trong tâm trí Zhivago, chàng vẫn mong Lara quay trở lại, chàng vẫn còn nuôi hi vọng, khi nhìn thấy chiếc xe ngựa chở mẹ con Lara đã đi rất xa thì chàng vẫn tự lừa dối mình: “Ôi lạy Chúa! Như người định trao nàng lại cho con thì phải? Có chuyện

gì đang xảy ra ở đằng ấy? Có chuyện gì đang diễn ra trong cái vệt sáng hoàng hôn

xa xa kia? Thế nghĩa là sao? Họ dừng lại để làm gì?” [27, tr.736] khiến nỗi đau trong lòng chàng càng tăng lên gấp bội Xót xa, cay đắng là cảm xúc của con người khi mất những thứ quan trọng có ý nghĩa lớn lao hoặc khi gặp nhiều bất hạnh trong cuộc sống; là cảm xúc của một ai đó tủi phận khi nghĩ đến hoàn cảnh thực tại,…thì chính lúc này, cảm xúc xót xa, cay đắng đang tràn ngập tâm trí Zhivago Zhivago ý thức anh sẽ mất Lara mãi mãi nhưng anh lại dặn lòng không đuổi theo để mang Lara quay trở lại Trong hoàn cảnh ấy, tác giả làm bật lên sự dứt khoát để Lara ra đi của Zhivago với mong muốn nàng sẽ hạnh phúc, để thấy được vẻ đẹp trong tâm hồn Zhivago Thông qua cách xây thể hiện không gian tâm lý, nhà văn đã thâm nhập vào thế giới tâm hồn các nhân vật để thấu hiểu, cảm thông và chia sẻ Đây quả là biệt tài của B Pasternak

Không gian trong tác phẩm là môi trường cho nhân vật hoạt động, thể hiện, chứng tỏ và khẳng định mình Trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, ngoài những không gian đời thực: Không gian chiến trường, không gian bệnh viện, không gian gia đình thì không gian tâm lý cũng được Pasternak đặc biệt chú trọng Nhà văn đã thể hiện

sự tinh tế của mình khi đi vào thể hiện một cách sâu sắc những thay đổi nhỏ trong tâm lý của các nhân vật: Lara, Pasa, Zhivago Qua đây khẳng định tài năng của tác

giả vốn có sở trường là làm thơ hơn là viết văn này Điều này lý giải tại sao tiểu

thuyết Bác sĩ Zhivago lại có sức lan tỏa sâu rộng và được đông đảo bạn đọc trên

khắp thế giới yêu thích

1.2 Đặc điểm của thời gian nghệ thuật

Cũng như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật cũng được Pasternak xây dựng với nhiều dụng ý, đây là một phương diện quan trọng góp phần làm nên

thành công về mặt nghệ thuật cho thiên tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago

1.2.1 Thời gian sự kiện - khoảng thời gian bao quát

Thời gian sự kiện ở đây chúng tôi muốn nói đến là thời gian sự kiện lịch sử, chủ yếu là những khoảng thời gian gắn với những chuyển biến về cuộc chiến tranh trên khắp các vùng lãnh thổ của Nga lúc bấy giờ Chịu sự chi phối của thời gian lịch

sử là những bước ngoặt quan trọng về cuộc đời các nhân vật

Chiến sự đang diễn ra trên khắp lãnh thổ của Nga, cuộc chiến tranh dai dẳng

kéo dài trong sự ngán ngẩm của tất cả mọi người, trong khoảng thời gian này có cả

chiến thắng và bắt đầu có nhiều thất bại, tác giả đã hệ thống diễn biến về cuộc chiến tranh đã và đang diễn ra bằng một sự tổng lược mang tính chất thâu tóm và tổng kết các sự kiện: “Từ ba hôm nay, thời tiết xấu đi Chiến tranh đã bước sang mùa thứ hai Sau những trận thắng lợi của năm thứ nhất, bắt đầu các thất bại Quân đoàn tám của tướng Bruxilov tập trung ở miền núi Karpat đã sẵn sàng từ trên núi đổ xuống, tràn sang Hungary Nhưng thay vì làm như vậy, họ lại rút lui theo các đơn vị khác

Xứ Galixi mà quân ta chiếm ngay từ mấy tháng đầu cuộc chiến, nay cũng phải bỏ” [27, tr.163] Ở đây, nhà văn không chỉ rõ thời gian cụ thể diễn ra các sự kiện, thay vào đó là sự tổng hợp kết quả của các sự kiện

Trong một khoảng thời gian với rất nhiều sự kiện chứa đựng trong nó, những

sự kiện này có tầm ảnh hưởng lớn lao đối với một đất nước thì chính nó đã tác động đến cuộc đời của các nhân vật Chúng ta nhận thấy có sự liên hệ giữa thời gian sự kiện lịch sử và những bước ngoặt trong cuộc đời mỗi nhân vật Cũng trong khoảng thời gian vừa đề cập ở trên, cậu bé Iuri Andrevich Zhivago trước đây nay đã trưởng thành và đã là một bác sĩ tài năng, được mọi người biết đến với tên gọi “Bác sĩ

Zhivago”, cái tên ngắn gọn, kèm với công việc mà Iuri theo đuổi và cái tên này đã theo Iuri suốt đời: “Iuri Andrevich Zhivago, người trước đây vẫn được gọi cậu là

anh Yuri, nay đã trở thành bác sĩ, được gọi là ông, và bác sĩ Zhivago” [27, tr.163]

Xây dựng thời gian sự kiện lịch sử, tác giả không nhằm mục đích chỉ rõ những thời điểm cụ thể về những diễn biến khác nhau cũng như không nêu chi tiết

về những gì đang diễn ra trên khắp các chiến trường và mặt trận Nga, khoảng thời gian chỉ mang tính chất khơi gợi giúp người đọc có những định hướng từ đó dễ dàng hình dung về những thời điểm xảy ra sự kiện quan trọng đó Sự kiện lịch sử

trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago mà nhà văn đề cập có nhiệm vụ làm bối cảnh,

không nhằm mục đích cung cấp thời gian như trong các tác phẩm văn học sử trước đây Chính vì thế, người đọc phải tự tìm hiểu nếu muốn biết chi tiết và tường tận về

nó Đồng thời qua đó, tác giả muốn người đọc hướng đến cách ứng xử của mỗi nhân vật trong khoảng thời gian mà tác giả đề cập

Nhìn một cách khái quát, Bác sĩ Zhivago là một tác phẩm lớn, dài hơi về đề tài thân phận và tình yêu của con người trong thời kì chiến tranh khói lửa Cuộc chiến vẫn đang tiếp diễn với nhiều diễn biến phức tạp, Pasternak đã phác họa một nước Nga triền miên trong bom đạn chiến tranh, đói khổ thời kỳ 1903-1929 với những con người mang tâm thức lưu đày trên chính quê hương mình Họ là những trí thức trẻ, họ có ước mơ hoài bão và khát vọng Họ tin với nhiệt huyết của tuổi trẻ, tài năng và quyết tâm, họ sẽ làm được nhiều thứ, có trong tay những gì họ muốn

Họ khao khát, ước mơ tham gia và làm nên những chiến lớn lao và đem lại vinh quan cho dân tộc Pasa đã lên đường tham gia vào cuộc chiến, anh quyết tâm tham gia vào cuộc chiến, ra chiến trường, những lời van nài của Lara không thay đổi được quyết định của anh Khi Pasa đã là chiến sĩ ngoài mặt trận, đôi vợ chồng trẻ vẫn thư từ thường xuyên cho nhau Chiến tranh diễn biến phức tạp, Lara không còn nhận được tin tức của Pasa: "Đến mùa thu, cuộc tấn công tạm ngừng, bộ đội trụ lại trong chiến hào Nhưng Pasa thì vẫn biệt tăm tin tức” [27, tr.176], nàng quyết định theo học lớp y tá và thi lấy bằng ở quân y viện đóng gần nhà để có thể ra chiến trường tìm người chồng của mình: “Từ lúc chiến tranh nổ ra, cũng như nhiều phụ

nữ có thiện tâm trong vùng, mỗi khi có giờ rảnh rỗi, Lara lại tới giúp việc ở quân y viện đóng tại Yuratin Nàng chăm chỉ học theo lớp y tá và đã thi lấy bằng ở quân y viện đó” [27, tr.176], Lara giờ đây đã là một y tá

Pasa vẫn biệt tăm tin tức, những lá thư Lara gửi ra chiến trường không có thư trả lời, Lara chưa biết tin gì về chồng mình, nàng vẫn chờ đợi từng ngày nhưng tất

cả đều vô vọng Phải là một phụ nữ mạnh mẽ và bản lĩnh nàng mới có quyết định ra chiến trường hỏi thăm tin tức về chồng mình Hoàn cảnh chiến tranh, buộc họ phải hành động, nghề y tá mà Lara theo học trong thời gian chờ tin tức của chồng là cơ duyên đưa Lara và Zhivago sau này lại gần nhau hơn Chính những khoảng thời gian này đã đánh dấu những bước ngoặt lớn trong cuộc đời của các nhân vật sau này

Bàn tiếp về thời gian sự kiện, chẳng hạn các cuộc bãi công xảy ra liên tiếp và ngày càng quy mô tại các đầu máy xe lửa ở Matxcơva, tác giả cũng không đề cập đến mốc thời gian cụ thể: “Mùa thu năm đó xảy ra các cuộc chống đối ở trung tâm hỏa xa Matxcơva Đường xe lửa Matxcơva – Cada bãi công (…)” [27, tr.47] Những “mùa thu năm đó”, “đầu mùa hè”, “giữa tháng bảy”, “vào tháng sáu”, “mấy ngày đó”,… tất cả những đại lượng chỉ thời gian này đều không cụ thể, nó làm người đọc không chú ý vào các sự kiện lịch sử, do đó cũng sẽ không có những nhầm lẫn cho người đọc

Như vậy, tác giả đã thay thế các khoảng thời gian thay cho các mốc thời gian khi đề cập đến các sự kiện chiến tranh Cách xây dựng thời gian nghệ thuật này giúp người đọc nắm những sự kiện một cách khái quát nhất Đồng thời, những khoảng thời gian sự kiện còn tác động đến các bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời nhân vật Đây là nét đặc biệt trong cách xây dựng thời gian sự kiện của nhà văn Pasternak

trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago

1.2.2 Dòng đời nhân vật - thời gian tuyến tính

Trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, dòng đời của mỗi nhân vật được tái hiện

liên tục, tiếp diễn từ quá khứ đến hiện tại, tương lai; thời gian không chồng chéo lên nhau mà được xây dựng tuyến tính

Tác giả đã thể hiện cuộc đời của bác sĩ Zhivago - nhân vật trung tâm của cuốn tiểu thuyết từ lúc còn là một cậu bé đến lúc trưởng thành, lúc có gia đình, khi

về già và cuối cùng kết thúc cuộc đời Dòng đời của nhân vật được tái hiện theo trật

tự trước sau, không có sự đan xen, đảo lộn Cụ thể, thuở nhỏ, Iuri sống trong gia đình không mấy hạnh phúc, bố thì bỏ đi, mẹ thì đau yếu liên miên và “thời niên thiếu của Iuri đã trôi qua trong cảnh nhốn nháo và thường xuyên chứa đựng những câu đố khó hiểu, những bàn tay xa lạ cứ thay nhau bế ẵm cậu” [27, tr.14] Sau khi

mẹ cậu qua đời, Iuri cùng người cậu của mình - Nicôlai Nicôlaiêvich Vêđeniapin, linh mục, triết gia đến sống với gia đình của Tônia - người sau này là vợ anh Từ đây Zhivago gắn bó với những con người trong gia đình Tônia, tất thảy họ đều yêu thương anh và không ngừng giúp đỡ động viên anh Zhivago ngày càng lớn khôn và theo học trường Y

Học xong đại học, Zhivago lấy Tônia, hai người có với nhau một đứa con Chiến tranh diễn ra quyết liệt, anh bị xung vào quân đội và làm bác sĩ quân y Đây

là khoảng thời gian mà tình cảm của anh và Lara đã nảy sinh Tuy nhiên, đó cũng chỉ là những tình cảm thoáng qua, mới chỉ là những ấn tượng ban đầu Khi cuộc chiến kết thúc, anh trở về với vợ con, với ngôi nhà thân thuộc, anh đã “cảm thấy nghẹn ngào và tim đập rộn lên khi chàng xuống xe, bước tới cửa chính và giật chuông” [27, tr.274] Trở lại công việc làm bác sĩ của mình, anh làm bác sỹ tại bệnh viện gần nhà nhưng lúc này không giống trước nữa Thời gian làm nhiều thứ đã thay đổi, tại đây đã có sự phân hóa thành hai phe rõ rệt, Zhivago trung lập Một bên thì xem chàng là “nhân vật nguy hiểm”, bên còn lại thì cho rằng chàng “chưa đủ Hồng” chính vì thế mà “Chàng chẳng ở phe này mà cũng không ở phe kia, đã rời bờ bên này nhưng chưa cập bến bờ bên kia, cứ lơ lửng giữa dòng” [27, tr.289] Chúng ta không thể gán cho Zhivago là người thiếu lập trường, không quyết đoán bởi thực tế trong xã hội hiện tại có rất nhiều người “đứng giữa dòng” như Zhivago Mọi thứ rồi cũng được sắp xếp đâu vào đấy Khoảng thời gian này, gia đình anh sống bình thường nhưng đến mùa đông mọi thứ trở nên khó khăn nhưng anh cũng như gia đình anh đã

vượt qua, làm được rất nhiều thứ có ý nghĩa để chống lại mùa đông khắc nghiệt, với chiến tranh và bệnh tật

Khi cùng gia đình rời Matxcơva về Uran để bắt đầu cuộc sống mới với những sinh hoạt bình thường, thời gian này tác được kéo dài bởi nhiều hoạt động khác nhau, anh làm việc và thu vét chu tất các công việc trong gia đình Một lần lên thư viện tỉnh học, tại đây Zhivago đã tình cờ gặp lại Lara, chính thời điểm này tình yêu nảy sinh giữa hai người Họ yêu nhau say đắm và không muốn rời nhau Zhivago đã về sống cùng mẹ con Lara Vốn là người có trách nhiệm, anh luôn phải dằng xé giữa bổn phận và tình yêu

Sau khi để Lara đi cùng Cômarôpski, chàng trải qua những ngày tháng đau buồn và dự định về Matxcơva Khoảng tám, chín năm cuối cùng của cuộc đời, chàng về tới Matxcơva Chàng cũng đã có thêm một người vợ thứ ba nữa Cứ nghĩ, hạnh phúc sẽ một lần nữa mỉm cười với Zhivago nhưng mọi thứ đến rồi qua mau Chàng chọn giải pháp xa gia đình để được tự do làm việc, có thời gian để sáng tác, chàng tìm được một chỗ ở tốt và quay trở lại làm bác sĩ nhờ vào sự giúp đỡ của người em cùng cha khác mẹ của mình - Epgrap Anđrêvich Zhivago Cuối cùng, chàng qua đời ở bến tàu, trên đường đi làm việc Cơn đau tim bất ngờ lấy đi sự sống của Zhivago

Nghề nghiệp gắn với cuộc đời Zhivago không chỉ là một bác sĩ mà còn là một nhà thơ và đây mới chính là ước mơ và công việc mà chàng suốt đời theo đuổi bên cạnh công việc làm bác sĩ của mình Để thể hiện điều này, tác giả cũng đã lần lượt trình bày niềm đam mê văn chương lúc còn nhỏ của Zhivago, những tác phẩm đầu tiên và những kinh nghiệm được rút ra khi anh đã có độ chín trong sáng tác và cho đến cuối đời anh vẫn không thôi sáng tạo nghệ thuật Làm việc được ít lâu, chàng “chuyển sang viết tác phẩm mới, say sưa với những ý đồ mới”, “chàng phác

ra trên giấy nháp các bài báo, tương tự những ghi chép vắn tắt thời kì chàng ở Varưkinô lần thứ nhất, và chàng viết từng khổ thơ chợt nảy ra, có khi là mấy câu

mở đầu, kết thúc hoặc ở giữa bài thơ, một cách lộn xộn, bất kể trình tự Đôi lúc chàng vất vả mới ghi kịp các tư tưởng dồn dập kéo đến, chỉ viết tắt hoặc viết chữ cái

đầu từ cho nhanh” [27, tr.794] Điều này tạo nên mâu thuẫn trong nhân vật giữa đòi hỏi, áp đặt của xã hội với sở nguyện, sở trường của cá nhân, tuy nhiên anh đã hài hòa giữa hai vấn đề này Tất cả những khía cạnh liên quan đến dòng đời Zhivago đều được thể hiện theo trật tự thời gian thông thường, thời gian vận động tuyến tính

Không chỉ ở nhân vật Zhivago mà các nhân vật khác trong Bác sĩ Zhivago

như Tônia, Lara và Pasa cũng không có sự thay đổi trong cách tái hiện dòng đời của các nhân vật này Có nhân vật trật tự tuyết tính được thể hiện từ lúc còn nhỏ đến khi kết thúc cuộc đời, chẳng hạn đó là cuộc đời của Zhivago, Pasa; cũng có khi tác giả dừng lại khi họ về già, đó là cuộc đời của Lara, Nica, Misa,…Nhưng do hạn chế về dung lượng, chúng tôi chỉ lấy thời gian về cuộc đời của Zhivago làm dẫn chứng tiêu biểu Rõ ràng, điều chúng ta nhận thấy ở đây, thời gian về dòng đời của các nhân vật là thời gian tuyến tính Từng chặng đường đời của nhân vật, có lúc được tái hiện một cách chậm rãi, rõ nét nhưng cũng có lúc nó được kể thoáng qua và tất cả các khoảng thời gian ấy hầu hết được sắp xếp theo logic của thời gian thực tế

Thời gian nghệ thuật đơn giản không phức tạp, dẫu là vậy nó vẫn tạo được những giá trị nghệ thuật lớn lao đủ để làm nên những ấn tượng trong lòng người đọc Người đọc không chỉ biết mà còn hiểu rõ về cuộc đời của các nhân vật một cách sâu sắc nhất

1.2.3 Thời gian trong mỗi cuộc hành trình - thời gian trải nghiệm

Xuyên suốt tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, Pasternak đã để cho nhân vật của

mình dịch chuyển giữa những vùng không gian khác nhau, qua đó xoáy sâu vào thời gian trong mỗi cuộc hành trình di chuyển giữa những vùng không gian đó Thời gian trong mỗi cuộc hành trình được xem là một phương diện đặc sắc trong thời gian nghệ thuật, Pasternak đã để thời gian trôi qua một cách chậm rãi, tạo điều kiện

để nhân vật suy tư, trải nghiệm Điều này có ảnh hưởng nhất định đến những giá trị sống của các nhân vật

Có thể nhận thấy, thời gian trong mỗi cuộc hành trình được tái hiện chậm rãi trên mức bình thường Đây hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên, mà ngược lại là sự tính toán có chủ ý của Pasternak Ông muốn cho nhân vật của mình có thể quan sát

kĩ càng về những nơi nhân vật của ông đi ngang qua và đặt chân đến, sự quan sát đó không phải mơ hồ mà phải cận cảnh, cụ thể và rõ nét Thời gian nghệ thuật chậm rãi làm tăng sức thuyết phục cho người đọc thay vì những thông tin mang tính phỏng đoán mà nhân vật nghe người khác kể lại

Đáng chú ý là cuộc hành trình bằng xe lửa của gia đình Zhivago gồm: Zhivago, Tônia, bố của Tônia và bé Xasa rời Matxcơva, về miền Uran, tới khu trại Varưkinô ở gần thành phố Iuratin Sau khi chuẩn bị đầy đủ mọi thứ, họ rời khỏi nhà lúc chớm bình minh vào một ngày tháng tư, khi mà tất cả những người trong khu phố vẫn chưa thức dậy và ngoài phố không một bóng người nhưng tại nhà ga đã đông đúc: “đoàn người xếp hàng dài dằng dặc, kéo sát nhau trong hai hàng rào chắn bằng gỗ” [27, tr.336] Rất nhiều người tập trung ở đây, đâu phải chỉ có gia đình Zhivago mới có quyết định ra đi Dường như ai ai cũng có cùng mong muốn tìm cho mình và gia đình mình một chốn bình yên dù nơi đó có thiếu thốn và họ sẽ phải đối diện với rất nhiều khó khăn, bù lại họ không còn phải trong trạng thái nơm nớp

lo sợ khi phải theo dõi những tin tức liên quan đến cuộc chiến

Thời gian trôi chậm rãi là dịp để tác giả ghi lại không gian náo nhiệt, đông đúc ở nhà ga: “Khi chuyến tàu không được báo trước ấy đã nối xong toa và đang chạy giật lùi từ xưởng đề-pô vào ga, tất cả đám đông phủ kín bãi cỏ lập tức kéo ùa

về phía đoàn tàu đang thong thả đi giật lùi kia (…) Họ xô đẩy nhau, người thì trèo lên chỗ đệm giữa hai toa và các bậc lên xuống, kẻ thì leo qua các cửa sổ, có người leo lên cả nóc tàu Trong chớp mắt, tàu chưa đỗ đã chật ních và lúc nó tới sân ga, thì

từ trên xuống dưới đã có từng chùm người bám xung quanh” [27, tr.244] Ở đây, thời gian và không gian luôn có sự gắn kết, tương hợp một cách logic, không gian ngày càng thu hẹp lại bởi những ồn ào, lộn xộn mà ta vẫn thấy ở tất cả các nhà ga trước khi xe lửa xuất phát: “Chỗ nào cũng nghe tiếng ồn ào, hát hỏng, chửi bới, chơi bài ầm ĩ ở mỗi ga, tiếng ồn ào bên trong lại phụ thêm tiếng huyên náo của dân chúng bên ngoài đang vây quanh đoàn tàu Những tiếng om sòm làm váng cả tai như một cơn bão biển” [27, tr.245] Sau một hồi chờ đợi và làm vô số những thủ tục rườm rà, đóng dấu công lệnh, gia đình bác sĩ đã yên vị trên toa thứ mười bốn trong

tổng số hai mươi ba toa: “Ở các ga xép, chuyến tàu dài những hai mươi ba toa này (gia đình Zhivago ngồi ở toa số mười bốn)…” Trên tàu có sự phân định rạch ròi về chất lượng giữa các toa Trong thời gian tàu chạy, mỗi người mang trong mình những suy nghĩ khác nhau, theo đuổi một ý nghĩ riêng; có người bình thản, dửng dưng, vô tư, không thiếu những con người rơi vào trạng thái lo lắng, sợ hãi Vẫn còn đó bao sự bất công, nó đang hiện hữu và vẫn tồn tại trong xã hội Nga thời bấy giờ

Khi “Tàu chạy đã ba ngày, song vẫn chưa xa Matxcơva là mấy Hai bên đường là cảnh mùa đông đơn điệu: đường ray, đồng ruộng, rừng cây, làng xóm - tất

cả đều chìm trong tuyết” [27, tr.339] Trong suốt thời gian ngồi xe lửa, sự ì ạch của chiếc xe lửa, thậm chí bị gián đoạn bởi điều kiện thời tiết khắc nghiệt và đây là cơ hội để nhân vật của ông có thể quan sát cụ thể về tất cả những vùng đất khác nhau nơi Zhivago đi qua

Mặt khác, khoảng thời gian tàu ngừng để khai thông tuyết trên đường ray để

có thể tiếp tục chặng hành trình tiếp theo, nó làm cho thời gian của cuộc hành trình vốn đã dài nay càng dài thêm ra Ba ngày sống ngoài trời đã mang lại cảm giác “no nê” cho tất cả những hành khách trên chuyến tàu, đủ để thấy sự ngột ngạt trên các toa tàu, ai nấy đều mong muốn ra ngoài để hít thở bầu không thí khoáng đãng

Sau ba ngày dừng lại để thông đường, tiếp tục cuộc hành trình, Pasternak tập trung vào từng khoảng thời gian cụ thể hơn: “nửa đêm”, “gần sáng”, “sáng hôm sau”,…qua những khoảng thời gian nối tiếp nhau đồng nghĩa với việc con tàu đã đưa gia đình Zhivago qua những đồi núi, làng quê, vùng hầm mỏ dân cư đông đúc hay dừng chân tại những nhà ga lớn nhỏ Ngay cả trên những toa tàu không thiếu những câu chuyện về gia đình, đặc biệt là những câu chuyện về chiến sự về diễn biến cuộc chiến tranh đang trong giai đoạn căng thẳng

Đồng thời, trong suốt thời gian của cuộc hành trình Zhivago không chỉ quan sát được vạn vật xung quanh điều quan trong Zhivago còn nghe thấy rất nhiều âm thanh, tiếng động vọng lại từ nhiều phía Đâu chỉ có tiếng suối chảy, tiếng chim hót khi đi xe lửa chạy qua những vùng rừng núi mà đó còn là âm thanh của sự sống:

“tiếng vỗ đều đều như thể ở đó người ta đang giũ quần áo dưới sông…” [27, tr.379] hay đáng ghê sợ hơn là “tiếng ầm ầm mà người từng ở ngoài mặt trận, phải rùng mình và dỏng tai lên” Đó chính là tiếng “đại bác tầm xa” - “vang vọng đều đều, trầm trầm, ình ịch, chắc nịch” [27, tr.380] Tiếng súng minh chứng cho những điều mọi người bàn luận về cuộc chiến tranh với sự thắng thế của quân Bạch Vệ lúc sáng

là có cơ sở Phải chăng quyết định rời khỏi Matxcơva của gia đình Zhivago là một quyết định đúng đắn?

Thời gian trôi chậm rãi, có những lúc tưởng chừng dừng lại - nó làm cho tâm hồn con người lắng đọng những suy tư, đó là những dự tính về các công việc mà Zhivago mường tượng ra khi đến vùng đất mới, chàng quên đi sự trôi qua của thời gian: “Dọc đường, do phải ngồi bó gối trong ngăn tàu chật hẹp, Zhivago tưởng đâu chỉ có đoàn tàu chuyển động, còn thời gian ngừng lại, và cứ ngỡ bây giờ mới là bữa trưa” [27, tr.259]

Chặng hành trình nữa phải kể đến là cuộc hành trình từ khi trốn khỏi đoàn quân du kích về lại nhà Lara, đó là một cuộc hành trình đầy khó khăn đối với Zhivago: “Chàng đã đi bộ dọc đường ray xe lửa rất lâu, suốt nửa cuộc hành trình của mình Cả tuyến đường ấy đã bị phế bỏ, ngừng hoạt động và bị tuyết phủ dày” [27, tr.590] Trên hành trình ấy, Zhivago lại có cơ hội quan sát rất nhiều thứ Pasternak đã dành một dung lượng không nhỏ để đề cập về cuộc hành trình của gia đình Zhivago và của chính Zhivago, tác giả tin rằng điều này sẽ tăng tính xác thực đồng thời người đọc sẽ có cái nhìn bao quát về cuộc chiến tranh và mọi mặt cuộc sống đất nước Nga lúc bấy giờ

Đặc điểm của thời gian nghệ thuật là nó luôn mang tính cảm xúc và ý nghĩa nhân sinh, quan niệm nhân văn, do đó nó mang tính chủ quan Tính chất chủ quan

giúp ta phát hiện được thực tại đối với con người Nếu để ý, ở tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago trong hầu hết các cuộc hành trình dài ngắn trong cuộc đời của các nhân vật,

thời gian mà các nhân vật ra đi và trở về đều là vào mùa đông, khi mà cái lạnh giá,

sự khắc nghiệt bủa vây, giăng kín, gây cản trở, tạo khó khăn nhưng không vì thế các nhân vật của Pasternak lại quyết định bỏ cuộc, ngược lại họ vẫn ra sức chống chọi,

giống như Zhivago vẫn lê từng bước khó nhọc về đến Matxcơva trong tình trạng không còn chút sức lực Và mùa đông cứ thế trôi qua chậm rãi dưới chân họ Pasternak đã cho nhân vật của mình vượt qua những khoảng thời gian với những chặng đường dài ngắn khác nhau Họ đã chiến thắng, vượt qua những giới hạn của bản thân để tìm kiếm hạnh phúc cho mình

Vấn đề không - thời gian nghệ thuật là yếu tố thi pháp quan trọng trong sáng

tạo nghệ thuật của thiên tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, cả hai yếu tố này có mối quan

hệ chặt chẽ, tương tác lẫn nhau, nó đã trở thành cái khung chứa đựng nhân vật, ở đó nhân vật tồn tại, phát triển tính cách, thái độ và bộc lộ đời sống nội tâm một cách sâu sắc Nó là một thủ pháp nghệ thuật nằm trong ý đồ sáng tác của nhà văn, góp phần quan trọng thể hiện nội dung, tư tưởng chủ đề của tác phẩm

Chương Hai NHỮNG SÁNG TẠO TRONG NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU

Do hạn chế về ngoại ngữ chúng tôi không thể khảo sát tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago theo nguyên bản tiếng Nga mà chỉ cảm nhận và phân tích thông qua bản

dịch Mặc dù vậy, chúng tôi vẫn mong muốn khám phá, phát hiện những nét mới

mẻ ở phương diện ngôn ngữ và giọng điệu để thấy được sự tỏa sáng của một nhà thơ khi lần đầu tiên thử nghiệm ở một thể loại ngoài thơ – tiểu thuyết

2.1 Ngôn ngữ

Ngôn ngữ là “chất liệu, là phương tiện biểu hiện mang tính đặc trưng của văn học” [11, tr.148] Đó là yếu tố tạo nên tác phẩm, mang dấu ấn đặc thù của người viết, là kết tinh cá tính sáng tạo của nhà văn Với đặc thù “Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học” (M Gorki), việc tìm hiểu tác phẩm văn học không thể tách rời chữ nghĩa Dẫu chúng tôi chỉ tiếp cận tác phẩm thông qua bản dịch, không tham vọng khi khai thác đầy đủ, tỉ mỉ và sâu sắc mọi phương diện ngôn ngữ nhưng vẫn mong qua những phân tích dưới đây phần nào khám phá vẻ đẹp ngôn ngữ của tiểu

thuyết Bác sĩ Zhivago để thấy được tài năng của tác giả trong cách chọn lọc, sử

dụng ngôn từ

2.1.1 Ngôn ngữ miêu tả thiên nhiên với nhiều liên tưởng độc đáo

Thiên nhiên trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago được miêu tả bằng một hệ

thống ngôn ngữ đa dạng, với nhiều liên tưởng độc đáo Qua đó, bức tranh thiên nhiên hiện lên với những hình ảnh lung linh, huyền diệu, tươi mát; một thiên nhiên

kỳ vĩ, hoang sơ đến dữ dội và không thiếu những khắc nghiệt đến ghê sợ Đặc biệt, Pasternak cũng chú trọng miêu tả cảnh trời, trăng, mây, gió, cảnh vật vào những thời điểm khác nhau trong ngày và trong năm, ông thực sự đã mang lại cho bạn đọc một cái nhìn đầy đủ về thiên nhiên nước Nga với những nét đặc trưng nhất

Cảnh bình minh thật lộng lẫy, có màu sắc, âm thanh, hương hoa thật khiến người ta ngây ngất: “Cảnh vật chốn này mới đẹp làm sao! Chốc chốc lại vang lên tiếng hót ba giọng lảnh lót của chim Vàng anh, với khoảng dừng chờ đợi như muốn

để cho tiếng hót trong vắt như tiếng sáo thấm đượm khắp vùng Hương hoa thơm ngát, lãng đãng trong khí trời, muốn toả lên nhưng bị ánh nắng ghìm giữ trong

vườn” [27, tr.24] Đây là hình ảnh Iuri bắt gặp trên đường đến Đuplianca cùng với

cậu ruột của mình Cũng cảnh bình minh ấy, dưới ngòi bút tài hoa của mình, Pasternak làm nó sống động như ngoài đời thực: “Mặt trời vừa mọc, mặt đất trong vườn hoa in bóng cây cối, những cái bóng dài, ngoằn ngoèo, ướt sương đêm Những cái bóng không phải màu đen mà xám đậm như màu dạ bị sũng nước Hương vị ngây ngất buổi ban mai tựa hồ toả ra chính từ những cái bóng ẩm ướt ấy in trên mặt

đất với các vệt nắng thon thon như các ngón tay thiếu nữ” [27, tr.28] Cậu bé Iuri đã

thu vào tầm mắt tất cả những hình ảnh mà cậu bắt gặp suốt chặng hành trình, hình ảnh những tia nắng thật đặc biệt: “các vệt nắng thon thon như các ngón tay thiếu nữ”, chỉ có thể là một tâm hồn nhạy cảm trước thiên nhiên thì mới có sự liên tưởng thú vị đến vậy!

Cảnh bình minh đẹp là vậy còn hoàng hôn thì sao? Nó cũng mang trong mình một vẻ đẹp không kém phần lộng lẫy: “Trong rừng còn nhiều cây lá chưa úa vàng Ở chính giữa rừng, lá cây hầu hết còn xanh tươi Mặt trời xế chiều xuyên qua cây lá hắt từ phía dưới lên Lưng những chiếc lá được ánh nắng chiếu vào cháy lên ngọn lửa xanh như các mảnh chai trong suốt” [27, tr.537] Hình ảnh những tia nắng mặt trời một lần nữa xuất hiện, nó không gay gắt, nóng bỏng mà ngược lại mang

một vẻ đẹp gợi cảm và hài hòa với con người Ngôn từ trong từng câu văn, từng

đoạn văn đều có sự sáng tạo đặc biệt Các biện pháp nghệ thuật được sử dụng rất ngẫu nhiên, kết hợp với nhau đã làm nên sự thăng hoa cho cảnh sắc thiên nhiên, làm người đọc không khỏi ngỡ ngàng và ngạc nhiên trước những điều mà tác giả tái

hiện trong Bác sĩ Zhivago: “Trăng đã lên cao Muôn vật chìm trong thứ ánh sáng

đặc như sơn trắng chảy tràn” [27, tr.222] Với sự góp mặt của hệ thống ngôn ngữ

mới lạ thiên nhiên trong Bác sĩ Zhivago trở nên phong phú, muôn màu, muôn vẻ

vừa tự nhiên dung dị mà cũng đầy bất ngờ

Nghệ thuật tổ chức lời văn của Pasternak gây ấn tượng cho độc giả bởi nhiều biện pháp nghệ thuật khác nhau: so sánh, ẩn dụ, nhân hóa,…Theo thống kê của nhà

nghiên cứu Hà Thị Hòa: “B.Pasternak đã sử dụng hơn 600 lần so sánh, so sánh chiếm vị trí quan trọng trong thủ pháp nghệ thuật của tiểu thuyết Thông qua so sánh, mọi sự vật, hiện tượng trở nên cụ thể, sống động, giàu sức biểu hiện, thuyết phục Nó góp phần tạo nên sự thanh thoát, bay bổng cho tác phẩm” [31, tr.450] Việc sử dụng ngôn ngữ mới lạ với nhiều liên tưởng độc đáo là yếu tố quan trọng làm nên chất thơ cho thiên tiểu thuyết này, chúng ta sẽ được tìm hiểu ở những phần tiếp theo

Trong văn học của mọi đất nước, thiên nhiên thường làm chuẩn mực, thước

đo cho vẻ đẹp của con người nhưng ở đây đã có sự so sánh ngược lại, con người làm thước đo cho vẻ đẹp của thiên nhiên: “Ánh nắng thiêu đốt những dải ruộng đang gặt dở trông như những cái gáy cạo nửa chừng của tù nhân” [27, tr.16] hay

“Hôm đó là một ngày khô ráo, giá rét vào đầu tháng mười một Bầu trời yên tĩnh, màu xám chì, lác đác những bông tuyết bay chập chờn trên không trung khá lâu rồi mới rơi xuống đất, biến thành một thứ bụi tơ màu xám, tự lại ở những chỗ trũng trên

mặt đường” [27, tr.60] Mặt khác, ta còn tìm thấy vẻ đẹp của thiên nhiên trong sự đối sánh với chính nó: “những ngôi sao chi chít trên bầu trời như đồng cỏ mùa hè đầy những bông cúc điểm nhạt” [27, tr.466]

Ngoài ra, trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago còn có nhiều so sánh rất kì lạ,

chẳng hạn: “Buổi sớm mai rực rỡ dồn đuổi những mảng sương lộng lẫy như cô đầu bếp lấy cái lông chim phết bơ lên vỏ chiếc bánh vừa nướng xong” [27, tr.324] Với lối so sánh này Pasternak đã nâng cái hằng ngày lên phạm trù thi ca đem lại cho lời nói hàng ngày màu sắc văn chương, Pasternak đã cụ thể hóa những vẻ đẹp trừu tượng, làm nó trở nên gần gũi hơn với cuộc sống, với cảm nhận của con người

Cùng với so sánh thì nhân hóa là một trong những nghệ thuật được Pasternak

sử dụng thành thạo, thiên nhiên được nhân hóa như một con người, có hành động,

cử chỉ, có những cảm xúc, lúc vui tươi khi thì giận dỗi Khi mùa xuân hâm nóng và làm tan toàn bộ khối tuyết khổng lồ thì: “từ dưới tuyết nứt vỡ, nước bắt đầu chảy ra

và lên tiếng Các cánh rừng hiểm trở rùng mình thức giấc”, “nước tha hồ tung tăng

nô giỡn” [27, tr.381]; “Bầu trời say sưa uống cạn mùa xuân và choáng váng vì hơi

men của nó thở ra đầy mật” [27, tr.382] Ngôn ngữ mà Pasternak sử dụng đã đánh thức mọi giác quan của người đọc Biện pháp nhân hóa làm cho cảnh vật thiên nhiên không đơn điệu mà nó trở nên có hồn, nó không còn là vật vô tri mà hơn hết

nó là một thực thể sinh động Chiều xuống, vẻ đẹp của hoàng hôn cũng được miêu

tả rất riêng biệt: “mặt trời đỏ sẫm vẫn còn đậu trên đường viền xanh của các đống tuyết, tuyết thèm khát uống cái ánh sáng tràn trề màu rượu dứa của mặt trời” [27, tr.703] Thiên nhiên mang trong mình vẻ đẹp tiềm ẩn là vậy, bằng ngôn ngữ miêu tả

và sự liên tưởng Pasternak đã bóc trần vẻ đẹp tiềm tàn đó Người đọc không thể không thốt lên: thiên nhiên mà Pasternak miêu tả đẹp biết bao!

Nếu như nhà thơ Puskin có những vần thơ “ngọt ngào” thể hiện vẻ đẹp của thiên nhiên thì Pasternak cũng tỏ ra không kém khi dùng những từ ngữ đã được chọn lọc để thể hiện vẻ đẹp của cảnh sắc thiên nhiên Lời văn giàu hình ảnh, cách ví von thật hấp dẫn: “các cửa sổ phủ băng giá tràn ngập ánh hồng ấm áp, như các chiếc

ly pha lê rót đầy rượu vang đỏ Chàng tự hỏi, đấy là ánh bình minh hay là ánh hoàng hôn?” [27, tr.614] Lúc này đây Zhivago đang được Lara chăm sóc vì bị kiệt sức trên đoạn hành trình quá dài trốn khỏi khu du kích; mê mê tỉnh tỉnh, anh không xác định rõ thời gian cũng là điều dễ hiểu, dẫu vậy anh vẫn cảm nhận được vẻ đẹp thực sự của thiên nhiên

Thiên nhiên luôn mang trong mình những điều mới lạ, nó đã đem lại cho con người một sự bình yên, niềm an ủi và có lúc Zhivago muốn tan chảy, hòa mình vào thiên nhiên, muốn là một tuyệt tác được sản sinh từ thiên nhiên: “Cả đời chàng đã không ngừng hoạt động, luôn luôn bận bịu, làm việc nhà, chữa bệnh, suy nghĩ, nghiên cứu, sáng tác Bây giờ dễ chịu xiết bao khi tạm ngưng hoạt động, ngưng tranh đấu và suy nghĩ, tạm thời trao phó công việc đó cho thiên nhiên, còn chính mình thì trở thành một vật thể, một ý định, một tác phẩm trong đôi bàn tay nhân ái, tuyệt diệu, hào phóng ban phát cái đẹp, của thiên nhiên!” [27, tr.615]

Thiên nhiên có lúc làm thay đổi tâm trạng con người nhưng cũng có lúc tâm trạng con người tác động ngược trở lại với thiên nhiên, cảnh sắc của vạn vật trở nên

u buồn khi nó chứng kiến sự ra đi của mẹ Tônia: “Những buổi chiều mùa đông êm

ả, màu xám bạc, màu hồng sẫm Những ngọn bạch dương đen và mảnh như các nét

vẽ trên nền trời hoàng hôn Những dòng suối đen chảy dưới lớp băng mỏng màu khói xám, giữa hai bờ tuyết chất cao như núi đang bị dòng nước đen chảy bên dưới xói mòn Một buổi chiều như thế, một buổi chiều lạnh giá, màu xám nhạt, buồn như liễu rủ” [27, tr.591]

Trong Bác sĩ Zhivago, thiên nhiên là một phần linh hồn tác phẩm, những sắc

thái khác nhau tại những thời điểm, hoàn cảnh khác nhau đã được Pasternak tái hiện một cách tài tình bằng một ngôn ngữ sinh động, đa dạng, giàu tính gợi và những trang viết miêu tả về thiên nhiên ấy sẽ luôn là ấn tượng đặc biệt khi người ta nghĩ về cuốn tiểu thuyết này

2.1.2 Ngôn ngữ độc thoại giàu sức gợi

Trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago để làm nổi bật nội tâm, tô đậm tính cách và

hình tượng nhân vật, Pasternak cũng có nhiều sáng tạo trong việc tạo lập ngôn ngữ độc thoại Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy có hai hình thức độc thoại nội tâm tiêu biểu Đó là độc thoại nội tâm trực tiếp, được phân biệt bởi các dấu hiệu ngôn ngữ như: thầm nghĩ, tự nhủ, nói với chính mình,…và dưới hình thức sử dụng các đại từ

“mình”, “ta”, hoặc đặt trong dấu ngoặc kép - một dạng lời nói nhập thân, lời nói bằng ý thức của nhân vật Dựa trên những dấu hiệu hình thức ấy có hai hình thức độc thoại nội tâm, song ranh giới giữa chúng không thật rõ ràng Qua ngôn ngữ độc thoại, thế giới bên trong của nhân vật hiện lên đầy đủ các thái cực khác nhau Có lẽ

vì thế mà qua ngôn ngữ độc thoại người đọc hiểu hơn về các nhân vật trong tiểu