Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết gia đình bé mọn của dạ ngân

Bà là một trong những nhà văn có nhiều đóng góp cho văn học với nhiều thể loại như: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản phim … và phải nói rằng tính hiện thực giàu chất lãng mạn và chất N

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học Việt Nam thời kỳ “đổi mới” đã có những chuyển biến đáng ghi nhận ở hầu hết các thể loại, trong đó có tiểu thuyết Trong sự vận động chung của nền văn học, tiểu thuyết – một loại hình tự sự cỡ lớn đã và đang

nỗ lực chuyển mình, đổi mới nhằm đáp ứng yêu cầu của thời đại, của đời sống văn hóa và của đông đảo độc giả đương đại Những cây bút tiểu thuyết

đã có ý thức cách tân trong cách nhìn và trong lối viết, có những tác phẩm thành công hoặc đang trên con đường tìm tòi, thể nghiệm, song điều đáng nói ở đây là tất cả đều hướng tới hệ quả làm mới, làm hấp dẫn văn chương nói chung và tiểu thuyết nói riêng Tiểu thuyết của các nhà văn nữ cũng vậy, tiểu thuyết của họ có tiếng nói riêng với giọng điệu riêng, thoát hẳn khỏi bầu không khí chính thống nhàn nhạt, nhàm tai đã tồn tại trong mấy mươi năm gần đây Nhưng trong tiểu thuyết của những nhà văn nữ vẫn có những điểm chung mà ta bắt gặp đó là chất nhân văn nữ tính Tiểu thuyết của các nhà văn nữ vừa có sự dịu dàng, ngọt ngào lại vừa có sự sôi nổi, mãnh liệt trong tình yêu, đồng thời họ lại bộc lộ nỗi niềm sâu kín trong thế giới nội tâm của

họ Một trong những tác giả như thế, đó là Dạ Ngân, tác giả cuốn tiểu thuyết

Gia đình bé mọn

Gia đình bé mọn là cuốn tiểu thuyết về đề tài hậu chiến Người đọc đã

tìm thấy ở đây tình yêu, bi kịch, khát vọng và một giai đoạn của Việt Nam Qua tác phẩm này đã cho ta thấy ở Dạ Ngân những phẩm chất làm nên thế mạnh ngòi bút của bà Đó là “sự cẩn trọng và tinh tế trong câu chữ; khả năng kết hợp nhuần nhuyễn giữa mỹ văn và ngôn ngữ đời thường của con người

Nam Bộ; sự sắc sảo trong phác họa nhân vật bằng một vài chi tiết đắt giá, nhanh gọn; và sau cùng là một cái nhìn – dù với sự phê phán – nhưng vẫn luôn luôn đôn hậu” [16, tr.331]

Đã có nhiều bài viết, nghiên cứu về tiểu thuyết Gia đình bé mọn của

Dạ Ngân nhưng phần lớn mới đi vào khai thác chung chung chứ chưa khai

thác cụ thể từng vấn đề Vì vậy chúng tôi xin đi vào tìm hiểu đề tài “Thế

giới nghệ thuật tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân” để có thêm cơ sở

khẳng định vị trí cũng như đóng góp của bà cho nền văn học nước nhà nói chung và nền tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Trong vài năm gần đây, Dạ Ngân là nhà văn nữ rất được dư luận chú

ý Đã có nhiều công trình nghiên cứu về Dạ Ngân cũng như tiểu thuyết Gia

đình bé mọn đi theo nhiều hướng khác nhau

2.1 Hướng nghiên cứu về con người, sự nghiệp của Dạ Ngân

Tác giả Anh Thư trong bài viết “Giới thiệu về nhà thơ Inrasara và nhà văn Dạ Ngân” đã viết: “Nhà văn Dạ Ngân, một cây bút rất quen thuộc trong nền văn học đương đại Bà là một trong những nhà văn có nhiều đóng góp cho văn học với nhiều thể loại như: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản phim

… và phải nói rằng tính hiện thực giàu chất lãng mạn và chất Nam Bộ thể hiện rất đậm đặc trong những sáng tác của nhà văn” [22]

Trong bài viết “Nhà văn Dạ Ngân: Người đàn bà mang dấu chấm thiên di”, Dương Bình Nguyên đã nhận xét: “Đời Dạ Ngân, kể cả văn chương, cái gì cũng muộn Nhưng trong những cái mất, cái thua thiệt của tiền vận lại có cái viên mãn của hậu vận Người đàn bà bé nhỏ, ngồi trong góc quán cà phê, nói những chuyện đời mình bằng tiếng nói dịu dàng

Nhưng không thỏa hiệp Giống như nhân vật Tiệp của tiểu thuyết “Gia đình

bé mọn, một đời không ngừng vượt những ngáng trở Để được làm chính

mình”[19] Cũng trong bài viết này, Dương Bình Nguyên đã chú ý đến một trong những yếu tố có ảnh hưởng đến sáng tác của Dạ Ngân đó là sông Hậu:

“Sông Hậu nuôi Dạ Ngân lớn lên và nuôi chị bằng một chặng đường văn chương dài Đời người đàn bà viết văn như gió trên dòng sông, hun hút thổi những đam mê mà đôi khi người ta cũng cần một nơi neo giữ lại Chị nặng tình với sông Hậu cũng bởi nó mang một phần máu thịt của chị Ở cuối dòng sông ấy, chị vẫn còn có hai đứa con đã trưởng thành và biết hiểu cho mẹ”[19]

Cũng nói về con sông Hậu trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn , giáo sư

Hoàng Ngọc Hiến đã đưa ra nhận định: “Sông Hậu là “hậu phương” bền vững, có thể nói là “vĩnh cửu trong tập tiểu thuyết của Dạ Ngân Nếu như nghệ thuật lớn là ở sự giao cắt của bình diện “hiện thực” và bình diện “tuyệt đối” thì sự thấp thoáng của cái “vĩnh cửu”, cái “tuyệt đối” trong tác phẩm có thể xem là một tác phẩm “hiện thực không tầm thường” [16, tr.320]

Tuy Hòa trong bài “Nhà văn Dạ Ngân giữa Nước nguồn xuôi mãi”

cho rằng: “Truyện ngắn Dạ Ngân không phải đọc để nắm bắt cuộc sống, mà đọc để nghĩ ngợi cuộc sống” [11]

Ở bài “Ở đó, có ba nhà văn nữ”, Lưu Xá đã viết về Dạ Ngân như sau:

“Dạ Ngân có số phận của hàng triệu người con gái, phụ nữ Miền Nam thời chiến, bằng tình yêu và năng khiếu, chị trở thành nhà văn … Những tác phẩm của Dạ Ngân có tính chuyên nghiệp và giàu suy tưởng, có lẽ do hoàn cảnh” [23]

2.2 Hướng nghiên cứu về tiểu thuyết "Gia đình bé mọn" của Dạ Ngân

Trong lời giới thiệu cuốn sách Gia đình bé mọn nhà sách Tiền Phong cho rằng: “Gia đình bé mọn là cuốn tiểu thuyết độc đáo về chủ đề tình yêu

và gia đình thời hiện đại Câu chuyện về một người phụ nữ với nhiều mối

dây liên hệ chằng chịt, móc nối vào nhau tạo nên những mâu thuẫn dù không gay gắt nhưng cũng khiến trăn trở và day dứt khôn nguôi Cái độc đáo, cuốn

hút của Gia đình bé mọn là khả năng đi sâu vào hiện thực, cả hiện thực cuộc

sống và hiện thực trong tâm tưởng tạo nên sự giằng xé bức bối giữa các lớp người, các thế hệ và cả sự thức nhận về phẩm hạnh, về đạo đức, lối sống Chính điều này đã tạo nên giá trị nhân văn cao đẹp của cuốn truyện Với một văn phong giản dị, trong sáng, nhà văn đã thực sự thổi hồn vào tác phẩm, sống cùng nhân vật từ những tình huống phức tạp đến những suy nghĩ tưởng như nhỏ nhặt nhất ” [25]

Tương tự, trong lời giới thiệu tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ

Ngân được viết cho lần xuất bản bản đầu tiên bằng tiếng Anh (được Nguyễn

Quang Thân chuyển ngữ), giáo sư Wayne Karlin đã viết: “Tiểu thuyết Gia

đình bé mọn, một cuốn sách lần theo cuộc đời của Lê Thị Mỹ Tiệp, người

đàn bà từng có một thời con gái là nữ du kích góp phần vào cuộc chiến tranh

vì sự nghiệp giải phóng dân tộc và một xã hội lý tưởng, đến tuổi trưởng thành, lại đấu tranh cho giải phóng con người và tình yêu cá nhân Hành trình của cái Gia đình bé mọn của tiệp trùng hợp với hành trình của đất nước nàng từ đoạn chót của cuộc chiến Việt – Mỹ đến thế kỷ 21, từ ngày đầu cuộc giải phóng và tái thống nhất đất nước (ít nhất cũng cho bên thắng) đến sự vỡ mộng và suy thoái do những chính sách hậu chiến có tác dụng khuyến khích tham nhũng, sự làm ăn kém hiệu quả, tiếp tục lòng thù hận giữa kẻ thua người thắng và cuối cùng đến tận thời Đổi Mới, thời kỳ được cho là đất nước đang hướng tới sửa chữa nhiều sai lầm trong quà khứ - khi thành công khi không nhưng luôn luôn phải đối mặt với những phức tạp mới” [28]

Trong khi đó dịch giả Trần Thiện Đạo khi chú ý đến yếu tố tự truyện

của Gia đình bé mọn đã nhận xét rằng: “Gia đình bé mọn không ấp ủ cao

vọng cách tân, đổi mới hình thức hay ẩn chứa ý tưởng cao xa và cũng không

đảo lộn trình tự diễn biến sự việc tường thuật – có chăng thì cũng chỉ để làm

rõ sự việc đang tường thuật, cho nên thiên truyện hóa ra dễ đọc, đễ hiểu, tình tiết cũng dễ theo dõi” [4]

Nhật Tuấn lại quan tâm đến khả năng ngôn ngữ của Dạ Ngân được thể

hiện trong Gia đình bé mọn: “Gia đình bé mọn của Dạ Ngân thực sự là cuốn

tiểu thuyết được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ chắt lọc, nhịp điệu nhanh với lượng thông tin nén chặt Khác hẳn với chiều hướng lảng tránh hiện thực tạo nên một thứ văn chương tào lao đầy rẫy trên văn đàn hiện nay, nhà văn Dạ Ngân thực sự đã dũng cảm rọi đèn vào những góc tối, những góc khuất của cuộc sống, làm hiện rõ toàn cảnh bức tranh xã hội đầy nhức nhối hiện nay [16, tr.319]

Hội Nhà văn Hà Nội in trên trang bìa cuốn tiểu thuyết Gia đình bé

mọn của Dạ Ngân lời khẳng định trân trọng về sức bền của ngòi bút nữ đặc

biệt này: “Dù đôi chỗ có dấu hiệu phân vân và ngập ngừng giữa yếu tố tự

truyện với hư cấu, Gia đình bé mọn là cuốn tiểu thuyết chắc tay, chứng tỏ độ

chín của cây bút nữ được độc giả yêu mến từ đồng bằng sông Cửu Long, hiện sống và viết tại Hà Nội”

Trong “Cảm ơn Dạ Ngân”, Hoàng Thị Quỳnh Nga đã phát biểu:

“Những cảm giác về âm thanh, hình ảnh, màu sắc nhịp điệu, hương thơm; những suy tưởng về tôn giáo, đạo đức … tất cả hòa chảy nhuần nhụy tạo thành một dòng sông mật nồng nàn quấn lấy người đọc Đó là một vũ điệu của thân thể và cảm xúc hay một nghi lễ tôn giáo có tính nguyên hợp của loài người từ thưở ban sơ? Thật khó để dùng lí trí tỉnh táo trả lời bất cứ câu hỏi nào bởi văn chương của Dạ Ngân như muôn ngàn chiếc chìa khóa tỉ mẩm mở ra muôn ngàn ô cửa nhỏ cho cảm giác, cho cảm xúc ùa vào xâm chiếm cả tâm hồn lẫn thể xác bỗng chốc trở nên qua đõi mẫn cảm” [16, tr.301]

Như vậy có thể thấy, phần lớn các ý kiến, nhận định đều đánh giá cao

tiểu thuyết Gia đình bé mọn về cả nội dung lẫn nghệ thuật nhưng chưa rõ

ràng, chưa nghiên cứu nào đi sâu vào những đặc sắc của tác phẩm này một

cách hệ thống Vì vậy, chúng tôi tìm hiểu “Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết

Gia đình bé mọn của Dạ Ngân” để khám phá những giá trị nội dung, nghệ

thuật được thể hiện trong đó cũng như góp phần khẳng định độ chín của tài năng, phong cách nghệ thuật của Dạ Ngân là cần thiết

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Những phương diện nội dung và nghệ thuật làm nên thế giới nghệ

thuật tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Tác phẩm Gia đình bé mọn của Dạ Ngân (Nxb Phụ nữ, 2008)

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thi pháp học

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp diễn dịch, quy nạp

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp hỗ trợ khác trong quá trình nghiên cứu

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và thư mục tài liệu tham khảo, cấu trúc đề tài gồm 3 chương:

Chương 1: Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Dạ Ngân

Chương 2: Hình tượng nhân vật phụ nữ và những bi kịch cuộc đời

Chương 3: Các phương thức nghệ thuật trong tiểu thuyết Gia đình bé

mọn của Dạ Ngân

NỘI DUNG

Chương 1 HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA DẠ NGÂN

1.1 Tiểu thuyết Dạ Ngân trong dòng chảy của văn xuôi nữ Việt Nam đương đại

1.1.1 Một số đặc điểm nổi bật của văn xuôi nữ Việt Nam đương đại

Nhà văn Chu Lai đã từng cho rằng: “Văn chương cũng khiến người ta

mê đắm như mê đắm phụ nữ vậy Nó có sức quyến rũ vô cùng, ai đã theo nó rồi bị nó ám vào thì không dứt ra được Bằng chứng là có nhiều người hi sinh kinh tế gia đình vì văn chương, sống khổ sở vì văn chương, bị văn chương nó hành người không ra hồn người” [12] Thật vậy, mặc dù văn chương không mang lại vật chất nhiều nhưng nó mang lại tinh thần cho mỗi nhà văn, là động lực thúc đẩy họ sống tốt, sống sáng tạo dù vất vả đến thế nào Trong tiến trình lịch sử văn học thế giới, đặc biệt là từ thế kỷ XX đến nay, trào lưu văn học nữ đã hình thành và phát triển một cách mạnh mẽ bên cạnh dòng văn học của các nhà văn nam giới

Không nằm ngoài tiến trình lịch sử đó, văn đàn Việt Nam trong những năm cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI đã chứng kiến sự bùng nổ về số lượng các nhà văn, nhà thơ nữ, đặc biệt là nhà văn Có thể nhận thấy sự chuyển động phong phú, phức tạp và đa dạng của tất cả các thể loại trong sáng tác của các nhà văn nữ

Văn xuôi nữ được thừa nhận một cách chính thức vào cuối thế kỷ XX

và hiện nay đang nổi lên như một hiện tượng đặc biệt bền vững trong nền văn học Việt Nam Để có được vị trí như ngày hôm nay, nói như Vương Trí Nhàn: “Hình như do sự nhạy cảm của riêng mình, phụ nữ bắt mạch thời đại nhanh hơn nam giới Họ luôn gần với những cái lỉnh kỉnh dở dang của đời sống Mặt khác, với cái cực đoan sẵn có – tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, màn hỏ nhen, chấp nhặt, dữ dằn cũng không ai bằng – từng cây bút phụ nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm” [17, tr.64] là có lẽ do bởi “… phụ nữ thường mạnh ở cái chỗ họ thường đưa tất cả cuộc đời và tâm hồn họ vào trang sách hoặc nói như phương Tây người ta vẫn nói, họ tự ăn mình Trước đây ở thế kỷ XIX, Flaubert coi đó là một nhược điểm Tác giả Bà Bovary cho rằng phụ nữ không biết được cái gì khác mình, điều này khiến họ đọc không hay Nhưng rồi bất chấp lời nhận xét của Flaubert, phụ nữ vẫn cứ viết tiểu thuyết và người ta vẫn cứ đọc họ”[17, tr.67]

Văn xuôi nữ có những nhân tố đủ để trở thành dòng văn học riêng trong dòng chảy của văn học Việt Nam như tác giả là phụ nữ, nhân vật trung tâm là phụ nữ, những vấn đề ít nhiều lên quan đến số phận phụ nữ

Công cuộc đổi mới đất nước sau khi hòa bình, thống nhất đã mở ra cơ hội cọ xát với những kinh nghiệm mới mẻ đến từ nhiều nguồn văn hóa khác nhau Quan niệm về văn chương có nhiều thay đổi, điều chỉnh Dân chủ hóa trở thành quy luật cơ bản chi phối khát vọng sáng tạo của các nghệ sĩ và việc công bố tư tưởng riêng không chỉ là nhu cầu của cá nhân mà còn là tiêu chí của nghệ thuật Sống trong bầu không khí nghệ thuật đó, văn xuôi nữ cũng diễn ra những tiến trình trong dòng văn học Việt Nam, những tiến trình tìm kiếm những mối quan hệ mới trong nghệ thuật và những thủ pháp mới trong lối viết Văn xuôi nữ chủ yếu do nữ giới viết được công nhận trong nền văn

học chung với những thành công đáng kể ghi dấu ấn cá nhân của các tên tuổi như: Vũ Thị Thường, Nguyễn Thị Cẩm Thạch, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Lê Minh Khuê, Dạ Ngân, Phạm Thị Minh Thư, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư … điều này đã làm cho văn xuôi nữ hòa nhịp vào bối cảnh văn học đương đại nói chung, mang tính thời sự Văn xuôi nữ xuất hiện nhiều hình thức phong phú và đa dạng, trong

đó được sử dụng nhiều hơn cả là các thể loại tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa

Văn xuôi nữ Việt Nam đương đại có những điểm khác biệt so với thế

hệ trước Số lượng nhà văn nữ tăng lên vượt bậc Những sáng tác của họ mang hơi thở thời đại, có cá tính riêng Họ viết về những vấn đề giới tính, số phận con người cá nhân, quyền lợi vật chất và tinh thần, quyền bình đẳng và

sự tự do Trong tác phẩm của cac nhà văn nữ, vấn đề của họ gắn với mơ ước, hạnh phúc, tình yêu và tuổi thơ Xuất hiện nhiều kiểu nhân vật mới, một thế giới nghệ thuật không lặp lại Hệ vấn đề mới và thi pháp mới giúp họ tạo nên những tác phẩm trong đó người phụ nữ trở thành nhân vật chính, chứ không chỉ là hiện thân của tác giả Đề tài chủ yếu của văn xuôi nữ bao trùm các vấn đề gia đình, sự đối lập tuổi thơ với cuộc sống người lớn, sự tìm tòi ý nghĩa cuộc đời, mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội Theo Văn Chinh thì trong văn xuôi nữ Việt Nam hiện nay: “nữ tính được miêu tả thật hơn, sâu hơn”, “giữa cái tốt, cái xấu trải rộng và lắm cung bậc hơn”, “Khi các nhà văn nam đang cảm thấy mệt mỏi, bế tắc thì sự xuất hiện của các nhà văn nữ đã mang đến cho văn xuôi sự tươi tắn, trẻ trung có vẻ như do nữ tính của họ phát tiết và được nhìn dưới ánh sáng của trí tuệ thời đại” [3]

Một trong những đặc điểm của văn xuôi nữ Việt Nam đương đại nữa

đó là tính chính luận, tính thời sự, tính biểu cảm mạnh Yếu tố tự truyện, xu hướng viết về tính dục đã và đang phát triển trong sáng tác của các nhà văn

nữ Trong tác phẩm của mình họ có thể hư cấu nhân vật và cũng có thể lấy cuộc đời và số phận của chính mình làm cảm hứng Nhu cầu hồi cố, tự thuật,

tự thú và đi tìm cái tôi cá nhân, đặc biệt là cái “tôi” của người đàn bà lớn dần Sở dĩ có được như vậy là do phần lớn nhà văn nữ nước ta hiện nay đều

là nhà văn trẻ Thế hệ nhà văn này lớn lên trong buổi kinh tế thị trường, lối sống, lối tư duy, cách nghĩ và cách viết của họ chịu ảnh hưởng một phần của văn hóa phương Tây Tác phẩm của họ phản ánh thực tế cuộc sống sát sao đến từng chi tiết, đặc biệt ở khía cạnh hôn nhân, gia đình, tình yêu

Cũng phải nói rằng, cũng như các nhà văn nam giới, các nhà văn nữ khai thác những vấn đề đa dạng, đa chiều của hiện thực cuộc sống Nhưng vì

là nữ nên trang viết của họ đậm chất nữ tính, trắc ẩn, khoan dung, tinh tế và đằm thắm Bởi khi cầm bút dường như họ đã viết bằng cả cuộc đời mình, với những trải nghiệm cuộc sống; viết để giải tỏa một nỗi tích tụ từ lâu Đọc tác phẩm của các nhà văn nữ, đặc biệt là các cây bút trẻ, có thể nhận thấy trong đó sự dễ thương, mềm yếu hay dữ dội của một cái tôi đầy nữ tính Điểm mạnh của các nhà văn nữ là dám bộc lộ cái tôi của bản thân qua sự tìm tòi sáng tạo ở mỗi tác phẩm Có khi là cái tôi rất trong trẻo, nữ tính, có khi là một cái tôi thông minh đáo để, có khi là một cái tôi rất sòng phẳng và có khi lại là một cái tôi luôn mâu thuẫn với chính mình Ngoài ra, với những bản năng mà tạo hóa ban tặng, các nhà văn nữ đã bộc lộ sự nhạy cảm, cách nhìn nhận cuộc sống rất riêng biệt và đặc biệt của phái đẹp, tự nhiên như việc họ nuôi con bằng chính dòng sữa ngọt ngào trong cơ thể mình Không những thế họ còn rất nhạy cảm và đa cảm Cùng với sự tinh tế khác biệt so với các nhà văn nam giới, các tác phẩm của các nhà văn nữ mang đậm vẻ đẹp tinh thần nữ giới, đó là sự mềm yếu, dịu dàng, mạnh dạn, năng động, nhưng lại rất thống nhất trong bứt phá văn xuôi nữ Việt Nam đương đại đã và đang tạo

nên một nên kênh thẩm mĩ riêng, tác động trực diện và làm phong phú hơn cho đời sống văn học Việt Nam

Văn xuôi nữ phản ánh những nét đặc trưng của nghệ thuật đương đại

Nó không chỉ phản ánh hành trình đầy khát khao, đau đớn để tìm kiếm lý tưởng - là ý nghĩa chính yếu của sáng tạo nghệ thuật nơi mỗi con người nghệ

sĩ chân chính – mà còn thể hiện khát vọng cởi bỏ ràng buộc và dũng cảm mở toang cánh cửa của những khát vọng thầm kín, mang đến cho người đọc những thông điệp sống thấm đượm chất nhân văn

1.1.2 Dạ Ngân – Những nỗ lực trong sáng tạo nghệ thuật

Nhà văn Dạ Ngân tên thật là Lê Hồng Nga, sinh ngày 6 tháng 2 năm

1952, ngoài bút danh Dạ Ngân, bà còn có các bút danh khác như Lê Long

Mỹ, Dạ Hương Quê ở Cao Lãnh, Đồng Tháp Dạ Ngân bắt đầu viết văn từ thập kỷ 70 của thế kỷ XX Cuộc đời cầm bút của bà có không ít thăng trầm, được mất Hiện nay, bà đang là biên tập viên phụ trách mảng truyện ngắn của Tòa soạn báo Tuổi Trẻ Hà Nội, và là Phó ban Văn xuôi, tuần báo Văn nghệ Hội Nhà văn Việt Nam

Với Dạ Ngân, văn chương là nơi để bà bày tỏ tâm sự của mình, song viết văn: “Là một nghề khổ nhọc và cao quý Trong xã hội nhiều biến động của Việt Nam, nhân cách nhà văn đôi khi quan trọng hơn cả các tài năng và các giải thưởng Tôi biết mình có thể mưu sinh bằng nghề dạy học, làm vườn, chăn nuôi, bán hàng… nhưng nghề văn cho tôi sự giác ngộ” [26]

Văn chương Dạ Ngân thể hiện sự hồn hậu, chất phác như cất lên từ đồng bãi, từ phù sa của dòng sông Hậu nhưng cũng phản ánh tính cách độc lập, mạnh mẽ, quyết liệt và dứt khoát của bà

Để có thể thành công với sự nghiệp văn chương như ngày hôm nay,

Dạ Ngân thực sự đã rất bản lĩnh khi đã tự mình “bơi” và “vượt qua bể khổ” một cách mạnh mẽ Bởi lẽ Dạ Ngân là một người cầm bút thực thụ với niềm

đam mê cháy bỏng và ý thức tự mình nuôi dưỡng nguồn cảm xúc văn học trong mọi hoàn cảnh

Là một phụ nữ viết văn, Dạ Ngân càng gặp không ít khó khăn, ngoài

sự nghiệp cầm bút, bà còn phải hoàn thành thiên chức, trách nhiệm của một người vợ, người mẹ Suy nghĩ về nghề văn, Dạ Ngân từng bộc bạch: “Rất nhiều lần tôi tự hỏi: Nếu không có chiến trận, nếu không chịu cảnh mồ côi cha từ sớm, nếu không có cuộc hôn nhân do chiến tranh thu xếp thì tôi có trở thành nhà văn không? Cái gì đã đưa đẩy tôi và điều gì đã hun đúc tôi? Số phận của một dân tộc cũng như số phận của một con người là thứ có thật Tôi tin những trang viết của tôi được sinh ra từ những điều làm nên chính mình và tôi cảm ơn sự run rủi của văn chương, nếu không thì cuộc đời có thể nhàn nhưng thật là ít ý nghĩa Tôi tôn thờ sự lựa chọn của mình và tôi luôn

cố gắng để được xứng đáng với điều đó” [23]

Dứt khoát tôn trọng sự lựa chọn của mình, Dạ Ngân đã thật bản lĩnh, cứng cỏi sống, vượt mọi ngăn trở, kỳ thị của dư luận xã hội để sống đúng là mình, được là mình và trọn vẹn vì văn chương Dạ Ngân ở nhờ cơ quan Hội Văn nghệ, sống và viết Trong thời gian này, Dạ Ngân đã bị lên án mạnh mẽ, đặc biệt là khi chị viết truyên ngắn “Con chó và vụ ly hôn”, tác phẩm này Dạ Ngân đã viết trong tâm thế chênh vênh quyết liệt của nhà văn bị xã hội đối

xử bất công, oan trái Dạ Ngân đã viết nhiều, đều đặn trong tâm trạng bị dư luận đàm tiếu, kì thị Trong tâm niệm của Dạ Ngân: “Không nhà văn nào quan tâm đến dư luận về chính con người mình Hãy khen chê họ qua tác phẩm Cá tính đậm là phẩm chất của văn xuôi đường trường Nếu mình nhạt, vào văn, mình cũng sẽ nhạt lắm” [6]

Đam mê và quyết liệt trong lựa chọn, Dạ Ngân đã không ngừng sáng

tạo Hàng loạt các sáng tác của bà như: Quãng đời ấm áp, Con chó và vụ ly

hôn, Cõi nhà, Dạ Ngân truyện ngắn chọn lọc, Dạ Ngân và Nguyễn Quang

Thân, Nhìn từ phía khác, 100 tản mạn hồn quê (tạp văn), Nước nguồn xuôi mãi; Ngày của một đời, Mẹ Mèo, Miệt vườn xa lắm (truyện dài), Gia đình bé mọn; Chuyến đi của mẹ, Chân trời nơi ấy (kịch bản phim)và nhiều tác phẩm

báo chí đã chứng minh cho khả năng sáng tạo và sự thành công của bà trên con đường sáng tạo nghệ thuật đầy chông gai

Càng viết, Dạ Ngân càng tin vào ngòi bút của mình, sự lao động nghiêm túc của mình và những thông điệp sâu sắc mà mình muốn gửi gắm với cuộc đời Với phương châm sống là: “Hãy viết, hãy sáng tác đừng quan trọng việc được đăng khi nào và đăng ở đâu” [22] Dạ Ngân đã chứng minh rằng: “Thời gian đã làm đậm các thứ chân dung lên, đã làm trôi mọi vướng mắc với quá khứ và làm huyền diệu cái gọi là tương lai Chị bằng lòng với thời gian và cảm ơn sự vĩ đại của ngài Ngài đã cho chị nguôi quên và đẩy chị bước về phía trước!” [11]

1.2 Gia đình bé mọn – Sự trưởng thành trong sáng tạo nghệ thuật của

Dạ Ngân

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Dạ Ngân

Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm

mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó

Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó, đây là giá trị tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học Nghệ sĩ là người suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu con người, do đó càng khám phá nhiều quan niệm nghệ thuật về con người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của người nghệ sĩ

Dạ Ngân là một nhà văn nữ đã viết khá nhiều tác phẩm có chất lượng Nhân vật trong tác phẩm của bà khá đa dạng, trong đó hình tượng người phụ

nữ với nhiều số phận, lứa tuổi, cung bậc cảm xúc được thể hiện ở nhiều mức

độ và góc độ khác nhau Các nhân vật phụ nữ trong tác phẩm của Dạ Ngân đều là những nhân vật có đời sống phong phú và phức tạp, những cá thể không hề đơn giản, sâu kín, rối rắm và nhiều chiều Đó có thể là một người

mẹ "hay mở mắt thao láo nhìn lên trần nhà, ở đó, đêm đêm những cuộc chiến tranh vẫn chưa hề nguội lạnh” [27], là một người vợ đau đớn trong

“cảm giác bị dùng” Hoặc một người đàn bà luôn phải sống với ám ảnh một

“người thừa” Dù họ là ai, Dạ Ngân đều viết về họ bằng một thái độ thông cảm, trân trọng

Những người phụ nữ trong tác phẩm của Dạ Ngân thường sống cam

chịu Họ chỉ nổi loạn trong suy nghĩ như Tiệp, Đoan, Mật trong Miệt vườn

xa lắm Nhưng cũng có những người phụ nữ mạnh mẽ, tự do trong tư tưởng,

biết tự quyết định lựa chọn của mình, chấp nhận xung đột và đầy bản lĩnh trước nhiều vấn đề cuộc sống

Có thể nói, Dạ Ngân đã tận dụng sự tỉ mỉ, tinh tế của một người phụ

nữ cầm bút để nắm bắt và lý giải tâm lý của con người, đặc biệt là của người phụ nữ để làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn của họ Trong tác phẩm của Dạ Ngân,

phụ nữ là hiện thân của đức hi sinh, lòng nhân hậu Mỹ Tiệp trong Gia đình

bé mọn là biểu tượng của tình yêu, khát vọng sống mãnh liệt và lý tưởng

nhân văn tồn tại trong đời

Con người trong tác phẩm của Dạ Ngân còn là những con người có cuộc sống ngổn ngang với những nỗi bất an, lận đận trong những bi kịch tâm hồn không lối thoát Dẫu trong trường hợp nào, người đọc dều nhận thấy, họ nhận được từ Dạ Ngân sự đồng cảm, nâng đỡ và chia sẻ Xây dựng các nhân

vật của mình với quan niệm riêng, cách nhìn riêng và cách cảm riêng, Dạ Ngân đã thể hiện rất rõ niềm tin mãnh liệt của nhà văn vào con người

1.2.2 Gia đình bé mọn – sự bứt phá trong nghệ thuật tiểu thuyết của Dạ Ngân

Các nhà viết tiểu thuyết, những “thư kí” của thời đại, coi văn học là tấm gương phản chiếu hiện thực từ nhiều góc nhìn khác nhau Bằng tác phẩm, họ đã đem đến cho người đọc những nhận thực mới mẻ về cuộc sống hiện thực Dạ Ngân là một nhà văn nữ viết tiểu thuyết đã làm được điều đó

Trong Gia đình bé mọn, bên cạnh những thông tin về sự thật đời sống, người

đọc đã tìm thấy ở đó những lượng thông tin thẩm mỹ phong phú Có thể nói,

Gia đình bé mọn là một thành công đặc biệt trong sự nghiệp sác tạo văn

chương của Dạ Ngân Tác phẩm Gia đình bé mọn với những đổi mới bút

pháp nghệ thuật nhất định đã phần nào vượt qua lối phản ánh hiện thực thông thường đề tái hiện cuộc sống trong tính chân thực, sinh động và toàn vẹn của nó

Nhưng Gia đình bé mọn để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc

không phải vì nó là “một tác phẩm hoành tráng, đồ sộ về dung lượng hiện thực; nó cũng không phải là cuốn tiểu thuyết thể hiện những ý đồ tìm tòi thi pháp mới cho văn xuôi nghệ thuật Nhưng nó đã khiến nhiều người cảm động và chia sẻ với thân phận nhân vật và với những vấn đề mà tác giả đặt ra”[16, tr.330]

Vẫn biết, sự đột phá của một tiểu thuyết thể hiện ở sự giảm đi của cốt truyện, nhưng “Cái làm nên sức mạnh cho tiểu thuyết gia chính là ở chỗ anh

ta sáng tạo, anh ta hoàn toàn tự do sáng tạo, không có mô hình mẫu”[1] Chính vì thế ở "Gia đình bé mọn", khi trình bày một cốt truyện hoàn chỉnh, với tiết tấu chậm, nhẹ nhàng đề người đọc có thể suy ngẫm, đồng thời với việc lấy chính bản thân mình làm hình mẫu cho câu chuyện, Dạ Ngân đã

tinh tế lồng vào đó yếu tố tự truyện làm giãn cốt truyện Trong Gia đình bé

mọn, Dạ Ngân đã tiến những bước tiến dài không chỉ vì dung lượng của tác

phẩm mà còn vì sự sâu sắc về nội dung được thể hiện ở trong nó Nhà văn đã phá vỡ được cái nhìn đơn phiến, một chiều, tĩnh tại để tạo ra một cái nhìn phức tạp, nhiều chiều, đa diện và sâu sắc hơn về con người Chính nhờ điều

này mà Gia đình bé mọn của Dạ Ngân đã giành được giả thưởng của Hội

nhà văn Hà Nội năm 2005, giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm

2006

Với bút pháp hiện thực nghiêm nhặt trong Gia đình bé mọn, Dạ Ngân

đã soi rọi những góc khuất tối trong bức tranh xã hội, để hướng tới số phận của những con người bình thường với bi kịch cuộc đời của họ Đó là bi kịch giữa khát vọng và thực trạng, giữa cái muốn vươn lên và kìm hãm Đồng

thời tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân còn đề cập đến khát vọng

sống, hạnh phúc cá nhân, tình yêu đôi lứa, Dạ Ngân khám phá con người tự nhiên với nhu cầu hạnh phúc đời thường, cuộc sống riêng tư, … thể hiện sự gắn bó giữa sự nghiệp văn chương với hạnh phúc riêng, giữa con người cá nhân và con người xã hội

Là một cuốn tiểu thuyết đề cập đến chuyện gia đình, chuyện đời tư,

nhưng rộng lớn hơn, sâu sắc hơn, khái quát hơn, Gia đình bé mọn đã vượt

qua những chuyện riêng tư ấy để trở thành một cuốn tiểu thuyết về nhân sinh, về lẽ sống Dạ Ngân đã từng mơ giấc mơ viết được một cuốn sách làm

ngẩn ngơ thiên hạ Tuy Gia đình bé mọn không làm thiên hạ đến nỗi phải

“ngẩn ngơ” nhưng phải khẳng định rằng, nó là một cuốn tiểu thuyết vừa hấp dẫn, vừa lấp lánh, vừa trĩu nặng nhân sinh làm cho người đọc phải cảm động

và suy ngẫm

Gia đình bé mọn là cuốn tiểu thuyết viết về gia đình và tình yêu Câu

chuyện xoay quanh cuộc đời của nhân vật Mỹ Tiệp và những nhân vật khác liên quan đến Tiệp Nó là kết quả của một quá trình mà Dạ Ngân “đã suy ngẫm rất nhiều về chiến tranh và những hệ quả của nó, tất nhiên, theo cách riêng của bà” [16, tr.329] về “những người đàn bà góa chồng hoặc không chồng, cái gia đình luôn phải gồng mình lên để gánh chịu bất hạnh và cả sự kiêu hãnh của một mái nhà thiếu hơi ấm đàn ông mà vẫn xem văn hóa truyền thống là nền tảng” [16, tr.326 – 327]

Phụ nữ là nạn nhân của nhiều tập tục, tập quán và nhiều quan niệm xưa cũ, lạc hậu tồn tại dai dẳng trong đời sống sinh hoạt của người Việt Nam Đây là những nguyên nhân dẫn đến nỗi đau, mất mát của họ Số phận

họ đã được Dạ Ngân tái hiện trên từng trang văn một cách mạnh dạn, sâu sắc, tràn đầy cảm thông và sẻ chia Điển hình là má Tiệp: “Làm đàn bà con gái là phải chịu khổ, ráng khổ chút nữa rồi cũng hết đời thôi, con!” [16, tr.94], là cô Ràng của Tiệp: “Gì thì gì cũng phải nghĩ tới cái danh dự”, là chị Hoài, chị Mỹ Nghĩa, cô Mỹ Út - những chị em gái của Tiệp - và cả Tiệp:

“con gái con lứa nhớ sáng ra việc đầu tiên là phải cầm lược chải gỡ đàng hoàng; người lớn có gọi có bảo phải dạ thưa cho đàng hoàng; ăn uống phải ngồi ngay ngắn, phải cầm đũa, cầm chén cho đàng hoàng Lớn lên chút nữa

thì không chây lười – đàng hoàng; không dối trá – đàng hoàng; không thất tín – đàng hoàng …” [16, tr.78- 79]

Dạ Ngân đã vẽ nên những sắc độ đậm nét hình ảnh người phụ nữ mang dáng dấp của người phụ nữ truyền thống, thường đóng vai trò là mẫu mực của gia đình, xã hội Đó là những người đàn bà “chỉ quan tâm đến tôn ti trật tự, đến công dung và ngôn hạnh cổ truyền, đến yên ổn và sung túc” [16, tr.18] Chính vì thế, khi Tiệp đòi chia tay chồng thì những người phụ nữ trong gia đình Tiệp đã lên tiếng phản đối, bởi bản thân những người phụ nữ

đó đang khát khao được yêu thương Chị Hoài đã nói với Tiệp bằng chính tâm sự của mình “Có chồng, ừ thì không vừa ý, không hòa hợp thì cũng hơn

là không có” [16, tr.94], “Người ta kiếm một chút chồng không ra, nó có chồng hiền hậu xuôi chèo mát mái vậy mà còn đứng núi nầy trông núi nọ” [16, tr.22]

Dạ Ngân đã đi sâu vào từng số phận cá nhân của từng người trong gia đình Tiệp với những bi kịch cuộc đời của họ Đặc biệt, bà đã hướng tới khám phá cuộc đời và số phận của những người phụ nữ nơi chiến tranh đã đi qua với những nỗi đau mất mát mà vật chất đời thường không bào giờ có thể

bù đắp được

Chiến tranh nghiệt ngã riêng đã khiến cho số phận những người phụ

nữ trong Gia đình bé mọn trở thành góa phụ khi đương còn xuân Những

người thân của gia đình Tiệp đều trở thành góa phụ: cô góa, má góa, chị góa,

em góa Chị Hoài của Tiệp “mới ngoài bốn mươi nhưng đã có một thập kỉ ở góa nên dù đi trong nhà hay dưới tán cây thì chị cũng có cái dáng cắm cúi chật vật đau khổ” [16, tr.16- 17] Cô Ràng – em gái út của ba Tiệp, “cô Tư Ràng thủ lĩnh, cô Tư Ràng trời biển” đã không sống cho bản thân mình, chấp nhận ở vậy, hi sinh mọi thứ để chăm lo cho cái gia đình toàn đàn bà con nhỏ Tất cả phụ nữ trong gia đình này đều phải khoác lên mình chiếc áo

khoác đại diện cho mẫu người phụ nữ Việt Nam xưa cũ “xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”

Họ không thể tự lựa chọn số phận cho mình, “Mỹ út nhận được tin báo tử chồng, lúc đó con gái nó mới biết đi!” [16, tr.25]; chị Mỹ Nghĩa

“không một tâm tình để gối đầu” [16, tr.93] bởi chị Mỹ nghĩa của Tiệp cũng

đã từng yêu ai đó nhưng “người ta cũng đã nắm xuống như hàng triệu người trai trẻ khác” [16, tr.93] Tinh tế và nhạy cảm trong cái nhìn hiện thực tâm trạng, Dạ Ngân đã khắc họa nên hình ảnh người phụ nữ phải mang vào cuộc sống sự đớn đau của hoàn cảnh Dường như số phận họ là một định mệnh đã được sắp đặt sẵn “ai cán bộ thì ở thành đường nhựa, nhà riêng, đèn điện, ti

vi, đủ cả, còn những bà góa thì cắm mặt xuống miếng vườn đầy rắn rết, hố bom, hố pháo và chất nổ không ai biết đường mà thu dọn” [16, tr.95] Những thân phận bé mọn ẩn mang trong lòng với bao nỗi dằn vặt, khát khao cuộc sống đời thường nhưng hậu quả của chiến tranh, biến động xã hội và những lề thói hủ lậu khác nghiệt đã buộc họ phải gò ép mình trong khuôn khổ Và hệ quả đặt ra là họ đã rất khó khăn để vượt qua những “tấm gương” trong gia đình mình, nhìn vào những “tấm gương” đó là họ “phải lập tức quên đi tuổi trẻ và khát vọng của mình” [16, tr.22] Chiến tranh đã khiến Tiệp đến với Tuyên – chồng nàng không bằng tình yêu, để rồi khi tình yêu thật sự đến thì Tiệp phải đối mặt với những hàng rào vô hình nhưng khắc nghiệt mới có được

Không chỉ có Tiệp và những người phụ nữ trong gia đình Tiệp mới phải gánh chịu những nỗi đau, sự mất mát, mà những nhân vật khác, những người phụ nữ xung quanh Tiệp như Hiếu Trinh, An Khương, vợ Đính, mẹ Đính, Hòa – em gái Đính cũng có số phận tương tự An Khương – cô gái ba mươi tuổi chưa có chồng bởi cô phải quên ăn và quên tuổi để học hành, để

có bằng cấp, để có “vị trí lớn trong guồng máy” [16, tr.140] để kéo những

đứa em của mình thoát khỏi cái gốc “là gia đình tư sản, gia tộc có nhiều người theo ngụy” [16, tr.140]

Là những con người nhưng những người phụ nữ trong Gia đình bé

mọn của Dạ Ngân đã phải sống kiếp đời nhỏ nhoi, đớn đau đến tội nghiệp

Hướng ngòi bút đến cuộc sống đời thường bé mọn của họ, bằng cái nhìn nhân hậu, bao dung, Dạ Ngân đã thông cảm sâu sắc và sẻ chia những nỗi niềm trĩu nặng, chỉ có thể cảm nhận mà không thể cất lời oán thán của họ

2.1.2 Những khát khao yêu đương, hạnh phúc

Tình yêu luôn mang những giá trị thiêng liêng, dù ở đâu nó vẫn tỏa ra thứ ánh sáng dịu dàng nuôi lớn niềm hi vọng cho con tim mỗi người Trong văn học, chủ đề tình yêu có sức hút rất đặc biệt, bởi trong sâu thẳm con người, nó là ý nghĩa đích thực của cuộc sống Khám phá nó là cách hiện hữu

để nắm bắt con người ở phần tự nhiên nhất mà cũng đẹp đẽ nhất “Tình yêu trong nhiều tác phẩm cổ diển và đương đại của Việt Nam đã trở thành nhu

ầu về một sự tương phản và phương thuốc giải độc cho cái phi nhân tính của bạo lực, tước đoạt, tham lam, tham nhũng, sự bàng quang, mọi bi kịch phổ biến …” [5] thì việc các nhà văn tập trung vào miêu tả những khát khao yêu đương của con người là điều dễ hiểu

Trong Gia đình bé mọn, gương mặt tình yêu in dấu cả nét rạng rỡ,

hạnh phúc lẫn đau đớn khổ lụy, cả sự thánh thiện lẫn vẻ tăm tối dày vò Tình yêu là lẽ sống, cũng là nguồn cơn của mọi nỗi truân chuyên oan khổ của con người Có thể nói những trang viết về tình yêu của nhân vật Mỹ Tiệp là những trang viết đẹp nhất, thăng hoa nhất của Dạ Ngân Là nhà văn nữ nên

Dạ Ngân có lợi thế trong việc diễn đạt sâu sắc nội tâm nhân vật nữ, trong việc bộc lộ đến tận cùng thái độ, cách cảm, cách nghĩ của giới mình Sự khám phá thế giới tâm hồn người phụ nữ được Dạ Ngân thể hiện ở mọi

phương diện, từ trạng thái đến tình cảm, những cung bậc của cảm xúc, niềm vui và nỗi buồn, những khát khao đam mê và cả những điểm yếu của họ

Tình yêu của Mỹ Tiệp – một nhà văn nữ mà trái tim lúc nào cũng dạt dào khao khát đi tìm tình yêu đích thực – là hành trình tìm “sống” của nàng

Để sống, người ta phải nhận thức được những gì đang hiện diện trong cuộc của mình Với nàng “Tuyên đã đi tắt vào đời con gái của mình, Tuyên đã lợi dụng lợi thế ở Cứ, Tuyên đã quỵ lụy, Tuyên đã bủa vây lòng thương hại của mình, vậy đã đến lúc Tuyên phải trả giá cho cuộc hôn nhân lấy được nầy, mình chưa từng yêu Tuyên, trái tim mình nhất thiết phải biêt được một tình yêu đích thực là như thế nào” [16, tr.69] Chính vì vậy mà khi gặp “người đàn ông lạ lạ, đứng tuổi, dong dãi, gương mặt ngăm ngăm điện ảnh, áo sơ mi ngắn tay màu trứng sáo, bước chân thong dong điệu nghệ như một con công biết mình đang được ngưỡng mộ” [16, tr.65] thì Tiệp đã ngỡ ngàng, run rẩy

và bút rứt Tiệp như bị hút mất hồn bởi đôi mắt đẹp nằm dưới “đôi lông mày đẹp như vẽ” [16, tr.65] của “Người ấy”

Là người phụ nữ sống nội tâm, giàu tri thức và cảm xúc, Tiệp luôn muốn tự khẳng định mình Vì vậy, khi gặp người đàn ông hấp dẫn “như một chú công” nàng biết rằng “mình sẽ yêu người nầy” [16, tr.68] và “mình sẽ giữ gìn tình cảm đơn phương thầm kín nấy, mình không cần biết, không cần

gí cả, không cần bờ hay bến hay một mục đích trần trụi nào cả” [16, tr.69] Với Tiệp, yêu là sống, dám yêu và quyết bảo vệ quyền được yêu của mình không chỉ là biểu hiện của khát vọng yêu đương, hạnh phúc của Tiệp mà đó còn là tư tưởng tiến bộ, là tiếng nói của bình đẳng, nhân bản và nhân văn của loài người

Người phụ nữ trong văn học Việt Nam nói chung và trong tiểu thuyết

Gia đình bé mọn nói riêng luôn luôn có nhu cầu hòa hợp về tâm hồn, khao

khát hạnh phúc lứa đôi Họ cố gắng vươn lên để sống hết mình và hi sinh

cho người mình yêu Tiệp cũng như những người phụ nữ đó, nàng tự tin vào

sự trinh nguyên và vô điều kiện của trái tim mình “Tiệp luôn thấy trên từng

tế bào của mình sự khơi dậy râm ran của dâng hiến và ký kết” [16, tr.77] Tiệp đã viết cho người ấy “một lá thư dày như một truyện vừa lời lẽ bồng bột và tự nguyện, tưởng rằng người ấy đang có hạnh phúc thì nàng yên phận nhưng một khi biết anh cũng trục trặc cũng chán ngán gia đình thì nàng không sợ gì mà không lao tới” [16, tr.78] Tiệp đã dành cho “Người ấy” một tình yêu chân thành và tha thiết Tiệp đã rất bền bỉ và tận tụy với tình yêu của mình, trong con người nàng luôn tiềm ẩn một sức sống mãnh liệt, niềm tin vào tình yêu Đối với Tiệp, yêu và được hi sinh cho người mình yêu là một việc nên làm nhưng nàng muốn tình yêu đó phải đàng hoàng, công khai

Và khi “Người ấy bỏ của chạy lấy người” vì mọi chuyện vỡ lở, những tưởng những khát khao và hi vọng về tình yêu và hạnh phúc của Tiệp sẽ bị dập tắt, Tiệp sẽ mất niềm tin vào cuộc sống, vào tình yêu, Tiệp sẽ an phận sống bên người chồng mà mình không yêu Nhưng ngược lại, Tiệp không những không mất đi niềm tin mà trong lòng nàng còn bừng cháy lên ngọn lửa tìm kiếm tình yêu và hạnh phúc Những khát khao và niềm tin của Tiệp cũng được bù đắp khi Đính xuất hiện Gặp Đính “người đàn ông ngộ nghĩnh, đặc biệt và chác là rất phong tình” [16, tr.42], Tiệp “thấy tò mò vui vui mà cũng thấy sờ sợ, như đứng gần một thứ điện cao thế” [16, tr.42] Miêu tả đầy

đủ, tinh tế những cảm giác này của nhân vật Tiệp là một trong những thành công của Dạ Ngân, bởi ở đó tất cả những “cảm giác, cảm xúc rất phụ nữ của Tiệp khi nghĩ về Đính” [16, tr.298] đã được bộc lộ

Khi gặp lại Đính tám tháng sau cái ngày định mệnh khiến Tiệp tò mò, vui vui, sờ sợ đó, Tiệp đã rất vui mừng và bối rối, Tiệp “đã không dám nhìn lâu vào đôi mắt màu nâu đầy ma lực ấy” [16, tr.120] của Đính Phải chăng những ước mơ có một tình yêu đích thực cho cuộc đời mình khiến lòng Tiệp

không khỏi rộn ràng khi đối diện với người đàn ông này “Toàn thân nàng như được rót một thư năng lượng rạo rực, ấm áp khiến muốn được vui tươi

và hành động” [16, tr.123]

Tiệp là một phụ nữ thông minh, giỏi giang và có một đời sống nội tâm phong phú Tiệp cũng là một người phụ nữ có trách nhiệm vời gia đình Nhưng trên hết Tiệp là một phụ nữ có khát vọng về tình yêu và hạnh phúc Tiệp yêu và hiểu tình yêu là như thế nào Là phụ nữ, nàng mong muốn có một tình yêu đẹp, đó không đơn thuần là việc nàng đi tìm hạnh phúc mà đó còn là khát vọng sống, khát vọng về hạnh phúc Khát vọng ấy đã có từ thời còn là thiếu nữ của Tiệp, nên khi gặp Đính, Tiệp tưởng chừng như “… mình đang dắt tay một người thanh niên trong giấc mơ thời thiếu nữ …” [16, tr.124] và nàng cảm thấy bồng bềnh như “… đang được dìu đi trong một miền phiêu du chưa biết và tình cảm bột phát ấy chưa thể gọi tên” [16, tr.123]

Tình yêu là tiếng gọi của con tim, vì vậy mà trong những ngày xa cách Tiệp bồi hồi, khao khát “thường bắt gặp cả những cơn nhớ từ trên không trung ập xuống như một tia điện, vật vã, thao túng” [16, tr.133] Dạ Ngân không chỉ nói lên tình yêu đắm say, độ lượng, một tâm hồn phụ nữ khao khát sống và yêu thương mà còn khám phá chiều sâu của tình yêu và khai thác nó bằng tất cả thèm khát bản năng, khát vọng nhục thể “Tiệp nghe

da thịt mình cựa quậy, một dòng điện đi từ dưới gót lên, trái tim mềm nhũn trong sự buông xuôi dễ chịu” [16, tr.146], “Tiệp thấy mình bạo dạn và lão luyện, sự nhịp nhàng của da thịt đằm thắm, ngọt ngào Từ thế thủ nàng đã ào sang thế chủ, một cực khác với lần đầu, nàng bốc cháy từ gót chân đến đỉnh đầu và thật sự không biết mình đang bồng bềnh ở đâu” [16, tr.157] Những khao khát của Tiệp là chính đáng, là đúng đắn Tiệp cũng nhận thức được rõ mối quan hệ của mình nên nàng đã thẳng thắn nói lên quan điểm của mình

“Em thèm khát hạnh phúc, em không bừa phứa, em không chấp nhận cái gì không đi đến đâu!” [16, 154]

Tiệp không phải là người phụ nữ duy nhất trong Gia đình bé mọn

khao khát tình yêu và hạnh phúc Tất cả những người phụ nữ trong tiểu thuyết này đều có những khao khát đó nhưng họ e ngại bộc lộ bởi trong họ

tư tưởng truyền thống còn nặng nề Dù vậy không ít lần chị Hoài của Tiệp đã

e dè lên tiếng để gửi gắm một phần tâm trạng của mình “Người ta kiếm một tầm chồng không ra, mầy có mầy còn so sánh gì nữa!” [16, tr.95], còn An Khương thì xa xót: “Em cũng ba mươi rồi, thằng trẻ thì nó chê mà thàng già thì vợ con lùm đùm, nói theo cách nói ngoài này là ế sưng” [16, tr.139 – 140]

Có thể nói, với tiểu thuyết Gia đình bé mọn, Dạ Ngân đã thể hiện sâu

sắc những góc khuất nồng nàn trong tình cảm của người phụ nữ Không dừng lại việc miêu tả tâm trạng trăn trở, da diết nhớ nhung, cồn cào ước vọng về tình yêu vững bền, Dạ Ngân còn bộc lộ quan điểm, thái độ của mình

về hòa hợp tâm hồn và thể xác trong tình yêu Chính điều này đã giúp Dạ Ngân tạo ra trong tác phẩm của mình sự độc đáo rất riêng, “rất Dạ Ngân”

2.2 Những bi kịch cuộc đời

2.2.1 Bi kịch tình yêu

Trong văn học hiện đại, khái niệm bi kịch được hiểu theo một nghĩa khác Nói đến bi kịch trong tác phẩm văn học hiện đại là người ta nói đến một trạng huống tâm lý, một đặc điểm số phận của con người

Trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân thể hiện khá sắc nét

những bi kịch của con người hiện đại Những bi kịch ấy được bộc lộ trong tình yêu, hôn nhân và gia đình, những cuộc đời bé mọn Tình yêu và hạnh

phúc của những người phụ nữ trong Gia đình bé mọn không tự đến mà đó là

kết quả của một quá trình tìm kiếm gian lao Trên hành trình tìm kiếm tình yêu ấy người phụ nữ đã phải đánh đổi cuộc đời mình, phải đối mặt với những bi kịch xót xa Thật ra vấn đề bi kịch trong tình yêu không hoàn toàn mới mẻ trong văn học, nhưng bằng vốn sống, sự từng trải, bằng chất văn hồn hậu, tinh tế, phóng khoáng của mình, Dạ Ngân đã làm cho nó mang đậm những sắc thái riêng và không kém phần độc đáo theo cách nhìn nhận riêng của mình

Cuộc chiến tranh ác liệt đã dàn xếp cuộc hôn nhân của Tiệp với Tuyên Đây là cuộc hôn nhân không có tình yêu mà chỉ là một lầm lỡ vì hoàn cảnh nàng và chồng cũ của nàng ngẫu nhiên ở bên nhau và sự đụng độ

da thịt giữa hai cơ thể trẻ trung đã dẫn đến một cuộc hôn nhân không bắt

nguồn từ tình yêu Không thể chịu đựng được người chồng cằn cỗi, “có trữ

lượng nhân tính ít ỏi”, yêu heo hơn con, thích viết báo cáo để thăng chức hơn là nhìn ngắm vợ, Tiệp cảm thấy ngột ngạt và không thể chịu đựng nổi Tiệp đã quyết tâm từ bỏ vỏ bọc hào nhoáng về mái ấm hạnh phúc bề ngoài

để tìm tới người mình yêu thật sự

Với người tình đầu tiên “nhà báo trung ương”, Tiệp rơi vào một tình yêu đơn phương mà dịu ngọt, Tiệp đã biết thế nào là tình yêu Nhưng trong tình yêu ấy, mầm mống bi kịch đã phục chờ “Em dại lắm, em nói anh ra làm

gì, em không biết mình sống ở đâu, sống ở thời nào sao?” [16, tr.156] Để rồi “Người ấy” của Tiệp bỏ về thành phố để lại mình Tiệp đau đớn, hụt hẫng

“ngã lăn chiêng khi biết nàng là con thiêu thân chỉ ba mưới tám kí, không địch nổi những con khác về trọng lượng, đã vậy anh ta còn chối bây bẩy với Hai Khâm và những anh thương vụ khác khi chuyện ầm ĩ lên từ phía Tuyên” [16, tr.156] Tiệp không chỉ phải đối mặt với sự phản bội của người tình, mà Tiệp còn phải đối mặt với gia đình, với dư luận, bởi trong cuộc hành trình tìm kiếm hạnh phúc của mình, xã hội và gia đình đã quay lưng với nàng, tất

cả mọi người đều lên án, chỉ trích nàng Tình yêu biến nàng thành một thư

“tội đồ” và cái giá nàng phải trả là biết bao điều tiếng và nguy cơ tan vỡ gia đình Nhưng đây mới là sự bắt đầu của những sóng gió trên con đường đi tìm tình yêu của Tiệp Tiệp tiếp tục yêu Đính và phải trải qua gần mười một năm họ mới được sống bên nhau Tình yêu của Tiệp với Đính gặp phải sự phản đối kịch liệt từ nhiều phía: từ gia đình, họ tộc nhà Tiệp, gia đình của Đính, bạn bè cho đến giới chức sức trong tỉnh và hoàn cảnh xã hội lúc bấy giờ Mối tình này đeo đẳng Tiệp nhiều năm, suốt dọc chiều dài đất nước từ Bắc vào Nam, từ Nam ra Bắc, với những cay đắng tủi nhục, niềm hạnh phúc mong manh dễ vỡ, những giằng xé nội tâm ghê gớm Tiệp đã phải tự đấu tranh, tự vượt qua nghịch lý giữa một bên là gia đình chính danh, một bên là tình yêu, hạnh phúc đích thực

Tình yêu của Tiệp và Đính kéo dài hơn mười năm trước khi đến được với hạnh phúc của hôn nhân gắn liền với những năm tháng ngặt nghèo nhất của thời bao cấp Đói nghèo và lạc hậu đã khiến cuộc tình của Tiệp và Đính gặp quá nhiều trái ngang, trắc trở Gần mười một năm yêu nhau với khoảng cách hơn hai nghìn km “Bắc và Nam thật là xa cách, vết thương chia cắt như những cái sẹo đau đơn bầm dập” [16, tr.217], nên có nhớ nhung phát điên Tiệp cũng không dám điện thoại vì sợ cơ quan tổ chức kiến nghị, chỉ được thư từ qua lại Tiệp đã phải “Sống bằng những lá thư nửa tháng ra nửa tháng vào, thư bị gián đoạn vài ngày là cảm giác như không sống nổi mặc dù khi cách trở thì những gì tốt đẹp nhất, hoàn hiện nhất về nhau như rõ rệt hơn” [16, tr.224] Khi gặp được nhau thì Tiệp và Đính lại không có chỗ riêng tư, phải ở tá túc nhà bạn bè như “ở chỗ ông bạn Kỳ có đứa con vàng khè” khi lại phải nhờ “chỗ ông Phúc phố Sơn Tây có cái gác xép không đứng thẳng lưng được” [16, tr.214]