Đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết thoạt kỳ thủy của nguyễn bình phương

Đó chính là nghệ thuật tiểu thuyết với những cách tân về kết cấu và cốt truyện; nghệ thuật xây dựng nhân vật; ngôn ngữ và giọng điệu; không gian, thời gian nghệ thuật… Chính kĩ thuật tiể

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT THOẠI KỲ

THỦY CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS.Ngô Minh Hiền Tôi xin chịu trách nhiệm về tính trung thực của nội dung khoa học trong công trình này

Tác giả khóa luận

Đoàn Thị Hoài

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến cô giáo Ngô Minh Hiền, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt một quá trình tìm hiểu, nghiên cứu

và hoàn thành khoá luận này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, các cán

bộ, nhân viên thư viện trường Đại học Sư Phạm - Đại học Đà Nẵng cùng bạn

bè, gia đình đã tận tình giúp đỡ để tôi hoàn thành tốt khoá luận tốt nghiệp

Đà Nẵng, tháng 05 năm 2013

Tác giả khóa luận

Đoàn Thị Hoài

đương đại bằng hàng loạt các tiểu thuyết: Bả giời (Nxb Quân đội nhân dân, 1991), Vào Cõi (Nxb Thanh niên, 1991), Những đứa trẻ chết già (Nxb Văn học, 1994), Người đi vắng (Nxb Văn học, 1999), Trí nhớ suy tàn (Nxb Thanh niên, 2000), Thoạt kỳ thuỷ (Nxb Hội Nhà văn, 2004), Ngồi (Nxb Đà Nẵng, 2006), Lên

xe xuống xe (Nxb Diễn đàn thế kỉ, 2011)

Tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy tràn ngập yếu tố kì ảo ma quái, không dễ để

đoán định Đó là thế giới mà con người sống nhưng như bị huyền hoặc bởi một

ma lực nào đó để rồi nhân vật chính và không ít các nhân vật phụ xuất hiện trong truyện với tên gọi “người điên” Ở đó, con người sống nguyên thủy, sơ khai trong cái gọi là “dã man” nhất của con người buổi hồng hoang, thế giới của vô thức, của bản năng trong mỗi con người…

Bằng cá tính sáng tạo, Nguyễn Bình Phương tạo ra một diện mạo rất mới cho tác phẩm của mình Đó chính là nghệ thuật tiểu thuyết với những cách tân về kết cấu và cốt truyện; nghệ thuật xây dựng nhân vật; ngôn ngữ và giọng điệu; không gian, thời gian nghệ thuật… Chính kĩ thuật tiểu thuyết đã giúp Nguyễn

Bình Phương làm mới tiểu thuyết của mình nói chung và của Thoạt kỳ thủy nói riêng Tìm hiểu Đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình

Phương, chúng tôi hy vọng sẽ có một cái nhìn toàn diện về đặc điểm nghệ thuật

tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy, thông qua đó phát hiện, khẳng định những đóng góp

của Nguyễn Bình Phương về phương diện sáng tạo nghệ thuật tiểu thuyết, đồng thời góp thêm một tiếng nói khẳng định vị trí của Nguyễn Bình Phương trên văn đàn Việt Nam hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Đã có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu, bàn luận về Nguyễn Bình Phương và sáng tác của nhà văn

Trong Một số đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương

của tác giả Trương Thị Ngọc Hân nhận xét: “Đi vào tác phẩm của Nguyễn Bình Phương ta nhận thấy một lối viết rất riêng biệt, mới mẻ từ cách nhìn hiện thực, tiếp cận nhân vật, sáng tạo cốt truyện, xây dựng không thời gian cho đến sử dụng ngôn từ” [16] Cũng trong bài viết này, tác giả Trương Thị Ngọc Hân đã tìm ra đặc điểm xoắn kép nhiều mạch chảy song song trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương: “Nguyễn Bình Phương và một số cây bút đương đại lại không đi theo lối kết cấu cũ Anh đã phá tung mọi đường biên, rào cản để tạo ra sự tự do tối đa cho tác phẩm Ở đó, các mạch truyện đan xen, móc nối nhằng nhịt: có những tác phẩm có hai mạch chảy song song đến cuối tác phẩm đã hoà vào một mạch chung, có những tác phẩm được xây dựng nên bởi rất nhiều mạch tạo thành kiểu đa giọng điệu độc đáo… Rõ ràng cấu trúc xoắn kép là một trong những thể nghiệm của Nguyễn Bình Phương và điều chắc chắn chúng ta có thể khẳng định: đây là một thể nghiệm đáng được ghi nhận của Nguyễn Bình Phương trong cuộc hành trình làm mới mình, làm mới văn chương” [16] Cuối bài viết, tác giả cũng đã khẳng định: “Chúng ta đều có thể hy vọng vào một tương lai không xa Nguyễn Bình Phương cùng nhiều cây bút khác sẽ tạo nên một diện mạo mới cho văn chương Việt Nam” [16]

Tác giả Nguyễn Phước Bảo Nhân cũng đánh giá rất cao những sáng tác

của Nguyễn Bình Phương khi viết bài Tiểu thuyết hiện đại sự hội ngộ các tư duy

trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương: “Sáng tác của anh được xem là hiện

tượng đáng chú ý nhất trong tiểu thuyết Việt Nam hiện nay Trong nhiều thể nghiệm nhằm khai thác tiềm năng thể loại, Nguyễn Bình Phương có sự đổi mới

về tư duy nghệ thuật Nguyễn Bình Phương là người tiếp biến nhiều nhất tư duy

và nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại so với các nhà văn cùng thế hệ Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương có sự hội tụ của nhiều tư duy tiểu thuyết đương đại thế giới, trong đó đáng kể nhất là tiểu thuyết Mới, tiểu thuyết ngắn và tiểu thuyết hậu hiện đại” [29]

Đoàn Cầm Thi khi viết Sáng tạo văn học: giữa mơ và điên (Đọc Thoạt kỳ

thủy của Nguyễn Bình Phương) cũng đã có những lời bình luận sắc sảo, nhạy bén về vấn đề đời sống bản năng vô thức và nhìn nhận vô thức như là thành tố trung tâm trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, qua đó khẳng định: Nguyễn Bình Phương là “nhà văn Việt Nam đương đại đã đẩy cuộc thăm dò vô thức đi

tác giả bài viết đánh giá cao Thoạt kỳ thủy: “Thoạt kỳ thủy ghi một dấu mốc

quan trọng trên hành trình sáng tạo của Nguyễn Bình Phương”, “Thoạt kỳ thủy xứng đáng được coi là đỉnh cao nhất, sự hội tụ trọn vẹn và sung mãn của bút lực tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương…” [8] Cũng trong bài viết này, tác giả Đoàn Ánh Dương cũng đã rất tinh tế khi chỉ ra: “Nỗ lực đổi mới nghệ thuật tự sự ở Thoạt kỳ thủy đọng lại ở cấu trúc tiểu thuyết” [8]

Bàn về nghệ thuật tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy nói chung và kết cấu tiểu thuyết nói riêng, Thụy Khuê trong bài viết Thoạt kỳ thủy trong vùng đất Cậm

Cam hoang vu của Nguyễn Bình Phương cũng đã khẳng định: “Thoạt kỳ thuỷ là

cuốn tiểu thuyết khác thường, khó đọc bởi lối hành văn và cấu trúc truyện rất lạ Đây không phải là trang viết truyền thống vì vậy cần cách đọc không truyền

thống Những yếu tố vừa kịch, vừa phi kịch, vừa thơ, vừa phi thơ là những mấu chốt cấu trúc tiểu thuyết” [24]

Nguyễn Mạnh Hùng với Người đi vắng, ai đọc Nguyễn Bình Phương?

Hay nỗi cô đơn của tiểu thuyết cuối thế kỷ? đã phát hiện ra “nhân vật của

Nguyễn Bình Phương dấu kín những ám ảnh của mình và sống với nó” [19]

Tác giả Phùng Gia Thế khi viết Cảm nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình

Phương đã nhận định rằng: “Nhân vật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là hiện

thân cho nỗi đau đớn cùng cực của thân phận người Họ thường là đám đông ô hợp, trong đó có nhiều người điên, quái dị, đơn độc, bản năng, bệnh hoạn, méo

mó tự thân Họ luôn phải ngụp lặn miên man giữa hai bờ thực - ảo, vật lộn đau đớn của kiếp con người”, “đó là một đám đông những con người hao hụt nhân tính, méo mó, đầy bản năng, dục vọng, nhiều thói tật, bệnh hoạn Họ miên man trong cõi sống mà không có lấy một điểm tựa Họ không có thủ lĩnh, sống trong

sợ hãi, cô đơn và đáng thương” [52]

Tác giả của Thử khai mở kiến trúc hậu hiện đại trong tiểu thuyết Thoạt kỳ

thủy của Nguyễn Bình Phương, Hoàng Đăng Khoa nhận xét: “Con người trong

Thoạt kỳ thủy bị phân tán trở thành những chủ thể phi trung tâm, những mảnh

vỡ, và tất cả đều bị hòa tan trong bối cảnh xám xịt chung quanh Con người ở đây phần lớn là những kẻ dở khùng dở dại, hoặc là điên hoặc là có triệu chứng điên” [22]

Bàn về nghệ thuật tiểu thuyết Thoạt Kỳ Thủy, Nguyễn Chí Hoan với Cấp

độ hiện thực và sự hão huyền của ý thức trong Thoạt kỳ thuỷ lại quan tâm đến

kết cấu lập thể, thời gian đồng hiện, lối hành văn với sự giản yếu của các câu văn tạo ra “sắc thái tượng trưng trùng hợp rõ rệt với đối tượng mô tả cái thoạt kỳ thuỷ” [17]

Nguyễn Diệu Hạnh trong Luận văn thạc sỹ Đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn

Bình Phương trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại bên cạnh

việc tìm hiểu nội dung tư tưởng cũng đề cập đến nhiều phương diện nghệ thuật

tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương như kết cấu, nghệ thuật xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ, qua đó tác giả luận văn đã đưa ra kết luận khá đầy đủ về nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương: “Trong các tác phẩm của mình, để biểu đạt sinh động và ấn tượng thế giới hiện thực cũng như con người, nhà văn đã sáng tạo ra một hình thức nghệ thuật độc đáo Về kết cấu tiểu thuyết ta thấy tác giả sử dụng nhiều kiểu kết cấu đặc sắc như kết cấu tiểu thuyết điện ảnh, tiểu thuyết nhật kí, nhưng tiêu biểu và cơ bản nhất là ba kiểu kết cấu: kết cấu tiểu thuyết hiện thực - huyền thoại, tiểu thuyết trong tiểu thuyết, kết cấu tiểu thuyết thơ Mỗi kiểu kết cấu là một cách biểu đạt độc đáo, thông qua đó chuyển tải tới người đọc những thông tin về cuộc sống, làm nổi bật tư tưởng chủ đề tác phẩm

Về nghệ thuật xây dựng nhân vật, tác giả kết hợp sự đan xen kiểu nhân vật ảo và thực và mờ hóa nhân vật Đó là cách mà nhà văn gửi đến người đọc một thông điệp: thân phận con người cũng đầy mong manh bất trắc, nó tồn tại đây mà như không tồn tại Về ngôn ngữ, tác giả không đi theo những lối mòn trong tư duy Nhà văn đã phá vỡ những chuẩn mực truyền thống để thực hiện một cuộc thăm

dò táo bạo đối với câu chữ” [15, tr.102]

Luận văn thạc sỹ Nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương của Nguyễn

Thị Phương Diệp lại tập trung vào nghiên cứu phương diện nghệ thuật trong những tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương Trong quá trình nghiên cứu, tác giả

đã đi vào tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật, tổ chức không gian và thời gian, nghệ thuật tự sự và người kể chuyện Cuối công trình, tác giả khẳng định:

“Đọc Nguyễn Bình Phương, chúng ta vừa có thể thấy hơi thở của kĩ thuật tự sự hiện đại vừa thấy tâm tư tình cảm đậm chất phương Đông Mỗi thể nghiệm của

cá nhân là kinh nghiệm cho một nền văn học dân tộc khi nó đang rất cần nhiều những điều mới mẻ và đột phá Nếu có nhiều nhà văn dũng cảm như Nguyễn Bình Phương hẳn nhiên nền văn học nước nhà sẽ có những bước tiến mới trog một ngày không xa” [7, tr.87]

Hoàng Thị Quỳnh Nga tại Báo cáo khoa học năm 2004 đã tìm hiểu

phương diện Lời câm của nhân vật Tính trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thuỷ Tác giả

đã có những phát hiện sâu sắc: Nội dung của lời câm biểu hiện những ám ảnh của bạo lực, cái chết, của máu và của trăng; hình thức của lời câm là ngôn ngữ chắp dính, sự phá vỡ quan hệ lôgic giữa các câu, các câu ngắn, câu đặc biệt, câu

bị khuyết thành phần hoặc bị bẻ gãy không theo một trật tự nào

Một cách lí giải về thực trạng tiểu thuyết Việt Nam đương đại của nhà phê

bình Nguyễn Hoà lại có cách nhìn khác Ông cho rằng những cách tân của một

số tác giả trong đó có Nguyễn Bình Phương “chưa thật sự làm nên những đột biến trong tư duy thể loại, vẫn chỉ là những tìm tòi hình thức, mà nếu chuyên chú vào hướng đi ấy, chưa hẳn đã có thành tựu” [12, tr.209]

Phùng Văn Khai ghi lại trong Tản mạn Nguyễn Bình Phương: “Phương

thiếu đời sống thực tế nên luôn luôn trốn trong tháp ngà mờ mờ sương khói do chính mình tạo ra” [21, tr.86]

Điểm qua các công trình học thuật trên, chúng tôi nhận thấy rằng, đã có

nhiều ý kiến, nhận định đề cập đến vấn đề đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết Thoạt

kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương Song, hầu hết những ý kiến, nhận định đó mới

chỉ nghiêng về một góc độ, một đặc điểm nào đó chứ chưa tập trung nghiên cứu một cách cụ thể và có hệ thống

Chính vì vậy, công trình của chúng tôi hy vọng sẽ làm nổi bật đặc điểm

nghệ thuật tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương, qua đó lý giải

sức hấp dẫn của tác phẩm, đồng thời khẳng định vị trí và vai trò của Nguyễn Bình Phương trong tiểu thuyết đương đại Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Những vấn đề nghệ thuật làm nên Đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết Thoạt

kỳ thuỷ của Nguyễn Bình Phương

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Tiểu thuyết Thoạt kỳ thuỷ của Nguyễn Bình Phương (NXB Hội Nhà văn,

2004)

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

4.1 Phương pháp phân tích - tổng hợp:

Phân tích, lý giải, đánh giá những đặc điểm nghệ thuật nổi bật trong tiểu

thuyết Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương; đồng thời, tổng hợp, khái quát

vấn đề nhằm thấy được giá trị của các đặc điểm nghệ thuật đó

4.2 Phương pháp thống kê:

Nhằm nhận biết những yếu tố nghệ thuật của tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của

Nguyễn Bình Phương làm cơ sở để hệ thống hoá thành những luận điểm khoa học của vấn đề

4.3 Phương pháp so sánh – đối chiếu:

So sánh đặc sắc nghệ thuật tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy so với các đối tượng

văn học khác của Nguyễn Bình Phương cũng như của một số nhà văn đương đại Việt Nam khác để thấy được những nét đặc sắc, mới lạ và thành công nổi bật của

tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy

Ngoài ra, để hoàn thiện và làm sáng rõ các vấn đề đặt ra của đề tài, chúng tôi còn sử dụng một số các phương pháp hỗ trợ khác

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận, phần Nội dung của khóa luận gồm

3 chương:

Chương 1 Nguyễn Bình Phương và những thể nghiệm mới về kĩ thuật tiểu thuyết

Chương 2 Kết cấu, cốt truyện và hình tượng nhân vật

Chương 3 Không gian, thời gian, ngôn ngữ và giọng điệu

NỘI DUNG Chương 1 NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG VÀ NHỮNG THỂ NGHIỆM MỚI MẺ

VỀ KĨ THUẬT TIỂU THUYẾT

1.1 Quan niệm và hành trình sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Bình Phương

1.1.1 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Bình Phương

Nhà văn Nguyễn Bình Phương tên khai sinh là Nguyễn Văn Bình sinh ngày 29 tháng 12 năm 1965 tại thị xã Thái Nguyên Thời chiến tranh, tác giả cùng gia đình sơ tán về xã Linh Nham thuộc huyện Đồng Hưng, tỉnh Thái Nguyên Đến năm 1979 mới trở lại thành phố Thái Nguyên

Nguyễn Bình Phương học hết phổ thông trung học năm 1985 rồi vào bộ đội; năm 1989 vào học trường viết văn Nguyễn Du; ra trường công tác một năm

ở Đoàn kịch nói Quân đội; sau đó là biên tập viên của Nhà xuất bản Quân đội với cấp bậc đại úy Hiện nay, ông là Hội viên của Hội nhà văn Việt Nam, công

tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội

Quan niệm nghệ thuật được hiểu là “nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” [14, tr.273] Nói cách khác, quan niệm nghệ thuật chính là cách nhìn và thái độ đối với thế giới và con người của nhà văn được thể hiện trong tác phẩm

Quan niệm nghệ thuật luôn hướng vào con người, vào hiện thực trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn cũng như giá trị hiện thực vốn có của văn học Nhà văn phải là người “hiểu cách họ giao tiếp với nhau, với thế giới và với bản thân, cách họ sống, hành động và suy nghĩ, điều họ quan tâm và không quan tâm trong cuộc đời” Nói cách khác, để phản ánh được con người và hiện thực trong tác phẩm, nhà văn phải thực sự thâm nhập được vào thế giới đó và sống với nó Do đó,

càng đi sâu khám phá quan niệm nghệ thuật của một nhà văn thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thành công của họ

Khi lựa chọn công việc cầm bút làm sự nghiệp của đời mình, Nguyễn Bình Phương đã ý thức sâu sắc về trách nhiệm, về sứ mệnh của nhà văn trước cuộc đời, trước con người Bước vào nghiệp văn chương, ông cũng có những quan niệm rất nghiêm ngặt và cũng không kém phần mới mẻ về nghệ thuật Trong một cuộc phỏng vấn, Nguyễn Bình Phương đã nói: “Tôi chỉ có một nhận thức bảo thủ là cố gắng viết cho nó gần sát với quan niệm của mình về văn chương vậy thôi” [45] Nguyễn Bình Phương không nói nhiều về quan điểm nghệ thuật của mình nhưng có lẽ đây chính là gợi ý về con đường đi vào tác phẩm từ quan niệm nghệ thuật của nhà văn

Là một nhà tiểu thuyết đương đại, Nguyễn Bình Phương có cảm quan khá mới mẻ về hiện thực cuộc sống cũng như con người Nguyễn Bình Phương đã thẳng thắn nhìn nhận thực trạng của nền tiểu thuyết nước nhà: “Xét trên bình diện chung thì cả một quãng thời gian khá dài tiểu thuyết của ta xem ra có dấu hiệu dư thừa những sự kiện trọng đại mang tính cộng đồng mà còn ít sự kiện của

cá thể Những biến cố lớn của dân tộc tràn ngập trong các tiểu thuyết với đầy đủ

cơ số bom đạn, thương vong, thiệt hại, trong khi nội tâm cá nhân con người cũng

đã từng có, đang có những cuộc chiến khủng khiếp không kém thì lại chịu số phận hiu hắt, gần như vắng mặt trong các trang viết ở thể loại này” [27] Vì vậy, ông đã lao động miệt mài để tìm cho mình “một lối đi riêng” Theo Nguyễn Bình Phương, “Cuộc sống của chúng ta, của dân tộc ta đang ở đâu thì tiểu thuyết phải

ở đấy” [45] Thay vì góp thêm một tiểu thuyết về “đại tự sự”, Nguyễn Bình Phương đã hướng ngòi bút của mình vào những “tiểu tự sự”, những hiện thực bị khuất lấp của cuộc sống hiện đại; Nguyễn Bình Phương đã lật mở ra, đào xới lên những mảng hiện thực mới mẻ, trần trụi, suồng sã, những mảng hiện thực bị phân mảnh, đã bị xé lẻ, vụn nát, chắp nối… đang tồn tại Đây dường như là giải pháp số một để nhà văn chỉ ra những đổ vỡ đang diễn ra trong trật tự đời sống

Và chính bởi đặc điểm này mà mỗi tác phẩm của Nguyễn Bình Phương đều mang đến một luồng gió mới cho nền tiểu thuyết đương đại

Từ quan niệm mới về hiện thực cuộc sống, Nguyễn Bình Phương đã xây dựng cho mình một quan niệm nghệ thuật mới về con người Với ông và cũng như với nhiều nhà văn cùng thời, con người không chỉ tồn tại ở thế tĩnh tại, một chiều mà con người trong văn học giờ đây là những cá nhân có “tính cách đa dạng, không theo một chiều, yêu ghét đúng với bản chất người nông thôn Sự tha hóa của con người, những dục vọng bùng nổ, những hành động phi lí, phi nhân tính được thể hiện một cách nghệ thuật trong tiểu thuyết” [45] Đọc tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, có thể thấy cách tiếp cận con người của nhà văn không hề dễ dãi, một chiều Tất cả trắng, đen, tốt, xấu đan xen lẫn nhau trong cùng một thực thể Vì thế, con người trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương hiện lên là hình tượng con người trần thế với tất cả chất người tự nhiên nhất: tốt xấu lẫn lộn, ánh sáng chen cùng bóng tối, ý thức đan lẫn vô thức…

Bên cạnh đó, con người trong những trang viết của Nguyễn Bình Phương luôn gắn chặt với hiện thực đời sống xô bồ, nhốn nháo, phồn tạp Con người được nhà văn đặt vào môi trường sống cụ thể, xây dựng những mối quan hệ xã hội cụ thể cho họ; để từ đó thấy được những hành vi cũng như những trạng thái tâm lí của họ trước mọi hoàn cảnh Hay nói cách khác, con người trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương bị quẳng vào một đời sống bầm dập, một hiện thực nham nhở và hoàn toàn bị động trước những biến ảo của cuộc đời

Như vậy, “Thay đổi tư duy, đổi mới cách nhìn về hiện thực, về con người, các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam, trong đó có Nguyễn Bình Phương, đã sáng

tạo tiểu thuyết như những tiếng gọi của trò chơi, bản hòa tấu của nhiều giọng điệu”

[18]

Bên cạnh quan niệm nghệ thuật về hiện thực và con người khá sâu sắc và mới mẻ, Nguyễn Bình Phương cũng rất nghiêm túc khi nghĩ về văn chương Khi cầm bút, Nguyễn Bình Phương luôn tâm niệm: “không có sự sáng tạo nhà văn sẽ

tự tiêu diệt mình” [13] Bởi thế, ông là một trong những nghệ sĩ đi tiên phong

mở đường, dám tự tin có những bước đột phá, cách tân vô cùng táo bạo cho tiểu thuyết Việt Nam đương đại Tiểu thuyết Việt Nam sẽ kém “màu sắc” nếu như thiếu những nhà văn dũng cảm, đi tiên phong mở đường như Nguyễn Bình Phương Họ chính là những người tạo tiền đề cho các thế hệ nhà văn đàn em kế thừa, phát triển và hoàn thiện: “Mỗi thử nghiệm nếu không làm xuất hiện những đỉnh cao, thật cao trong sáng tạo thì nó ít nhất cũng làm cánh đồng văn học nghệ thuật được đa dạng hơn, nhãn quan của những người làm văn nghệ được mở rộng hơn, tâm lý của người đọc cũng dần được bao dung hơn, từ đó dễ chấp nhận những cái mới hơn” [48] Quan niệm này còn được Nguyễn Bình Phương phát

ngôn qua Bài thơ cũ:

“Ta lớn lên bằng kiếm tìm Kiếm tìm giờ đã cũ”

(Bài thơ cũ)

Sáng tác văn chương là phải luôn luôn trong trạng thái “kiếm tìm”, “kiếm tìm” ra những cái mới nhưng không bao giờ được vội vã rong chơi khi có trong tay cái mới ấy Khi sáng tạo văn chương, Nguyễn Bình Phương luôn tìm kiếm cái mới, đơn giản vì ông bị ám ảnh mạnh mẽ bởi cái cũ Ông luôn thao thiết với đời rằng:

“Ta sinh ra cô đơn Giờ cô đơn đã cũ

Ta trưởng thành bởi sợ hãi

Sợ hãi cũng cũ rồi”

(Bài thơ cũ)

Như vậy, đối với những người theo đuổi nghệ thuật, đặc biệt là sáng tác văn chương, sáng tạo là một ý thức thường trực, yêu cầu bức thiết và một trong những nhân tố quan trọng quyết định tới sự sống còn của tác phẩm cũng như người “khai sinh” ra nó Với Nguyễn Bình Phương, vấn đề sáng tạo trong văn

chương chính là việc nhà văn phải “là người vượt qua những định nghĩa để tiến tới một định nghĩa khác” [45]

Ý thức được sự cần thiết của việc đổi mới tiểu thuyết, Nguyễn Bình Phương đã nỗ lực làm mới trong từng trang viết Thiết nghĩ, để những tác phẩm được giới nghiên cứu đánh giá “mới mẻ từ cách nhìn hiện thực, tiếp cận nhân vật, sáng tạo cốt truyện, xây dựng không gian thời gian cho đến sử dụng ngôn từ” [16], Nguyễn Bình Phương đã phải nỗ lực hết mình trong sáng tạo và lao động nghệ thuật Như thế càng khẳng định sự dũng cảm, sự sáng tạo cũng như sự thành công nhất định của người cầm bút khi thể nghiệm những kĩ thuật mới vào trong tiểu thuyết

Nguyễn Bình Phương luôn cho rằng “ranh giới giữa các thể loại đã bị xóa nhòa (…) Nhà văn là người vượt qua những định nghĩa để tiến tới một định nghĩa khác” [45] Bởi thế mà độc giả sẽ không khỏi ngạc nhiên khi một vài tiểu thuyết của anh mang đậm chất thơ, hay đôi trường đoạn lại đan xen chất kịch Và theo như Nguyễn Phước Bảo Nhân, sự xâm nhập giữa các thể loại trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương được thể hiện rất đậm nét dưới hai cấp độ

“Thứ nhất, tư duy thơ, tư duy kịch lây lan trong nhiều tiểu thuyết… Thứ hai, mỗi tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đều mang dáng dấp của một kiểu loại hình, thể loại khác” [29]

Với quan niệm: “Nghệ thuật tiểu thuyết, (…) là sự nối kết các điểm chính với nhau chứ không phải sự nhẫn nại đi theo tuần tự, đều đặn của thời gian và sự kiện” [13], Nguyễn Bình Phương thường sử dụng kiểu cốt truyện phân mảnh trong những sáng tác của mình Và với hình thức này, anh đã tạo nên những tầng hiện thực khác nhau trong tác phẩm khiến người đọc khó nắm bắt cốt truyện, cũng như khó tìm được mối liên hệ giữa các phần, các đoạn với nhau Tuy nhiên, kiểu cốt truyện phân mảnh này, một mặt đã thể hiện được nỗ lực của nhà văn nhằm cách tân tiểu thuyết, nhằm phá vỡ khung tự sự truyền thống, mặt khác, giúp nhà văn thể hiện một quan niệm mới mẻ về hiện thực Và trong một chừng

mực nào đó, nó đã góp phần kích thích khả năng tiếp nhận tích cực, sáng tạo ở người đọc Có thể thấy, tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đã tập trung khám phá những sự việc bé nhỏ trong đời sống, đào xới tới tận cùng những vùng khuất lấp, mọi ngõ ngách trong cõi tâm linh vô thức của những con người hết sức tầm thường với những công việc cũng rất tầm thường Cần phải khẳng định rằng: đã đến lúc tiểu thuyết Việt Nam cần gạt đi âm vang của bài ca chiến thắng để đi khai phá những không gian mới của cuộc sống hiện đại Văn học đương đại hôm nay gần với con người hơn, gần với cuộc sống đương đại đang “ngồn ngộn” những vùng đau, vùng mờ tối trong guồng quay điên đảo của nền kinh tế thị trường nhiều xáo động hơn Và câu trả lời “Cuộc sống của chúng ta, của dân tộc

ta đang ở đâu thì tiểu thuyết phải ở đấy” [45] cho câu hỏi phỏng vấn “Tiểu thuyết Việt Nam đang ở đâu?” cũng chính là lời khẳng định cho quan niệm nghệ thuật: văn học phải phản ảnh hiện thực đương thời một cách chân thực Như vậy,

đi từ khuynh hướng tiếp cận cuộc sống và con người, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương đã khai thác cuộc sống và con người một cách toàn diện hơn, đa trị và lưỡng cực với nhiều mối quan hệ xã hội phức tạp, đa chiều Cách tiếp cận này tỏ

ra khá phù hợp với những đặc trưng riêng của xã hội Việt Nam đương đại

Bên cạnh sự sáng tạo trong cách viết, Nguyễn Bình Phương cũng quan niệm: “Văn chương bản thân nó là chân trời tự do thì ta cứ nương theo thế, đừng

bó nó” [45] Văn chương gắn bó với cuộc sống nhưng không vì thế mà ta bó buộc nó Người viết có thể thỏa sức khai thác ở “chân trời tự do” ấy và mạnh dạn bộc lộ thái độ đối với cuộc sống Bởi nếu bó buộc trong một khung cố định nào

đó thì văn chương sẽ trở nên nhạt nhẽo, cứng đơ về cảm xúc và dập khuôn về hình thức, mất đi vẻ đẹp vốn có của văn chương Vì thế, với Nguyễn Bình Phương cũng như một số nhà văn đương đại: tiểu thuyết là lãnh địa của những cuộc chơi, ở đó, nhà văn mặc sức tung phá bút lực, đạp đổ, giải thiêng những gì gọi là gạo cội trong văn chương truyền thống, những gì được coi là chân lý đã tồn tại bao đời để đến gần hơn với hiện thực rối ren, thối nát của cuộc sống

đương đại “Tự do” ngay ở hình thức văn bản tiểu thuyết: Trong Những đứa trẻ

chết già, cuối mỗi chương đều có phần Vô thanh (Vô thanh I, Vô thanh II…) hay Thoạt kỳ thủy có cấu trúc văn bản lạ: A - tiểu sử, B - chuyện, C - phụ chú Cách

phân chia chương mục khác với truyền thống này không chỉ góp phần thể hiện hình thức mới lạ của sáng tác mà còn thể hiện nhiều dụng ý của nhà văn

Luôn trăn trở “Tiểu thuyết cần có thêm những bước mạo hiểm”, Nguyễn Bình Phương đã xây dựng cho mình một ý thức phải tìm tòi, thể nghiệm những

“bước mạo hiểm” trong những tác phẩm của mình Mặc dù ý thức rất rõ: “Trong nghệ thuật, kẻ mạo hiểm phần lớn trở thành nạn nhân của chính mình” [46], nhưng trong tiểu thuyết của ông người ta vẫn thấy hàng loạt những kĩ thuật mới được đưa vào thử nghiệm Đó là kĩ thuật dòng ý thức, đó là ngôn ngữ “lời câm”,

đó là thủ pháp huyền thoại, đó lã kĩ thuật kết cấu… Phải chăng “những bước mạo hiểm” đó là bàn đạp giúp định hình lối viết tự tin và phong cách vững vàng

ở Nguyễn Bình Phương?

Với một quan niệm nghệ thuật mới mẻ và độc đáo, Nguyễn Bình Phương

đã thổi một làn gió mới vào nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại Và chính quan niệm mới mẻ đó đã giúp ông hình thành nên một phong cách riêng “không thể trộn lẫn” Mỗi tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đều thể hiện một bước mới của sự tìm tòi, thể hiện một cung cách làm việc nghiêm túc và chuyên nghiệp Với tất cả những điều đó, Nguyễn Bình Phương xứng đáng có một vị trí trong văn học Việt Nam đương đại

1.1.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Bình Phương

Có thể nói, Nguyễn Bình Phương là một người nghệ sĩ tài năng khi thể nghiệm sức viết của mình ở khá nhiều thể loại

Nguyễn Bình Phương đến với sự nghiệp văn chương trước hết với tư cách

là một nhà thơ Ông sáng tác từ khi còn rất trẻ Cho đến nay, Nguyễn Bình

Phương đã xuất bản các tập: Khách của trần gian (1986), Lam chướng (1992),

Xa thân (1997), Từ chết sang trời biếc (2001), thơ Nguyễn Bình Phương (2005)

và gần đây nhất là Buổi câu hờ hững (2011) Đầu năm 2010, thơ của ông cùng

một số nhà thơ tiêu biểu khác như Hữu Thỉnh, Bằng Việt, Nguyễn Duy… được

chọn dịch trong Tuyển tập thơ Việt Nam được xuất bản ở Thụy Điển vào tháng 3 năm 2010 Với tập thơ Buổi câu hờ hững, Nguyễn Bình Phương đã vinh dự được

nhận giải nhất thể loại thơ của Hội nhà văn Hà Nội năm 2012 Thơ ông phần lớn

là khó đọc, nhưng trong cuộc hành trình tìm kiếm thơ ca, Nguyễn Bình Phương luôn trăn trở, luôn tự ý thức về sứ mệnh cầm bút của mình Chính vì sự tự thức tỉnh đó đã khiến ông luôn phải vật lộn với những con chữ, những trang giấy Nhà văn đã từng phải “vắt từng chữ” để thay đời trăn trở, bởi đối mặt với trang giấy trắng như đối mặt với chính bản ngã:

“Đâu là giấy trắng đâu là ta”

(Thế giới mười hai dòng)

Hay

“Đứng dậy, sũng ướt, đi rồi tự hỏi Viết là tìm thấy hay đánh mất”

(Chân dung khi trống trải)

Cũng như tiểu thuyết, nhà văn luôn cố gắng tìm tòi những cách diễn đạt mới cho thơ Bởi vậy, tìm hiểu tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, tiểu thuyết của một nhà văn mang trong mình “căn nguyên thơ” thiết nghĩ, phải đọc thơ, nghiệm thơ của ông thì mới có cái nhìn trọn vẹn và sâu sắc

Bên cạnh thơ, ông còn viết một số tiểu luận, truyện ngắn, bút ký tiêu biểu

như truyện ngắn Đi (Văn nghệ trẻ, số ra ngày 10/01/1999), bút ký Lững thững

với ngàn năm (2009) Tuy nhiên, với những sáng tác ở những lĩnh vực này,

Nguyễn Bình Phương tỏ ra khá im hơi lặng tiếng Những tác phẩm của ông chưa

có sự mới mẻ, bứt phá cả về nội dung lẫn hình thức so với những nhà văn khác

Được công chúng biết đến đầu tiên với tư cách là nhà thơ, đột ngột rẽ hướng sang truyện ngắn, bút kí; song thành công lại đến với Nguyễn Bình Phương khi ông thể nghiệm mình ở địa hạt tiểu thuyết Phải đến tiểu thuyết, tài

năng, bản lĩnh, phong cách của Nguyễn Bình Phương mới bộc lộ rõ nét Sau

cuốn tiểu thuyết đầu tay: Bả giời (Nxb Quân đội nhân dân, 1991), Nguyễn Bình

Phương tập trung hướng ngòi bút của mình vào thể loại tiểu thuyết Và cũng chính tiểu thuyết đã làm cho bút danh nhà văn trở nên quen thuộc trong đời sống văn học Nguyễn Bình Phương được bạn đọc biết đến nhiều hơn với sự xuất hiện liên tiếp những cuốn tiểu thuyết có cách viết mới cả về hình thức lẫn nội dung:

Bả giời (Nxb Quân đội nhân dân, 1991), Vào cõi (Nxb Thanh niên, 1991), Những đứa trẻ chết già (Nxb Văn học, 1994), Người đi vắng (Nxb Văn học,

1999), Trí nhớ suy tàn (Nxb Thanh niên, 2000), Thoạt kỳ thuỷ (Nxb Hội nhà văn, 2004), Ngồi (Nxb Đà Nẵng, 2006), và gần đây nhất là Lên xe xuống xe (Nxb

Diễn đàn thế kỉ, 2011) Như vậy, trong hai mươi năm, không kể các thể loại khác, Nguyễn Bình Phương đã có tới tám cuốn tiểu thuyết được xuất bản Với lối viết lạ, mang sắc diện riêng, đây thực sự là một nỗ lực sáng tạo đáng khâm phục và trân trọng của cây bút Nguyễn Bình Phương

Cũng như thơ, tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương phần lớn là không thuộc loại dễ đọc đối với mọi đối tượng độc giả Bởi trong tiểu thuyết của ông có

sự hội tụ của nhiều tư duy tiểu thuyết đương đại thế giới, trong đó đáng kể nhất

là tiểu thuyết Mới, tiểu thuyết ngắn và tiểu thuyết hậu hiện đại

Xuất phát từ một ý thức cách tân tiểu thuyết mạnh mẽ và triệt để, Nguyễn Bình Phương đã tự tạo cho mình một động lực cầm bút chân chính bằng cách lạc quan tin tưởng vào một nền tiểu thuyết giàu tiềm năng: “Tiểu thuyết Việt Nam

và tiểu thuyết các nước khác, về bản chất lẽ ra chẳng cần tới một phép so sánh nào cả Tiểu thuyết của chúng ta đã quá đủ chững chạc, quá đủ từ tốn, quá đủ tự tin với con đường mà nó đang đi” [27] Với tâm thế tự tin, lạc quan ấy, những tác phẩm của ông ngày càng mới hơn, lạ hơn và gần hơn với tiến trình văn học thế giới Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Bình Phương vì thế có nhiều điều mới mẻ, độc đáo, hấp dẫn độc giả hơn

Với gia tài hiện có, Nguyễn Bình Phương ngày càng khẳng định được vị

trí trong lòng độc giả và công chúng yêu văn học Từ Bả giời đến Ngồi thể hiện

một sự bứt phá rõ rệt, một nỗ lực rất lớn nhằm hướng đến hình thành một phong cách mới, phong cách mang thương hiệu Nguyễn Bình Phương không hề bị lẫn với bất cứ nhà văn nào trước và cùng thời Sự trưởng thành trong ngòi bút được

biểu hiện qua từng tác phẩm Nếu ở Bả giời và Vào cõi ta bắt gặp một anh nhà thơ chập chững bước vào địa hạt tiểu thuyết Việt Nam thì đến Những đứa trẻ

chết già ta đã thấy ngòi bút ấy bỗng chững chạc lạ kỳ Đến Người đi vắng, Trí nhớ suy tàn thì tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương thực sự đã bước sang một

tầm cao mới Thoạt kỳ thủy ra đời, Nguyễn Bình Phương lập tức trở thành một

trong những cái tên đáng chú ý trong làng tiểu thuyết Việt Nam đương đại Và từ

Bả giời đến Ngồi thực sự là một bước tiến dài trong nghiệp cầm bút khi ông ngày

càng khẳng định được vị trí cũng như vai trò của mình trong công cuộc cách tân nền tiểu thuyết nước nhà

Được xuất bản 2004, Thoạt kỳ thủy ngay lập tức đã gây được tiếng vang

lớn trong làng văn học Việt Nam đang khá im hơi lặng tiếng không chỉ bằng nội dung mà còn bởi tác giả đã tìm cho nó một hình thức nghệ thuật “vừa vặn”

Thành công về mặt nghệ thuật trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy là sự phân mảnh

hiện thực, là cuộc truy tìm cái “thoạt kỳ thủy” trong miền vô thức, là cách sáng tạo cốt truyện, xây dựng không - thời gian, xây dựng nhân vật… cho đến việc sử

dụng ngôn ngữ Tất cả đã làm nên một Thoạt kỳ thủy mới lạ, hấp dẫn và là “một

thứ “thoạt kỳ thủy” trong văn chương mang dấu ấn sang tạo” [24] So với những

tác phẩm trước của Nguyễn Bình Phương, “Thoạt kỳ thủy xứng đáng được coi là

đỉnh cao nhất, là sự hội tụ trọn vẹn và sung mãn của bút lực tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” [ 8]

Dù biết rằng “trong nghệ thuật kẻ mạo hiểm phần lớn trở thành nạn nhân của chính mình” [46], song Nguyễn Bình Phương luôn sáng tác với “những bước

mạo hiểm” Chấp nhận đi con đường sáng tạo nhiều chông gai thử thách, nhà văn đã tự khẳng định mình bằng những thành công nghệ thuật đầy hứa hẹn

Có thể khẳng định hành trình sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Bình Phương nói chung, hành trình sáng tạo, cách tân tiểu thuyết từ nội dung đến hình thức của ông nói riêng là một quy luật vận động dễ hiểu của lịch sử văn học Hành trình sáng tạo này nói lên được nhiều điều Trước hết, đó là nhu cầu đổi mới để khẳng định mình được đặt ra như một đòi hỏi của các tiểu thuyết gia thời hiện đại, đổi mới để không lặp lại chính mình, đổi mới để hình thành một phong cách sáng tác riêng, độc đáo và hơn hết đổi mới để “tồn tại” Tiếp theo, sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật về tiểu thuyết: “Tiểu thuyết là lãnh địa của những cuộc chơi”, sự đổi mới của văn chương hiện đại thế giới đã ảnh hưởng đến hệ ý thức, tư tưởng, tư duy tiểu thuyết của các nhà văn khiến họ buộc phải cách tân, thay đổi lối nhìn nhận và viết tiểu thuyết trong thời đại mới

Với hành trình sáng tạo nghệ thuật được bắt đầu bằng thơ, sau đó chuyển sang viết tiểu luận, truyện ngắn, bút kí và hiện tại dừng lại với địa hạt tiểu thuyết, Nguyễn Bình Phương đã thực sự tạo được dấu ấn riêng trong phong cách sáng tác của mình Hành trình sáng tạo nghệ thuật đầy chông gai ấy tuy có những lúc gặp khó khăn, trắc trở nhưng đã thể hiện thành công lớn của Nguyễn Bình Phương Bên cạnh những bài thơ khiến người đọc phải trăn trở, phải hoang hoải cho thỏa sự tò mò, là những trang tiểu thuyết chất chứa đầy tâm tư, tình cảm, hiện thực chân xác đến tuyệt vời Thành công của Nguyễn Bình Phương đã thực sự đóng góp một tiếng nói riêng trong quá trình đổi mới tiểu thuyết đương đại Việt Nam

1.2 Những thể nghiệm mới về kĩ thuật tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

1.2.1 Độc đáo với cấu trúc song hành

Nếu như những cây bút trước 1975 thường sáng tác theo mạch truyện tuyến tính, thì Nguyễn Bình Phương chọn cho mình một lối viết hiện đại, khác

xa lối viết truyền thống Truyện của ông thường đi theo cấu trúc song hành xoắn

vặn, các mạch truyện đan xen, móc nối chằng chịt với nhau Cũng từ cấu trúc song hành xoắn vặn, nó lại dung chứa “ngồn ngộn” những hỗn tạp, dữ dội của cuộc đời; lối kể nhảy cóc; lời thoại rời rạc; nhiều tuyến truyện, nhiều nhân vật bị

bỏ quên Và bằng nhiều mạch truyện đã góp phần thể hiện thực tại phân mảnh,

đã tạo ra nhiều điểm nhìn soi chiếu để tạo ra cách nhìn đa chiều về cuộc sống

Trong Những đứa trẻ chết già, Nguyễn Bình Phương xây dựng nên hai mạch

truyện Mạch truyện thứ nhất kể về cuộc hành trình trở về làng từ chuyến xe trâu của bốn nhân vật không có liên quan gì tới nhau Mạch truyện thứ hai là câu chuyện về làng Phan và cuộc hành trình đi tìm kho báu bí ẩn Điều đặc biệt là những con người hiện lên trong cả hai mạch truyện đều không có một sợi dây liên kết nào với nhau Họ được hiện lên qua những lời thoại rời rạc, đứt nối, không hề ăn nhập “Thoạt nhìn, ta có cảm tưởng hai mạch truyện không có liên

hệ với nhau Nhưng đến cuối tác phẩm hai mạch truyện đã quy về một mối Tất

cả các nhân vật đã gặp nhau trên một quả đồi: “Gió mạnh dần sau đó thốc tháo, cây cối ngã rạp xuống Bầu trời nghiêng bên nọ ngả bên kia Nước sông Linh Nham bốc khói ngùn ngụt sóng vỗ vào chân cầu oàm oạp” [39, tr.288] Thì ra trong suốt cuộc đời họ đã thực hiện những cuộc hành trình cuối cùng chỉ để kết liễu, thanh toán và trả nợ nhau Gần hai mươi con người gặp nhau trong một màn

bi kịch do chính họ tạo nên Cái cuối cùng còn lại chỉ là thù hận, tiếc nuối, tan nát, rệu rã, đắng cay, suy sụp, bàng hoàng, tủi nhục và câm lặng Đó cũng chính

là cách mà Nguyễn Bình Phương đã tạo ra để người đọc có một sân chơi rộng rãi trong việc tiếp nhận tác phẩm Người đọc có thể “nhảy cóc” để tìm thấy cốt truyện của từng mạch hoặc đọc từ đầu đến cuối đan xen các mạch để tìm thấy cảm giác về hiện thực đổ nát” [16] Cấu trúc đặc biệt này còn xuất hiện trong

Người đi vắng, Thoạt kỳ thủy và Ngồi

Cách biểu đạt theo tinh thần phân mảnh này là một cố gắng của kĩ thuật tự

sự nhằm thể hiện cho được hiện thực đời sống đầy lo âu ngày hôm nay “Nguyễn Bình Phương là một trong số không nhiều nhà văn Việt Nam đương đại có một ý

thức trong việc sáng tạo cấu trúc tiểu thuyết” [49] và “rõ ràng cấu trúc xoắn kép

là một trong những thể nghiệm của Nguyễn Bình Phương và điều chắc chắn

chúng ta có thể khẳng định: đây là một thể nghiệm đáng được ghi nhận của

Nguyễn Bình Phương trong cuộc hành trình làm mới mình, làm mới văn

chương” [16] Và với những tiểu thuyết có “cấu trúc đạt đến ý nghĩa đích thực

nhất của nó - một sự phối trí đa tầng và chống lại tính tuyến tính bản thể của tự

sự” [49], Nguyễn Bình Phương đã xây dựng được một phong cách riêng cho bản

thân trong tiểu thuyết đương đại Việt Nam

1.2.2 Đa dạng với kết cấu tiểu thuyết

Nhằm gây sự chú ý cho người đọc, thay đổi sự tập trung hoặc phi tập

trung của việc đọc văn bản một cách thật biến hóa, các nhà văn đương đại đã đề

cao tính chất “trò chơi” của tiểu thuyết bằng nhiều hình thức lạ hóa Tiểu thuyết

Nguyễn Bình Phương thường có kiểu “chơi kết cấu” khá đa dạng và độc đáo Ở

mỗi tác phẩm, Nguyễn Bình Phương đều cố gắng tạo nên những kết cấu khác

nhau Có sáng tác nhà văn chủ định xây dựng theo kiểu kết cấu đồng hiện, đan

cài, hòa quyện giữa quá khứ, hiện tại và cả tương lai; cũng có truyện nhà văn lại

tạo ra sự xuất hiện đồng thời của hai hay nhiều tuyến truyện rời rạc, không liên

quan đến nhau; có truyện lại được xây dựng theo kĩ thuật dòng ý thức của nhân

vật Và chính kiểu “chơi kết cấu” này nó đã tạo ra sự xâm nhập của các thể loại

vào kết cấu tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương khiến nó mới mẻ, năng động

và hấp dẫn người đọc hơn Bằng nỗ lực thể nghiệm kiểu tiểu thuyết được lồng

trong tiểu thuyết (Bả giời, Vào cõi, Những đứa trẻ chết già, Thoạt kỳ thủy), tiểu

thuyết đậm chất thơ (Trí nhớ suy tàn, Người đi vắng), tiểu thuyết pha chất kịch

(Thoạt kỳ thủy), tiểu thuyết đậm đặc âm nhạc (Ngồi), và tiểu thuyết chìm trong

không gian huyền sử (Người đi vắng), Nguyễn Bình Phương đã tìm được con

đường gần nhất để kéo độc giả lại với tiểu thuyết nói chung và những tiểu thuyết

của mình nói riêng

1.2.3 Hấp dẫn với cốt truyện đa chiều, phân mảnh

Xây dựng cốt truyện trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cũng là một trong những thể nghiệm mới mẻ của ông về mặt kĩ thuật tiểu thuyết Truyện của Nguyễn Bình Phương giờ đây có xu hướng mờ nhạt về tính “chuyện”, sự phân rã cốt truyện rất rõ nét, cốt truyện trở nên lỏng lẻo hơn bao giờ hết và ta tạm gọi đó

là cốt truyện đa chiều, phân mảnh Đây không chỉ là sự nỗ lực cách tân của riêng

cá nhân nhà văn mà nó nằm trong xu hướng chung của tiểu thuyết Việt Nam đương đại Trong những sáng tác của họ, ta thấy cốt truyện ngày càng có xu hướng bị nới lỏng tối đa và thay vào đó, vai trò của cốt truyện ngày càng hạn chế Soi vào những tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, ta thấy cốt truyện đã bị tháo rời thành từng mảnh vụn rời rạc, không theo một trình tự thời gian hay mối liên hệ nhân quả nào và mỗi mảnh vụn chính là một mảnh của hiện thực, tạo nên

sự đứt gẫy, quanh co phức tạp trong cấu trúc tiểu thuyết Trong Vào cõi, tác giả

sắp xếp nhiều cốt truyện bên cạnh nhau nhưng dường như không xác định được đâu là tuyến truyện chính Tuyến truyện của Vang và Vọng, tuyến truyện của Tuấn và hắn, hai tuyến truyện cứ thế đi theo mạch riêng của mình trong mối

quan hệ vô cùng lỏng lẻo Hay trong Người đi vắng, cốt truyện phân mảnh được

thể hiện rõ nhất ở việc tác giả đã pha trộn hai tuyến truyện không tương đồng nhau về mặt không gian và thời gian Câu chuyện về công chúa Diên Bình ở thế

kỉ XII, Lâm Chân Nhu ở thế kỉ XV, Đội Cấn ở thế kỉ XX lại chạy song song với cuộc sống của gia đình Thắng Rõ ràng, sự vênh lệch, lỏng lẻo giữa các tuyến truyện trong các tiểu thuyết trên nó khiến những câu chuyện được dung chứa ở trong đó trở nên phức tạp, rối tung và đứt gãy nhưng nó cũng chính là những mảnh vỡ vụn nát phản ánh một cách chân thực hiện thực cuộc sống xung quanh chúng ta hiện nay

1.2.4 Đậm đặc yếu tố kì ảo

Một yếu tố nữa khiến những tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương khác lạ

so với sáng tác của lớp nhà văn trước, đó là trong văn của ông đậm đặc yếu tố kì

ảo Có thể nói, yếu tố kì ảo đã trở thành một công cụ đắc dụng trong việc chuyển

tải ý tưởng, một yếu tố không thể thiếu trong thế giới nghệ thuật của nhà văn Sử dụng yếu tố kì ảo là một trong những thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu giúp nhà văn thể hiện quan niệm về cuộc sống và con người Trong những tác phẩm của ông,

ta thấy ảo thực lẫn lộn, ảo xen thực, thực lồng trong ảo, ảo thực nhiều lúc hòa quyện, chồng khít, không dễ gì phân tách rõ ràng Trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương chất hoang đường, huyền ảo hiện ra ngay trong chính hiện thực trần trụi, khốc liệt, đau thương; một bầu không khí huyền ảo của những câu chuyện cổ tích, những truyền thuyết xa xưa hiện hữu ngay trong cuộc sống xô

bồ, hỗn tạp của hôm nay “Đây là một quan niệm của nhà văn về hiện thực chứ không phải là kĩ thuật nhằm câu khách Rõ ràng các chi tiết kì ảo được sử dụng đều nằm trong dụng ý nghệ thuật của tác giả Sự quái đản, kì lạ, ma mị chính là một phần của cuộc sống con người và nó tồn tại bền bỉ, ăn sâu vào máu thịt vào tiềm thức không gì gỡ bỏ được” [16]

Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương còn được thể hiện khá

rõ nét ở không - thời gian Ở đó, tính chất hiện thực - huyền ảo được biểu hiện ở

sự tràn ngập yếu tố kì lạ, huyền ảo, ma mị, thần bí Ranh giới giữa cái thực và cái ảo dường như không còn tồn tại Và tương tự như việc đưa yếu tố kì ảo vào trong tác phẩm, việc “huyền ảo hóa” không - thời gian trong các sáng tác không chỉ dừng lại mục đích lạ hóa hay câu khách, điều mà Nguyễn Bình Phương hướng tới đó thể hiện được một cảm quan mới mẻ về nhân sinh và thế giới Tức

là làm hiện diện cho được trên bề mặt văn bản những phần khuất lấp, mờ tối, bí

ẩn trong tâm hồn của các nhân vật

Ngoài các yếu tố kì ảo được lồng ghép trong không gian và thời gian như

đã nói ở trên, cái kì ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương còn được thể hiện qua các tình tiết kì ảo, ngôn ngữ kì ảo Đây cũng là một thể nghiệm rất mới, rất độc đáo của cây bút Nguyễn Bình Phương Hầu như trong tất cả các tiểu thuyết,

Nguyễn Bình Phương đều chủ định đưa vào những tình tiết kì ảo Trong Bả giời

là hình ảnh con gà Đĩ đực bỗng hóa thành tinh kêu khóc nỉ non trên núi; trong

Những đứa trẻ chết già là hình ảnh cỗ xe trâu như vang vọng từ cõi âm, là con

Nghê lạ có khả năng mở ra kho báu; trong Người đi vắng là chi tiết Kỷ đào

móng nhà thì thấy một khối bùng nhùng như người còn nóng hổi rồi tự nhiên cái móng biến mất khung, nhà cũ lại hiện lên Có lẽ nhờ những tình tiết kì ảo này mà độc giả bị thu hút nhiều hơn khi đọc tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Bên cạnh các tình tiết kì ảo, ngôn ngữ trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cũng đậm chất kì ảo Chất kì ảo trong ngôn ngữ ở các tiểu thuyết của nhà văn được biểu hiện ở chỗ, ông sử dụng các phó từ mang tính chất đột biến, các cụm từ giàu tính chất võ đoán, những kí hiệu ngôn ngữ lạ… với tần số khá cao Có thể thấy, bản thân ngôn ngữ không mang chất kì ảo nhưng dưới ngòi bút sáng tạo, tinh luyện, nhào nặn của Nguyễn Bình Phương thì ngôn ngữ trong tiểu thuyết của ông lại đượm màu kì ảo

Trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, không chỉ không gian, thời gian, ngôn ngữ đậm chất kì ảo mà ngay trong cách xây dựng nhân vật cũng nhuốm màu kì ảo Nguyễn Bình Phương không xây dựng kiểu nhân vật phi thường, kì ảo theo lối cổ tích; cái mà anh hướng tới là những ám ảnh và bất thường về mặt tâm lý của họ đã khiến họ trở nên kì ảo Điều này đều đúng với cả tám tiểu thuyết của nhà văn Những nhân vật chính trong tiểu thuyết của ông hầu hết đều là những con người bị ám ảnh nặng nề và có những bất ổn về mặt tâm lý

Tiêu biểu là Đông điên trong Vào cõi và Tính trong Thoạt kỳ thủy mà chúng tôi

sẽ tiếp tục làm sáng rõ vấn đề này ở phần sau

Nguyễn Bình Phương, một nhà văn dám chấp nhận sự mạo hiểm trong sáng tạo, hướng ngòi bút của mình tới chân trời tự do, luôn coi cái “mới” như một tiêu chí thẩm mỹ của sáng tạo nghệ thuật thì chắc chắn những sáng tác của anh không chỉ dừng lại ở những khuôn mẫu Bằng những thể nghiệm mới về kĩ thuật tiểu thuyết: xây dựng kết cấu, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu, sử dụng yếu tố kì ảo, trong xây dựng không gian, thời gian, nhân vật… Nguyễn Bình Phương đã đem đến cho tiểu thuyết của mình một sắc diện mới, góp phần tạo ra

một phong cách nghệ thuật riêng cho nhà văn Đồng thời cũng đưa anh trở thành một trong những nhà văn thuộc lớp nhà văn mở đường cho một giai đoạn phát triển mới của tiểu thuyết nước nhà

Chương 2 KẾT CẤU, CỐT TRUYỆN VÀ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT

2.1 Kết cấu

2.1.1 Kết cấu đồng hiện

“Kết cấu là phương tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật Kết cấu đảm nhiệm những chức năng rất đa dạng: bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, triển khai trình bày hấp dẫn cốt truyện; cấu trúc hợp lý hệ thống tính cách; tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả, tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như là một hiện tượng thẩm mỹ” [14, tr.156] Kết cấu sẽ góp phần bộc lộ nhận thức, tài năng và phong cách của tác giả Tìm hiểu kết cấu chính là cách tìm hiểu vai trò của sự kiện, biến cố, nhân vật được nhà văn tổ chức sắp xếp như thế nào trong tương quan gắn bó chặt chẽ với chủ đề tư tưởng

Ở Thoạt kỳ thủy – “đỉnh cao nhất, sự hội tụ trọn vẹn và sung mãn của bút

lực tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” [8], kiểu kết cấu đồng hiện được nhà văn

sử dụng khá nhuần nhuyễn bằng cách để quá khứ, hiện tại và cả tương lai cùng

hiện hữu, đan xen, hòa quyện với nhau Trong Thoạt kỳ thủy, chúng ta thấy có

hai kiểu đồng hiện: đồng hiện không gian; đồng hiện thời gian

Đồng hiện không gian có nghĩa là cùng một thời điểm có nhiều mảng không gian xuất hiện Trong tám cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương,

ngoại trừ Trí nhớ suy tàn và Lên xe xuống xe, tất cả các tác phẩm còn lại đều có

bối cảnh là không gian mảnh đất Thái Nguyên, quê hương của nhà văn Các địa danh có thật: sông Linh Nham, bãi Nghiền sàng, núi Rùng… cứ trở đi trở lại trong các tác phẩm Nhưng cũng cần lưu ý rằng những địa danh đó dường như không có ý nghĩa định vị xác định mà đơn thuần chỉ là những cái tên mà thôi Điều đặc biệt là Nguyễn Bình Phương đã xây dựng song song với không gian có

thực ấy là một không gian kì ảo, siêu thực Trong Thoạt kỳ thủy, Nguyễn Bình

Phương đã xây dựng một không gian siêu thực, không gian bị biến dạng và bí

ẩn: không gian Linh Sơn Đó cũng đồng thời là một không gian ám ảnh chết chóc và ma mị với màu đỏ bầm của máu in trên nền trời, của “nắng thoi thóp đỏ quạch” [41, tr.46], của “dòng sông dứt khỏi đôi bờ” [41, tr.160], của “quả núi bị vẹt một nửa, trông như cơ thể mất thịt, lộ ra màu trắng pha chút đỏ của máu”[41, tr.12], của “gió từ núi Hột mang đến những tiếng rì rầm man dại” [41, tr.54], của

“ao Lang đen thẫm, lầm lì, bí ẩn như khuôn mặt người câm” [41, tr.42] Làng Phan được Nguyễn Bình Phương thể hiện ở hai chiều âm - dương, cõi sống - cõi chết, cái hữu thức và cái vô thức Trong hai chiều âm - dương, dường như âm lấn

át dương Điều này được thể hiện ở chi tiết con cú bay lên, Tính tự tử Thú tính

đã phát triển lấn át nhân tính như một thế đẩy lui sự sống Ở cõi hữu thức, con người hiện lên với đầy rẫy những toan tính, rình rập, thoái hóa biến chất Đó là Hưng giả thương binh, lấy thói côn đồ ra dọa người già và trẻ con; đó là ông Phước lý sự cùn để được uống rượu không mất tiền; đó là ông Thụy cảnh giác với cả người mang trạng thái tâm lý không bình thường như Tính (không cho đi theo chọc tiết lợn) vì sợ mất nghề Ở cõi vô thức, làng Phan hiện lên trong sự mờ

ảo, kì dị, hoang đường từ những quang cảnh rùng rợn của thiên nhiên, từ những giấc mơ kì bí, hoang đường, ma quái của con người

Bên cạnh việc đồng hiện những không gian khác nhau, nhà văn tiếp tục xây dựng kiểu thời gian đồng hiện trong tác phẩm của mình Cuộc đời Tính

trong Thoạt kì thuỷ (20 năm) được đồng hiện với cuộc đời của con cú (bốn mươi

lăm phút) Thời gian hiện tại viết về con cú là thời gian tuyến tính đơn thuần, không có sự đảo lộn Con cú được miêu tả bởi năm đoạn văn ở năm thời điểm khác nhau: “mười một giờ mười lăm” (ở trang 9), “mười một giờ mười bảy” (ở trang 49), “mười một giờ hai mươi” (ở trang 88), “mười hai giờ kém mười chín” (ở trang 113), “mười hai giờ” (ở trang 160) Con cú bị bắn rơi lúc mười một giờ mười lăm, đến mười một giờ mười bảy, “những chiếc móng ngâm nước bắt đầu

có cảm giác” [41, tr.49]; hai phút tiếp sau đó “mạch máu tăng dần” [41, tr.88],

nó đã tỉnh hơn đôi chút; đến mười hai giờ kém mười chín đã đã kêu được mấy

tiếng nhỏ và đến mười hai giờ “con cú đập cánh, vươn cổ ra trước” [41, tr.160] bay về với trời xanh Nhưng thời gian quá khứ trong tiểu thuyết (thời gian viết

về cuộc đời Tính) thì lại hiện hình qua những mảnh kí ức, những vụn nhỏ ám ảnh của nhân vật Tính từ khi còn trong bụng mẹ, sinh ra, lớn lên và cho tới khi

tự kết liễu đời mình Thời gian viết về Tính chồng lên lớp thời gian viết về con

cú hay chính là thời gian phi tuyến tính chồng lên lớp thời gian tuyến tính đã tạo

ra hiện tượng kéo căng và dồn nén thời gian trong tiểu thuyết Và chính bởi thế

mà cuộc hành trình của con cú được kéo căng ra, còn cuộc đời Tính lại được dồn nén lại

Xây dựng kiểu không gian và thời gian đồng hiện đã góp phần vào việc xây dựng các nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương Khi đồng hiện hai kiểu không, thời gian vô hình chung nhà văn đã tạo ra những cuộc sống khác nhau cho nhân vật Con người trong cuộc đời thực có thể bị che khuất bởi những lí do nào đó nhưng con người trong cuộc sống tâm tưởng thì có lẽ sẽ thấy được đến từng góc khuất Hơn nữa kiểu con người hai cuộc sống này không chỉ cho thấy con người thật hơn mà ngay bản thân sự tương phản giữa những không gian và thời gian khác nhau còn cho ta thấy một phần của bức tranh hiện thực tác giả muốn phản ánh

Như vậy, với kết cấu đồng hiện, Nguyễn Bình Phương đã làm sống dậy đồng thời nhiều sự vật, sự việc, nhiều con người với nhiều hành vi đan cài, đôi khi không phân biệt rạch ròi ở nhiều khoảng thời gian khác nhau Quá khứ tràn sang cả hiện tại và kéo theo cả tương lai, hay có lúc cả quá khứ, hiện tại và tương lai cùng hiện hữu ở một thời điểm Tất cả bị mờ đi giữa ảo và thực, giữa trần thế

và cõi tâm linh, qua đó nội tâm nhân vật được bộc lộ một cách sâu sắc

2.1.2 Kết cấu đa tuyến

Sự phân rã của cốt truyện truyền thống trong văn học hiện đại mở ra nhiều sáng tạo mới về mặt kết cấu Đây chính là những gợi ý quan trọng giúp các nhà văn tìm được hướng đi đúng đắn cho mình Cùng một cuốn tiểu thuyết có sự

xuất hiện đồng thời hay song hành của hai hay nhiều tuyến truyện rời rạc, không mấy liên quan hoặc không liên quan gì tới nhau là nghệ thuật kết cấu đã không còn xa lạ với văn học hiện đại, mà đặc biệt là văn học hậu hiện đại Lối kết cấu như thế, người ta gọi là kết cấu đa tuyến Hòa chung với dòng văn học, Nguyễn Bình Phương cũng có những tác phẩm thể hiện thành công dạng kết cấu này và

Thoạt kỳ thủy cũng là một trong số những tác phẩm thể hiện khá nhuần nhuyễn

thủ pháp nghệ thuật này

Như phần lớn các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, ở Thoạt kỳ thủy,

tác giả cũng đưa vào hai tuyến truyện được xây dựng theo kiểu kết cấu “đa mạch đan xen” Đó một sự xây dựng khá công phu và cuốn hút: Mạch truyện thứ nhất

kể về câu chuyện của con cú từ khi bị thương lúc mười một giờ mười lăm đến khi hồi phục và cất cánh bay dọc triền sông lúc mười hai giờ; mạch truyện thứ hai kể về cuộc sống, cuộc đời của những con người ở Linh Sơn mà nổi bật lên là Tính từ khi sinh ra cho đến khi dùng dao tự kết liễu đời mình Có thể nói, kết cấu

này là một sợi dây quá dài và mong manh để kết nối hai mạch truyện Hai mạch

truyện đồng hiện nhưng lại có một độ “lệch” nhất định về mặt thời gian Bốn lăm phút kể về hành trình khôi phục vết thương của con cú lại được đặt tương đương với sự tồn tại, phát triển rồi đi tới diệt vong của cả một ngôi làng, một đời người (Tính) Hai mạch truyện dường như không liên quan gì tới nhau nhưng lại đan cài, xen lẫn và song song tồn tại Nguyễn Bình Phương cứ viết về con cú, cứ viết

về cuộc đời Tính theo kiểu đan xen, hòa quyện vào nhau rồi vứt cho độc giả “mớ hỗn độn” ấy để họ toàn quyền hành xử Và như vậy, câu chuyện cứ trôi theo các tình tiết, các hành động của nhân vật: Con cú, một biểu tượng của cái ác, cái xấu

bị bắn rơi xuống sông, theo thời gian nó dần hồi phục vết thương Tính, một đứa trẻ bị ảnh hưởng bởi những hành động bạo lực từ nhỏ; lớn lên phát triển không bình thường về tâm sinh lý và khi Tính tự kết liễu đời mình ở tuổi hai mươi cũng

là lúc con cú cất cánh bay lên khỏi dòng sông Nguyễn Bình Phương chỉ trưng ra

bằng ấy sự việc, nhân vật nhưng rõ ràng đã đem đến sự lôi cuốn kì lạ đối với độc giả

Kết cấu đa tuyến trong Thoạt kỳ thủy khiến người đọc tưởng như đang

được xem một vở kịch về cuộc đời Tính trong khoảng thời gian bốn mươi lăm phút Chất kịch được thể hiện rõ nét ở chỗ: Tiểu thuyết được chia làm ba phần rất rõ ràng Đó là: Phần A - Tiểu sử, phần B - chuyện, phần C - phụ chú Trong phần A, những thông tin về mười tám nhân vật xuất hiện trong phần chuyện được tác giả giới thiệu một cách ngắn gọn nhất Phần B là phần chính của tác phẩm, chính là nội dung câu chuyện về cuộc đời nhân vật Tính Phần C là truyện

ngắn Và cỏ, một tác phẩm của nhà văn Phùng và mười một giấc mơ của Hiền và

Tính Ba phần của tiểu thuyết gắn với ba phần trong một vở kịch, với mở đầu là phần giới thiệu về các nhân vật, sau đó là phần nội dung chính và cuối cùng là phần chú thích cho các vai diễn, các cảnh của vở kịch Mỗi một phần được mở đầu bằng một mốc thời gian cụ thể và hình ảnh con cú cũng giống như một cảnh trong vở kịch vậy Những cảnh về con cú giống như những trường đoạn tạo cảm giác nhấn nhá trong điện ảnh có tác dụng khắc sâu, ám ảnh tâm trí người thưởng thức, gợi những lớp nghĩa ẩn sâu sau câu chuyện chính hay ở đây là câu chuyện

về cuộc đời Tính

Kết cấu đa tuyến trong tiểu thuyết ở văn học hiện đại không còn lạ lẫm Văn học của chúng ta đã trải qua một thời gian quá dài với sự lên ngôi của cái dễ dãi, cái đơn giản trong cách kể một câu chuyện Cuộc sống ngoài xã hội thì diễn

ra rắc rối và phức tạp vô cùng Văn học cũng vì thế mà chọn cho mình những cách thức thể hiện công phu và biến hóa hơn Tìm ra những cách viết mới để mở

ra những hướng tiếp cận khác nhau vào đời sống là mục tiêu quan trọng hàng đầu của mỗi nghệ sỹ sáng tạo ngôn từ Thông qua kết cấu đa tuyến, Nguyễn Bình Phương không những muốn người đọc phải tinh tế hơn trong cách tiếp nhận văn bản, đồng thời thông qua hình thức kết cấu ấy nhà văn muốn khai phá những chiều sâu trong thân phận con người từ nhiều góc độ khác nhau Kết cấu đa

tuyến chính là nét đặc sắc trong Thoạt kỳ thủy nói riêng và hầu hết những tiểu

thuyết còn lại của Nguyễn Bình Phương nói chung Tóm lại, những đổi mới về mặt kết cấu đã tạo nên tính mới mẻ riêng biệt và độc đáo trong thủ pháp của Nguyễn Bình Phương Trong đó, việc đưa nhiều tuyến truyện vào kết cấu tác phẩm chính là một điểm sáng nghệ thuật trong những tiểu thuyết của ông Những đổi mới về kết cấu không chỉ liên quan tới hình thức tác phẩm, mà còn thông qua đó chiếu sáng nội dung, giúp nhà văn lột tả được thân phận con người cùng tính nhiều mặt, sự mất phương hướng của họ trong xã hội Cũng thông qua lối kết cấu ấy, nhà văn đã phần nào thực hiện được những quan điểm của mình

về việc đổi mới và những nhiệm vụ của tiểu thuyết thời hiện đại

2.2 Xây dựng cốt truyện

2.2.1 Cốt truyện phân mảnh

Chất hậu hiện đại trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương được thể hiện

rõ nét ở cốt truyện với hình thức tổ chức cốt truyện phân mảnh

Sự mới mẻ trong hình thức tổ chức cốt truyện phân mảnh ở Thoạt kỳ thủy

của Nguyễn Bình Phương được thể hiện ở chỗ nhà văn không bao giờ đẩy câu chuyện đi tới tận cùng, nghĩa là có khơi mào mà không có kết thúc

Cốt truyện trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy hầu như chỉ bám vào một số

nhân vật chính Đó là Tính, một người có hình hài không bình thường, tính cách quái đản, điên loạn, cuối truyện tự lấy dao đâm vào cổ mình; Hiền, một cô gái hiền lành, đẹp người đẹp nết; khi bà Liên chết, Hiền bỏ đi đâu không ai rõ; Hưng, “thương binh chống Mỹ, nhưng không có thẻ, nhiều người nghi là thương binh giả Sống độc thân” [41, tr.7], cũng hơi có phần điên loạn, ăn trộm súng, bắn chết ông Phùng, bị ông Sung bắn chết; ông Phùng, “nhà văn ở Hà Nội đi kháng chiến Sau hòa bình lập lại, không về, làm lều ở Linh Sơn để sáng tác ( ) Bản thảo sáng tác trong thời gian sống ở Linh Sơn đã bị thất lạc hết, chỉ tìm thấy duy nhất một truyện có tên là Và cỏ” [41, tr.7], chết vì bị Hưng bắn

Nguyễn Bình Phương kể mà như không kể Ông không cố gắng để cắt nghĩa với bạn đọc về câu chuyện mình đang kể mà chỉ cung cấp cho độc giả những đầu mối, những mảnh hiện thực vẫn còn bám bụi của cuộc sống trần trụi, mang tính gợi mở về cuộc sống Qua đó, người đọc tự bày tỏ quan điểm, suy nghĩ của mình về cuộc sống ấy Nghĩa là, thay vì kể chuyện Tính, Hưng,… lý giải vì sao họ có những hành động, suy nghĩ khác lạ, vì sao cả làng không một ai thử một lần trầm tĩnh lại và đặt câu hỏi cho những hành động điên loạn đó của họ… thì truyện của ông đột ngột dừng lại, tạo nên những điểm hẫng trong tác phẩm Sau cái chết của Tính, cuộc đời Hiền sẽ thay đổi như thế nào? Không ai biết cũng chẳng ai hay, bởi cuối truyện ta chỉ biết Hiền bỏ đi biệt tích mà không biết Hiền đi đâu Hay những truyện ngắn mà ông Phùng dự thi có được giải gì không? Cuộc sống của những con người còn lại sau khi Tính và Hưng chết có gì thay đổi? Tất cả đều được bỏ ngỏ trong tác phẩm Với việc sử dụng cốt truyện phân mảnh, việc kết thúc mở, bỏ lửng cốt truyện, Nguyễn Bình Phương muốn người đọc dừng lại tại thời điểm hiện tại của câu chuyện để suy ngẫm, để chiêm nghiệm; tức là muốn hướng người đọc tới trạng thái tìm kiếm ở ngay hiện tại chứ không phải ở quá khứ khi câu chuyện đã khép lại, các nhân vật, các sự việc đều đã có những kết thúc “Cái anh sáng tạo nên trong cuốn tiểu thuyết của mình không phải là một khẳng định hay một chân lý về cuộc sống Cái anh tạo nên là những trạng thái của cuộc sống” [49] Với cách tổ chức cốt truyện phân mảnh được biểu hiện dưới hình thức bỏ ngỏ cốt truyện, vừa cho thấy sự đề cao, tôn trọng vai trò của người tiếp nhận, vừa cho thấy sự tinh tế, sáng tạo của Nguyễn Bình Phương.

Như vậy có thể thấy, Nguyễn Bình Phương luôn có ý thức sáng tạo, làm mới cốt truyện để có thể bộc lộ một cách hiệu quả quan niệm của mình về cuộc

sống, về con người Với cốt truyện phân mảnh, ta thấy truyện trong Thoạt kỳ

thủy ngày càng có xu hướng bị nới lỏng, vai trò của cốt truyện bị hạn chế một

cách tối đa, và đúng như Phạm Xuân Thạch đã khẳng định: “Điều tôi muốn nhấn

mạnh là trong tiểu thuyết của Phương và một số nhà văn tài năng khác, khái niệm cấu trúc đạt đến ý nghĩa đích thực nhất của nó - một sự phối trí đa tầng và chống lại tính tuyến tính bản thể của tự sự” [49]

Thoạt kỳ thủy được xây dựng theo một một mô hình hai thế giới, người

viết đồng thời triển khai hai tuyến truyện song hành: cuộc hành trình của con cú

bị bắn rụng xuống sông và cuộc sống của con người ở Linh Sơn mà nhân vật trung tâm ở đây là Tính

Tưởng chừng như song trùng thì sẽ không có điểm gặp gỡ nhưng không

cả hai tuyến truyện chính cuối cùng cũng đều hướng tới một mục đích, đó là

“nhằm biểu đạt chính sự phân rã, đổ vỡ của hiện thực đương đại” [16] Con cú, một biểu tượng của sự chết chóc, của cái ác, của cái đen tối “Nó xuất hiện một cách đầy thách thức: 44 lần, từ lúc không rõ nguyên nhân rụng xuống giữa dòng

nước (ở trang 9) đến “bắt đầu có cảm giác” (ở trang 49) và “quặp chặt lấy

nước”, bay đi với “nhịp cánh vỗ mạnh mẽ, sảng khoái” (ở trang 161) Mỗi cử

động của nó đều dẫn đến những tai họa giáng xuống Linh Sơn Đặc biệt là Tính

Từ lúc con cú “bắt đầu có cảm giác”, Tính cũng thể hiện bộ mặt “lạnh tanh”,

“càng ngày càng ghê” (ở trang 105) với những cú “chọc tiết” (lặp lại 36 lần)

và máu chảy (46 lần lặp lại) trở thành miền mộng tưởng ưa thích Mang một sở hữu bất bình thường (điên), được cổ vũ bởi bóng tối (lặp lại 13 lần), đêm (29 lần), màu đen (13 lần), xám (10 lần), Tính trở thành đồng lõa của thần bóng đêm

và chết chóc (cú) Sự bình yên ở Linh Sơn đâu chỉ có những tăm tối nhận thức và người điên đe dọa, nguy hiểm hơn, vô hình hơn chính là vô thức điên loạn đã

biến thành hành động” [20, tr.82] Như vậy, thoạt tiên con cú bị bắn rơi, về mặt ý

nghĩa tâm linh là hoàn toàn phù hợp với quy luật tất yếu Nhưng theo thời gian,

nó dần hồi phục và cuối cùng nó quẫy mình, đạp cánh bay về được với bầu trời mênh mông, tự do Còn Tính thì sao? Khi con cú bị bắn rơi cũng là lúc Tính ra đời, nhưng con cú càng hồi phục, càng dần lấy lại được sức mạnh thì Tính càng ngày càng gần với con vật với những hành động, tính cách mang bản năng của

thú tính “Con cú và Tính đã trở thành song trùng cùng nhau Đó là “một biến cố

tai hại, đôi khi là dấu hiệu của cái chết” Kiểu song trùng này có khi được biểu

hiện trong cặp đôi người - vật Trong Thoạt kỳ thủy, hình ảnh con cú chính là

“đối thủ khiêu chiến” của con người, bởi cũng từ khi con cú xuất hiện với những

cử động của nó là những sự bắt đầu cho diễn biến tội lỗi, những xung lực nguyên thủy tối tăm trong con người hoành hành, đặc biệt là Tính Ở đây, có một sự đối lập rõ rệt về tính cách và hành động của những con người trong truyện trước và sau khi gặp con cú Không nghi ngờ gì nữa, việc con cú xuất hiện trong trạng thái không bình thường (bị thương, nằm bất động) là một ẩn ý và là biểu hiện rõ rệt tính chất song trùng của Nguyễn Bình Phương qua việc thể hiện motif này trong câu chuyện của mình, trở thành một ẩn dụ có ý nghĩa biểu tượng cho phần thú tính, cho xung lực nguyên thủy (primitive impulse) tồn tại sâu thẳm trong bản ngã con người” [20, tr.82]

Vậy, cả hai tuyến truyện được tổ chức theo hình thức song hành nhưng xoắn kết (song hành xoắn vặn) đã góp phần làm nổi bật một hiện thực về cuộc sống của những con người Linh Sơn đang dần trở nên bị đảo lộn, trở về với thuở

“thoạt kỳ” Hai mạch truyện dường như không có liên hệ gì với nhau ở cấp độ các chi tiết, nhưng lại song song tồn tại tạo ra một kết cấu tưởng chừng rời rạc nhưng lại rất chặt chẽ

2.2.2 Truyện lồng trong truyện

Trong Thoạt kỳ thủy, Nguyễn Bình Phương sử dụng thành công kiểu tổ

chức truyện lồng trong truyện

Với kiểu tổ chức cốt truyện này không những giúp không gian nghệ thuật trong tác phẩm được mở rộng mà còn làm tăng chiều kích hiện thực ở trong đó Chính bởi tác dụng ưu việt này, không với Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt

Hà (Khải huyền muộn), Bảo Ninh (Nỗi buồn chiến tranh), Thuận (Phố Tàu) và

nhiều nhà văn khác… cũng xây dựng cốt truyện theo dạng thức này

Trong những tiểu thuyết của mình nói chung, trong Thoạt kỳ thủy nói

riêng, Nguyễn Bình Phương sử dụng lối tổ chức truyện lồng trong truyện, tiểu thuyết trong tiểu thuyết này khá thuần thục và mang đậm cá tính sáng tạo so với các nhà văn đương đại khác Hình thức tổ chức truyện lồng trong truyện không dừng lại ở xen một truyện trong tiểu thuyết mà truyện được xen vào, được lồng vào, nó kéo dài, nó xuyên suốt, tương ứng hay nói cách khác là song trùng với

từng chương đoạn, từng sự việc chi tiết trong tiểu thuyết Soi vào Thoạt kỳ thủy

ta thấy, mở đầu tác phẩm là hình ảnh con cú bị hạ rơi xuống sông khoảng hơn mười một giờ và hồi phục, bay lên không trung dọc bờ sông lúc mười hai giờ trưa Tuyến truyện này chỉ chiếm dung lượng tác phẩm rất ngắn so với tuyến truyện còn lại kể về cuộc đời của nhân vật Tính từ khi còn ở trong bụng mẹ cho đến khi kết liễu đời mình, lúc mới hai mươi tuổi Tuyến truyện con cú bao bọc lấy tuyến truyện về nhân vật Tính dường như diễn ra cùng một thời điểm nhưng

độ lệch về thời gian lại quá lớn: hành trình khôi phục vết thương của con cú khoảng bốn mươi lăm phút lại được diễn ra ngang bằng với hai mươi năm cuộc đời Tính:

“Mười một giờ mười lăm”, đây chính là thời điểm con Cú bị bắn rơi Tương ứng là sự việc Tính ra đời: “Chiều xuống, Liên thấy bụng nhâm nhẩm đau… Phước ngồi mỏi, bèn lấy cái chén uống nước của trạm xá, đưa lên mồm gặm Gặm được khoảng hai mươi phút, thì có tiếng trẻ khóc” [41, tr.14]

Từ “mười một giờ mười lăm” cho tới “mười một giờ mười bảy”, chỉ trong hai phút đồng hồ, thế mà cuộc đời Tính, tính cách của Tính đã gần lồ lộ trong con mắt độc giả: “Năm lên hai tuổi,… Tính thích lê la một mình, bạ gì cũng cầm, bạ gì cũng liếm, cũng cho vào mồm” [41, tr.15] Tính theo ông Điện đi giết lợn Một ngày không xa, Tính châm lửa đốt nhà Hiền, khiến ông Điện chết cháy

Sau khi ông Điện chết, ông Phước và bà Liên quyết định cho Tính đi đập

đá ở núi Hột Tính và Hiền cưới nhau Trong cơn điên loạn, Tính dùng con dao chọc tiết lợn của ông Điện đâm chết một thằng bé điên Tất cả những sự việc

trên được kể tương ứng với khoảng thời gian từ “mười một giờ mười bảy” cho tới “mười một giờ hai lăm” Lúc này, con cú đã tỉnh hơn lúc bị bắn rơi rất nhiều:

“mỏ con cú mấp máy, đầu hơi lúc lắc… Nó bắt đầu chú ý tới xung quanh” [41, tr.88]

Từ “mười hai kém mười chín” cho tới “mười hai giờ”, “con cú rướn người… đập cánh, vươn cổ ra trước” [41, tr.160] bay về với bầu trời Trong khoảng thời gian ấy, Tính đã làm biết bao việc tồi tệ: giết lợn của những gia đình trong làng; đâm chết ông Khoa; tự kết liễu đời mình

Không chỉ có truyện chính lồng trong truyện chính làm nổi bật lên nội

dung toàn bộ tiểu thuyết, Thoạt kỳ thủy còn dung chứa truyện ngắn trong tiểu

thuyết, một hình thức của truyện lồng trong truyện khác Đó chính là truyện ngắn

Và cỏ của nhà văn Phùng được tìm thấy ở gậm phản của nhà văn sau khi ông bị

Hưng bắn chết Nếu đặt riêng ra thì Và cỏ cũng được xem như là một truyện

ngắn hoàn chỉnh

Sự đan xen giữa truyện ngắn Và cỏ với tiểu thuyết chính là một một cách

tân lớn của Nguyễn Bình Phương Đây có thể xem là một sự kết hợp, sáng tạo mới mẻ trong hình thức truyện lồng trong truyện Và một lần nữa cho thấy tài năng, bản lĩnh, sự nỗ lực hết mình vì nghệ thuật của Nguyễn Bình Phương

Việc tổ chức cốt truyện theo hình thức truyện lồng trong truyện, truyện ngắn lồng trong tiểu thuyết hay tiểu thuyết trong tiểu thuyết thì mục đích cuối cùng cũng là nhằm hướng tới làm cho cách kể chuyện được uyển chuyển hơn, nội dung truyền tải được sâu sắc hơn, góp phần bổ sung làm rõ chi tiết, hình tượng của tác phẩm hơn và cuối cùng là mang lại một hình thức vô cùng mới

mẻ, lôi cuốn và hấp dẫn người đọc Cách tổ chức truyện lồng trong truyện đối với văn chương thế giới không phải là mới; ở văn chương đương đại Việt Nam, Nguyễn Bình Phương cũng không phải là người đầu tiên khai phá cách xây

dựng, tổ chức cốt truyện này, thế nhưng Thoạt kỳ thủy thực sự là một thành công

lớn của Nguyễn Bình Phương ở hình thức nghệ thuật này

2.3 Xây dựng các dạng nhân vật tiêu biểu

2.3.1 Con người cô đơn

Cô đơn là trạng thái tinh thần khi con người không nhận được sự đồng cảm, sẻ chia của đồng loại hoặc ngay cả khi họ tồn tại ngay trong đồng loại nhưng bằng cách này hay cách khác, bởi lý do này hoàn cảnh nọ, họ chối từ tình cảm ấy nơi cộng đồng Trong thời hiện đại, có thể nói, cô đơn đã trở thành một tâm thức đặc thù của con người Nắm bắt kịp thời tâm lý ấy của con người thời hiện đại, văn chương hiện đại, đặc biệt là hậu hiện đại đã đào sâu, xới tung tới tận cùng nỗi cô đơn sâu thẳm trong thế giới nội tâm của con người

Ở địa hạt này, Nguyễn Bình Phương cũng xây dựng cho tiểu thuyết của mình những nhân vật mang trong mình trong nỗi cô đơn thường trực Dường như

họ cô đơn mọi lúc, mọi nơi; cô đơn ngay giữa cộng đồng người, cô đơn ngay cả khi được yêu thương, đùm bọc; sống dần trong cô đơn, họ mang trong mình

những ẩn ức không nói nên lời Hiền trong Thoạt kỳ thủy là một nhân vật điển

hình được Nguyễn Bình Phương xây dựng rất thành công trong dạng nhân vật cô đơn

Nỗi cô đơn trong Hiền có lẽ là do số phận nghiệt ngã đã sắp đặt “cháu tin vào số Số cháu khổ lắm” [41, tr.61] Đây có lẽ là căn nguyên chính của nỗi cô đơn ở nhân vật này

Một cô thôn nữ xinh xắn, ngây thơ, trong sáng đang được sống trong những ngày tháng yên bình bên gia đình, Hiền đột ngột phải hứng chịu một loạt những bất hạnh từ đâu đổ xuống: cha chết cháy vì trong cơn điên loạn vô thức, Tính châm lửa đốt nhà Hiền; mẹ vì đau thương, muộn phiền mà cũng bệnh ít lâu rồi chết để lại một mình cô bơ vơ giữa chốn chợ đời Từ đây, Hiền bắt đầu phải ngụp lặn trong sự cô đơn, cô đơn đến cùng tận, cô đơn đến tội tình Một mình trong căn nhà mới ông Phước một tay dựng lại cho, rong ruổi theo bà Liên ngày ngày ra núi Hột đập đá Hiền thực sự quá đau đớn trước những mất mát về tinh