Đặc sắc tiểu thuyết giã biệt bóng tối của tạ duy anh

Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh gây ấn tượng mạnh mẽ đối với người đọc có lẽ bởi chính cách viết rạch ròi, lạnh lùng khi nhìn vào hiện thực đời sống một cách trần trụi, như

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

- -

LÊ THỊ HỒNG THÁI

Đặc sắc tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

LỜI CAM ĐOAN Tôi: Lê Thị Hồng Thái, xin cam đoan rằng:

Khóa luận tốt nghiệp Đại học với đề tài Đặc sắc tiểu thuyết Giã

biệt bóng tối của Tạ Duy Anh là công trình do tôi thực hiện dưới sự

hướng dẫn của TS Ngô Minh Hiền

Mọi hình thức tham khảo từ các nguồn tài liệu đều được trích dẫn một cách cụ thể, chi tiết

Tôi xin chịu trách nhiệm về tính trung thực của nội dung khoa học trong công trình này

Đà Nẵng, ngày 10 tháng 5 năm 2012

Người thực hiện

Lê Thị Hồng Thái

LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn:

TS Ngô Minh Hiền đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá

trình thực hiện luận văn

Các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ văn, các cán bộ thư viện Đại

học Sư phạm Đà Nẵng đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiên cứu

Đà Nẵng, ngày 10 tháng 5 năm 2012

Sinh viên

Lê Thị Hồng Thái

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tạ Duy Anh là một trong những cây bút tiểu thuyết đặc sắc của nền văn học Việt Nam sau 1986 Ngay từ những tác phẩm đầu tay ông đã tạo được tiếng vang trong làng văn học Việt Nam Trên con đường tìm kiếm nghệ thuật không biết mệt mỏi, ông luôn tạo cho mình một lối đi riêng Do vậy, đối với Tạ Duy Anh, tiểu thuyết chính là nơi thể hiện rõ nhất tài năng cũng như sự dấn thân

“khước từ truyền thống” của ông để xác lập những hình thức nghệ thuật mới cho văn học

Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh gây ấn tượng mạnh mẽ đối

với người đọc có lẽ bởi chính cách viết rạch ròi, lạnh lùng khi nhìn vào hiện thực đời sống một cách trần trụi, nhưng ẩn sau mỗi câu chữ ấy là cả một tấm lòng bao

la, nhân ái đối với con người Cả một thế giới nhân vật hiện ra trần trụi, đa dạng

và phức tạp với đủ mọi hạng người, mọi tầng lớp, trong đó có cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, giữa ánh sáng và bóng tối, giữa những xô bồ của hiện thực đời sống,… Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong sáng tác của Tạ Duy Anh đã tạo bước chuyển đáng mừng, là góp thêm một tiếng nói quan trọng, đưa nền văn học Việt Nam hòa nhập với xu hướng phát triển của văn học thế giới

Chính vì lẽ đó, chúng tôi cho rằng, nghiên cứu Đặc sắc tiểu thuyết Giã biệt

bóng tối của Tạ Duy Anh là một đề tài vừa có giá trị lý luận vừa mang ý nghĩa

thực tiễn Bởi lẽ, đây là một hướng đi nhiều triển vọng trong việc nhìn nhận khám phá tài năng của nhà văn cũng như những hướng cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau đổi mới Đây cũng chính là lý do chúng tối quyết định chọn đề tài này làm công trình nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Cho đến nay đã có không ít công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Giã biệt

bóng tối của Tạ Duy Anh

Cuốn Giã biệt bóng tối tác phẩm và lời bình của Tạ Duy Anh xuất bản

2010 Các nhà phê bình đã đánh giá cao giá trị đặc sắc nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết, đồng thời cũng đã phát hiện ra những nỗ lực đáng kể trong việc làm mới tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

PGS.TS Nguyễn Đăng Diệp đã đưa ra nhận xét khi cuốn tiểu thuyết Giã

biệt bóng tối mới ra đời “Trong 213 trang này Tạ Duy Anh đã đặt ra nhiều vấn đề

nhạy cảm Tiểu thuyết này rõ ràng đã có nhiều nỗ lực để làm mới” [6, tr.12] Ông

đã nhìn nhận: “Tiểu thuyết Tạ Duy Anh thường có tình luận đề về thiện ác, đó là chủ đề nổi bật nhất Tính luận đề thường khiến cho tác phẩm khô khan nhưng Tạ

Duy Anh đã tạo sự đa dạng trong cách viết, khiến cho tác phẩm đỡ khô khan (…)

“Bút pháp trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh khá linh hoạt, yếu tố huyền thoại cũng góp phần tạo nên lực hấp dẫn trong văn chương của anh mặc dù với tôi truyện

ngắn Tạ Duy Anh hấp dẫn hơn tiểu thuyết” [6, tr.37]

Còn PGS.TS Bích Thu lại phát hiện điểm nổi bật của Giã biệt bóng tối là

“nghệ thuật trần thuật và đặc biệt gây ấn tượng ở sự tổ chức điểm nhìn Có rất nhiều điểm nhìn mà mỗi điểm nhìn nói lên một khía cạnh của cuộc sống, của thế giới con người Điểm đáng chú ý thứ hai là ngôn ngữ và giọng điệu Đó là một thứ ngôn ngữ linh hoạt, ám ảnh, rất thông tục nhưng cũng có nhiều chất thơ với

những triết lí khá sâu sắc Giọng điệu trong Giã biệt bóng tối tạo dấu ấn riêng của

phong cách Tạ Duy Anh Một chất giọng hội tụ được các sắc thái: giễu nhại, tự trào, tự vấn”(…) “là tác giả xây dựng được một thế giới nhân vật sinh động với

các kiểu nhân vật rất ám ảnh” [6, tr.13] Theo PGS.TS Bích Thu thì “Với Giã biệt

bóng tối Tạ Duy Anh không chỉ đổi mới tư duy tiểu thuyết, đổi mới cách nhìn thế

giới và con người mà còn đổi mới bút pháp khiến độc giả có thể đọc một mạch và

cảm thấy lôi cuốn với tác phẩm” [6, tr.14 ]

PGS.TS Văn Giá thì đề cao sự bứt phá trong lối viết tiểu thuyết của Tạ Duy

Anh “tiểu thuyết Tạ Duy Anh là tiểu thuyết phát hiện và phát biểu về những cái

khủng khiếp Tất cả châu tuần vào một chữ “khủng khiếp” Khủng khiếp ở toàn

bộ quan hệ thực tại đời sống mà anh phát hiện và khủng khiếp ở cả thế giới nhân vật mà anh dùng khái quát hiện thực đời sống Khủng khiếp ở các chi tiết anh dùng nó để xây dựng nhân vật Và khủng khiếp ở cả ngôn ngữ mà anh dùng nó để biểu đạt” Và “đây là nét riêng của Tạ Duy Anh khi nhìn ngắm, quan sát thế giới

và biểu đạt, khái quát về hiện thực đời sống” [6, tr.16]

Nhà thơ Dương Thuấn cũng đã khá tinh tế khi so sánh Giã biệt bóng tối với

tiểu thuyết khác của Tạ Duy để phát hiện khả năng “luôn luôn tìm tòi và khám phá các cách thể hiện mới (…) Qua các tiểu thuyết cũng như truyện ngắn của Tạ Duy Anh, tác giả luôn luôn thể hiện bản thân là một con người can đảm, mạnh

mẽ, một nhà văn có nhân cách và bản lĩnh nghề nghiệp” [6, tr.27] Ông cho rằng:

“Giã biệt bóng tối về dung lượng không phải là quá dài, chỉ dày hơn hai trăm

mười ba trang nhưng lại chứa đựng những nội dung hiện thực rất lớn, nhưng vấn

đề mà cả thời đại quan tâm” [6, tr.27]

Tác giả Phùng Gia Thế trong bài viết Sự bế tắc của lối viết đã có cách nhìn nhận khách quan về tác phẩm này một cách sâu sắc “trong Giã biệt bóng tối, tác

giả đã thể hiện khá rõ sự bế tắc, loanh quanh của mình trong việc tìm lối cho lối đi

của tiểu thuyết” [6, tr.43]

Đoàn Ánh Dương trong bài viết Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh, tác giả phát biểu: “Nếu như Khúc dạo đầu là một nỗ lực tự thân thì từ Lão Khổ đến Thiên

thần sám hối, Tạ Duy Anh tiếp nhận văn học phương tây để tìm lối viết cho mình

Kết quả của cuộc hành trình ấy là lối viết của văn học phi lí vừa như một ảnh

hưởng như vừa một sự cộng hưởng với đời sống Việt Nam lúc bấy giờ Giã biệt

bóng tối ra đời trong sự ngập ngừng ấy” [ 6, tr.65]

Khi nêu trong bài viết Vài suy nghĩ về sự đổi mới của tiểu thuyết, Hữu Đạt

đã đánh giá cao về tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh “Đọc Giã biệt

bóng tối, ta thấy ông quả là đã gắng công tìm tòi, có thể nói là tới mức hì hục,

nhắm cố gắng để thay đổi cái bộ mặt cấu trúc của tiểu thuyết truyền thống” [6,

tr.72]

Đỗ Ngọc Thống khi đánh giá về phương thức biểu đạt trong Giã biệt bóng

tối đã cho rằng: “Mặc dù câu chuyện có vẽ hoang đường với nhiều tình tiết li kỳ,

nhưng ai đọc Giã biệt bóng tối cũng thấy đằng sau đó “thấp thoáng” một hiện

thực với bao sự kiện, biến cố cùng với số phận con người bằng xương thịt ở đời”

[6, tr 82]

Trong cuốn Thế giới nghệ thuật Tạ Duy Anh xuất bản năm 2007, các nhà

nghiên cứu đã khai thác nhiều khía cạnh của thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết

Tạ Duy Anh

Công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Hồng Giang đã phát hiện cách nhìn khác về lối sống cộng đồng của Tạ Duy đó là sự “không ngần ngại lách vào những vấn đề của cuộc sống hiện đại” (…) “ đẩy nhân vật của mình rơi vào tâm thế bị tách ra khỏi đồng loại, trở nên xa lạ với đồng loại, mỗi ngày anh ta là một con người khác trước mắt mọi người” [11, tr.45]

Còn Vũ Lê Lan Hương trong bài viết Thế giới nhân vật trong sáng tác Tạ

Duy Anh đã khẳng định: “Nỗi buồn trước sự tha hóa của con người, nỗi lo về thân

phận con người, về sự biến mất của cá nhân là một chủ đề ám ảnh trong tác phẩm của Tạ Duy Anh” [11, tr.169]

Võ Thị Thanh Hà thì lại đánh giá cao quan niện về con người trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh Theo đó, “một trong những lí do mà tác phẩm Tạ Duy Anh gây sốc, gây phản ứng đa chiều ở người đọc, khiến số phận tác phẩm của ông mang án lưu đày, đấy là trong tác phẩm của ông sự thật cay nghiệt về con người

độc ác phi nhân tính được lạnh lùng phơi bày” [11, tr.392]

Nhà văn Nguyễn Trường trong bài viết Tạ Duy Anh gương mặt nổi bật trên

văn đàn cũng đánh giá cao về thế giới nhân vật của tiểu thuyết Tạ Duy Anh

“Những nhân vật trong trang viết của Tạ Duy Anh luôn là những con người khổ hạnh, phải chống chọi với những sự đểu cáng, thói ích kỉ, sự tham lam, tàn ác, vật dục,…và ngay cả chính mình Tạ Duy Anh luôn đi đến tận cùng của vấn đề,

không bao giờ có sự nữa vời, nước trôi” [15, tr.11]

Nguyễn Thị Hiền cho rằng “Một nét đặc sắc nghệ thuật của Tạ Duy Anh là

sự pha tạp giữa không gian thực tại và quá khứ Kèm theo đó là không gian hư ảo của chốn ma vương, tạo nên sự mới lạ cho tác phẩm (…) Thời gian nghệ thuật được lắp ghép phi tuyến tính, thời gian phi lí đặc biệt là thời gian trần thuật của

tác giả” [14]

Trong phần Phục lục Đối thoại Văn chương, in trong cuốn Thiên thần sám

hối (tái bản) năm 2004, các nhà nghiên cứu đã giành nhiều quan tâm cho tiểu

thuyết này Theo đó, “Tạ Duy Anh là tác giả của những tác phẩm luôn làm bạn đọc giật mình và suy ngẫm bởi những vấn đề gai góc trong xã hội hiện đại Trong lăng kính đa chiều, Tạ Duy Anh đã nhìn hiện thực một cách lý trí, lạnh lùng nhưng cũng đầy thương xót con người” [2, tr.143] “Mối quan tâm lớn nhất của

Tạ Duy Anh là cái vong bản, đánh mất mình của con người, dưới sự giằng giật

xiêu bạt của lịch sử (….) Có thể gọi ông là nhà văn của đạo đức Văn chương ông

có lúc hiện lên bằng gương mặt thế sự, đau đáu riết róng chuyện thánh thiện, tàn

ác, liêm sĩ và vô lương” [2, tr 123]

Từ thực tiễn nghiên cứu nêu trên, có thể nhận thấy vấn đề Đặc sắc tiểu

thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh đã được giới nghiên cứu và các nhà phê

bình sớm chú ý Tuy vậy, do dung lượng của các bài viết, cách đặt vấn đề trọng tâm nghiên cứu mà các nhà nghiên cứu, phê bình phần lớn chỉ mới gợi mở mà chưa đi sâu vào tìm hiểu vấn đề một cách hệ thống Qua khảo sát, chúng tôi được biết, đến nay hầu như chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào đi sâu vào nghiên cứu vấn đề này

Vì thế, việc nghiên cứu Đặc sắc tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy

Anh, nếu thực hiện thành công giúp khám phá thêm ở chiều sâu giá trị tiểu thuyết

Tạ Duy Anh Đồng thời góp phần khẳng định sự thành công, phong cách và sự đóng góp của Tạ Duy Anh đối với văn học đương đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những đặc điểm nội dung và nghệ thuật làm nên đặc sắc cho tiểu thuyết Giã

biệt bóng tối của Tạ Duy Anh

3.2 Về phạm vi nghiên cứu

Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh do Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

xuất bản năm 2008

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp khảo sát, thống kê

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

4.3 Phương pháp so sánh đối chiếu

Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp hỗ trợ khác như bình giảng, bình luận, giải thích,… như những công cụ bổ trợ để phục vụ cho việc nghiên cứu

5 Bố cục đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung của luận văn gồm

3 chương:

Chương 1: Tạ Duy Anh và quá trình làm mới nghệ thuật tiểu thuyết

Chương 2: Cái nhìn nhân bản về đời sống trong Giã biệt bóng tối của Tạ Duy

1.1 Tạ Duy Anh - Từ Lão Khổ đến Giã biệt bóng tối

Đổi mới, cách tân là thuộc tính của văn học, là nhu cầu tự thân của nhà văn Song, không phải bao giờ đổi mới, cách tân cũng diễn ra một cách dễ dàng, mà đầy khó khăn, trở ngại Tuy nhiên, đổi mới, cách tân lại là động lực hấp dẫn nhất đối với nhà văn, nó đi theo nhà văn suốt đời Vì thế, việc tìm hiểu những cách tân, đổi mới của những thời kỳ văn học với những nhà văn đã dấn thân hết mình cho công cuộc này là không bao giờ ngưng nghỉ

Văn chương tự nó là một cách làm mới cuộc sống Nhưng làm mới văn chương lại phụ thuộc vào cách viết của mỗi người Nhà văn luôn phải thay đổi, tránh lặp lại mình và đặc biệt là tránh bắt chước hay sao chép của người khác, mà

phải “Khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa ai có” (Nam

Cao) Cùng chung với quan niệm ấy cũng có khá nhiều nhà thơ nhà văn cũng nêu lên quan điểm riêng cho mình Như nhà thơ Hữu Thỉnh đã từng viết: “Muốn tươi

mát hãy tự là dòng suối - Hát về mình đừng bắt chước tiếng chim” Hay theo quan

niệm của Bùi Giáng “Tôi từ cái bóng của anh - Dệt thêu ngôn ngữ tôi thành ra

lời” [11, tr.11] Theo Nguyễn Thị Hồng Giang“Làm mới là một cách nói giản dị

để ghi nhận những nỗ lực sáng tạo của các nhà văn Việt Nam” [11, tr.17] Các

nhà văn hiện đại cũng đã đưa ra quan niệm làm mới: “Hữu Đạt: Cần phải tạo ra một cách nhìn mới về thế giới để mở mang tầm nhãn quan cho nhân loại Võ Thị Hảo: Tôi không thích những lối mòn Nguyễn Bình Phương: “Không có sự sáng tạo, nhà văn sẽ tự tiêu diệt mình” [11, tr.17] Xuất hiện khi những đột phá về nhận thức xã hội, quan niệm văn chương, sự đổi mới lối viết, các thể nghiệm hình thức

trần thuật không còn quá lạ lẫm sau một loạt những tiếng vang của thế hệ “làn

sóng thứ nhất” như Lê Lựu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài,… dường như là

một điều thuận lợi nhưng đồng thời đó cũng là một sự thử thách lớn đối với Tạ Duy Anh Nó đòi hỏi nhà văn phải có những bước đi mới, không lặp lại những người đi trước và không lặp lại chính mình Tạ Duy Anh đã làm được điều đó bằng việc liên tiếp cho ra đời những tác phẩm gây chấn động dư luận kể từ khi xuất hiện cho tới những năm gần đây

Phác dựng tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh từ quá trình làm mới tiểu thuyết, như một bộ phận chủ yếu và năng động của văn học, chúng tôi muốn tìm hiểu sự biến chuyển nội tại trong tư duy nghệ thuật Tạ Duy Anh Cũng như cách ứng xử của ông trong việc tiếp nhận ảnh hưởng của văn học phương Tây hiện đại đến văn học Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa Tạ Duy Anh quan

niệm “làm mới” tiểu thuyết là “tìm cách phá bỏ thị hiếu thông thường của người

đọc”, bởi thị hiếu tạo cho con nguời “sự ổn định thẩm mỹ nhưng cũng chính thị hiếu ấy ngăn cản sự cách tân” Ông chủ trương “chấp nhận sự bài xích, thậm chí nguyền rủa, để tạo ra một cảm nhận khác, một tư duy khác Nghệ thuật không

phải một cuộc giễu hành, và nhà văn phải chấp nhận con đường mình chọn” [11, tr.23] Tất cả các tiểu thuyết Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối và Giã

biệt bóng tối đều là những minh chứng tiểu biểu cho quan niệm cách tân hay làm

mới tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh là nhà văn thành danh từ truyện ngắn Nhưng sau đó, ô ng

đã đến với tiểu thuyết với tham vọng đào sâu vào hiện thực rộng lớn của đ ời sống và s ự tăm tối của tâm hồn con người đã trở thành chủ âm trong sáng tác của Tạ Duy Anh Ông thường đi vào khám phá những nét khu ất tro ng hiện thực đời sống, những vùng sâu tâm linh ẩn chứa trong tâm hồn mỗi con người Nhà phê bình văn học Nga Bêlinxki đã từng đưa ra nhận xét: “Tiểu

thuyết là sự phản ánh nên thơ đời sống xã hội Bên trong nó quan trọng là sự huyền bí của trái tim con người, sự tham gia của con người và những quan hệ của

nó với tất cả mối quan hệ quần chúng…” [11, tr.257] Thật vậy, vấn đề nhân tính, thân phận đã được Tạ Duy Anh soi chiếu từ chiều sâu b ản thể, hiện thực, phi lý chứ không thuần mang tính chất lãng mạn như ở những tác phẩm đầu tay Và đó chính là điểm thành công đ ầu tiên trong q uá trì nh làm mới tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Trải qua hơn 20 năm cầm bút, Tạ Duy Anh không ngừng trăn trở, tìm cách đổi mới tư duy, quan niệm nghệ thuật, làm mới tác phẩm từ nội dung tới hình thức Chính những điều đó khiến các tác phẩm của ông khi ra đời, đi vào cuộc sống luôn trở thành điểm nóng của giới phê bình nghiên cứu văn học Sớm tìm được chỗ đứng trong nền văn học, Tạ Duy Anh đã tìm đến với thể loại tiểu thuyết

bằng hơi thở của thời đại Từ Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối đến

Giã biệt bóng tối là một hành trình song trùng với sự vận động thể loại tiểu thuyết

ở nước ta Nếu xét ở phương diện cách tân nghệ thuật, Tạ Duy Anh được xứng

đáng đánh giá là “nhà văn trẻ có nhiều nỗ lực trong việc tìm một lối thoát cho

Lão Khổ thể hiện một kiểu tư duy khác, một lối viết tiểu thuyết khác” [6,

tr.54-55] Vẫn là câu chuyện về làng quê Bắc bộ nghèo đói, lạc hậu trói chân con người bằng những sợi xích của tội ác, thù hận, nhưng thời gian rộng hơn, từ những năm

trước Cách mạng Tháng Tám tới những năm cải cách ruộng đất và cả về sau đó

và với dung lượng tiểu thuyết lớn hơn truyện ngắn, cộng với sự trưởng thành của nhà văn, sự già dặn từng trải về kỹ thuật viết, nỗ lực tạo ra hình thức và hiệu quả

cao nhất cho tác phẩm điêu luyện hơn nên Lão Khổ được đồng nghiệp và giới

chuyên môn nhìn nhận như một bước tiến dài của Tạ Duy Anh

Vậy bản chất và thân phận người nông dân ở đây được Tạ Duy Anh khắc họa như thế nào? Và giá trị mà nó mang lại cho nghệ thuật viết tiểu thuyết của ông ra làm sao? Chúng ta thử điểm qua những mốc quan trọng trong cuộc đời Tạ Khổ để hiểu rõ hơn Có lẽ tuổi trẻ của lão là sự in bóng lại hình ảnh của Chí Phèo Một chàng thanh niên khoẻ mạnh với tâm hồn trong trắng, chất phác hiền lành được đánh thức ước mơ khi đứng trước một người con gái Rồi chỉ sau một đêm, dẫn đầu toán người vùng lên nắm chính quyền, đời lão cứ thế phất lên, lão làm tới tận chức chủ tịch xã Lão làm việc tốt, nhưng cũng không ít lần lão hành động như một kẻ cố chấp và nuôi dưỡng niềm thù hận Lão thanh trừng Tạ Bông Lão đẩy cả một chi họ của Tư Vọc đi đến sụp đổ, khiến họ phải tha hương chờ ngày rửa hận Lão làm cho Tạ Tư bị cô lập và ruồng bỏ,…Lão làm tất cả những việc ấy

mà không hề biết rằng mình đang đi trên con đường thành quỷ dữ địa ngục, xuất phát từ chính trái tim con người lão Lão trở thành một cái máy cứng nhắc của thể chế mới mong muốn cảm hóa được tất cả mọi người Ở đây, cái đặc sắc nhất trong tác phẩm là nhà văn đã dùng lịch sử để biện minh cho số phận và bản chất con người Con người số phận bị nhào nặn bởi lịch sử, là nạn nhân của lịch sử, chứ không phải là kẻ sáng tạo ra lịch sử Nhà văn Tạ Duy Anh đã vượt lên trên lịch sử, để phán xét và nhìn nhận bản chất của con người một cách đúng đắn

Trong bài viết Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh, Đoàn Ánh Dương đã nói

lên về sự cách tân tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, đặc biệt là ở tiểu thuyết này: “Tiểu

thuyết Lão Khổ đã mở rộng bối cảnh của làng quê Việt Nam, đặt nó vào trong

sóng gió thời cải cách ruộng đất và những di chứng sau đó để làm bật lên thân phận con người Hóa ra, con người có số phận, nhưng không phải thiên thần bất biến Nó chịu tác động của lịch sử nhưng bản thân nó cũng tự viết nên lịch sử của mình Sự đan chéo của các điểm nhìn ấy khẳng định tính phức tạp, đa chiều của

sự sống Tiểu thuyết không còn là một ước mơ, không còn là cái quá khứ như nhất, hoặc tuyệt đối hoàn hảo hoặc tuyệt đối khép kín, nó tái tạo cái cũ và tái sinh

từ cái cũ So với Khúc dạo đầu, tiểu thuyết Lão Khổ đã đi từ lãng mạn đến hiện

thực, từ ước mơ đến phản tỉnh Nó đặt ra một dấu hỏi về cái quá khứ nông dân Việt Nam Nó không cho rằng cải cách ruộng đất là một sai lầm, một “thủ đoạn chính trị”, mà sâu sắc hơn, nó xoáy vào sự đổ vỡ của nhân tính khi con người bị đẩy vào tình thế buộc phải lựa chọn Bi kịch của người nông dân Việt Nam là ở đấy, trong thế giới tâm khảm của mình, ở phần lớn, nó cự tuyệt hướng sáng, và số

ít ỏi còn lại, không biết tìm nguồn sáng” [6, tr.56-57] Nghĩa là, một điểm thành công nữa ở tiểu thuyết này là Tạ Duy Anh đã cởi bỏ được chất lãng mạn để đi đến khám phá những nét khuất trong hiện thực đời sống Đồng thời ông đã có ý thức thay đổi được lối viết, khẳng định được khả năng tư duy đi tìm cái mới Và ông

đã tạo cho mình một lối đi riêng trên con đường tìm kiếm nghệ thuật không biết mệt mỏi này

Là một nhà văn viết sung sức, trung thực với nhiều tìm tòi đổi mới, Tạ Duy

Anh không lúc nào không nghĩ về sự “thay đổi”, thay đổi để tiếp tục sáng tạo, dù

có gặp những sự bài xích đi chăng nữa, để rồi mỗi cuốn sách của ông lại có một cuộc đời riêng, có cấu trúc và ngôn ngữ riêng Năm 2002, ông cho ra đời cuốn

tiểu thuyết Đi tìm nhân vật, đây là một cuốn tiểu thuyết phá cách về mặt cấu trúc được ông cho hoàn thành sau bốn năm làm việc Đi tìm nhân vật là một tiểu

thuyết lạ, khác hẳn so với tiểu thuyết Việt Nam đương thời Hấp dẫn nhưng khó đọc bởi lối viết mới lạ và mật độ dày đặc các biểu trưng làm nên tính đa nghĩa của

nó Với nhiều câu chuyện xen kẽ, nhiều chi tiết của nhân vật bị rơi vào một mạng lưới như đã được dệt sẵn mà thức nhận sự quy chiếu của người khác lên bản thân

và bóng dáng của chính mình lên họ, Đi tìm nhân vật là một hiện hữu, trong một

văn phong nhiều ám ảnh, về sự “vong bản” của con người Có thể khẳng định được độ “chín” thực sự của tài năng tiểu thuyết Tạ Duy Anh trong tác phẩm này

Đi tìm nhân vật là một tiểu thuyết có kết cấu khá phức tạp Sự phức tạp

trước nhất thể hiện ở câu chuyện được kể và cách thức tổ chức kể chuyện Tiểu thuyết xoay quanh nhân vật Chu Quý, một nhà báo luôn quan tâm đến những vấn

đề về cái chết Mẩu tin một đứa bé đánh giầy bị đâm chết dã man ở phố G đã mở đầu cho một cuộc tìm hiểu của anh, cũng là giờ phút đánh dấu sự hoang mang của chính anh trong khát vọng chiêm ngưỡng để rồi cố tìm một lối thoát ra khỏi mê cung của phần vực tối tâm hồn con người Cuộc sống hóa ra vừa đơn giản vừa phức tạp, vừa rộng lớn vừa quá ư nhỏ bé Con người trở thành nạn nhân lạc lối giữa mê cung mà chính con người dày công tạo dựng, trở thành “kẻ xa lạ” với chính cộng đồng mà mình dày công vun đắp Cuốn tiểu thuyết đã đặt ra vấn đề về

“sự tha hoá của con người bằng việc đưa ra một xác chứng về sự vong bản, sự hoà

tan cá tính trong một xã hội cộng đồng đầy rẩy những chuyện phi hiện thực Đi

tìm nhân vật rung lên tiếng chuông cảnh báo về sự phi lý của cuộc sống khi cơ sở

tồn tại của nó là con người cá nhân, cá tính bị đánh đồng Khi ấy xã hội loài người chỉ còn là tập hợp của những bản sao, có chung nhau một khuôn mặt, chung nhau một nếp tư duy lệ thuộc vào một hệ thống các quy ước với chừng ấy dữ liệu đã được nạp sẵn nhưng các thành viên vẫn không thể nào cảm thông và thấu hiểu được nhau Cá nhân trở nên đớn hèn, và nỗ lực khẳng định cá tính trở thành một

điều xa xỉ khi cá nhân không còn đủ tự tin để trả lời câu hỏi mình là ai, để khẳng

định mình có còn là mình nữa không” [6, tr.61] Vì vậy, việc “đi tìm cá nhân, cá

tính” là một mạch ngầm xuyên suốt tiểu thuyết, kết dính tất cả những mạch truyện

được đan kết tưởng như lỏng lẻo dễ dãi hay sắp đặt lộ liễu Đó là cái “kết cấu bề

sâu” hóa giải cái hiện thực bộn bề, phức tạp được nhà văn kết cấu trên bề mặt văn

bản Bởi thấp thoáng ở trong tiểu thuyết, người đọc vẫn nhận thấy khát vọng dân chủ, khát vọng tinh thần dân chủ từ việc khẳng định về đề cao giá trị cá nhân con

người Bên cạnh đó, thành công của Tạ Duy Anh trong Đi tìm nhân vật còn ở nỗ

lực đổi mới ngòi bút, đổi mới cả tư duy sáng tạo nghệ thuật “Người đọc có thể thấy những dấu hiệu của chủ nghĩa hiện sinh, của thủ pháp dòng ý thức, và có chương xuất hiện lời thoại kiểu kịch phi lý nhưng cái thế giới nghệ thuật, được tạo lập từ những thành tố vừa độc lập, vừa xen cài của cuộc đời các nhân vật, trong sự hướng đến một chủ đề chung thì là của riêng Tạ Duy Anh Một mạch truyện vừa kích thích sự đón đợi vừa trì hoãn vừa bất ngờ và cộng hưởng là nét

đặc sắc của nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết này” [6, tr.62] Quá trình Đi tìm

nhân vật của Tạ Duy Anh, cuối cùng đã hiện hình là quá trình đi tìm hướng phục

sinh cho con người, cho cuộc sống, quá trình con người tìm lại chính mình để tiếp tục sống và tồn tại có ý nghĩa hơn Đây cũng chính là thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm đến tất cả bạn đọc

Có thể nói, trước Đi tìm nhân vật, rất ít khi, vấn đề con người cá nhân và sự

thức nhận về cá nhân lại được tiểu thuyết thể hiện một cách trọn vẹn đến vậy, với

nỗi ám ảnh về sự vong bản và tha hóa sâu sắc, nghiệt ngã đến thế Sau Đi tìm

nhân vật, Tạ Duy Anh tiếp tục đưa người đọc đến một thế giới phi lý cùng cực,

vừa như một nhận thức vừa như một phản ứng bằng Thiên thần sám hối

Ngay từ khi mới ra đời Thiên thần sám hối đã thu hút bạn đọc và được xem

là điểm nóng trong nền văn học hiện đại Nó đã ghi nhận những nỗ lực không biết mệt mỏi của tác giả trong việc tìm kiếm các giá trị mới mẻ cho văn học Từ việc sáng tạo nhân vật người kể chuyện phi hiện thực đến lối dẫn truyện và cách kết cấu, Tạ Duy Anh đã thể hiện rõ tinh thần cách tân tiểu thuyết tạo nên thành công cho tiến trình tiểu thuyết của chính mình

Cuốn tiểu thuyết hơn 100 trang, kể chuyện ba ngày cuối cùng trong bụng

mẹ của một bào thai sắp chào đời Trong khoảng thời gian ấy nó đã nghe được rất nhiều chuyện vui, buồn, thánh thiện và đáng ghê tởm của cuộc đời, Cái khác biệt của Tạ Duy Anh trong tiểu thuyết này chính là lối viết, thái độ của tác giả đối với hiện thực và cách thể hiện cái hiện thực ấy lên trang giấy “Chính giọng điệu

ấy đã khiến nhiều người đọc cảm thấy Thiên thần sám hối vượt quá ngưỡng cảm

xúc của mình Người ta hoảng sợ với cái hiện thực nghiệt ngã và phi lý mà nhiều

lúc người ta chỉ muốn nhắm mắt cho qua” [6, tr.64] Chính cái vong bản trong

tiểu thuyết đã gieo vào lòng người đọc một nỗi buồn hoang mang về kiếp người,

về một hiện thực xã hội ghê rợn Theo Võ Thị Thanh Hà “Thiên thần sám hối

khiến ai đọc nó cũng có thể tìm thấy mình trong đó và hầu hết là giật mình, không

tự vấn lương tâm thì cũng tự xấu hổ mà âm thầm đỏ mặt, nhưng nó cũng không quá nghiệt ngã, ráo riết mà vẫn mở đường cho nhân vật - người đọc một lối thoát

lương tâm” [11, tr.304] Thông qua các câu chuyện trong tác phẩm, Tạ Duy Anh

đã phơi bày những mặt xấu của các quan hệ người, quan hệ xã hội và sự tha hóa của một số giá trị tinh thần trong các quan hệ ấy Đây chính là điểm thành công

mới của Tạ Duy Anh trong tiểu thuyết này Có thể nói rằng với tiểu thuyết Thiên

thần sám hối, Tạ Duy Anh lại một lần nữa khẳng định tài năng của mình trong

việc cách tân thể loại tiểu thuyết

Tiếp tục đến 2008 Tạ Duy Anh xuất bản Giã biệt bóng tối, cuốn tiểu thuyết

được đánh giá là “bản tụng ca say đắm về sức mạnh của lòng khoan dung và tha thứ” [6, tr.21], chất chứa những trải nghiệm khổ đau của tác giả Tác phẩm đã đánh dấu một chặng đường mới trong văn nghiệp của nhà văn Có thể nói rằng,

Giã biệt bóng tối là một bước chuyển rất đặc sắc về lối viết của Tạ Duy Anh Nói

như Đoàn Ánh Dương “Nếu như Khúc dạo đầu là một nỗ lực tự thân thì từ Lão

Khổ đến Đi tìm nhân vật và đến Giã biệt bóng tối Tạ Duy Anh đã tiếp nhận văn

học phương tây để tìm kiếm lối viết riêng cho mình Kết quả của hành trình ấy là lối viết văn học phi lý như một ảnh hưởng vừa như một sự cộng hưởng với đời

sống Việt Nam bấy giờ Giã biệt bóng tối ra đời trong sự ngập ngừng ấy” [6,

tr.65]

Trong khoảng gần 20 năm, với 4 tiểu thuyết gây ấn tượng như Lão Khổ, Đi

tìm nhân vật, Thiên thần sám hối và Giã biệt bóng tối, Tạ Duy Anh đã đi từ lãng

mạn, qua hiện thực đến phi lý, từ lối viết mang màu sắc cổ điển đến lối viết hiện đại Ông đã dần khẳng định mình và đang tự đứng vững trên con đường đi tìm nghệ thuật đầy chông gai này Đây chính là một quá trình làm mới không ngừng nghỉ của tác giả tự hoàn thiện chính mình để làm nên một thế giới nghệ thuật đa dạng, phong phú Rõ ràng, “trên con đường hành trình tiểu thuyết đương đại Việt Nam, Tạ Duy Anh được xem là một hiện tượng văn học, một dòng riêng giữa muôn trùng dòng chung đang về biển khơi của văn chương vẫy gọi” [18, tr.28]

1.2 Giã biệt bóng tối – Bước tiến mới trong nghệ thuật tiểu thuyết Tạ Duy

Anh

Tiểu thuyết thời kì đổi mới từ 1986 đến nay vận động theo xu hướng nào? Trả lời câu hỏi này không hề dễ nhưng không thể không tìm lời đáp Muốn nói gì thì nói, văn học hiện đại Việt Nam phải vận động theo hướng hòa nhập với tiến

trình văn học thế giới Đó là điều tất yếu, là lẽ tồn tại của văn học nói chung, của tiểu thuyết nói riêng Các nhà văn của chúng ta đã có nhiều lao tâm khổ tứ trong công cuộc đổi mới đầy nhọc nhằn này Quan sát tiến trình vận động của tiểu thuyết từ 1986 đến nay, chúng ta có thể thấy “đổi mới” và “hội nhập” là những biểu hiện nổi bật của thể loại tiểu thuyết Bên cạnh những nhà văn không ngừng đổi mới như Nguyễn Bình phương, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Minh Châu,…thì Tạ Duy Anh được xem là nhà văn tiêu biểu mở đường cho nhiều nỗ lực đổi mới, cả

về hình thức lẫn nội dung của thể loại tiểu thuyết

Tạ Duy Anh luôn nỗ lực tìm tòi đổi mới văn chương Có thể nói ông là

người luôn thích “lao vào bụi rậm” hăm hở chinh phục những nẻo đường mới

dẫu biết rằng đó là con đường có nhiều chông gai và cạm bẫy, nhưng đó mới là thể hiện quan niệm trong sáng tác của ông Không say mê văn học như một thứ danh vọng tiền tài, quyền lực mà coi đó là thứ ánh sáng riêng giúp thỏa mãn nhu cầu chia sẻ và được sẻ chia của mình, Tạ Duy Anh luôn cố vượt lên cái chuẩn

mực thông thường để tồn tại “Tôi chấp nhận sự bài xích thậm chí là nguyền rủa

để tạo ra một cảm nhận khác, một tư duy khác” [11, tr.220] Và đ ể c ó thể b ước

vững chắc trên con đường chông gai mà mình đã lựa chọ n, T ạ Duy Anh đ ã

không ngừng “làm mới” những trang viết của mình Mỗi bước tiến trong

tiểu thuyết của ông đều để lại dấu ấn trong lòng bạn đọc So với các tiểu

thuyết trước, Giã biệt bóng tối là một bước tiến thành công trên c on đ ư ờng

đi sáng tạo nghệ thuật không mệt mỏi của nhà văn

Giã biệt bóng tối tập trung vào việc miêu tả những cuộc đời, những số

phận bị dồn tới bước cùng cực Đó là những con người thuộc lớp “dưới đáy” của

xã hội hiện đại Tạ Duy Anh đã chọn cách thể hiện của lối viết tiểu thuyết “hậu

hiện đại” tức là lồng ghép các hình tượng vào nhau Đó là sự “hòa trộn giữa thật

và ảo, giữa hiện đại và dân gian, giữa quá khứ và hiện tại Tác giả muốn đổi mới cấu trúc tiểu thuyết hiện đại, trong đó có quan tâm đến thay đổi cấu trúc điểm

nhìn, cấu trúc về thời gian, không gian nghệ thuật” [6, tr.71] Trong Giã biệt bóng

tối, ngôn ngữ người kể chuyện luôn thay đổi từ nhân vật chính sang nhân vật phụ

Tác giả đã chuyển tất cả về ngôi thứ nhất với các từ xưng gọi “tôi”,“tao” Xu

hướng làm mới vai người kể chuyện theo kiểu này tất sẽ dẫn đến tính lô gích chặt

chẽ của văn bản bị “phân mảnh” Diễn biến cốt truyện thường xuyên bị chuyển

đột ngột, bất ngờ Chính vì thế, nếu không đọc liền mạch thì dễ lẫn lộn nhân vật này với nhân vật kia vì vai người kể chuyện đều thuộc cùng một ngôi nhân xưng

ở đây là ngôi thứ nhất với các từ khác nhau Sự đổi mới này đương nhiên sẽ phá

vỡ luôn cả thói quen về cách đọc - tức cách tiếp nhận văn bản không theo lối thông thường Không đơn thuần đọc theo lối truyền thống mà buộc người đọc phải bám sát từng luận đề của tác phẩm lúc ấy mới có thể nắm bắt cụ thể từng chi tiết trong tác phẩm Theo PGS.TS Đổ Ngọc Thống nhận xét: “Cuốn sách thuộc loại sách “đọc một lèo”, hấp dẫn ngay từ đầu, đã đọc vào là muốn đọc hết Sức hấp dẫn của nó không chỉ là những câu chuyện li kì, chết chóc lạ lùng, những chi tiết có vẻ “hoang đường và không dành cho người yếu bóng vía” như lời người dẫn chuyện, mà còn là cách kể, cách dẫn dắt, nêu vấn đề bằng một thứ ngôn ngữ phong phú, sắc sảo của người viết Cốt truyện không phức tạp, nhưng chi tiết thì hết sức sinh động, thể hiện một trí tưởng tượng thật giàu có, một bút lực sung

sức” [6, tr.81]

Tác phẩm Giã biệt bóng tối là một thiên phẩm mang tính chất luận đề Có thể nói rằng Giã biệt bóng tối khẳng định thêm một cách dựng tiểu thuyết luận đề

của tác giả Tạ Duy Anh Đó là những mạch đoạn văn bản bị rời rạc, không liên

kết với nhau Và để khắc phục tình trạng “đứt đoạn văn bản” mỗi khi chuyển

hướng miêu tả sự tình hoặc thay đổi nhân vật, hoặc thay đổi vai người kể chuyện tác giả đã chủ động đưa vào khá nhiều luận đề nhỏ đề làm dấu hiệu chuyển đoạn nhằm hướng người đọc chú ý đến từng phần nội dung của của câu chuyện giống như đó là các truyện ngắn được lắp ghép thành một cái tổng thể Đây là một trong những nét đặc sắc nhất của Tạ Duy Anh trong việc xây dựng tiểu thuyết mang tính luận đề

Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối chứa đựng những hiện thực rất lớn, những

vấn đề mà cả thời đại quan tâm Tác giả đã đặt ra được những vấn đề mà xã hội cần phải xem xét lại, đó là sự xuống cấp về nhân phẩm, sự tha hoá về tính cách của con người

Câu chuyện xoay quanh số phận bi thảm của Thượng - một thằng bé mồ côi, lang thang cơ nhỡ, làm thuê kiếm ăn qua ngày Số phận đau khổ đã đưa nó trôi dạt đến cái miếu thành hoàng bỏ hoang của làng Thổ Ô Ở đó trong một lần

ốm nặng, mê man bất tỉnh, nó đã gặp nhân vật tao - “kẻ ẩn mình trong bóng tối”,

đại diện cho bóng tối, vốn là hồn ma của một lão ăn mày Lão ăn mày này đã lang

thang khắp nơi kiếm cơm thừa canh cặn cho đến ngày bị “bó trong một cái chăn

đầy rận, nhét đại xuống cái hố bảo là huyệt cho sang” [5, tr.72] Lão chết mà

trong lòng mang đầy thù hận Và lão quyết định trả thù bằng cách gặp thằng

Thượng và gạ gẫm thằng bé kí một hợp đồng ma quỷ “hễ kẻ nào hại mày, lập tức

nó bị chết bất đắc kì tử” [5, tr.79] Và từ đó đã có rất nhiều cái chết kì lạ xảy ra

với dân làng Thổ Ô Khi biết mình là nguyên nhân gián tiếp dẫn đến các cái chết

đó thằng bé vô cùng ân hận Nó quyết tâm từ bỏ cái “hợp đồng” ma quỷ với lão

già - bóng tối Một trận chiến đấu thầm lặng giữa một bên là lão già quyền năng của bóng tối và một bên là thằng Thượng - bé nhỏ, mong manh, côi cút giữa đời Thằng bé quyết định chống lại lão bằng cách không hề hé răng than thở hoặc chỉ

thoáng một ý nghĩ nguyền rủa đối với con người dù họ đã từng độc ác với nó Lòng kiên trì, sự nhẫn nhục của thằng bé được thử thách đến tận cùng Cuối cùng

nó cũng đã chiến thắng Bóng tối đã không còn là nỗi ám ảnh trong tâm khảm của những thân phận bé nhỏ trong xã hội nữa

Nội dung của cuốn tiểu thuyết này chủ yếu đề cập đến những số phận của những kẻ khốn cùng nhất trong xã hội Ngoài nhân vật chính là cậu bé mồ côi, lão già trong bóng tối, còn hai nhân vật khá quan trọng là cô gái điếm và anh chàng làm thuê tên là Bính “Qua các nhân vật này, hiện thực của đời sống xã hội hiện đại hiện ra với các góc cạnh bi đát nhất, bát nháo nhất đó là bọn quan chức thì trác táng, ăn chơi, dâm ô, tham tàn, còn đám trí thức thì là một lũ đạo đức giả, bất tài, lưu manh” [6, tr.75] Dường như sự tha hóa đã lan tỏa, ăn sâu, gặm nhấm đến từng con người, không phân biệt đẳng cấp, nghề nghiệp Với nội dung như vậy chúng ta đã từng bắt gặp trong các tác phẩm của các nhà văn khác Song điều mà chúng ta cần quan tâm ở đây là điểm khác biệt trong kĩ xảo sáng tạo nghệ thuật

của Tạ Duy Anh.“Tác giả đã lồng ghép số phận của các nhân vật này với quá

khứ, chuyển hóa giữa những chuyện có thật thành chuyện hoang đường và chuyện

hoang đường thành ra như có thật để mọi thứ trở thành hư ảo, hỗn mang” [6,

tr.75] Tác giã đã lần lượt đưa các nhân vật của mình vẫy vùng trong phủ trùm của cái ác, cái xấu để vươn tới ánh sáng bằng cái thiện Đó cũng chính là thông điệp mang tính tư tưởng mà nhà văn muốn gửi tới bạn đọc

Thiên truyện được khép lại bằng chiến thắng của những nhân vật luôn tìm sáng bằng cái thiện, sau một hồi vẫy vùng trong những phủ trùm của cái ác, cái xấu Tạ Duy Anh không ngần ngại phơi bày trên trang giấy những thói hư tật xấu lừa lọc giả dối, những sự bỉ ổi, đê tiện của đời người để hướng con người đến một

thế giới tốt đẹp hơn Đồng thời với sự phơi bày cái ác, nhà văn cảnh tỉnh con người về nguy cơ cạn kiệt tình yêu thương, bị tha hóa, bị nghiền nát

Trong Giã biệt bóng tối, Tạ Duy Anh đã gắng công tìm tòi, nhằm cố gắng

thay đổi bộ mặt cấu trúc của tiểu thuyết truyền thống Nói như Hữu Đạt “Sự gắng công của Tạ Duy Anh trong xu hướng muốn thay đổi cấu trúc văn bản của loại thể

có một xu hướng tương đồng như kiểu đổi mới của sân khấu Việt Nam hiện đại”

[6, tr.78] Bằng chính tiểu thuyết này, Tạ Duy Anh đã khẳng định được tài năng của mình bằng “ý thức không ngừng đổi mới, tự làm mới mình, tự mình định

mình” [6, tr.70] Quá trình sáng tác của Tạ Duy Anh vận động từ lối viết hiện

thực phê phán sang lối viết hiện thực huyền ảo và bước dần về phía hậu hiện đại Nhưng đôi khi những lối viết đó lại đan cài vào nhau, chuyển thấm cùng nhau để đem đến cho chúng ta một cấu trúc nghệ thuật đa chiều Nhìn từ lối viết, có thể khẳng định: “Những trăn trở với thời cuộc luôn là vấn đề xuyến suốt hành trình

tiểu thuyết Tạ Duy Anh” [6, tr.69] Và “ý thức trực diện với đời sống là điểm nổi bật trong sáng tác của Tạ Duy Anh ” [6, tr.69]

Chương 2 CÁI NHÌN NHÂN BẢN VỀ CUỘC SỐNG

TRONG GIÃ BIỆT BÓNG TỐI CỦA TẠ DUY ANH

2.1 Sự khắc nghiệt của cuộc sống

2.1.1 Sự tàn độc của cái ác đối với cuộc sống con người

“Hiện thực đa dạng và phức tạp của cuộc sống luôn là đối tượng phản ánh của văn học nhưng mỗi nhà văn lại có những quan niệm riêng về hiện thực Cái nhìn hiện thực do vậy không đơn giản xuôi chiều mà đa dạng, phong phú soi chiếu từ kinh nghiệm cá nhân” [11, tr.161] Có lẽ vậy mà nhà văn Tạ Duy Anh luôn trăn trở đi tìm cái bản thể, cái nhân bản trong quá trình miêu tả hiện thực cuộc sống Cái nhìn nhân bản về hiện thực cuộc sống là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong toàn bộ các tiểu thuyết của ông Với thái độ tỉnh táo, lạnh lùng, ông sẵn sàng xát muối vào lòng bạn đọc chứ không vuốt ve, ca tụng, ru họ ngủ Dùng giọng văn gây hấn chủ ý của Tạ Duy Anh là đánh thức cái thiện trong mỗi con người, giúp họ sống thật hơn với lòng mình, với cuộc đời Và đây cũng chính là thông điệp mà nhà văn muốn hướng đến cho người đọc

Bằng ngòi bút sắc sảo Tạ Duy Anh đã vẽ nên một bức tranh hiện thực xã hội thật trần trụi Với sự len thấm của cái xấu, cái ác vào đời sống thường nhật

“Hiện thực hiện lên dưới ngòi bút ông nhập nhằng như chính cuộc sống của thời hiện tại mà chúng ta đang sống” [6, tr.31] Đó là cái hiện thực đã góp phần làm nên thành công trong nghệ thuật tiểu thuyết của Tạ Duy Anh Có thể nói điều làm

nên thành công cũng như điểm khác biệt của cuốn tiểu thuyết Giã biệt bóng tối so

với các cuốn tiểu thuyết khác của Tạ Duy Anh, đó là nhà văn đã phản ánh được

sự khắc nghiệt về hiện thực cuộc sống và làm rõ được cuộc hành trình Giã biệt

bóng tối của con người

Không nhìn hiện thực cuộc sống xuôi chiều, dễ dãi, lạc quan, Tạ Duy Anh

đã nhìn thẳng vào bản chất của con người, đi sâu vào khám phá những vùng mờ tâm linh, những nét khuất sâu thẳm trong tâm hồn họ Ông không ngần ngại phơi bày cái nghiệt ngã của thế giới thực tại “vẫn còn quỷ sứ, độc ác, lạnh lùng, và tàn

khốc” [11, tr.165] Có lẽ chính vì vậy mà tác phẩm Giã biệt bóng tối là niềm hy

vọng vào những gì tốt lành, những gì thánh thiện, những gì có thể được tìm lại dưới ánh sáng của mặt trời

Để có một Giã biệt bóng tối, Tạ Duy Anh đã phải “chuẩn bị từ chính cuộc

đời để khai thác hiện thực từ những gì mọi người cho là gai góc” [11, tr.164] Đúng vậy! “Hiện thực trong cảm nhận của Tạ Duy Anh đã không còn khả năng đem lại niềm tin cho con người, bởi nó bây giờ tối đen như một bức tranh thiên nhiên vạn trạng của cái ác, hiện thực với sự thắng thế phi lý của cái ác Nó xé vụn đời sống con người thành những mảnh rời rạc, chắp vá đầy thương tích” [12, tr.12] Ông đã phơi bày hiện thực hết sức khắc nghiệt ấy với tất cả sự tàn độc của cái ác đối với cuộc sống con người Trong tác phẩm cái ác nhan nhãn khắp mọi nơi, phủ bóng xuống đời sống con người, hợp lực với nhau tạo nên một sức mạnh ghê gớm có thể cướp đi nhân phẩm, tàn sát lương tâm của con người

Có lẽ những hành động của các xấu, cái ác sự tàn độc của nó đối với cuộc sống con người, thể hiện rõ nhất qua nhân vật lão vua chuột Cái cách mà lão già bóng tối tự nói về mình bao giờ cũng đầy tự đắc, bởi lão tin rằng mình có toàn

quyền sát sinh và sắp xếp mọi thứ trong cuộc sống nơi này “Tao luôn luôn biết ai

cần gì” [5, tr.77] Và chính lão là nguyên nhân trực tiếp gây ra hàng loạt cái chết

“bất đặc kì từ” xẩy ra ở làng Thổ Ô Bắt đầu là cái chết của lão Tung “đang buổi

trưa nắng chang chang, bỗng lên cơn thèm ruợu bèn sang làng bên mua thì giữa đường bị sét đánh chết cháy thành than, trong tay vẫn cầm chiếc chai không” [5,

tr.15] Rồi đến thằng San chó “chỉ kịp lăn từ bụng vợ xuống là tắt thở, cơ thể tím

tái, mặt méo xẹo” [5, tr.15] Hay mụ Hường béo “chết cứng trong tư thế ngồi” ,“nạn nhân chết trong tình trạng rớt rãi ứ đầy miệng còn hậu môn phọt ra một ít phân” [5, tr.16]… “Mặc dù câu chuyện có vẻ hoang đường với nhiều tình tiết li

kì, nhưng ai đọc Giã biệt bóng tối cũng thấy đằng sau đó ‘thấp thoáng’ một hiện

thực với bao sự kiện, biến cố cùng với những số phận con người bằng xương bằng thịt ở đời Qua một làng mà thấy được bức tranh của cả xã hội, cả quá khứ và hiện

tại Nhìn từ góc độ này bức tranh xã hội hiện lên trong Giã biệt bóng tối thật kinh khủng, rùng rợn” [6, tr.83]

Bóng tối tràn ngập và hầu như không thể giải thích, không thể thay đổi, không cứu chuộc được Cái ác luôn tồn tại trong xã hội cùng với sự mông muội

và quái gở Những chuyện mà người đọc tưởng chừng không thể tin nổi ví như chuyện cắt a-mi-dan ở hậu môn, vụ hủ hóa bắt quả tang đôi trai gái đang trần truồng ngủ với nhau, bố chồng ngủ chung với con dâu, chồng bắt vợ ngoại tình cài bẫy lấy tiền,…Và những mặt trái của xã hôi được phơi bày hết sức cặn kẻ như theo Đỗ Ngọc Thống vừa trực tiếp vừa gián tiếp, Tạ Duy Anh hướng đến châm biếm phê phán hiện trạng suy đồi của xã hội “những cán bộ lãnh đạo ngu dốt, bỉ

ổi trẻ cũng như già, các nhà khoa học, trí thức rởm, vô trách nhiệm, quần chúng tăm tối, đĩ điếm, trộm cắp, những thanh niên nhà giàu, con ông cháu cha, nhà thơ bất tài, phụ họa…Thành như ai đọc cũng thấy một phần của mình trong đó” [6, tr.84] Tất cả đều góp phần làm dày thêm sự ác độc ở cuộc đời Qua đó, ta thấy

hiện thực xã hội càng hiện ra một cách trần trụi nhất Đó là “hiện nguyên hình là

một cái làng bần hàn, bẩn thỉu, tăm tối xấu xa một cách kinh d ị Dân làng ph ần lớn bụng ỏng và mắc bệnh vàng da vì đói ăn và sống trong những căn nhà hôi hám, thiếu ánh sáng Trẻ con cứ lớn lên thành lưu manh Chỉ những kí ức về quá khứ, tổ tiên hào hùng được tiếp tục tồn tại và ngày càng chật cứng trong mọi cái đầu” [5, tr.11]

Với giọng văn thắng thắn Tạ Duy Anh đã phản ánh đúng những góc cạnh đời thường nhất của đời sống hiện thực Chính cái hiện thực phủ phàng ấy đã gieo vào lòng bạn đọc một sức hút kì lạ, khiến ai đọc tác phẩm thì không thể rời khỏi cuốn sách để truy tìm nguyên căn của những tội lỗi đó Đây chính là một trong

những nét đặc sắc nhất góp nên thành công trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của

Tạ Duy Anh

2.1.2 Con người với sự tàn sát về nhân phẩm của chính mình

Hiện thực trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh là cả một thế

giới của tội ác, của sự trừng phạt ghê gớm Dường như con người sống bế tắc trong việc hoàn lương, trở về với cái vong bản, cái nhân văn cao cả nhất của con người Con người là quý phẩm của cuộc sống, nhưng nhiều khi con người bị coi thường, và bị tước mất nhân phẩm của mình

Trong suốt 262 trang sách, người đọc có thể nhận diện sự băng hoại đạo đức, tàn sát về nhân phẩm con người Không phải ngẫu nhiên mà đa số nhân vật

trong Giã biệt bóng tối đều có chung một đặc điểm là tham lam, ích kỉ và tàn

nhẫn Và không phải không có lý khi Phạm Thị Thu Hương nhận xét: “Con người trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh thiếu chất người khủng khiếp Họ hòa hợp tuyệt đối với cái phong cảnh hiện thực đen tối xung quanh Họ mất hết nhân tính, điên cuồng chạy theo dục vọng bản năng, mờ mắt vì những cám dỗ tiền bạc, tình dục

và danh vọng” [12, tr.19]

Nếu trong Thiên thần sám hối, Tạ Duy Anh mới chỉ dừng lại ở việc chỉ ra

sự vong bản của con người vì lòng vị kỉ, vì dục vọng tàn ác với chính thế hệ

tương lai, thì đến Giã biệt bóng tối, ông đã thực hiện một bức tranh toàn cảnh

phơi bày mọi khía cạnh gai góc của đời sống thường nhật Đó chính là tình trạng con người đang tự tàn sát nhân phẩm của chính mình Tạ Duy Anh đã đi sâu vào khắc họa những bi kịch tha hóa vì dục vọng, bi kịch băng hoại về phẩm chất đạo đức của con người “là phương tiện để tác giả trình bày những suy tư, khắc khoải

về hai chữ “con người””[11, tr.166]

Hình ảnh của lão Tung bán phân tham lam, thích bóc lột sức lao động của người khác, “hất cả một muỗng phân vào người” thằng Thượng, hay một thằng San chó, suốt ngày chỉ biết rượu chè, chuyên lấy vợ mình ra làm cần câu để kiếm tiền uống rượu Xem đồng loại như chó nuôi trong nhà để mình sai bảo đã gây ám ảnh lớn cho người đọc Chỉ vì quyền lợi cá nhân, vì lòng họ ích kỉ mà họ quên đi cái phẩm giá cao quý nhất của một con người, sẳn sàng đối xử tàn nhẫn chà đạp lên thân phận đồng loại Hiện thực cuộc sống sao phủ phàng và trớ trêu đến thế Đáng lẽ cậu bé đó phải được bảo bệ, được chăm sóc, được yêu thương nhưng chính vì lòng ham mê dục vọng, ham mê của cải tiền bạc đã khiến họ đánh mất bản năng nhân đạo của con người Họ đã tự hủy hoại nhân phẩm của chính mình

Không chỉ có lão Tung, thằng San mà còn rất nhiều nhân vật khác cũng tự tàn sát nhân phẩm của chính bản thân Đó là ông Thìn người làm phụ trách an

ninh của làng “có tật nhỏ là thích chim chuột gái có chồng, thỉnh thoảng hóng hớt

rồi đặt điều nói xấu người khác trong khi trước mặt thì lại lên giọng tử tế” [5,

tr.21] Sẵn sàng, trắng trợn đuổi thằng Thượng đi ngay trong đêm tối để thỏa mãn dục vọng của mình Mụ Hường béo làm nghề trộm vặt ở chợ, mụ đã từng ăn nằm với quản giáo, mụ gây gỗ với các nữ viên trong trại cải tạo Lúc nào mụ cũng ở

trong tư thế “ngựa quen đường cũ”, “hại được bất cứ ai mụ cũng lấy làm sung

sướng bất hạnh của của người khác là niền vui khôn cùng của mụ ” [5, tr.111]

Người dân xung quanh họ nhịn mụ như nhịn ăn cơm sống Thậm chí khi trời nóng

“mụ gần như cởi truồng đi nồng nỗng họ cũng coi như không nhìn thấy” [5,

tr.111] Có lẽ trong bản thân mụ Hường phần “con” đã chiếm gần hết phần

“người” Mụ chà đạp lên dự luận xã hội, cướp “bát cơm” trên miệng của một đứa

bé rất đáng thương, ném vào mặt nó những lời tục tĩu nhất Mụ là hình ảnh tiêu

biểu của sự băng hoại nhân tính Có thể thấy, “Bằng việc quan tâm đến những vấn

đề hiện thực gai góc và số phận con người bên miệng vực của cái ác, với bao thăng trầm xô đẩy của lịch sử, tác phẩm Tạ Duy Anh mở ra những chiều sâu mới

mẽ về bản thể về con người và nhân thế” [11, tr.170]

Con người trong Giã biệt bóng tối họ tự hủy hoại chính bản thân mình bằng

liều thuốc phi nhân tính, phi đạo đức Sự băng hoại đạo đức, băng hoại lương tâm của con người đã được Tạ Duy Anh hình tượng hóa bằng việc sử dụng những con người mang lốt quỷ, ham mê dục vọng, không có lòng nhân từ, không có liêm sỉ, không có tâm linh, không có văn hóa, không có những gì cần thiết để cấu tạo nên mối quan hệ người với người

Với những con người ấy quá khứ là một chuỗi dài tội lỗi, sống cuộc đời bất

tuân phép tắc.“Từng đặt điều vu cáo chính chú ruột của mình trong cải cách

ruộng đất, khiến ông này uất quá hộc máu mồn chết tươi ngay trên bàn đ ấu tố”

[5, tr.117] Sẵn sàng lên giọng đạo đức dạy dỗ người khác, sẵn sàng dồn con trai

mình đến chân tường Khiến nó phải “lao vào chuồng trâu chặt đứt phăng một

chân con nghé sau đó bỏ nhà đi biệt tích” [5, tr.118] (Lão Phụng) Với cách thể

hiện một hiện thực gai góc, được soi xét nghiền ngẫm ở nhiều tầng quan hệ Thể hiện sự chiếm lĩnh được ở bề sâu và bề rộng của hiện thực đời sống Trong sự