nghệ thuật kết cấu trong tiểu thuyết “bác sĩ zhivago” của b pasternak

Nhìn chung nghiên cứu về tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago có hai khuynh hướng: thứ nhất phủ nhận thành công của tác phẩm về phương diện nghệ thuật tiểu thuyết; khuynh hướng thứ hai khẳng định

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Ngô Hồng Dạ Thảo

NGHỆ THUẬT KẾT CẤU TRONG

TIỂU THUYẾT “BÁC SĨ ZHIVAGO”

CỦA B PASTERNAK

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Mã số : 60 22 30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS TRẦN THỊ QUỲNH NGA

Thành phố Hồ Chí Minh, 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các tài liệu sử dụng trong luận văn này có nguồn gốc rõ ràng Những đánh giá nhận định trong luận văn do cá nhân tôi nghiên cứu trên những tư liệu xác thực

Tác giả

Ngô Hồng Dạ Thảo

LỜI TRI ÂN

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến Phó Giáo sư Tiến sĩ Trần Thị Quỳnh Nga, giảng viên trường Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin cảm ơn Ban Giám hiệu và các đồng nghiệp trường THPT Bình Chánh đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt khóa học

Trân trọng cảm ơn

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 08 tháng 02 năm 2012

Ngô Hồng Dạ Thảo

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời tri ân

DẪN LUẬN 1

Chương 1 : NGHỆ THUẬT KẾT CẤU VÀ VAI TRÒ TỔ CHỨC HỆ THỐNG NHÂN VẬT 17

1.1 Lý thuyết chung về nghệ thuật kết cấu 17

1.2 Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago 21

1.2.1 Nhóm nhân vật lí trí 28

1.2.2 Nhóm nhân vật tình cảm 45

1.2.3 Cặp đối lập ánh sáng và bóng tối 49

CHƯƠNG 2 :NGHỆ THUẬT KẾT CẤU VÀ VIỆC TỔ CHỨC KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT 55

2.1 Không gian nghệ thuật 55

2.1.1 Không gian địa lí 57

2.1.2 Không gian tâm tưởng 65

2.1.3 Không gian thiên nhiên 71

2.2 Thời gian nghệ thuật 82

2.2.1 Thời gian lịch sử 83

2.2.2 Thời gian tâm lí 85

2.2.3 Thời gian vật lí 91

CHƯƠNG 3 : NGHỆ THUẬT KẾT CẤU VÀ VAI TRÒ TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN VÀ CÁC YẾU TỐ NGOÀI CỐT TRUYỆN 97

3.1 Cốt truyện của tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago 97

3.1.1 Cốt truyện đa tuyến 100

3.1.2 Hạt nhân liên kết cốt truyện 106

3.2 Các yếu tố ngoài cốt truyện 112

3.2.2 Đàm thoại 114

3.2.2 Những bài thơ của Zhivago 119

KẾT LUẬN 131

PH Ụ LỤC

mà còn ở nền văn hóa lâu đời cùng những kiệt tác văn học sống mãi với thời gian Ở đó, ta nhận thấy tâm hồn Nga sự giản dị và trong sáng, lòng quả cảm

và thánh thiện, sự thông thái và cái đẹp Tâm hồn ấy là mạch chảy xuyên suốt

từ văn học dân gian Nga đến văn học cổ điển Nga, và tiếp sức mạnh mẽ ở văn học thế kỷ XX Khác với thời đại hoàng kim của thế kỷ XIX, văn học thế kỷ

XX chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi nhiều biến cố lịch sử Hai thời điểm mang ý nghĩa bước ngoặt là Cách mạng tháng Mười – 1917 đầu thế kỷ và Công cuộc cải tổ đưa tới sự tan rã của Liên bang Xô viết cuối thế kỷ Những biến động

dữ dội ấy tạo cho văn học bức tranh đa sắc màu và cả những thăng trầm cho chính chủ nhân của nó Không ít chân dung và sự nghiệp phải chịu sự nhận thức lại và đánh giá lại trên những kiểm chứng khắc nghiệt của công chúng và thời gian

Chúng tôi muốn đề cập đến Boris Pasternak - hiện tượng kỳ lạ trong văn học Nga thế kỷ XX Cuộc đời và sự nghiệp của ông có thể xem như một thiên

tiểu thuyết B.Pasternak được biết đến trước hết là “một nhà thơ trữ tình danh

tiếng nhất thời đại”, nhà thơ thiên tài với những cách tân nghệ thuật độc đáo

Bên cạnh đó, B.Pasternak còn để lại cho đời một tác phẩm văn xuôi vĩ đại,

tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago Tác phẩm này là thiên tiểu thuyết duy nhất, đứa

con muộn mằn đem lại cho ông cùng một lúc vinh quang và cay đắng “niềm hạnh phúc điên cuồng cùng với nỗi đau ghê gớm” Cuốn sách ngay khi ra đời

(1957) cùng với chủ nhân của nó đã trở thành nạn nhân của một “vụ án văn chương” nổi tiếng giữa thế kỷ Từ đó, cuốn tiểu thuyết được tiếp nhận nhiều hướng khác nhau, trở thành đầu đề của nhiều cuộc tranh luận lớn

Vào năm 1987, tên tuổi của B.Pasternak được phục hồi, cuốn tiểu thuyết cũng được “phục sinh” như một tác phẩm nghệ thuật chân chính cần được khám phá Trong công trình này, chúng tôi không xem xét lại “vụ án Bác sĩ Zhivago”, mà đi vào khai thác giá trị thẩm mỹ của tiểu thuyết Vì thế đề tài

nghiên cứu của chúng tôi là “Nghệ thuật kết cấu của tiểu thuyết Bác sĩ

Zhivago”

Việc khảo sát, nghiên cứu tiểu thuyết về phương diện kết cấu sẽ làm sáng tỏ cái hay cái đẹp của tác phẩm, khẳng định giá trị và trả lại cho tiểu thuyết vị trí tương xứng Đồng thời, đề tài khẳng định nhân cách và bản lĩnh sáng tạo của nhà nghệ sĩ thiên tài – “người đi trước thời đại”, hiểu rõ hơn thế giới nghệ thuật và tài năng của nhà văn B.Pasternak Đề tài có ý nghĩa văn học sử, ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong công tác nghiên cứu, giảng dạy học tập chuyên môn, trong quá trình tiếp nhận, giao lưu với tinh hoa văn hóa thế giới

Trải qua bao thăng trầm của cuộc sống, tên tuổi của B.Pasternak vẫn được người đọc nhớ đến Tìm đến với B.Pasternak như để minh chứng thêm một điều “Nghệ thuật là vĩnh hằng” và chỉ có những gì thật sự là giá trị mới bền vững theo thời gian như thế Cuộc đời đầy thăng trầm của một nhà thơ thiên tài, giàu tình yêu cuộc sống, thánh thiện là bài học cho tất cả chúng ta để ngân mãi khúc ca về sự vĩnh hằng:

“Nhưng cho dù cái chết cận kề

Ta vẫn tin: có một ngày sẽ đến Sức mạnh của hận thù và đê tiện

Sẽ cúi đầu trước tính thiện, lòng nhân”

(Giải Nobel – Pasternak)

Những vần thơ dạt dào sức sống đưa người đọc đến với cuộc đời sống động, tràn ngập hạnh phúc, và sự lạc quan tin tưởng về sự vĩnh hằng của tình yêu bao la Trước hết là tình yêu mãnh liệt và tha thiết với tổ quốc của nhà thơ – nước Nga như Anna Akhmatova nhận xét: “Và toàn bộ dải đất này đều là di

sản của ông, ông đã chia sẻ hết thảy mọi thứ với chính dải đất ấy” [17, tr.21]

2 Lịch sử vấn đề

Bác sĩ Zhivago được B.Pasternak khởi thảo từ năm 1946, hoàn thành

năm 1956, nhưng tác phẩm lại không được xuất bản ở Nga vì lý do chính trị, năm 1957 được xuất bản lần đầu tiên ở Italia Năm 1958, Viện Hàn lâm Thụy Điển tuyên bố tặng giải thưởng văn chương cho B.Pasternak Nhân việc này,

bọn phản động đã lợi dụng tên tuổi và tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago của ông để

chống Liên Xô khiến ông bị khai trừ khỏi Hội Nhà văn Liên Xô Trong trào lưu cải tổ và dân chủ hóa, danh dự và tác phẩm của B.Pasternak được phục hồi bên cạnh nhiều tên tuổi khác Năm 1987, Ban thư ký Hội Nhà văn Liên

Xô đã chính thức xóa bỏ quyết định bất công đó Di sản của B.Pasternak được

khôi phục và trả về vị trí xứng đáng Tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago nguyên tác

và toàn bộ thi phẩm của ông được ấn hành Tiểu thuyết đã ra mắt bạn đọc trên tạp chí “Thế giới mới” đầu năm 1988

Trước đây, ở Việt Nam, các sáng tác của B.Pasternak không mấy được lưu hành Sự nghiệp thơ ca của Pasternak hầu như không được biết đến

Người dân Việt Nam tiếp cận Pasternak qua bộ phim Doctor Zhivago dựa trên

tác phẩm Bác sĩ Zhivago của ông, do đạo diễn người Anh David Lean dàn

dựng năm 1965 với sự tham gia của nhiều tài tử phương Tây Tuy nhiên, trong đời sống văn hóa đô thị miền Nam (giai đoạn 1954 - 1975), Paternak lại

có một vị trí rõ rệt hơn Tác phẩm Bác sĩ Zhivago có đến 3 bản dịch khác

nhau Tác phẩm được Trương Văn và Sơn Tịnh dịch vào năm 1959 (Nxb

Trương Văn, Sài Gòn) Năm 1960, Văn Tự và Mậu Hải dịch Bác sĩ Zhivago

(Nxb Chợ Lớn) Vào năm 1973, Nguyễn Hữu Hiệu phỏng dịch tiểu thuyết với

nhan đề Vĩnh biệt tình em (Nxb Gió, Sài Gòn) Sau ngày Pasternak được minh

oan ở Liên Xô, tác phẩm của Pasternak mới được biết đến rộng rãi hơn

Tuyển tập “B.Pasternak - Con người và tác phẩm” (Nxb TP Hồ Chí Minh,

1988) gồm tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago (Lê Khánh Trường dịch), một số những

bài thơ chọn lọc cùng những tư liệu về Pasternak ấn hành tại Việt Nam Đây cũng là kết thúc có hậu cho những người yêu mến Pasternak nói riêng và nền văn học Nga nói chung

Nhà văn B.Pasternak được đưa vào giảng dạy hạn chế ở một số trường Đại học Việt Nam và cho tới nay chưa có một giáo trình nào (dành cho sinh viên chuyên ngành Ngữ văn) đề cập đến B.Pasternak như một hiện tượng văn

học từ Văn học Xô Viết của Nguyễn Hải Hà – Đỗ Xuân Hà đến Lịch sử văn

học Nga của các tác giả Đỗ Hồng Chung, Nguyễn Hải Hà, Hoàng Ngọc Hiến

Liên quan đến tác phẩm của Pasternak, nhất là tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago có

nhiều cách nhìn nhận, đánh giá khác nhau, thậm chí trái ngược nhau Điều này càng khẳng định cuốn tiểu thuyết vẫn là sự bí ẩn, cần sự kiến giải phù hợp

Việc tiếp nhận tác phẩm Bác sĩ Zhivago ở các đô thị miền Nam được đề

cập trong công trình “Văn học Nga – Xô Viết tại các đô thị miền Nam Việt

Nam giai đoạn 1954 - 1975” Ở công trình này, thông qua phân tích nhiều xu

hướng đa dạng và phức tạp trong việc tiếp cận nền văn học Nga của văn nghệ

miền Nam, tác giả Phạm Thị Phương chỉ ra hai luồng tiếp nhận Bác sĩ

Zhivago như sau:

Bên cạnh nhiều ý kiến cho rằng Bác sĩ Zhivago là một tác phẩm viết ra

là nhằm chống đối chính quyền Xô Viết, có những ý kiến khác lại đề nghị

không nên nhìn vấn đề đơn thuần như thế Họ coi tác phẩm như một hình thức triết lý về con người và cuộc sống [50, tr.24]

Đồng thời, tác giả công trình cũng cho rằng cùng thời đó ở miền Bắc, ít

ai công khai nhận định như thế về tác phẩm của Pasternak Qua đó, chúng tôi

nhận thấy nhìn chung việc tiếp nhận và nghiên cứu về Bác sĩ Zhivago ở miền

Nam lẫn miền Bắc giai đoạn 1945 – 1975 vẫn rất thận trọng và dè dặt (dù miền Nam có công khai hơn)

Thời gian gần đây, việc tiếp nhận Pasternak thuận lợi hơn Nhiều bài viết bàn về B.Pasternak và tác phẩm Bác sĩ Zhivago nhưng chủ yếu trên các khía cạnh như tiểu sử, mỹ học, thi pháp… như “Nét đẹp Nga trong thơ văn và

ngôn ngữ Nga” của tác giả Trần Vĩnh Phúc, bài viết “Lời chú ở lề về văn xuôi

của nhà thơ Pasternak” trong “Thi học và Ngữ học – Lý luận văn học phương

Tây hiện đại” của R.Jakovson (Trần Duy Châu biên khảo) Phần viết về tiểu

sử và sự nghiệp văn học của Pasternak được thể hiện sơ lược qua một số quyển sách về các nhà thơ, nhà văn đạt giải Nobel Những công trình nghiên

cứu về tác giả Pasternak cũng như tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago còn rất hạn chế Công trình nổi bật là luận án tiến sĩ Ngữ văn của Hà Thị Hoà về “Cái ngẫu

nhiên trong B ác sĩ Zhivago” Ngoài ra, khoảng 30 bài báo, tạp chí và các bài

viết trên một số Website điện tử chưa hẳn đã xứng đáng với tầm vóc của Bác

sĩ Zhivago

Nhìn chung nghiên cứu về tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago có hai khuynh

hướng: thứ nhất phủ nhận thành công của tác phẩm về phương diện nghệ thuật tiểu thuyết; khuynh hướng thứ hai khẳng định giá trị và những đóng góp của tiểu thuyết, nhìn nhận trong bối cảnh văn học thời đại, tôn trọng “cái bản chất hiện thực vốn có của nó” Tuy nhiên, các bài nghiên cứu này chỉ tập trung một số phương diện nhỏ trong tác phẩm

Ở khuynh hướng phủ định, các nhà nghiên cứu đều xem tiểu thuyết

thất bại với tư cách là một tác phẩm nghệ thuật với nhiều khiếm khuyết về tính chân thực, nội dung, nghệ thuật, cách xây dựng nhân vật R.P.Nabokov chê rằng “Tiểu thuyết không thành công cả về tư tưởng lẫn nghệ thuật” [26,

tr.5] A.Siniavski thì khẳng định trình độ tiểu thuyết không thành thạo thậm chí vụng về của Pasternak, ông nhấn mạnh rằng tiểu thuyết không đảm bảo

tính xác thực của lịch sử và “xói mòn diện mạo tính cách nhân vật trung tâm”

[26, tr.5] D.Uronov khẳng định viết quyển tiểu thuyết, Pasternak đã “rồ dại

vượt lên quá sức mình” [26, tr.7] khi lặp lại đề tài khai thác cạn kiệt từ lâu bởi

những người trước ông - M.Gorky, A.Chekhov - đề tài về chủ nghĩa cá nhân ích kỷ kiểu trí thức trong thời đại Cách mạng Khi đưa ra lời chỉ trích này, Uronov đã không thấy rõ tính chất kế thừa và sáng tạo của Pasternak

Sự phủ định tiểu thuyết còn xuất phát từ cái ngẫu nhiên bởi lẽ tác phẩm của Pasternak có quá nhiều chi tiết vụn vặt không cần thiết Trong đó, nhận xét của P.Gorenlov trong “Suy ngẫm về tiểu thuyết” có liên quan trực tiếp về

vấn đề kết cấu: “tiểu thuyết mất tính chỉnh thể, toàn vẹn, sa vào sự liệt kê theo

nhận được thiên nhiên, tình yêu, được Goethe, Shakespeare, nhưng theo nhà nghiên cứu Ilya:

lịch sử thì anh không tài nào cảm nhận được, anh nghe được cả những

âm thanh mà nhiều người không nghe thấy, anh nghe được cả nhịp đập

của con tim lẫn tiếng cỏ cây đang lớn ngoài kia; ấy thế nhưng tiếng bước chân của thời đại đang đi thì anh không hề nghe thấy [27, tr.32]

Lời đánh giá trên phủ nhận tính chân thật của tiểu thuyết bởi Iyia Ehrenburg cho rằng Pasternak đã thể hiện những điều mà nhà văn “chưa từng

nhìn thấy, chưa từng nghe thấy bao giờ”

Ở khuynh hướng khẳng định, nhiều nhà nghiên cứu nhìn nhận những

đóng góp của Pasternak về phương diện nội dung lẫn hình thức nghệ thuật - hai bình diện chính theo quan niệm kết cấu nghệ thuật và không ít những lời biểu dương tán thưởng

Trước hết, về phong cách nghệ thuật, nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy

mối quan hệ mật thiết giữa thơ và văn xuôi trong tác phẩm như biểu hiện sự độc đáo riêng của Pasternak Lời giới thiệu mở đầu trong tiểu thuyết Bác sĩ

Zhivago của nhà xuất bản Phụ nữ nhắc đến sự kiện năm 1958, Viện hàn lâm Thụy Điển tuyên bố tặng giải thưởng Nobel về văn chương cho Pasternak

Nội dung giải thưởng có ghi: “Vì sự đóng góp lớn lao vào nền thi ca trữ tình

hiện đại của thế giới cũng như vào lĩnh vực các truyền thống vĩ đại của các nhà văn xuôi Nga” [46, tr.6] Thơ và văn xuôi có mối quan hệ mật thiết, khó

tách rời, tạo nên một diện mạo mới của văn xuôi Pasternak - văn xuôi của một nhà thơ như lời nhận xét của R.Jakovson trong bài viết “Lời chú ở lề về văn

xuôi của nhà thơ Pasternak”: “là những giọt mưa sáng rực từ các đỉnh núi thi

ca rơi xuống đến đặt mình trên các cánh đồng của văn xuôi” [20, tr.235]

Chúng tôi cho đây là những phát hiện thú vị về phong cách của Pasternak, vả chăng đó cũng chính là cái độc đáo riêng mà tác giả đem đến cho văn học Nga Cũng trong bài viết trên, R.Jakovson rất tâm đắc về văn xuôi của Pasternak: “thứ văn xuôi của một thi sĩ thuộc vào một thời kỳ thi ca lớn Nó mang trong mình tất cả những đặc trưng của nền thơ ca ấy… chuẩn bị cho sự cất cánh của nền văn xuôi Nga” [20, tr.237] Sự hòa quyện giữa văn xuôi và

thơ ca tạo nên chất trữ tình và sự mượt mà trong văn xuôi, thể hiện một phong cách nghệ thuật độc đáo như Pasterank từng quan niệm: “Nghệ thuật nói

chung, nói cách khác, đó là thơ ca” [20, tr.238] Pasternak xây dựng thi pháp

của mình trên kinh nghiệm cảm xúc đối với thực tại, trong cái mà “thi pháp

ấy có được nét riêng tư” [20, tr.242] Có thể nói văn xuôi là cách biểu hiện rõ

nhất cảm xúc thi ca của nhà thơ, là ngôn ngữ của cảm xúc Văn xuôi là hình thức chuyển tải thành công cảm xúc của nhà thơ, chỉ ở văn xuôi, nhà thơ mới

thể hiện mình trọn vẹn nhất (vì không có giới hạn câu chữ) Dựa vào cảm xúc đối với thực tại, tiểu thuyết bộc lộ “thái độ thơ” đối với cuộc đời

Bên cạnh đó, trong bài “Nhận định về vụ Pasternak và Bác sĩ Zhivago” (Tạp chí Văn hóa Á Châu số 19, 20/1959), Hoàng Văn Chí khẳng định sự thành công của tiểu thuyết về phương diện nghệ thuật, đặc biệt nhà nghiên

cứu khen ngợi chất thơ của Bác sĩ Zhivago:

Tuy viết bằng văn xuôi, cuốn sách chứa đựng rất nhiều ý thơ Chắc chắn trong bản dịch, phần nào cũng hao hụt ít nhiều Tuy nhiên người đọc vẫn nhận thấy tác giả là một thi sĩ Nhiều đoạn tả cảnh thiên nhiên, cảnh rừng núi, lúc tuyết phủ, cảnh hoàng hôn, lúc đêm khuya thanh vắng, có thể nói là tuyệt diệu [61]

Theo Hoàng Văn Chí, mặc dù nội dung tác phẩm có nhiều ý phản bác xã

hội, nhưng không nên xem đây là cuốn sách “chống Cộng”: “Chúng ta không

nên quên rằng đó là một thiên tiểu thuyết, không phải là một cuốn khảo luận chính trị” [61]

Tuyển tập “Boris Pasternak – Con người và tác phẩm” ra đời vào năm

1988, tập hợp nhiều bài nghiên cứu về tiểu thuyết, Viện sĩ D.S.Likhachov có bài viết “Suy ngẫm về cuốn tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago” đã chỉ ra sai lầm của việc nghiên cứu về B.Pasternak trước đây Hình thức, ngôn ngữ quen thuộc,

ổn định vững vàng của Bác sĩ Zhivago thuộc về các truyền thống của tiểu

thuyết Nga thế kỷ XIX Chính vì sự gần gũi với hình thức cổ điển “buộc

người ta giẫm theo lối mòn, tìm ở nó cái không có, còn cái nó có thì lý giải

theo tiểu thuyết truyền thống (chỉ thấy chất văn xuôi) không thấy chất thơ

trong thái độ đối với thực tại” [31, tr.130] Những người nghiên cứu trước

không thấy cách “tiếp cận những sự kiện lịch sử” riêng biệt của nhà thơ Likhachov nhận định Bác sĩ Zhivago là thể tự sự - một thứ tự sự kì lạ - trong

đó vắng mặt những yếu tố bên ngoài trùng với cuộc sống có thực của tác giả

Hà Thị Hòa trong luận án “Cái ngẫu nhiên trong tiểu thuyết Bác sĩ Jivago của

B.Paxternak” cũng cho rằng Pasternak lí giải lịch sử bị cảm xúc trữ tình che

lấp: “một tiểu thuyết sử thi, tiểu thuyết thơ trữ tình diễn tả hết thảy mọi điều

diễn ra xung quanh thông qua lăng kính của một trí tuệ siêu việt” [26, tr.13]

Nguyễn Hải Hà trong bài viết “Nhìn lại văn học Nga thế kỷ XX” (Tạp chí Văn học số 3- 1995) khẳng định thêm:

Đây không phải là tác phẩm chống Cộng như có thời người ta – kể cả những kẻ chưa đọc tiểu thuyết này nhưng phao tin để truy bức tác giả A.Camus, A Miller, O.Paz cùng nhà nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu trên thế giới đánh giá cao tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago [65]

Từ đó, Nguyễn Hải Hà đánh giá về tầm vóc của Bác sĩ Zhivago, đặt nó cạnh Chiến tranh và hòa bình của L.Tolstoy mà Pasternak vô cùng yêu quý

và ảnh hưởng sâu sắc Về phương diện thể loại, nhà nghiên cứu cho rằng Bác

sĩ Zhivago không phải là “tiểu thuyết anh hùng ca, hay thiên ký sự, hay tiểu thuyết lịch sử” [65] dù tác phẩm bao quát sự kiện nửa đầu thế kỷ XX, dù có

bộc lộ quan điểm của Pasternak về lịch sử

Trong bài viết “Thân thế và sự nghiệp Pasternak” (Tập san Văn, số 83,

năm 1967), Vũ Đình Lưu cho rằng “Bác sĩ Jivago phản ảnh chính cuộc đời

ông, sự bất lực của một người trí thức trước cơn bão tố của thời cuộc như một định mệnh lôi kéo cả tổ quốc thân yêu vào một cuộc thử thách cam go”

[74] Nhà nghiên cứu phát hiện cảm hứng nhân văn của tiểu thuyết bởi

Pasternak đem đến một quan niệm mới mẻ về con người trong cuốn “tiểu

thuyết toàn diện” của mình Vũ Đình Lưu nhận thấy ở Châu Âu, bên cạnh

những dư luận chú trọng đến kỹ thuật viết truyện và sự thật tâm lý, sự thật xã hội, còn có những dư luận cố gắng lập lại cái sinh khí sáng tác của nhà văn

Tác giả bài viết khẳng định Bác sĩ Zhivago là một tác phẩm lớn, “một câu

chuyện ngụ ý hay một biểu tượng” Có nhiều cách giải thích, cách suy diễn ý

nghĩa của các tình tiết, tâm tình của các nhân vật bởi lẽ:

ý nghĩa của một câu chuyện ngụ ý tràn qua nội dung của nó rất xa … nội dung câu chuyện tuy là một thứ tiểu sử của chính Pasternak dưới hình thức tượng trưng nhưng còn là kinh nghiệm sống của thử thách những giá trị chân xác của đời sống trên bình diện siêu hình, triết lý và xã hội… [74]

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu cùng thống nhất Bác sĩ Zhivago là “bản

tự thuật tượng trưng” (M.Aucouturier), “tự thuật tinh thần” của Pasternak

(D.Likhachev), “một bản nhì của cuộc đời Pasternak” (Vũ Đình Lưu) Tiêu

biểu có thể xem lời nhận xét của V.Brioussov trong bài viết “B.Pasternak – Câu thơ và bài thơ” như một sự giải đáp về sự khám phá lịch sử độc đáo của tác giả tiểu thuyết:

Pasternak không đặc biệt viết về cách mạng, nhưng - có lẽ chính ông cũng không biết nữa – những câu thơ ông viết được nuôi dưỡng bởi tinh thần thời đại; thái độ của Pasternak không bắt nguồn từ sách vở cũ; thái

độ ấy bày tỏ chính bản chất của nhà thơ, và chỉ có thời đại chúng ta mới sản sinh ra nhà thơ ấy Do bản chất tài năng và quan niệm của ông về vai trò của nghệ thuật, Pasternak không thuộc về cách mạng Thái độ của ông không tương xứng với tình thế lịch sử cụ thể, mà xác định bởi một lý tưởng trừu tượng về sự hoàn hảo tinh thần [53, tr.43]

Sự đánh giá trên gợi cho người viết hướng mới trong nghiên cứu khám phá tác phẩm, cần nhìn nhận tác phẩm gắn liền với chủ thể sáng tạo của nó, với hoàn cảnh ra đời cùng với những yêu cầu nhất định về thiên chức sáng tạo

nghệ thuật mà không chỉ Pasternak mà cả văn học nghệ thuật đã đặt ra Bác sĩ

Zhivago rõ ràng là cuốn sách của một nhà thơ nhưng là “một nhà thơ không

bao giờ khuất phục trước những quy phạm mà tiểu thuyết đòi hỏi, trước những quy tắc làm ông ta khó chịu” (Hà Thị Hòa) Vừa tiếp nhận truyền

thống vừa sáng tạo, Pasternak đã tìm hướng đi riêng cho cuốn tiểu thuyết đầy tâm huyết của mình

Cùng nhận định về phong cách thể loại, V.Rubacov cho rằng: “đánh giá

tiểu thuyết theo những tiêu chuẩn của chủ nghĩa hiện thực – tâm lí xã hội với những nguyên nhân tỉ mỉ của các sự kiện và nghiên cứu cặn kẽ các tính cách

là rất ít hợp lý” Không lí giải tiểu thuyết theo nguyên nhân – kết quả, mà

chính những cái ngẫu nhiên – kì lạ đem lại cho Bác sĩ Zhivago dáng dấp của một “cuốn tiểu thuyết phiêu lưu” [26, tr.9]

Khái quát về nội dung tác phẩm, Hà Thị Hòa trong bài viết “Bác sĩ Zhivago của B.Pasternak và những suy ngẫm về nghệ thuật ngôn từ” nhìn nhận tiểu thuyết có đề tài rộng lớn, thâu tóm nhiều vấn đề đáng quan tâm:

“cuốn tiểu thuyết về tình yêu, về cách mạng và nội chiến, về số phận người trí thức Nga trong thời đại cách mạng, về lịch sử nước Nga trong 40 năm đầu thế kỷ XX …” [66]

Về nhân vật, một số nhà nghiên cứu nhận thấy chúng không có những

thuộc tính quen thuộc của các nhân vật văn học thế kỷ XIX Chúng là những

“tượng trưng hơn những tính cách” (Aucouturier) Cũng nhận xét về nhân

vật, trong tuyển tập “B.Pasternak - Con người và tác phẩm” có một số ý kiến

về nhân vật trung tâm Zhivago và một số nhân vật chính trong tác phẩm Tuy nhiên các nhà nghiên cứu đều nhất trí: Bác sĩ Zhivago là lời tự bạch trữ tình

của chính B.Pasternak Hình tượng trung tâm của tiểu thuyết có nhiều nhận

định phức tạp Likhachov nhận xét Yuri Zhivago chính là “nhân vật trữ tình

của Pasternak – một nhân vật dù trong văn xuôi vẫn cứ là nhân vật trữ tình”

[31, tr.134] Nhà nghiên cứu A.Vozesensky cho rằng Zhivago là “trung bình

cộng giữa Pasternak và Blok, Esenin, Maiakovski” [47, tr.15] Eveny

Evtushenko trong bài viết “Boris Pasternak – Nhà thơ lớn” khẳng định tính

chất chân thực, điển hình của nhân vật trong tiểu thuyết: “những người như

bác sĩ Zhivago là có thật, lịch sử của cuộc nội chiến sẽ không toàn vẹn nếu như vắng bóng gương mặt của những người như họ” [17, tr.24] Ngoài ra, có

nhận xét về một số nhân vật chính như “Lara đó cũng là nước Nga, chính là

cuộc sống” (D.S.Likhachov)

Về ngôn ngữ tiểu thuyết, trong bài viết “Tính chất siêu thực trong văn Pasternak” (đăng trên tạp chí Văn số 83), Lê Huy Oanh một mặt phân tích tính siêu thực trong văn của Pasternak ở thời kỳ đầu, mặt khác khẳng định khi

viết Bác sĩ Zhivago, Pasternak “gần như bỏ rơi phương thức sáng tác siêu

thực” đem đến cho người đọc “thứ văn chương phần lớn trong sáng, mực thước; các ý tưởng trong đó được trình bày có thứ tự đúng với những quy tắc hành văn thông thường” [75]

Một số Website cũng có đề cập đến nhà văn Pasternak và tiểu thuyết Bác

sĩ Zhivago, nhưng phần lớn mới dừng lại ở việc giới thiệu tiểu sử nhà văn và

tóm tắt tiểu thuyết

Ở Việt Nam những năm gần đây, có một số công trình nghiên cứu trực

tiếp Bác sĩ Zhivago, trong đó phải kể đến luận án tiến sĩ Ngữ văn của Hà Thị Hoà về “Cái ngẫu nhiên trong Bác sĩ Zhivago”, ĐHSP Hà Nội, 1996 Tác giả

luận án nhận định:

Phạm trù cái ngẫu nhiên như một phương thức có tính cắt nghĩa toàn bộ những yếu tố hợp thành tiểu thuyết Dấu ấn của phương thức này có thể

nhận thấy ở khắp nơi: trong cấu trúc hình tượng nhân vật, trong kết cấu nghệ thuật với tư cách là toàn bộ sự tổ chức bên trong của tác phẩm [26,

tr.160]

Những nhận xét bước đầu này giúp định hướng chúng tôi tìm hiểu nghệ thuật kết cấu của tác phẩm Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Hà Thị Hòa nhìn nhận nghệ thuật kết cấu chỉ là sự tổ chức bên trong, đồng thời sự nghiên cứu của tác giả là dùng cái ngẫu nhiên để giải quyết những vấn đề đặt ra của tiểu thuyết

Tổng hợp các ý kiến trên, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu có bàn về kết cấu của tiểu thuyết ở mức độ khác nhau về nội dung, hình thức của tác phẩm như thể loại, cốt truyện, nhân vật, đề tài, ngay cả luận án của Hà Thị Hòa cũng có nghiên cứu về kết cấu, nhưng chỉ tiếp cận từ cái ngẫu nhiên Vấn

đề kết cấu của tác phẩm vẫn chưa được nghiên cứu kỹ, chưa có sự khái quát cần thiết, xứng tầm với tác phẩm Bởi lẽ kết cấu của tác phẩm có vai trò quan trọng như chìa khóa giải mã bí mật cuốn tiểu thuyết Tiếp thu ý kiến của

người đi trước, luận văn nghiên cứu “Nghệ thuật kết cấu trong tiểu thuyết Bác

sĩ Zhivago của Boris Pasternak” trên một số phương diện: thế giới nhân vật,

không gian và thời gian, cốt truyện và các yếu tố ngoài cốt truyện

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng khảo sát của đề tài là tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago đã chuyển

dịch sang tiếng Việt Chúng tôi sử dụng chủ yếu văn bản sau:

B.Pasternak - Bác sĩ Zhivago, dịch giả Lê Khánh Trường, NXB Phụ nữ,

2006

Đồng thời, chúng tôi có đối chiếu với văn bản:

B.Pasternak - Bác sĩ Zhivago (dịch giả Lê Khánh Trường), trong tuyển

tập “Boris Pasternak - Con người và tác phẩm”, NXB Thành phố Hồ Chí

Minh, 1988

Các vấn đề đặt ra trong nội dung đề tài được khảo sát dựa trên văn bản dịch

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để có cái nhìn bao quát về tác phẩm, chúng tôi lựa chọn hướng tiếp cận

đề tài là đi từ việc khảo sát vai trò và ý nghĩa nghệ thuật của yếu tố bộ phận

để tái hiện vẻ đẹp chỉnh thể tác phẩm

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là tập trung khảo sát nghệ thuật kết cấu

tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago Chúng tôi xem xét cách thức tổ chức nghệ thuật

tác phẩm như là điểm trung tâm để từ đó khái quát diện mạo độc đáo của tác phẩm và phong cách của nhà văn

Không khảo sát tất cả các phương diện của tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago,

chúng tôi tìm hiểu vai trò nghệ thuật kết cấu trong việc tổ chức thế giới nhân vật, không gian và thời gian, cốt truyện và các yếu tố ngoài cốt truyện Khảo sát những phương diện trên có thể bao quát những nội dung theo lý thuyết chung về nghệ thuật kết cấu, đồng thời có thể chỉ ra thế giới nghệ thuật độc đáo của tiểu thuyết

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp loại hình: tiểu thuyết là một thể loại có đặc trưng riêng

Vì vậy khi nghiên cứu nghệ thuật kết cấu của tiểu thuyết, chúng tôi bám sát những đặc trưng của thể loại này

- Phương pháp hệ thống: phương pháp này giúp tác giả luận văn sắp xếp các yếu tố vào hệ thống, khoanh vùng tác phẩm, lựa chọn chi tiết cần khảo sát thuộc phạm vi đề tài

- Phương pháp phân tích - tổng hợp: phương pháp này cần thiết cho những việc đi sâu phân tích chi tiết và khái quát nâng cao vấn đề trên các bình diện mà luận văn đặt ra

- Phương pháp so sánh – đối chiếu: Đây là phương pháp được sử dụng thường xuyên nhằm chỉ ra những tương đồng và dị biệt trên các phương diện được nghiên cứu

5 Đóng góp của luận văn

Việc nghiên cứu về tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago cũng như các sáng tác của Pasternak vẫn còn hạn chế Thông qua việc thực hiện đề tài, chúng tôi muốn đóng góp:

- Một cái nhìn vừa cụ thể vừa bao quát về những vấn đề cơ bản nhất trong

nghệ thuật kết cấu tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, bởi vì chưa có một công trình

riêng nào tập trung đi sâu nghiên cứu phạm vi đề tài Từ đó, chúng tôi chỉ ra những nét mới trong nghệ thuật tiểu thuyết của Pasternak

- Nhận thức vai trò của kết cấu nghệ thuật đối với công việc sáng tác hay tìm hiểu, phân tích, tiếp nhận một tác phẩm văn học

- Khẳng định sức sống của tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago cũng như những

đóng góp của B.Pasternak đối với nền văn học Nga và văn học thế giới

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Dẫn nhập (16 trang), Kết luận (4 trang), Thư mục tham khảo (7 trang), Phụ lục (13 trang), Luận văn gồm có ba chương:

Chương 1: Nghệ thuật kết cấu và vai trò tổ chức hệ thống nhân vật

Ở chương này, chúng tôi tìm hiểu một số vấn đề lý thuyết như: nghệ thuật kết cấu tác phẩm, nhân vật văn học Tiếp theo, chúng tôi tìm hiểu vai trò kết cấu trong việc tổ chức hệ thống nhân vật thông qua việc khám phá thế giới nhân vật từ góc độ loại hình, phong cách, đồng thời tìm hiểu nhân vật dựa trên những mối quan hệ

Chương 2: Nghệ thuật kết cấu và vai trò tổ chức không - thời gian nghệ thuật

Không gian và thời gian nghệ thuật làm nên hình thức tồn tại của thế giới hình tượng Chương này, chúng tôi khảo sát vai trò của nghệ thuật kết cấu trong việc kiến tạo nên những hình thức không gian và sự vận động thời gian khác nhau nhằm phản ánh thế giới nghệ thuật sinh động của tiểu thuyết

Chương 3: Nghệ thuật kết cấu và vai trò tổ chức cốt truyện, các yếu tố ngoài cốt truyện

Cốt truyện và các yếu tố ngoài cốt truyện có mối quan hệ chặt chẽ Chương này, người viết làm rõ cách tổ chức cốt truyện riêng của Pasternak, vai trò của các yếu tố ngoài cốt truyện, từ đó khám phá nghệ thuật kết cấu độc đáo của tiểu thuyết



Chương 1 NGHỆ THUẬT KẾT CẤU VÀ VAI TRÒ TỔ CHỨC

HỆ THỐNG NHÂN VẬT



1.1 Lý thuyết chung về nghệ thuật kết cấu

“Nếu tác phẩm văn học như một hạt ngọc tròn trịa, ánh ngời thì cái tạo nên nó là hạt cát – hiện thực và nước mắt ngọc trai – công phu của người nghệ sĩ” (Nguyễn Tuân)

Tác phẩm văn học là sản phẩm của cái đẹp, kết tinh quá trình tư duy nghệ thuật và sự lao động bền bỉ của nhà văn Hiện thực đời sống qua bàn tay nhào nặn của người nghệ sĩ trở thành những giá trị lâu bền trong tác phẩm văn

học Vì thế, nghiên cứu tác phẩm văn học là để hiểu giá trị, quy luật phản ánh

đời sống của nó Tác phẩm văn học là một chỉnh thể thống nhất “có vẻ duyên

dáng của sự trật tự” (Horax), phản ánh đời sống bằng hình tượng nghệ thuật

Chỉ trong tính chỉnh thể thì hình thức và nội dung đích thực của tác phẩm mới

xuất hiện Và chỉ có dựa vào “quy luật chỉnh thể của tác phẩm mới có cơ sở

đánh giá đúng chân giá trị và phong cách nghệ thuật của tác phẩm” [33,

tr.243]

Kết cấu là một phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật, là một khái niệm cơ bản của nghiên cứu và lý luận văn học bởi vì nó phản ánh tính quy luật chỉnh thể của tác phẩm

Kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật của tác phẩm Cái khó nhất của sáng tác là kết cấu Nhà văn sáng tạo tác phẩm văn học với mục đích phản ánh đời sống và sự cảm nhận của mình trước nó Kết cấu tác phẩm thực chất

là tác giả mở lối cho người đọc đi vào thế giới nghệ thuật của văn bản và thể hiện những ý nghĩa nhân sinh

Xét về mặt lý luận, có nhiều ý kiến khác nhau về quan niệm kết cấu của tác phẩm văn học L.Shecpilova quan niệm kết cấu chỉ gắn liền với sự sự thể

hiện nghệ thuật, không thấy mối quan hệ của nó với nội dung: “Kết cấu của

tác phẩm là những phương thức làm nên sự thống nhất của hình tượng, và bao gồm tất cả những phương tiện của sự thể hiện nghệ thuật” [36, tr.58]

Trong cuốn Cơ sở lý luận văn học (tập 2, NXB ĐH và THCN, Hà Nội, 1985), các tác giả quan niệm: “Kết cấu chính là kiến trúc của tác phẩm, là

toàn bộ tổ chức phức tạp của tác phẩm Khảo sát kết cấu của tác phẩm chính

là khảo sát phương diện cấu trúc của nó” [36, tr.59] Từ đó, các tác giả cũng

cho rằng thuật ngữ kết cấu thể hiện một khái niệm rộng, phức tạp,

không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, những tương đương bên ngoài giữa các bộ phận, các chương, đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong những mối liên hệ và quan hệ nội tại thấm sâu vào nội dung cụ thể của tác phẩm [36, tr.59]

Trong bài viết “Bàn thêm về kết cấu văn học”, tác giả Phùng Quý Nhâm quan niệm kết cấu tồn tại ở hai phương diện: khái quát và chi tiết Nó không chỉ bao gồm mọi yếu tố xem như là một tổng thể, mà gồm cả mối quan hệ

giữa các yếu tố trong tổng thể đó “Sự khái quát của kết cấu đem lại sự độc

đáo, không lặp lại của tác phẩm Sự không lặp lại đó được qui định từ kết cấu, từ các yếu tố tham gia vào việc thể hiện kết cấu” [36, tr.61] Qua đó, tác

giả khẳng định kết cấu có ưu thế thiên về hình thức, nhưng không chỉ trong hình thức, mà cả trong nội dung, trong toàn bộ tác phẩm

Sách Lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên (NXB Giáo dục 2004),

quan niệm kết cấu tác phẩm văn học theo ba vấn đề sau:

1 Kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động của tác phẩm, phục tùng đặc trưng nghệ thuật và nhiệm vụ nghệ thuật cụ thể mà nhà văn tự đặt ra cho mình

2 Kết cấu là phương tiện khái quát nghệ thuật với chức năng bộc lộ tốt chủ đề tư tưởng tác phẩm, tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả, tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như là một hiện tượng thẩm mỹ

3 Các bình diện và cấp độ của kết cấu

Khi xem xét kết cấu theo chiều dọc, tức nghiên cứu mối quan hệ quy định và tùy thuộc của các cấp độ tác phẩm như một chỉnh thể, kết cấu tồn tại

ở hai cấp độ cơ bản: cấp độ hình tượng và cấp độ trần thuật Cấp độ hình tượng gắn với toàn bộ tổ chức của thế giới nghệ thuật, là cấp độ kết cấu bề sâu, bao gồm hệ thống các nhân vật, hệ thống các sự kiện, tình tiết và trình tự xuất hiện của chúng, tương quan các chi tiết tạo hình, các tương quan về không gian và thời gian Cấp độ trần thuật bao gồm sự liên tục của các biện pháp trần thuật, sự tổ chức các câu, sự vận dụng các phương thức tu từ, đặc biệt là bố cục như kết cấu bề mặt

Qua nội dung khái niệm kết cấu tác phẩm văn học, chúng ta cần phân biệt nó với khái niệm bố cục và khái niệm cấu trúc

Bố cục nhằm chỉ sự sắp xếp, phân bố các chương đoạn, các phần của tác phẩm theo một trình tự nhất định Với ý nghĩa như vậy, bố cục chỉ là một thành phần bộ phận của kết cấu

Cấu trúc, xét theo nghĩa rộng, là một khái niệm thường hay bị đồng nhất với kết cấu Tuy nhiên, kết cấu và cấu trúc là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất với nhau Khái niệm cấu trúc theo quan điểm của chủ nghĩa cấu trúc chỉ bó hẹp trong việc khảo sát văn bản nhằm chỉ ra những thành phần ổn định, bất biến có mối quan hệ tương tác lẫn nhau tạo thành chỉnh thể Cấu trúc theo cách hiểu như vậy, không hề quan tâm đến những yếu tố ngoài văn bản

Vì thế, nội hàm khái niệm kết cấu rộng hơn khái niệm cấu trúc Kết cấu bao hàm cả phương diện bất biến, ổn định và cả sự khác biệt, đa dạng, độc đáo, không lặp lại của các thành phần tổ chức tác phẩm, đồng thời nó không loại

bỏ sự quan tâm đến những thành phần ngoài văn bản

Ngoài ra, chúng ta cần phân biệt khái niệm kết cấu tác phẩm với kết cấu

kĩ thuật, thủ pháp - một phương diện hình thức của tác phẩm Trong văn học,

kĩ thuật và thủ pháp có ý nghĩa rất quan trọng, nhưng không phải do tự thân chúng, mà do vai trò biểu hiện nội dung của chúng Kết cấu chỉ có ý nghĩa khi nào nó phục vụ cho việc biểu hiện một nội dung nhất định

Tóm lại, kết cấu là phương tiện nghệ thuật để xây dựng hình tượng và khái quát tư tưởng cảm xúc, là sự tổ chức không chỉ ở bề mặt mà còn bao hàm

cả sự liên kết bên trong sao cho toàn bộ tác phẩm thực sự là một chỉnh thể nghệ thuật Kết cấu là sự sắp xếp, phân bố các thành phần hình thức nghệ thuật – tức là sự cấu tạo tác phẩm - tùy theo nội dung và thể tài Vậy kết cấu trước hết là hình thức, nhưng hình thức mang tính nội dung, không bao giờ

tách rời tư tưởng tác phẩm

Kết cấu là yếu tố quan trọng của hình thức nghệ thuật mang tính nội dung… không chỉ tìm thấy trong đặc điểm của những bộ phận riêng lẽ

mà cả trong những mối quan hệ phụ thuộc, trong sự kết hợp phức tạp giữa chúng [36, tr.63]

Kết cấu phát huy những khả năng to lớn của phương tiện ngôn từ, hình tượng, quy luật thể loại và ý đồ nghệ thuật nhằm tạo dựng nên một thế giới nghệ thuật bộc lộ thái độ của nhà văn về đời sống Qua kết cấu, nhà văn chỉ ra con đường giúp độc giả nhận ra ý nghĩa thẩm mĩ tác phẩm và cách nhìn hiện thực theo gợi ý của tác giả Kết cấu tác phẩm văn học phải được xem xét trên

ba bình diện nội dung, hình thức tác phẩm và thái độ của tác giả

Bất cứ tác phẩm văn học nào cũng có một kết cấu nhất định Nghiên cứu nghệ thuật kết cấu trong một tác phẩm văn học là đi vào tìm hiểu vai trò của kết cấu trong việc tổ chức các yếu tố bộ phận, đồng thời xem xét mối quan hệ cũng như sự kết hợp phức tạp giữa chúng Kết cấu đảm nhiệm các chức năng rất đa dạng: bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng tác phẩm thông qua việc cấu trúc hợp lí các hệ thống tính cách; triển khai, trình bày hấp dẫn cốt truyện; tổ chức không – thời gian… tạo ra “tính toàn vẹn của tác phẩm như một hiện tượng

thẩm mỹ” [24, tr.157] Vì vậy, việc xem xét vai trò kết cấu của tác phẩm với

việc tổ chức hệ thống nhân vật, với những quan hệ không gian, thời gian, tổ chức cốt truyện và các yếu tố ngoài cốt truyện là điều cần thiết Sự liên kết giữa các phương diện này tạo nên một thế giới nghệ thuật đặc thù, thống nhất – đó là sự độc đáo của kết cấu và tính “không lặp lại” của tác phẩm văn học

1.2 H ệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago

Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng Bản chất văn học là một quan

hệ đối với đời sống, nó chỉ tái hiện được đời sống như những chủ thể nhất định, đóng vai trò như những tấm gương của cuộc đời Vì thế, chức năng cơ

bản của nhân vật văn học là “phương tiện khái quát các tính cách, số phận

con người và các quan niệm về chúng” [33, tr.279] Tìm hiểu nhân vật không

chỉ là khám phá cái tính cách xã hội lịch sử và mảng đời sống gắn liền với nó,

mà còn là quan niệm về tính cách và tư tưởng mà tác giả muốn thể hiện Điều

này thể hiện trong câu nói của M.Gorky, nhà văn Nga nổi tiếng: “ngôn ngữ là

cái áo của tư tưởng, nhân vật là hình thù người mặc cái áo ấy” Có thể nói,

nhân vật giữ vị trí quan trọng trong tác phẩm văn học

Đây là phương tiện tất yếu quan trọng nhất để thể hiện tư tưởng, là phương diện có tính thứ nhất trong hình thức của các sản phẩm ấy,

quyết định phần lớn vừa cốt truyện, vừa lựa chọn chi tiết, vừa phương tiện ngôn ngữ và thậm chí cả kết cấu ngôn ngữ nữa [48, tr.18]

Mỗi thời đại, mỗi giai đoạn lịch sử có những loại nhân vật khác nhau Mỗi nhà văn lại hướng đến những đối tượng nhân vật không giống nhau Thông qua nhân vật, nhà văn trình bày một cái nhìn, một quan niệm về thế giới Xây dựng nhân vật do đó không chỉ bộc lộ tài năng, phong cách nghệ thuật, mà còn thể hiện rõ quan niệm nghệ thuật và tư tưởng của nhà văn

Theo sách Lý luận văn học, hệ thống hình tượng là “toàn bộ mối quan hệ qua lại của các yếu tố cụ thể cảm tính tạo nên hình tượng nghệ thuật mà trung tâm là mối quan hệ của các nhân vật [33, tr.299] Nói đến hệ thống

nhân vật là nói đến sự tổ chức các quan hệ nhân vật cụ thể của tác phẩm Mỗi nhà văn xuất phát từ quan niệm thẩm mỹ riêng sẽ có những cách tổ chức nhân vật khác nhau để vừa khám phá thế giới con người đầy những bí ẩn vừa nêu bật chủ đề của tác phẩm

Bác sĩ Zhivago là bức tranh về nước Nga trong thời kỳ bão táp cách mạng,

gắn liền với cuộc cách mạng tháng Mười và cuộc nội chiến Sự thay đổi vĩ đại của lịch sử đem đến những vinh quang đồng thời là những mất mát đau thương cho con người Bức tranh đa sắc màu về nước Nga đã được vẽ lại bằng tài hoa của một nhà thơ, con người luôn khao khát một thế giới “chân – thiện – mỹ” Để tái hiện bức tranh độc đáo ấy, Pasternak đã dụng công hòa phối vô vàn “những gam màu và đường nét” khác nhau Nhân vật trong tiểu

thuyết Bác sĩ Zhivago phong phú và đa dạng, là một minh chứng cho tài năng

nghệ thuật của tác giả Văn chương có đặc trưng riêng nên khó thống kê chính xác số lượng nhân vật đối với một tác phẩm lớn Ở mức độ tương đối, căn cứ vào các nhân vật hiện diện trực tiếp, các nhân vật xuất hiện gián tiếp qua lời

kể của các nhân vật, chúng tôi nhận thấy trong tác phẩm có 527 nhân vật, gồm

193 cá thể hữu danh; 322 nhân vật vô danh và đám đông; 12 nhân vật nhà

văn, triết học và thánh linh Thế giới nhân vật trong tác phẩm gồm đủ mọi tầng lớp, giai cấp như: quý tộc thượng lưu suy tàn, giai cấp tư sản mới lên, bác sĩ, kỹ sư, luật sư, đặc biệt là lực lượng đông đảo công nhân hỏa xa, thợ máy, binh lính, nông dân, người giúp việc, người đánh xe… Số lượng nhân vật đông đảo thuộc nhiều thành phần xã hội khác nhau nói lên mức độ rộng lớn của hiện thực được phản ánh trong tác phẩm Ngoài số đông nhân vật là bình dân, phần lớn các nhân vật chính trong tác phẩm là tầng lớp trí thức Nga, những người có thể xuất thân khác nhau, nhưng hơn ai hết họ cảm nhận sâu sắc bước đi của thời đại Trước những biến động to lớn của xã hội, việc lựa

chọn con đường nào có ảnh hưởng lớn đến số phận của mỗi người Tài năng của Pasternak là đã thể hiện sự vận động tư tưởng của con người trong lịch

sử Nhân vật là phát ngôn tư tưởng của nhà văn Thế giới nhân vật đông đúc tạo nên bức tranh cuộc sống đa dạng, phức tạp

Xét về phương diện kết cấu hệ thống nhân vật, tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago

có một nhân vật trung tâm là Zhivago xuyên suốt các tuyến cốt truyện Thông qua sự gắn kết của nhân vật trung tâm với các nhân vật chính khác như Lara, Tonya, Pasha, Nika, Misha,… các tuyến cốt truyện hình thành và phát triển Các nhân vật trong tác phẩm có liên quan với nhau thông qua chiếc cầu nối là Zhivago Một số trường hợp sự xuất hiện hay biến mất của nhân vật cũng phụ thuộc vào hoàn cảnh của nhân vật trung tâm, nhân vật Yevgraf là một ví dụ Tuy nhiên, nhân vật trung tâm không chi phối hoàn toàn cốt truyện trong tác

phẩm Xét về phương diện này, Bác sĩ Zhivago có hiện tượng phi trung tâm

hóa nhân vật Tác phẩm hình thành nhiều tuyến cốt truyện đan xen với nhiều mối quan hệ chằng chịt Nhân vật chính Lara ngoài tuyến cốt truyện với Zhivago, hình thành nên tuyến cốt truyện riêng với Pasha và tồn tại một cách độc lập Đặc biệt là khi nhân vật trung tâm qua đời, câu chuyện của tác phẩm vẫn được tiếp diễn Vì thế, dù tác phẩm có một nhân vật trung tâm nhưng vẫn

hình thành cốt truyện đa tuyến, thể hiện nét đặc sắc của kiểu kết cấu nhiều tầng bậc, mới mẻ hơn so với kiểu kết cấu đơn tuyến của tiểu thuyết truyền thống Thế giới nhân vật của tiểu thuyết không phải là sự tập hợp giản đơn mà

là kết quả của vô vàn mối quan hệ phức tạp như hình ảnh cuộc sống thu nhỏ

Mỗi nhân vật có vai trò riêng tùy theo ý đồ sáng tạo của nhà văn Cách thức

mà Pasternak tập hợp số lượng nhân vật đông đúc thành thế giới hình tượng mang ý nghĩa thẩm mỹ là tập hợp phân tuyến nhân vật chính phụ theo tuyến cốt truyện Đồng thời tác giả đặt vai trò liên kết và quy tụ các nhân vật của cả tác phẩm ở những nhân vật trung gian giữa các tuyến cốt truyện chính

Zhivago và Lara là đầu mối cho mọi quan hệ gia đình, rồi mở rộng ra các mối quan hệ xã hội

Sơ đồ sau minh họa sơ nét cho mối liên hệ giữa một số nhân vật:  Liveri  Miculisyn …

MiculisynTonyaZhivago Misha, Nika  Tanya …

 KatenkaLaraPashaAntipovTiverzin Galiulin



Khởi phát từ nhân vật trung tâm, nhân vật chính, các mối quan hệ gia đình cứ lan tỏa, ngày càng phức tạp hơn, hình thành nên bức tranh xã hội đa sắc màu

Tạo điểm nhấn cho nhân vật cũng là điều cần thiết được tác giả chú ý, nhất là số lượng nhân vật đông đảo như thế Khi miêu tả nhân vật, thay cho lời thuyết minh chân dung dài dòng, L.Tolstoy và Chekhov thường đưa vào loại chân dung phác họa thoáng qua sơ sài, tô đậm một nét nào đó của bề ngoài nhân vật: đôi mắt lấp lánh của Maria, nụ cười hiền lành của Pier

Bezukhov (trong Chiến tranh và hòa bình), chiếc cổ mảnh dẻ của Anna

Sergheepna (Người đàn bà và con chó nhỏ - Chekhov)… Tiếp nối truyền

thống trên, có thể nhận thấy rằng:

C ác nhân vật chính của Pasternak “lu mờ” một cách tự nhiên (chữ dùng của Pasternak trong một lá thư ông gửi cho Stephen Spender ngày 22/8/1959 trong phần III) Họ dường như là một điều gì “nhòe” hơn chính họ, họ có những “cái bóng” là biểu tượng mạnh mẽ cho mình” [1][81, tr.21]

Pasternak ít đưa những lời chỉ dẫn, thông tin về môi trường, hoàn cảnh giúp xác định tính cách nhân vật Tác giả lược bỏ tối thiểu những chi tiết có tính chất tạo hình về nhân vật Chân dung các nhân vật sơ sài, không được vẽ

tỉ mỉ, nhiều khi rất khó xác định ngoại hình Tiêu biểu là Yuri, một người mà chúng ta chỉ biết là anh ta có một cái mũi hếch và Lara được nhận diện bởi mái tóc óng và đôi mắt xám Những nét thoáng qua này cũng được nắm bắt ở nhân vật Nikolai và Tonya Dường như người đọc khó nhận biết Tonya có khuôn mặt, hình dáng như thế nào dù rằng nàng rất đảm đang tháo vát Cách

vẽ chân dung của tác giả không tỉ mỉ như Balzac, mà thông qua những ấn tượng trực tiếp về đường nét Điều đặc biệt dù là nhân vật chính, nhân vật phụ hay nhân vật thoáng qua, B.Pasternak cũng làm sống dậy trên trang sách vài

ba ấn tượng về họ Đôi lúc ta nhận thấy Pasternak có vẻ tùy tiện trong mô tả nhân vật Có những nhân vật thoáng qua tác giả lại dành nhiều dòng mô tả (những nhân vật phụ tình cờ xuất hiện trên đường đi của Zhivago lại được miêu tả chi tiết)

Các nhân vật nam trong tác phẩm được B.Pasternak chú trọng đến những

ấn tượng về khuôn mặt, râu tóc, mắt, trang phục Giáo sư Ivan “tóc vàng

[1]

Pasternak’s main characters is that while they are physically “effaced” (to use his own word; see his letter

to Stephen Spender of August 22, 1959, in Part III), they seem to be mor than just themselves, they have a strong symbolic “shadow”

xoăn, thanh mảnh, chòm râu tinh quái khiến ông giống một người Mỹ thời Lincôn” [46, tr.21], Misha có “ khuôn mặt tư lự và cặp mắt to đen láy”

B.Pasternak dành nhiều sự ưu ái cho các nhân vật nữ Các nhân vật nữ

chính vừa hiện lên bằng những nét đậm vừa bằng những nét “mờ ảo sương

khói” vừa thực vừa hư ảo Các nhân vật nữ còn lại chú ý nhiều nhất đến trang phục – những chi tiết bên ngoài ít có liên quan đến tính cách hay số phận nhân vật nhất (như áo choàng, chiếc khăn) Đây là nét đặc trưng của nhân vật

nữ trong tác phẩm Bà Marfa mảnh khảnh, chiếc áo váy bằng len và quàng tấm khăn có viền ren Hai nàng dâu của bà cũng quàng khăn nối gót theo bà thong thả trên tàu Rồi khi tất tả chạy vì bị kỵ binh đuổi bắt trong ngày biểu tình, “chiếc khăn vuông” quấn đầu của bà tụt ra sau gáy

Sự sơ lược trong tạo hình làm “nhòe” đi nhân vật, nhưng không vì thế các nhân vật trùng lặp nhau, mờ nhạt, xa vời khó nắm bắt Nhân vật trở nên riêng biệt thông qua vận động thể lí, suy nghĩ riêng của họ và ấn tượng mà họ tạo ra với mọi người xung quanh Chúng ta không thể hình dung về diện mạo bên ngoài bởi họ không được miêu tả kỹ, nhưng càng đi sâu vào suy tư, trăn trở bên trong thì chân dung nhân vật càng rõ ràng (như Komarovsky hay Antipov) Có thể nói, phần lớn các nhân vật trong tiểu thuyết chân thực nhờ

vào đời sống tinh thần Sự lựa chọn của Pasternak về từ mờ ảo (Efface) – ông

ta viết trong một bức thư bằng tiếng Anh – để miêu tả thi pháp nhân vật của mình là một điều thật sự quan trọng Vấn đề trọng tâm là ở chỗ nếu chúng ta

xem xét từ nguyên của từ “face” – gương mặt (Litso trong tiếng Nga) chúng

ta sẽ thấy nó liên hệ với ý tưởng về “selfhood”- cá nhân (Lichnost trong tiếng

Nga) của Pasternak

Tính cách như là “khách thể của sự nhận thức nghệ thuật”, như là “sự

khái quát về bản chất xã hội, lịch sử, tâm lí của con người dưới hình thức con người cá thể” (Pospelov) Vì vậy không dễ dàng xác định tính cách Nhiệm

vụ nghệ thuật đã chi phối cách tạo dựng nhân vật của tác giả Trong thư gửi cho Olia năm 1946, Pasternak gửi gắm ý đồ nghệ thuật lớn là sáng tạo “thiên

sử thi”: tái hiện diện mạo lịch sử Nga 40 năm (1903 – 1943); thể nghiệm một cách viết mới; bộc bạch quan điểm cá nhân về nghệ thuật, Phúc Âm, về kiếp sống con người trong lịch sử và những điều khác nữa Có thể nói thế giới nhân vật của tiểu thuyết thể hiện “cái tôi trữ tình” của Pasternak Vì thế

chúng là “tượng trưng hơn những tính cách” (Aucouturier) Nhà phê bình

Anna Ljunggren đã nhận định xác đáng rằng: “nhân vật có vài yếu tố tự

nhiên, đã bị làm nhòe hơn, trong mức độ nhất định mà anh ta hoặc cô ta có thể gần gũi với tác giả” [2]

[81, tr.21]

Phẩm chất nhân vật có thể được thể hiện bằng nhiều cách: nhân vật tự bộc lộ hoặc thông qua cảm nhận của nhân vật khác, đặc biệt là biện pháp đối ngẫu đặt nhân vật trong sự đối lập, tương phản, bổ sung, soi chiếu lẫn nhau Mỗi nhân vật có một diện mạo riêng, tinh thần riêng và đó là những nhân cách bất toàn, chỉ có thể phát triển trong mối quan hệ với tự nhiên và với những nhân vật khác

Khi nghiên cứu phương diện khái quát của kết cấu, nhất là việc tổ chức thế giới nhân vật, ta cần chú ý các nhân vật được xây dựng trên những mối quan hệ Trong tiểu thuyết, Pasternak chú ý xây dựng những cặp đôi nhân vật ngẫu nhiên như sự an bài của số phận: Zhivago – Lara, Zhivago – Strelnikov, Lara – Tonya, Komarovsky - Lara… Nhân vật phụ cũng có cặp đôi như vậy: Sura – Ustina, Ghinso – Pogarevsuk … Ngoài những cặp đôi nhân vật chính – phụ, chúng tôi nhận thấy trong tác phẩm có phân nhóm nhân vật hoặc tương phản hoặc tương đồng, nhưng cùng soi chiếu về nhân vật trung tâm “Cái tôi trữ tình” của Pasternak được thể hiện qua sự soi chiếu giữa các nhân vật về lí

[2]

As the critic Anna Ljunggren has aptly pointed out, a character has fewer physical features, is more

“effaced” in the degree to which he or she is spiritually close to the author.

trí, về tình cảm và sự đối lập thiện - ác Các nhóm nhân vật này phát biểu trực tiếp quan điểm của tác giả về nhận thức cách mạng, về ý nghĩa của sự tồn tại,

về cái đẹp… Qua đó, ta thấy được hiện thực của nước Nga trong 40 năm, đặc biệt là số phận con người trong bão táp lịch sử, sáng rõ chủ đề tư tưởng của tác phẩm

Căn cứ vào mục đích sáng tác tác phẩm của Pasternak, đồng thời nhận thấy mối quan hệ tương đồng hay tương phản giữa các nhân vật cũng như vai trò soi chiếu của nhân vật trung tâm đối với các nhân vật khác, chúng tôi khảo sát hệ thống nhân vật của tiểu thuyết theo các nhóm nhân vật: lí trí, tình cảm, cặp đối lập ánh sáng và bóng tối

Việc tìm hiểu nhân vật thông qua mối quan hệ bằng cách đối chiếu một đặc điểm nào đó của nhân vật trung tâm với các nhân vật còn lại trong tiểu thuyết và gắn kết mối quan hệ giữa các nhân vật nhằm làm nổi bật phương thức tổ chức nhân vật độc đáo của nhà văn

1.2.1 Nhóm nhân vật lí trí

Nhóm nhân vật lí trí bộc lộ trực tiếp nhận thức, quan điểm, suy luận về chiến tranh – cách mạng Sự nhận thức về lý tưởng sống và lựa chọn hướng đi riêng quyết định số phận của mỗi nhân vật Có thể khảo sát qua các nhân vật: Zhivago, Pasha, Palyk, Liveri, Ghinso, Pogarevsuk, Misha, Nika, Galiulin, Samdeviatov… Sự soi chiếu giữa các nhân vật thể hiện thông qua những cuộc hội ngộ trực tiếp, trong đó nhân vật Zhivago giữ vai trò là đường dây nối kết

* Zhivago và Pasha Antipov- Strelnikov

Soi chiếu trực tiếp với Zhivago về lí trí có nhân vật Pasha Antipov Hai nhân vật quan trọng này vừa có những điểm tương đồng lẫn sự khác biệt Số phận của hai nhân vật gửi gắm nhiều suy ngẫm của tác giả về cách mạng và cuộc đời Như một sự ngẫu nhiên, Zhivago và Pasha gặp nhau hai lần trong những hoàn cảnh hết sức oái ăm: khi Zhivago bị bắt lên toa tàu bọc thép của

Strelnikov, khi Pasha trở về tìm gặp vợ con ở Varykino Hai cuộc gặp gỡ đặc biệt này là cuộc đối thoại trực tiếp của hai tính cách, làm nổi bật lý tưởng mà mỗi người đang theo đuổi cũng như giúp họ nhận ra bi kịch của chính mình Hai nhân vật có xuất thân khác nhau nhưng nỗi bất hạnh giống nhau Nếu Zhivago xuất thân trong một gia đình tư sản, lớn lên trong bầu không khí thân thiện của gia đình quý tộc thì Pasha là con của người công nhân đường sắt Antipov, lớn lên trong tình yêu thương của những người lao động cần mẫn nhân hậu Tuổi thơ của Yuri không mấy hạnh phúc vì mẹ con cậu bị cha bỏ rơi, mẹ lại đau yếu phải thường xuyên chữa bệnh Ngay từ nhỏ, Yuri đã quen với sự vắng mặt của cha, không mấy thắc mắc về điều đó, cậu cũng quen với những bàn tay xa lạ thay nhau ẵm bồng Cũng như Zhivago, Pasha từ nhỏ đã thiếu vắng tình thương, cha bị đày tù khổ sai do tham gia cuộc biểu tình của công nhân đường sắt, mẹ bệnh nặng, Pasha đến sống với gia đình Galiulin Pasha học hết trung học, yêu Lara, hai người kết hôn và đến vùng Yuaratin làm giáo viên trung học Lara rất thích hợp với phong tục của vùng đất xa xôi này Nàng thích sống với ruộng đất, làm lụng không ngơi tay cùng với những người dân chất phác Trái lại, Pasha là con thợ hỏa xa Moskva gắn bó với cuộc sống thành thị Thái độ của chàng đối với người dân Yuaratin nghiêm khắc, chàng khó chịu trước sự thô thiển và dốt nát của họ Pasha có kiến thức sâu rộng, am hiểu về toán học, vật lý và các khoa học chính xác bằng con đường tự học Vì thế chàng thấy mình cao hơn các bạn đồng nghiệp, nặng nề khó thở khi bên họ Căn bệnh tự kiêu, coi mình là trung tâm vũ trụ đã bùng phát trong chàng

Trái lại, Zhivago lại có tình yêu thương bao la với mọi người bởi thiên chức bác sĩ mà chàng đã chọn Ngay từ nhỏ Yuri tỏ ra là một câu bé thông

minh, tư duy sắc sảo: “Trong tâm trí Yuri, mọi thứ đều xê dịch, lẫn lộn và vô

cùng độc đáo, từ các quan điểm, thói quen đến các năng khiếu bẩm sinh

Chàng có tính mẫn cảm lạ lùng và lối cảm thụ, tri giác hết sức mới mẻ” [46,

tr.105] Đó là một tính cách độc đáo và có tầm trí tuệ cao Tình yêu với người

mẹ bạc phận đã nuôi dưỡng trong cậu một trái tim biết yêu thương bao la không chỉ cho con người mà cả thiên nhiên tạo vật Lòng nhân ái đã mách bảo Zhivago chọn nghề y Hơn nữa, việc chọn nghề nghiệp của chàng còn có sự

soi sáng của lí trí Yuri cho rằng “nghệ thuật không phải là một nghề, giống

như tính vui vẻ bẩm sinh hoặc chất đa sầu đa cảm không thể tạo nên nghề nghiệp” [46, tr.106] Chàng chọn nghề y gắn với lý tưởng phục vụ xã hội

Zhivago trở thành bác sĩ để cứu giúp mọi người, góp phần nhỏ vào việc cải thiện cuộc sống còn đầy rẫy những đau thương, mất mát Đó là sự sáng suốt của lí trí và sự kì diệu của lòng nhân ái trong trái tim đầy nhiệt huyết của chàng trai trẻ tuổi Bản lĩnh nghề nghiệp của Zhivago đã được thể hiện ngay

từ những năm còn là sinh viên y khoa năm thứ nhất khi say mê giải phẫu trên những xác chết vô danh, viết luận văn về hệ thống thần kinh võng mạc, chẩn bệnh cho bà Anna Zhivago chuẩn đoán bệnh rất chính xác, như một điều tất yếu, chàng trở thành bác sĩ giỏi, và cũng là duyên cớ đưa chàng đến với chiến tranh Sự tận tụy với nghề không giảm sút trong những năm tháng đó Chàng

cố làm quen với cuộc sống mới nơi chiến trường gắn bó với cuộc sống ấy bằng một tâm hồn đồng điệu Ở chiến trường, chàng làm công tác cứu trợ cho các thương binh, cứu chữa cho những người bệnh chàng gặp ngoài đường và ngay cả khi chữa bệnh chỉ là một đôi bít tất hay một chai rượu, chàng cũng quyết lặn lội đường xa, rét mướt để cứu người Dù thuộc quân đoàn du kích nhưng Zhivago vẫn chữa trị cho một anh lính của quân Bạch vệ Tấm lòng nhân ái của vị bác sĩ không bị giới hạn bởi những rào cản chính trị Trong trái tim dào dạt tình yêu ấy, mạng sống của con người là vô cùng quý giá Có thể thấy mục đích sống và quan niệm sống của Zhivago là hết sức rõ ràng (hành

động theo lí trí, theo tiếng gọi của tình thương), không đánh mất mình, luôn giữ vững lập trường quan điểm

Còn Pasha thì hoàn toàn ngược lại Cuộc sống thay đổi cũng khiến chàng biến đổi theo Ngay từ nhỏ, Pasha luôn vươn tới những điều cao cả và trong

sáng nhất Anh coi cuộc sống là tranh đấu - “nơi mọi người tuân theo thể lệ

một cách trung thực, đua tranh với nhau để đạt tới sự hoàn thiện” [46,

tr.393] Nhưng thật trớ trêu, thế giới của Pasha là vùng ngoại ô - thế giới của đường ray xe lửa và xóm thợ - với rác rưởi, chật chội, nghèo đói, nhân cách của người lao động bị lăng mạ, người phụ nữ bị khinh khi rẻ rúng, người giàu

sa đọa, quyền thống trị thuộc về những kẻ lười biếng Tất cả phơi bày sự nghèo nàn, tủi cực lẫn nỗi bất bình về trật tự xã hội Pasha nhận ra sự phức tạp của cuộc đời, phần đông xã hội là giả dối và hèn nhát, anh chôn sâu mối

hận trong lòng – mối hận với cuộc đời và nuôi ý tưởng “sẽ có ngày trở thành

vị quan tòa phán xét giữa cuộc sống và những thế lực đen tối làm hoen ố nó,

sẽ bảo vệ cuộc sống và trả thù cho nó” [46, tr.393] Chính vì thế Pasha ra

trận: “chấp nhận cuộc đời như một cuộc hành quân”, “dời non lấp biển”, chịu

hy sinh cực khổ vì lợi ích tổ quốc, vì những người thân yêu và cả tư tưởng thiết lập trật tự mới mà anh đã nung nấu Tư tưởng của Pasha rất gần với tư

tưởng của Raskolnicov trong “Tội ác và trừng phạt” và nhìn chung giống với

lý tưởng vì mọi người của Zhivago

Lý tưởng của Zhivago được soi sáng bởi khối óc và con tim Đặc biệt quan điểm của Zhivago về chiến tranh - cách mạng được bộc lộ rõ nét một cách có hệ thống

Vốn là người tinh tế và mẫn cảm, “một người dường như thấm đượm

toàn bộ thiên nhiên xung quanh” (Likhachov), các sự kiện của cách mạng

tháng Mười thấm vào Zhivago như thiên nhiên tự thấm vào chàng Cái nhìn của Zhivago về lịch sử thống nhất với cái nhìn về cuộc sống Trong quan

niệm của chàng, lịch sử giống như đời sống của thế giới thảo mộc Lịch sử không có nguyên nhân

Trước hết, chiến tranh đe dọa sự tồn vong của cả dân tộc, cách mạng là tất yếu xảy ra, đem đến sự phóng khoáng tự do như người dân Nga đã mong đợi từ lâu Vì thế con người mong chờ cách mạng như chờ đợi sự đổi thay để cuộc sống tốt đẹp và hạnh phúc hơn Zhivago cho rằng cách mạng phá tan

hoàn toàn trật tự cũ, đó là “cuộc giải phẫu tuyệt vời… xẻo biến cái ung nhọt

thối tha lâu ngày… khai tử luôn cái sự bất công bao thế kỷ nay vẫn quen được người ta qụy lụy vâng dạ” [46, tr.305]

Cách mạng đã đem đến cho nước Nga mặt vinh quang và phép thần kỳ lịch sử:

Cách mạng đã bùng ra ngoài ý muốn, như một tiếng thở dài bị kìm giữ

từ lâu Mỗi người đều sống lại, đã hồi sinh, tất cả mọi người đều biến đổi, đảo lộn Có thể nói rằng mỗi người đều trải qua hai cuộc cách mạng, một của riêng mình, một của tất cả mọi người… chủ nghĩa xã hội

là một biển độc đáo [46, tr.230]

Nhận ra ý nghĩa tích cực và không cưỡng lại được của cách mạng, người trí thức trẻ tuổi Zhivago và cả Pasha đều muốn cống hiến bản thân

mình cho đất nước: “Lúc này ta tha thiết được sống một cách trung thực và có

tác dụng! Được dự phần vào niềm hứng khởi của toàn dân” [46, tr.230] Khát

vọng sống có tác dụng của Zhivago được thể hiện trong suốt ba năm phục vụ cách mạng và khi chàng trở về, tiếp tục theo đuổi mục đích cuộc sống của mình

Nhưng chiến tranh - cách mạng không chỉ được nhìn ở mặt tích cực – hào nhoáng bên ngoài của nó, mà còn có cả những khuyết dị đã bị che giấu đi Chính trong ba năm ngoài chiến trường, Zhivago đã trải nghiệm sâu sắc về điều này Bên cạnh những điều hứa hẹn tốt đẹp, điều nhức nhói của vị bác sĩ

là những cuộc bắn giết, chết chóc, những sự tàn phá – tất cả là một khối trống rỗng hoàn toàn thù địch với tính thiện và lòng nhân Trên đường trở về, bao nhiêu tư tưởng chen chúc, lộn xộn trong tâm trí Zhivago nhưng có thể sắp xếp theo hai vòng suy tưởng Vòng thứ nhất là các ý nghĩ của chàng về Tonya, gia đình với chất thơ, tình cảm tha thiết, sự trong sáng, Zhivago lo lắng mong nó còn nguyên vẹn và nóng lòng trở lại Đó còn là lòng trung thành và sự thán phục cách mạng, tiếp sau đó là những dấu hiệu của cái mới cho tư tưởng, nghệ thuật, vận mệnh của dân tộc Nga và số phận của chàng Chàng khát khao sống trong bầu không khí yên bình Vòng thứ hai cũng là cái mới nhưng lại hoàn toàn khác trước, ngẫu nhiên, không thể xóa bỏ, do thực tại định trước

và đột ngột như một cơn chấn động Đó là chiến tranh, với máu lửa, những nỗi kinh hoàng, cảnh bơ vơ và sự man rợ của nó Cuộc cách mạng nảy sinh từ chiến tranh đẫm máu của binh lính, bất chấp mọi thứ Đó là những nơi mà chiến tranh đưa đẩy chàng đến và cả những con người mà chàng đã gặp, trong

đó có Lara cùng nỗ lực để khỏi yêu nàng như sự cố gắng yêu thương mọi người Hai vòng suy nghĩ của Zhivago đã hé mở những trăn trở trong lòng chàng về tính hai mặt của cách mạng, bởi sự khởi đầu này xuất phát từ “khối

đậm đặc của cuộc sống”, từ chiến tranh đẫm máu, và liệu rằng những mất mát

đau thương sẽ kết thúc Điều nguy hiểm có sức tàn phá ghê gớm của chiến tranh là cuộc sống chấm dứt, mọi cái riêng tư đều chấm dứt, chỉ còn cảnh giết hại và chết chóc Số phận con người như con sâu cái kiến trước gánh nặng bạo lực Chiến tranh tàn phá nhân tính, hủy hoại cả thể xác lẫn tâm hồn con người Thế nên, kết thúc chiến tranh, Zhivago trở về trong sự thất vọng và cô đơn, ý thức về sự bất lực của mình trong tương lai bởi chàng khao khát điều thiện và hạnh phúc Cuộc sống sau đó là khập khiễng, chàng như cảm nhận rõ bản than và cả giới của mình sắp bị diệt vong – đây là những ngày cuối cùng dành cho họ Zhivago ví số phận của mình như ngọn cỏ trước cái bánh xe

khổng lồ của tương lai, cố đương đầu với tình thế bất hạnh, sẵn sàng hiến thân làm vật hy sinh để mọi thứ trở nên tốt đẹp hơn, song lại không thể làm gì cả Đây không chỉ là sự bất lực của chàng, giới trí thức mà là của đất nước Nga trong những ngày đầu sau cách mạng tháng Mười, khi cuộc sống cũ và trật tự mới chưa trùng khít nhau, tiếp đó lại bị hoang tàn hơn bởi nội chiến Trong cuộc nội chiến “huynh đệ tương tàn này”, Zhivago còn chứng kiến những cảnh còn tàn khốc hơn Vì vậy lịch sử qua cái nhìn của chàng như “một tiền định vô nhân đạo”

Sự vô nghĩa của chiến tranh không phải đến Pasternak mới được thể hiện Từ Chiến tranh và hòa bình, Lev Tolstoy đã thể hiện điều đó qua hình bóng của Andrei Bonconsky, và không xa lắm với Zhivago là hình ảnh Grigori trong tác phẩm Sông Đông êm đềm của Solokhov Bản chất hình tượng nhân vật trung tâm của Solokhov đã gây nhiều tranh cãi trong văn học Đây là hình tượng nhân vật phức tạp không kém so với Zhivago Bi kịch của Grigori có những điểm gần gũi với Zhivago Grigori vừa là nhân vật tư tưởng tìm kiếm chân lí, vừa là nhân vật tính cách Cuộc đời của Grigori gắn chặt với lịch sử vận động của tộc người Kozak Bi kịch của Grigori xuất phát từ việc chàng phải trăn trở lựa chọn những con đường khác nhau Cuộc đời của Grigori cũng chênh vênh giữa hai người phụ nữ mà chàng đều yêu và có trách nhiệm Đó là sự dao động giữa một bên là quan niệm truyền thống và quan niệm mới về tình yêu tự do Với tư cách là một công dân, sự lựa chọn của Grigori còn chật vật, đau đớn và sai lầm nhiều hơn Trước chiến tranh thế giới lần thứ nhất, chàng là một chàng thanh niên sống tự do, không quan tâm đến

xã hội, thực hiện nghĩa vụ tráng binh Kozak một cách đương nhiên Bên cạnh

ý thức công dân Kozak, lòng trung thành và tính trách nhiệm trong Grigori dần rạn vỡ Điều đó được đẩy cao hơn trước nỗi ghê tởm vì người lính Áo bị giết, Grigori bất bình đối với sự hách dịch của bọn sĩ quan và những hành vi

bẩn thỉu của lính Kozak Từ đó, người trung nông Grigori đã bộc lộ thái độ không chấp nhận cuộc chiến tranh vì sự phi nghĩa của nó Tìm kiếm con đường đúng nhất là một quá trình chật vật, gập ghềnh đối với Grigori bởi nhiều quan hệ chồng chéo, tốt xấu lẫn lộn từ cuộc sống Grigori chọn lựa dựa trên những gì tốt đẹp thu nhận từ ông cha, gia đình, bạn bè, đồng thời phải vượt qua những định kiến tồn tại từ bao đời của người dân Kozak Con đường

tự nhận thức của Grigori phản ánh con đường chung của nhân dân Kozak trong giai đoạn lịch sử quan trọng của nước Nga

Nếu như bi kịch của Grigori là sự dao động, đi chệch khỏi con đường cách mạng đã chọn thì bi kịch của Zhivago không dừng lại đó Zhivago nhận thức sâu sắc về lịch sử, trong hành trình trôi dạt của mình, Zhivago luôn luôn đối thoại cùng những tư tưởng khác về chiến tranh cách mạng Điều đó không làm chàng chệch hướng mà giúp sáng rõ hơn lẽ sống mà chàng đã chọn Từ nhận thức sâu sắc về lịch sử, người đọc dễ dàng nhận thấy thái độ trung lập kiên định của Zhivago, thể hiện rõ nhất trong nội chiến cách mạng Thái độ này là do nghề nghiệp của chàng quy định, trên phương diện hình thức như tinh thần của công ước quốc tế, các bác sĩ quân y và nhân viên các đơn vị cứu thương không được quyền võ trang và tham chiến Bác sĩ Zhivago một lần đã buộc phải vi phạm quy chế ấy trong một trận đánh nhỏ giữa đồng, phải chia

sẻ số phận với các chiến hữu và phải bắn để tự vệ Chàng không thuộc về bên nào “cái bên đang cầm chân chàng” và những thanh niên “gần gũi về tinh thần với chàng, có cùng nề nếp giáo dục, luân lý, quan niệm như chàng” [46,

tr.522] Nhưng đôi lúc con người phải phục tùng những quy luật của tấm thảm kịch đang diễn ra Dù cẩn thận để không bắn trúng ai, nhưng vào cái khoảnh khắc quyết định, Zhivgo đã bắn bị thương hai người, làm chết một người

Zhivago và viên y sĩ đã cứu và săn sóc một người lính Bạch vệ “hồn nhiên vô

tội và nỗi đau khổ đầy bao dung” Câu hỏi “Mình giết hắn làm gì nhỉ” vang