Thời gian tự sự trong tiểu thuyết giã biệt bóng tối của tạ duy anh

Tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1986 đã dung nạp vào bản thân nó những yếu tố của chủ nghĩa hậu hiện đại: giải - khu biệt hóa và phi tâm hóa; tính chất hỗn loạn và sự bất ổn của trật tự đời

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình nghiên cứu đề tài “Thời gian tự sự trong tiểu thuyết

Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh”, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của

các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, của các thầy cô giáo trong Tổ bộ môn Lí luận văn học, Khoa Ngữ văn Tôi xin gửi tới các thầy, cô lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất

Tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt tới Tiến sĩ Phùng Gia Thế, người thầy

đã trực tiếp giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Hà Nội, ngày 19 tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Lưu Thị Thanh Huế

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết luận trong khóa luận là trung thực Khóa luận này chƣa từng đƣợc công bố trong bất cứ công trình nào

Nếu những lời cam đoan trên là sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 19 tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Lưu Thị Thanh Huế

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của khóa luận 6

7 Bố cục khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ THỜI GIAN TỰ SỰ 7

1.1 Về khái quát thời gian tự sự 7

1.1.1 Khái luận về thời gian 7

1.1.2 Các loại thời gian trong tự sự 8

1.1.3 Khái niệm thời gian tự sự 10

1.2 Các cấp độ của thời gian tự sự 12

1.2.1 Trình tự kể chuyện 12

1.2.2 Tốc độ - nhịp điệu kể 15

1.2.3 Tần suất kể 16

CHƯƠNG 2.TRÌNH TỰ KỂ TRONG GIÃ BIỆT BÓNG TỐI 19

2.1 Trình tự kể ở cấp độ mạch truyện 19

2.1.1 Trình tự kể biên niên 21

2.1.2 Phi tuyến tính hóa trình tự kể 28

2.2 Trình tự kể ở cấp độ văn bản 33

CHƯƠNG 3.TỐC ĐỘ - NHỊP ĐIỆU VÀ TẦN SUẤT KỂ TRONG GIÃ BIỆT BÓNG TỐI 34

3.1 Tốc độ kể chuyện 34

3.2 Nhịp điệu kể chuyện 45

3.3 Tần suất kể chuyện 48

3.3.1 Tự sự đơn nhất 48

3.3.2 Tự sự trùng lặp 55

3.3.3 Tự sự khái quát 56

KẾT LUẬN 58 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học, hiểu theo ý nghĩa rộng nhất của từ này, là tấm gương

phản ánh, tái tạo đời sống Nó có mối quan hệ biện chứng tác động qua lại với đời sống, là nơi in dấu cuộc sống con người trong quá trình vận động, biến thiên lịch sử Bởi vậy, khi hiện thực cuộc sống thay đổi tất yếu sẽ kéo theo sự thay đổi của văn học

Sau Tổng khởi nghĩa Mùa xuân năm 1975, nước ta đã bước sang một trang sử mới, một kỉ nguyên mới Đổi mới trở thành nhu cầu bức thiết trên mọi lĩnh vực trong đó có văn học nghệ thuật Hiện thực đất nước tác động, những luồng văn học nước ngoài ảnh hưởng và ngay bản thân nhà văn cũng nhận thấy “không thể viết như cũ được nữa” Thị hiếu của độc giả cũng thay đổi Họ hào hứng với những cách viết, lối viết mới Tất cả những yếu tố đó đã thôi thúc các nhà văn đổi mới tư tưởng, đổi mới cách viết của mình Đội ngũ sáng tác, tác phẩm văn học không ngừng tăng lên cả về số lượng và chất lượng Các nhà văn đã mang đến sự mới mẻ, phong phú đa dạng về nội dung phản ánh, hình thức thể hiện, thể loại

1.2 Đối với một nền văn học hiện đại, tiểu thuyết được coi là “cỗ máy

cái”, là thể loại chủ chốt, nơi biểu hiện tập trung nhất trình độ tư duy văn học cũng là nơi kết tinh quan trọng nhất thành tựu của một thời đại văn học

Ở nước ta, tiểu thuyết sau 1975 không phải “đoạn tuyệt” hẳn với truyền thống mà nó vẫn kế thừa, có điều ý thức “làm mới, làm giàu, làm khác” truyền thống đã trở thành nhu cầu mạnh mẽ của hầu hết người viết Người cầm bút phải đối diện với một đòi hỏi nghiệt ngã: “Mỗi nhà tiểu thuyết, mỗi cuốn tiểu thuyết phải sáng tạo ra một hình thức riêng Không tôn trọng những hình thức bất biến, mỗi cuốn sách mới cần xây dựng cho mình những quy luật

Tiểu thuyết Việt Nam đặc biệt nở rộ từ sau 1986- cao trào của công cuộc đổi mới mà nói như cách cảm nhận của Nguyễn Huy Thiệp thì thời bây giờ là “thời của tiểu thuyết” Sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết Việt Nam

đã chứng minh được sức sống mãnh liệt của thể loại “Số phận của tiểu thuyết” không còn là điều phải lo ngại Tiểu thuyết đã trở thành nhân vật quan trọng bậc nhất trên sân khấu văn học Việt Nam hiện đại

Tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1986 đã dung nạp vào bản thân nó những yếu tố của chủ nghĩa hậu hiện đại: giải - khu biệt hóa và phi tâm hóa; tính chất hỗn loạn và sự bất ổn của trật tự đời sống; sự xáo trộn giữa hư và thực, giữa cái huyền bí siêu nhiên với đời thường; những kiểu cấu trúc mới: mảnh vỡ tự sự, liên văn bản, gián cách; không gian, thời gian huyền ảo, mơ hồ về biên độ,

Theo nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến, một trong hai đặc điểm về chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học là coi trọng cách kể phi tuyến tính hơn là cách kể tuyến tính Với cách kể phi tuyến tính, buộc nhà văn phải có cách xử

lí thời gian tinh vi hơn, thời gian được mở rộng biên độ, có xáo trộn, cách quãng, nhảy cóc, thế giới trong tác phẩm bị “đứt gãy” cả về không gian và thời gian

Các yếu tố hậu hiện đại đã được các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam tiếp nhận và sáng tạo Các yếu tố này trên thực tế đã góp phần vào việc

đổi mới lối viết, nhất là việc tổ chức thời gian tự sự Bởi vấn đề thời gian tính

và nghệ thuật tự sự là những vấn đề cốt lõi của tiểu thuyết Nhà cấu trúc chủ nghĩa Pháp Gérard Genette cho rằng: “Tiểu thuyết đặc biệt có khả năng nhấn mạnh quá trình thời gian hơn bất kì thể loại nào khác” Và khi đi tìm định nghĩa cho khái niệm tự sự thì cách hiểu đơn giản nhất đó là: nghệ thuật xếp đặt các chuỗi tình tiết hay nghệ thuật trình bày các sự biến trong mối liên hệ với thời gian Tiếp cận tiểu thuyết từ góc độ thời gian tự sự là một lối đi mới giúp chúng ta đào sâu tác phẩm từ nhiều khía cạnh

1.3 Tạ Duy Anh là tác giả thuộc trào lưu đổi mới tiểu thuyết Việt Nam

từ sau 1990 Ông bắt đầu viết văn từ những năm 1990 Nỗ lực đổi mới, cách

tân của nhà văn được ghi nhận bởi một loạt tiểu thuyết ấn tượng: Khúc dạo đầu(1991), Lão khổ (1992), Đi tìm nhân vật (2002), Thiên thầnsám hối (2004),Giã biệt bóngtối (2008)

Giã biệt bóng tối là cuốn tiểu thuyết gây nhiều sự chú ý trong giới phê

bình thời gian gần đây Nó đã tạo nên một cuộc tranh luận sôi nổi trên văn đàn với những ý kiến khen chê thậm chí trái chiều Tạ Duy Anh đã thực sự “làm mới”nghệ thuật tiểu thuyết trên một góc độ nhất định Ông đã đem đến cho bạn đọc Việt Nam một“tiểu thuyết” khá mới trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu chung về Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh sáng tác ở khá nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn Thời gian gần đây, nhà văn tập trung ngòi bút vào thể loại tiểu thuyết Ông liên tiếp đưa tới cho bạn đọc những tiểu thuyết mới mẻ về hình thức Sáng tác của ông thời gian gần đây đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình khoa học, có thể kể đến Nguyễn Thị Mai Loan (2004) với

Nông thôn trong sáng tác của Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Ninh với Thế giới nghệ thuật Tạ Duy Anh, Cảm thức về cái phi lí trong sáng tác của Tạ Duy Anh của Cao Tố Nga; Nguyễn Thị Hồng Giang (2005) với Tạ Duy Anh và việc làm mới nghệ thuật tiểu thuyết(luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, ĐHSP Hà Nội); Vũ Lê Lan Hương (2006), Thế giới nhân vật trong sáng tác của Tạ Duy Anh (luận văn Thạc sĩ, ĐHSP Hà Nội); Võ Thị Thanh Hà (2006) vớiNhân vật tiểu thuyết Tạ Duy Anh (luận văn Thạc sĩ, Đại học Vinh, Nghệ An); Nguyễn Thị Kim Lan (2006) cùng công trìnhNghệ thuật kết cấu trong một số tiểu thuyết huyền ảo triết luận của Tạ Duy Anh, Châu Diên, Hồ Anh Thái

(ĐHSPHà Nội); Nguyễn Tiến Hùng (2008) với Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh (luận văn Thạc sĩ, ĐHSP Hà Nội); Đào Thị Bích Thuỷ (2008) cùng Biểu tượng trong cấu trúc tiểu thuyết Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh(luận văn Thạc sĩ, ĐHSP Hà Nội);…

Các công trình nghiên cứu trên đây chủ yếu nghiên cứu về những bình diện như nhân vật, giọng điệu, ngôn ngữ trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh Tuy chưa đề cập trực tiếp tới vấn đề thời gian tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn nhưng những bài viết này chính là những gợi dẫn quan trọng để chúng tôi soi

chiếu tiểu thuyết Giã biệt bóng tối dưới góc độ thời gian tự sự

2.2 Tình hình nghiên cứu Giã biệt bóng tối

Giã biệt bóng tối vừa ra đời đã gây xôn xao dư luận, tạo ra nhiều sự

tranh cãi khen chê Nhưng dường như khen- chê của các nhà nghiên cứu đều

có cái lý riêng của họ

Ngoài 20 bản tham luận tham gia trong buổi tọa đàm về Giã biệt bóngtốicòn rất nhiều bài báo, bài viết cảm nhận của những độc giả, những nhà

nghiên cứu, phê bình, nêu những nhận xét, bình luận về cuốn tiểu thuyết này

Trong bài báo giới thiệu về Giã biệt bóng tốimang tựa đề “Bóng tốihãy biến đi” trên báo Thanh niên, tác giả Ngô Thị Kim Cúc cho rằng: “cuốn tiểu

thuyết vừa thật vừa không thật, không thật mà lại rất thật với không gian biến

ảo mà tác giả dành để thi thố khả năng sử dụng ngôn từ của một người viết tiểu thuyết” Tác giả bài báo nhấn mạnh tính luận đề của cuốn tiểu thuyết và

cho rằng: “Giã biệt bóng tối khẳng định thêm một cách dựng tiểu thuyết luận

đề của tác giả Tạ Duy Anh”

Với bài “Vài suy nghĩ về sự đổi mớicủa tiểu thuyết nhân đọcGiã biệtbóng tốicủa Tạ Duy Anh”, Hữu Đạt nhận định: “Đọc Giã biệt bóng tốicủa

Tạ Duy Anh ta thấy ông quả là đã gắng công tìm tòi, có thể nói là đến mức hì hục nhằm cố gắng thay đổi bộ mặt cấu trúc của tiểu thuyết truyền thống” và

kết quả của sự cố gắng đó phần nào đã góp công vào sự “Trở mình” của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Trên Vietvan vn có bài: “Giã biệt bóng tốivà cách kể của tiểu thuyếthôm nay” Bài báo cho rằng Giã biệt bóng tốiđã dựng lên hình tượng

thế giới bị lộn trái Tuy nhiên tác giả bài báo cũng chỉ ra vết gợn đáng tiếc của

cuốn tiểu thuyết Đó là sự lạm dụng cái huyền ảo trong tác phẩm này

Nhìn chung những tham luận, bài viết trên chưa đưa ra được cái nhìn

toàn diện về Giã biệt bóng tốinhưng đã phần nào phân tích, mổ xẻ, trình bày

về các phương diện thành công của cuốn tiểu thuyết hấp dẫn này Mặc dù có

những hạt sạn nhỏ nhưng có thể nói Giã biệt bóng tốilà một tiểu thuyết ghi

nhận thành công nhất định của nhà văn trong việc “làm mới” nghệ thuật viết tiểu thuyết so với truyền thống

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài đã chọn, người viết xác định nhiệm vụ của khóa luận là đi

sâu vào tìm hiểu vấn đề thời gian tự sự trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tốicủa

Tạ Duy Anh, từ đó thấy được lối đi riêng của tác giả trong lĩnh vực tiểu thuyết

và những đóng góp của ông vào sự đổi mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chúng tôi hi vọng qua việc tìm hiểu đề tài này sẽ học tập và tích lũy được những kinh nghiệm quý báu trong công việc nghiên cứu khoa học, giúp cho sự vững vàng trong nghề nghiệp của bản thân người viết sau này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những vấn đề khái quát về thời gian tự sự

- Tìm hiểu thời gian tự sự trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của một khóa luận tốt nghiệp và sự hạn chế của khả năng làm chủ tư liệu, chúng tôi không đi sâu tìm hiểu thời gian tự sự ở tất cả

các tiểu thuyết của Tạ Duy Anh mà chỉ giới hạn tìm hiểu vấn đề này trong

tiểu thuyết Giã biệt bóng tốicủa nhà văn

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này người viết khóa luận đã sử dụng chủ yếu những phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích đối tượng theo quan điểm hệ thống

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp so sánh

6 Đóng góp của khóa luận

Qua nghiên cứu, chúng tôi mong muốn đóng góp một phần nào đó trong

việc tiếp cận tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh nói riêng và tác phẩm tự sự nói chung trên tinh thần của Tự sự học ở góc độ thời gian tự sự

7 Bố cục khóa luận

Khóa luận bao gồm phần mở đầu, phần nội dung, phần kết luận và tài liệu tham khảo Riêng phần nội dung được trình bầy trong hai chương:

Chương 1: Khái quát về thời gian tự sự

Chương 2: Trình tự kể chuyện trong Giã biệt bóng tối

Chương 3: Tốc độ - nhịp điệu và tần suất kể chuyện trong Giã biệt

bóng tối

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT VỀ THỜI GIAN TỰ SỰ

1.1 Về khái quát thời gian tự sự

1.1.1 Khái luận về thời gian

Đối với triết học, thời gian là một phạm trù phức hợp, mỗi nhà triết học lại có một cách hiểu, cách luận giải riêng của mình về nó

Theo các nhà nghiên cứu, ở Phương Tây, ngay từ thời Hi Lạp cổ đại đã tồn tại hai khuynh hướng tư tưởng về sự vận động của thế giới nhìn từ phương diện thời gian: “Tất cả đổi thay” của Héraclite và “Tất cả bất biến” của Parménide Theo Héraclite, đặc tính của cuộc sống là sự lưu chuyển không ngừng: “Người ta không bao giờ tắm hai lần trên một dòng sông” Điều đó nằm trong định luật chung của vũ trụ gọi là “logos”, bao trùm và tác động lên trên tất cả mọi hiện tượng của thế giới Mọi thứ luôn luôn biến đổi, cái này đưa tới cái kia, vừa đối lập, mâu thuẫn với nhau lại vừa nảy sinh ra nhau giống như: sáng/tối, ngày /đêm Parménide thì lại quan niệm ngược lại, ông cho rằng sự có mặt là vĩnh viễn, những đổi thay chỉ là ở vẻ bên ngoài Cũng trong chiều hướng này, Platon chủ trương bên cạnh thế giới hiện tượng đổi thay còn có thế giới của Tư Tưởng, của Linh Hồn, một thế giới vĩnh cửu vượt khỏi thời gian, không chịu sự khống chế của quy luật thời gian Thời gian trở thành “Hình ảnh chuyển động của sự vĩnh cửu bất động” Aristote lại quan niệm thời gian cũng như sự chuyển động mang tính chất vĩnh cửu, vô thủy vô chung “Thời gian là thước đo của sự chuyển động giữa trước và sau, thời gian liên tục bởi vì thuộc vào sự liên tục” Chỉ có thời gian hiện tại mới là thời gian thực sự Theo trường phái Khắc Kỷ (stoiciens), thời gian không có thực chất, nhân “Mọi sự vật hiện hữu và chuyển động chính ở trong thời

gian” Thời gian nằm trong cuộc sống của thế giới, tức là của Tạo Hóa, bởi vì

vũ trụ chính là Thiên Nhiên, là Tạo Hóa Bởi vậy mà các nhà hiền triết của trường phái Khắc Kỷ tuân theo thời gian, chấp nhận thời gian, sống phù hợp với thời gian để hòa đồng với tạo hóa

Hegel thì lại cho rằng, thời gian có ba kích thước, cụ thể là:

1 Quá khứ, là sự hiện hữu như bị xóa bỏ, như không có mặt

2 Tương lai là sự không có mặt nhưng tất định có

3 Hiện tại là sự trở thành lập tức và là sự kết hợp của hai cái trên “Chỉ

có thời gian có lịch sử, tức là có sự hiện hữu của con người Con người ở trong thời gian và thời gian không có ngoài con người, do đó con người chính

là thời gian và thời gian chính là con người”

Thời gian là một nhân tố rất quan trọng trong nghệ thuật tự sự Ở một

số nước phương Đông, trong đó có Việt Nam, giới lí luận đồng thời quan tâm tới cả hai yếu tố: không gian và thời gian Nhưng ở phương Tây, họ quan tâm đặc biệt tới trục thời gian hơn là không gian Nhà tự sự học người Pháp Gérard Genette quan niệm: “Tôi có thể kể một câu chuyện mà không cần nói chính xác địa điểm nó xảy ra, hoặc nó xa cách bao năm so với địa điểm phát ngôn của tôi, nhưng dường như tôi không thể nào loại bỏ việc xác định thời gian trong tương quan với hành động kể chuyện của mình, bởi lẽ tôi cứ nhất thiết phải kể lại câu chuyện trong một thì nhất định về hiện tại, quá khứ hoặc tương lai” [8,tr.85]

Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 nhất là sau 1986 với sự đổi mới kĩ thuật viết, với những cách tân táo bạo trong nghệ thuật tự sự đã phá vỡ (nhưng không cắt lìa) cấu trúc thời gian truyền thống, góp phần tạo nên những sắc thái độc đáo của thời gian trong tiểu thuyết đương đại

1.1.2 Các loại thời gian trong tự sự

Tự sự học coi một câu chuyện được kể lại như là việc đã xảy ra.Từ đó

hiện khi kể lại Mối liên hệ ấy được tìm thấy trong các cặp phạm trù: Câu chuyện và truyện kể, thời gian câu chuyện được kể và thời gian truyện kể

Theo E Benveniste, thời gian của truyện bao gồm “thời gian của cái được kể - thời gian quy chiếu - và thời gian kể, thực hiện hành động kể truyện

- thời gian phát ngôn” [15, tr.109]

Chiristan Metz lại viết: “Truyện là một chuỗi thời gian hai lần thời gian có thời gian của cái được kể và thời gian của truyện (thời gian của cái được biểu đạt và thời gian của cái biểu đạt) một trong những chức năng của truyện là đổ khuôn (monayer) thành một thời gian trong một thời gian khác (Dẫn theo G Genette – Figures - tập III, tr.77)” [15,tr.109]

Thời gian được coi như một nhân tố cấu trúc nghệ thuật của truyện G Genette đã phân chia thành ba loại: thời gian của truyện, thời gian của chuyện

và thời gian phát ngôn (kể truyện)

Về thời gian của chuyện, nó được coi như là “sự diễn tiến của các sự kiện trong tính kế tiếp hay đồng thời, nghiêm ngặt như là chúng đã được hoàn thành, xét về mặt chiếu vật, là trật tự niên biểu của các sự kiện hình thành nên truyện” [12,tr.18] Thời gian của câu chuyện không phải lúc nào cũng trùng với thời gian của truyện kể

Thời gian của truyện tức là thời gian của sự kiện, của nhân vật đã được sắp xếp lại, phân bố lại theo chủ quan của người kể Thời gian của truyện thể hiện tài năng của người viết trong việc xử lí thời gian, thể hiện khả năng nhìn nhận và phản ánh cuộc đời của họ Thời gian của truyện có khi trùng với thời gian của câu chuyện, có khi không Đó là khi trật tự thời gian trong truyện bị xáo trộn, không theo trật tự thời gian niên biểu của các sự kiện, nhân vật, sự việc xảy ra sau đưa lên trước, sự việc xảy ra ở quá khứ lại đưa về sau, quá khứ, hiện tại, tương lai không theo trình tự tuyến tính

Thời gian kể truyện (thời gian phát ngôn): thời gian kể và thời gian của

cũng nhận ra Thời gian kể là “thời gian đã được định lượng rõ ràng và đó là thời gian hình tuyến của ngôn từ” [15,tr.113] Lấy cái hình tuyến của lời kể để diễn đạt cái phi tuyến của không gian, nhân vật là một nét đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại Nếu thời gian của câu chuyện được đo bằng thước đo thực tế tức là giây, phút, ngày, tháng, năm thì thời gian kể lại được “đo bằng những thước đo để tính khoảng cách từ lúc nhà văn kể câu chuyện đến lúc nó chấm dứt, hoặc từ lúc câu chuyện xảy ra đến lúc nhà văn kể lại nó” [8,tr.88]

Giữa thời gian của chuyện và thời gian của truyện có một độ chênh lớn Đồng thời lại có một độ chênh khác giữa thời gian của truyện và thời gian kể (thời gian phát ngôn) nhưng độ chênh này thường rất ít, khó nhận thấy Nó chỉ lộ ra ở một vài tác phẩm tiêu biểu Trong phần lớn các truyện (bao gồm cả tiểu thuyết) thì thời gian của truyện và thời gian kể (thời gian phát ngôn) xoắn kép với nhau, không thể bóc tách ra được Vì thế mà người ta thường gộp chung thời gian tự sự và thời gian phát ngôn vào thời gian của truyện Những đổi mới trong việc xử lí thời gian của truyện có khả năng lớn trong việc hiện đại hóa các sự kiện Thời gian thực sự có tính nghệ thuật là thời gian tự sự và thời gian phát ngôn

1.1.3 Khái niệm thời gian tự sự

Nếu thời gian của nhân vật, của các sự kiện trong tác phẩm là đối tượng

quan tâm của bộ môn Thi pháp học thì đối tượng quan tâm của bộ môn Tự sự học lại là thời gian của truyện, thời gian kể Họ phân biệt thời gian cốt truyện

(thời gian được trần thuật) và thời gian truyện kể (thời gian trần thuật, thời gian tự sự) vốn gắn liền với người kể chuyện Giữa hai loại thời gian này có mối tương quan với nhau và “mối tương quan giữa thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật đã được các nhà hình thức Nga và Vưgôtxki phát hiện từ lâu G Genette có công lập ra công thức để phân tích như là một phép tu từ của trần thuật” [24, tr.94] G Genette đã tìm ra “độ lệch văn bản thông qua mối liên hệ của hai lớp thời gian này”

Dưới quan niệm tự sự học, G Genette đã đưa ra định nghĩa về thời gian như sau: “thời gian nghệ thuật là một chuỗi thời gian kép, có thời gian của cái được kể lại và thời gian của truyện, tức là thời gian của cái được biểu đạt và thời gian của cái biểu đạt” Không phải thời gian nào xuất hiện trong truyện cũng là thời gian nghệ thuật Đi vào khám phá thời gian nghệ thuật của một tác phẩm tức là đi vào tìm hiểu cả thời gian được trần thuật và thời gian trần

thuật (thời gian tự sự) và Tự sự học quan tâm chủ yếu đến thời gian tự sự-

nghệ thuật xử lí thời gian của nhà văn

Thời gian tự sự (narrativetime), còn được gọi là “thời gian giả” (pseudo- temporal) theo cách nói của G Genette, để phân biệt với thời gian của bản thân câu chuyện hoặc sự kiện được trần thuật chính là thời gian của truyện kể Đó là “thời gian của trật tự các sự kiện đã được phân bố lại trong truyện do sắp xếp chủ quan của người kể chuyện” [12,tr.33] Thời gian tự sự không tuân theo quy luật của thời gian vật lí thông thường mà đã được tái tạo lại bởi chủ quan của người kể chuyện Người kể chuyện bao giờ cũng sử dụng thời gian như một phương tiện đặc thù làm bối cảnh để kể chuyện, thoát ra ngoài thời gian quy ước Trình tự trần thuật sẽ bị đảo lộn bằng cách thuật lại những việc đã qua hay chưa đến Các thủ pháp rút gọn, tỉnh lược, kéo dài, ngừng nghỉ, lặp lại cũng thường được người kể chuyện sử dụng để tổ chức thời gian của trật tự các sự kiện sao cho đạt hiệu quả nghệ thuật cao nhất

Giữa thời gian tự sự và thời gian của bản thân câu chuyện có mối quan

hệ với nhau Nói cách khác đó là mối quan hệ giữa thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật Mối quan hệ này được tác giả Trần Đình Sử xem xét qua

ba tương quan, cụ thể là:

1 Tương quan điểm mở đầu - kết thúc của thời gian trần thuật (thời gian tự sự, thời gian của truyện) với điểm mở đầu - kết thúc của thời gian sự kiện (thời gian được trần thuật, thời gian của cái được kể) Điểm mở đầu- kết

thúc của hai loại thời gian này có thể trùng nhau hoặc không trùng nhau

2 Tương quan sự kiện trong thời gian trần thuật Các sự kiện trong thời gian trần thuật có thể được thuật lại không giống nhau Có khi sự kiện được

kể liên tục, theo trình tự của sự kiện đời sống, có khi lại được kể không theo trình tự trước sau Các sự kiện có thể gối đầu nhau Có những sự kiện bị tỉnh lược hay kéo dài Tất cả sẽ tạo nên độ chênh giữa hai loại thời gian này

3 Tương quan thời gian trần thuật và thời gian nhân vật Thời gian trần thuật (thời gian tự sự) còn được xem xét trong quá trình tự ý thức hay hồi ức của nhân vật Kí ức của nhân vật được sử dụng như một phương tiện để thuật lại những sự kiện đã thuộc về “hoài niệm”, về quá khứ

Sự khác nhau giữa thời gian của cái được biểu đạt và thời gian của cái biểu đạt được G Genette cụ thể hóa ở các cấp độ khác nhau của thời gian tự sự

1.2 Các cấp độ của thời gian tự sự

“Thời gian thật sự có tính nghệ thuật, đó là thời gian của hành động kể chuyện và thời gian của văn bản” [8,tr.88] hay đó chính là thời gian tự sự Tiếp cận, khám phá thời gian tự sự của một tác phẩm cần phải có một mô hình, một phác đồ chỉ dẫn Nhà tự sự học người Pháp G Genette đã đề xuất lí thuyết thời gian tự sự.Thời gian tự sự - hay còn được gọi là thời gian giả, được xây dựng trên mối quan hệ giữa thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật Theo G Genette có ba cấp độ làm nên mối quan hệ đó, đó là: trình

tự kể chuyện, tốc độ - nhịp điệu kể, tần suất kể chuyện

1.2.1 Trình tự kể chuyện

Trình tự kể (order), theo G Genette là nghiên cứu mối quan hệ giữa trình tự thời gian tiếp nối các sự kiện trong câu chuyện với trình tự thời gian giả được sắp xếp trong trần thuật Nghĩa là trình tự kể chuyện xác định mối quan hệ tiếp nối của các sự kiện trong câu chuyện với cái cách mà chúng được sắp xếp trong truyện (sự sắp xếp thời gian giả) Trong tự sự cổ trung đại,

thường thì trình tự thời gian tiếp nối các sự kiện và trình tự thời gian giả được sắp xếp trong trần thuật là thống nhất, trùng khít với nhau; trần thuật trong văn bản theo thời gian hình tuyến, việc xảy ra trước kể trước, việc xảy ra sau

kể sau, không có sự sai trật tự niên biểu Nhưng về sau, trình tự biên niên của các sự kiện trong câu chuyện thường bị xáo tung Trình tự của cái được kể được ngắt ra bằng một số cách khác nhau

Thời sai (anachrony) là thuật ngữ mà G Genette sử dụng để chỉ ra tất cả những kiểu lệch pha, các độ chênh giữa trình tự thời gian của chuyện và thời gian của truyện Đảo thuật và dự thuật là hai biểu hiện cơ bản của thời sai

Đảo thuật (analepse) là “thuật lại những sự việc đã qua” [20,tr.496],

nghĩa là kể lại các sự kiện đã diễn ra trước hiện thời “bây giờ” của câu chuyện đang được kể

G Genette chia đảo thuật ra thành các loại: đảo thuật bên ngoài, đảo thuật bên trong và đảo thuật hỗn hợp

- Đảo thuật bên ngoài (external analepse) là ngoái về phía sau, trước điểm bắt đầu của truyện và cũng kết thúc trước đó Đảo thuật bên ngoài không can thiệp vào khung thời gian của câu chuyện

- Đảo thuật bên trong (internal analepse) là “kể lại những sự việc có giao thoa về thời gian ở đầu sự việc đang trần thuật” [20,tr.496] Đảo thuật bên trong có phạm vi nằm trong khung thời gian của câu chuyện G Genette

đã phân biệt hai loại đảo thuật bên trong thường gặp là: đảo thuật bổ sung và đảo thuật tuần hoàn

+ Đảo thuật bổ sung (completing analepse) hay còn gọi là “quay

ngược” (return) bao gồm những đoạn hồi tưởng lấp đầy một khoảng trống trước đó trong truyện kể, những khoảng trống này có thể là những tỉnh lược đơn thuần, song cũng có thể được tạo ra bởi sự cố ý che giấu hoặc né tránh

G Genette gọi những khoảng trống “cố ý” này là paralipse- tức là biện pháp

“giả vờ” quên để nhấn mạnh hay tránh nói đến một cách có chủ tâm

+ Đảo thuật tuần hoàn (repeating analepse), còn gọi là “gợi nhắc” (recall), nhằm vào việc phục hồi toàn bộ “những gì có trước” của truyện kể

Nó làm sống lại một câu chuyện dài xảy ra trong quá khứ và cũng là nội dung

- sự kiện của truyện kể

- Đảo thuật hỗn hợp (mixed analepse) nghĩa là “bao gồm một đảo thuật bên ngoài được nối dài để gắn kết và xuyên qua điểm bắt đầu của câu chuyện” Nói khác đi, loại đảo thuật này lui về phía sau tới một điểm sớm hơn điểm bắt đầu của câu chuyện và phạm vi của nó tiến đến một điểm muôn hơn điểm kết thúc của câu chuyện

Dự thuật (prolepse) là kể lại những sự việc chưa đến, sự kiện sẽ diễn ra

sau Cũng giống như đảo thuật, dự thuật cũng bao gồm: Dự thuật bên ngoài,

dự thuật bên trong và dự thuật hỗn hợp

- Dự thuật bên ngoài vươn ra ngoài giới hạn phạm vi của câu chuyện, gắn với những tình tiết xẩy ra sau điểm kết thúc của câu chuyện và cũng không can thiệp vào khung thời gian của câu chuyện

- Dự thuật bên trong “Kể trước những sự việc có giao thoa về thời gian

ở cuối sự việc đang trần thuật” [20,tr.496] Dự thuật bên trong cũng bao gồm: Dự thuật bổ sung và dự thuật tuần hoàn

+ Dự thuật bổ sung (completing prolopse): Lấp đầy về phía trước một

khoảng trống thời gian sẽ xuất hiện sau đó

+ Dự thuật tuần hoàn(repeating prolopse):là những lời báo trước cho

sự kiện sẽ được kể vào thời điểm thích hợp của truyện

Genette còn đưa ra khái niệm “achrony”, nhiều người dịch là dự thuật hồi tưởng và định nghĩa nó là “Một đảo thuật dự báo” hay “Một dự thuật có

tính hồi tưởng”, nghĩa là “Nó xảy ra muộn hơn khi chúng ta đã nhìn thấy nó” hoặc “Nó đã xảy ra và chúng ta sẽ nhìn thấy nó sau”

Dự thuật trong văn học, nhất là văn học cổ điểm hay xuất hiện dưới hình thức “điềm báo” hoặc “báo mộng”

Dù là đảo thuật hay dự thuật cũng đều có hai loại: Đồng sự và dị sự Loại trước là kể lại hoặc kể trước những sự việc liên đới Loại sau thì ngược lại, tức là kể lại hoặc kể trước những sự việc không liên đới

Thời sai còn bao gồm tầm thời sai và phạm vi “Thời điểm của cốt truyện mà ở đó truyện kể được ngắt ra để kể chuyện, G.Genette gọi là tầm thời sai là khoảng cách thời gian từ chuyện đến truyện kể Nó cũng có thể bao phủ nên khoảng thời gian cốt truyệt dài hay ngắn hơn, Genette gọi là biên độ (amplytude) của nó” [15,tr.116]

Thời sai cũng bao gồm khoảng thời gian (duration) của câu chuyện, đó

là sự kiện đã diễn ra bao nhiêu lâu, hoặc nó sẽ kéo dài trong bao nhiêu lâu

Như vậy, để khám phá, phân tích được thời gian tự sự của một tác phẩm tự sự trước hết phải khảo sát được trình tự kể hay chính xác hơn là tìm

ra được ý nghĩa của thời sai “Công việc có tính chất phân tích nghệ thuật thực sự, đó không phải tách rời việc phân tích thời gian sự kiện và thời gian trần thuật mà là đi tìm mối liên hệ giữa hai cái đó để phát hiện ra những độ lệch giữa chúng” [8,tr.89]

Khoảng cách giữa thời gian tự sự và thời gian câu chuyện G.Genette gọi bằng thuật ngữ “phi đẳng thời” (anisochronie) Khoảng cách này không đồng đều giữa các đoạn tình tiết của câu chuyện với nhau Thời gian có khi

gia tốc, có khi giảm tốc so với thời gian của câu chuyện Gia tốc ở những chỗ tỉnh lược, lược thuật, giảm tốc ở những chỗ ngừng nghỉ, “đặc tả”, miêu tả tỉ

mỉ người và cảnh Lại có những chỗ không gia giảm gì cả, thời gian câu chuyện và thời gian trần thuật là bằng nhau, chẳng hạn như những đoạn thuật lại đối thoại giữa các nhân vật với nhau

Ông phân biệt bốn vận động tự sự cơ bản, đó là: lược thuật, tỉnh lược, ngừng nghỉ, hoạt cảnh

- Lược thuật là thuật lại trong một vài đoạn hay một vài trang sự tồn tại của những quãng thời gian tương đối dài mà không có những chi tiết của hành động hoặc lời nói Nói cách khác, lược thuật nghĩa là trần thuật rất khái quát

- Tỉnh lược là kể rất ít hay không kể một vài phần của câu chuyện

- Ngừng nghỉ là những đoạn miêu tả dài của người kể mà trong đó không có hành động nào xảy ra Chức năng quan trọng của ngừng nghỉ là tạo đường viền không khí cho truyện hoặc tạo phông nền cho các hoạt cảnh

- Hoạt cảnh là những giai đoạn sinh động của hành động, xảy ra đồng thời với những thời khắc sôi nổi nhất của câu chuyện Trong tiểu thuyết, hoạt cảnh chủ yếu là đối thoại, nó chiếm tỉ lệ tương đối lớn so với các vận động tự

sự khác Sử dụng các hoạt cảnh sẽ đưa câu chuyện tiến gần tới đời thường, với những gì rất chân thật “đang diễn tiến” trong cuộc sống

Từ sự khảo sát những chỗ nhanh hay chậm, hoặc không nhanh không chậm cho thấy rõ nhịp điệu tự sự trong văn bản

thống những quan hệ về tần suất thành hai kiểu chính: “sự kiện được nhắc lại hoặc không” và “lời trần thuật được nhắc lại hoặc không”

Tần suất kể chuyện có ba loại:

- Tự sự đơn nhất (rescit singulier) là “sự việc xảy ra một hay bao nhiêu lần thì trần thuật lại bấy nhiêu lần” [20,tr.497] Gọi là trần thuật đơn nhất là vì lời kể và sự kiện được kể là tương đương với nhau Trong tự sự đơn nhất lại

có hai dạng:

+ Kể lại một lần điều xảy ra một lần Dạng này thường thấy trong các diễn ngôn hội thoại, trong truyện ngắn

+ Kể lại n lần điều xảy ra n lần [15,tr.117]

Hai dạng này thoáng nhìn thì có vẻ giống nhau Bởi ở dạng sau khi ta thay n = 1 thì không khác gì dạng trước Song, điều lí thú ở đây là ở chỗ “sự việc có thể giống nhau nhưng mỗi lần kể là mỗi lần khác”

- Tự sự trùng lặp (rescit répétitif) là “sự việc chỉ xảy ra một lần, nhưng được trần thuật rất nhiều lần” [20,tr.497] Đây là sự trùng lặp trong lời kể, thường xuất hiện ở những lời nói của các nhân vật có trạng thái không bình thường Theo Genette thì kiểu trần thuật này dường như chỉ có trong giả định

Nó nhấn mạnh vào một sự ám ảnh nào đó, hoặc thể hiện một thái độ, một hành vi vô lí

- Tự sự mang tính tổng hợp (récit itératif) là “trần thuật một lần sự việc xảy ra rất nhiều lần” [20,tr.497] Loại tự sự này có thể được xem xét bởi các yếu tố: khoảng thời gian mà sự kiện xuất hiện, nhịp độ lặp lại của sự kiện và quãng thời gian được mở rộng ra bởi sự thuật lại sự kiện

Tần suất chính là “cách tính thời gian kể theo tần số xuất hiện trong mối tương quan giữa lời kể và cốt truyện” [15, tr.140]

Tần suất kể truyện chính là một phương diện cơ bản của thời gian tự

sự, tuy nhiên nó ít được các nhà lí luận phê bình chú ý tới

Ba cấp độ kể trên là những phương diện cơ bản nhất và cũng gần như hoàn thiện nhất về thời gian tự sự Khảo sát thời gian trong một tác phẩm tự

sự dựa trên lí thuyết thời gian tự sự mà G.Genette đã đề xuất sẽ giúp ta nắm bắt được những chuyển vận phức hợp, bóc tách được các lớp thời gian, luận giải được quan niệm thời gian, phương cách tự sự, tư tưởng của tác giả Genette đã có công lớn trong việc lập ra “công thức” thời gian tự sự để khám phá tác phẩm

CHƯƠNG 2 TRÌNH TỰ KỂ TRONG GIÃ BIỆT BÓNG TỐI

2.1 Trình tự kể ở cấp độ mạch truyện

Được xây dựng trên kết cấu phân mảnh, Giã biệt bóng tốilà sự kết hợp

của chuỗi các câu chuyện nhỏ xoay quanh chỉnh thể lớn Mỗi mảnh ghép là một câu chuyện kể về các nhân vật, tuy nhiên nó lại xoay quanh cuộc đời quá khứ của thằng bé Thượng và những cái chết bí ẩn liên quan đến nó Theo

chúng tôi Giã biệt bóng tối là sự xâu chuỗi của nhiều mảnh ghép(bloc truyện)

gắn với những sự kiện chính như sau

Lời người dẫn chuyện

- Những cái chết bí hiểm xảy ra trong làng (a)

Các giả thiết được đưa ra xung quanh những cái chết kì lạ.(b) Những cái chết có phần do bàn tay của ma quỷ (c)

Quá khứ hạnh phúc và hiện tại lang thang của thằng bé với những cạm bẫy chờ đón.(d)

- Thằng bé nhớ lại trước khi đến ngôi miếu hoang, bị rơi vào đám dắt gái cho người nước ngoài, làm bưng bê ở một quán bia Sau đó bị đuổi và gặp ả cave tốt bụng.(e)

- Cái chết bí ẩn của cô giáo

Giữa năm 2000 ngày đầu tháng

Nhân vật phụ chuyển sang xƣng

tôi mà không giải thích rõ lí do

Nhân vật vụ thứ hai nhà thiết kế

Lời tác giả chen ngang và bị

Sự ứng nghiệm của lời nguyền với những chái chết.(i)

- Cách làm giàu của nhân vật xƣng tớ.(k)

- ả cave nhờ tìm thằng bé ả gặp trên vỉa hè.(l)

- Làng Thổ ô nổi tiếng nhờ những cái chết.(m)

ả cave bị bắt và áp tải lên trại phục hồi nhân phẩm.(p)

Ƣớc vọng từ quá khứ và nguyên

Loạn khẩu

Lời kết hay là sự trở lại bất đắc

dĩ của người dẫn truyện

nhân của hiện tại cuộc đời ả cave

Hình ảnh thánh thiện của ả cave qua lời kể của gã Bính trong tâm trí Thượng.(q)

Sự tự sụp đổ của ngôi miếu hoang(s)

Như vậy, từ bảng thống kê trên, có thể nhận thấy,Giã biệt bóng tối

được kết hợp bởi 18 mảnh ghép ứng với 18 bloc truyện gắn với năm mạch truyện lớn: cuộc đời lang thang, phiêu bạt của thằng bé mồ côi tên Thượng, những kẻ xấu số, câu chuyện làng Thổ Ô xoay quanh những cái chết, chuyện

về gã đào mỏ tên Bính, cuối cùng là mạch truyện về ả cave Mỗi câu chuyện gắn với một dòng thời gian khác nhau và cùng vận động

Trong Giã biệt bóng tối, Tạ Duy Anh vừa kể chuyện theo trật tự niên

biểu, vừa phi tuyến tính hóa trình tự kể, có sự đan xen của dự thuật, đảo thuật, thời gian được đồng hiện ở các không gian khác nhau

2.1.1 Trình tự kể biên niên

Trình tự kể biên niên không xuất hiện trong toàn bộ các mạch truyện

mà chúng xuất hiện ở một số mạch truyện nhất định: cuộc đời lang bạt của thằng bé mồ côi tên Thượng, những cái chết kì lạ ở làng Thổ Ô và câu chuyện

về gã đào mỏ tên Bính

Mạch truyện về tuổi thơ lang bạt của thằng bé Thượng gồm ba bloc(d),(e),(h)

và được kể theo trật tự biên niên Truyện bắt đầu bằng sự kiện năm cậu bé mười hai tuổi tới bị dọa biết mất khỏi thành phố Trong thời gian này các biến

cố liên tiếp xảy ra Sinh ra trong sự nguyền rủa của dân làng bởi không biết cha mình là ai, lại sớm mồ côi mẹ, Thượng theo bà ngoại tha phương cầu thực Để

tồn tại “Bà đã làm trăm thứ nghề trong đó chủ yếu là nghề quét thóc vãi” [1,tr.111] và “lạy giời” hóa ra đó lại là nghề bà có thể mang lại cho Thượng cuộc sống đủ đầy thậm chí là sung túc nữa Thời gian cứ thế trôi đi cho tới năm nó mười hai tuổi Ngày bà trút hơi thở cuối cùng cũng là ngày nó “trở thành đứa trẻ vô gia cư” [1,tr.111] Đầu tiên nó theo những đứa trẻ đánh giày lang thang, len lỏi khắp các ngõ ngách quán xá để kiếm sống Nghiệp đánh giày sẽ theo thằng bé đến hết đời nếu không xảy ra cuộc gặp gỡ định mệnh giữa nó và bà lớn Trước lời dọa nạt độc địa của người đàn bà nham hiểm, Thượng ngoan ngoãn làm theo vì sợ nhiều hơn vì thích Hàng ngày nó đưa các lá thư tới những địa chỉ khác nhau Số tiền kiếm được nhiều lên và thằng

bé bắt đầu mơ về tương lai với kế hoạch lớn: “Tôi dự định sẽ dùng số tiền ấy tìm về quê mà có người hứa sẽ mách cho tôi” Thế nhưng giấc mơ chưa kịp thành hiện thực thì Thượng phát hiện ra nó “Tiếp tay cho tội phạm Mà là tội phạm buôn bán vận chuyển hêrôin” Thằng bé bị mất toàn bộ tiền công và đuổi biến mất khỏi thành phố Thoát khỏi trùm buôn ma túy, ngay lập tức Thượng rơi vào tay “đám dắt gái cho người nước ngoài” [1,tr.118] Tại đây nó chứng kiến hành động hết sức kì quặc của ông Tây đồng tính và hơn thế, nó phải chịu đựng sự sỉ vả tục tĩu của mụ chủ nhà chứa “Qua một gã đàn ông làm nghề bảo kê kiêm cò mồi” [1,tr.121], nó tìm được công việc bưng bê trong một quán bia Một lần, bưng khay bia khệ nệ trên tay, Thượng đã gây ra tai họa khi làm “Cả khay bia lộn nhào xuống đất còn tôi thì chúi vào một bà quyền quí ăn mặc rất cầu kì” “chiếc váy màu trắng của bà in cả mười đầu ngón tay tôi, đúng ở cái chỗ rất bất tiện cho những người muốn chia sẻ”[1,tr.124] Buổi tối hôm đó thằng bé được thông báo ngày mai không phải

đi làm Bước ra khỏi quán bia nó không biết làm gì hơn ngoài việc mua một ổ bánh mì rồi lại hòa vào dòng người tấp nập Vừa quyết định ngủ lại trên vỉa

hè, nó lại bị một ả gái làm tiền xua đuổi “Biến đi mày ? Phải để cho tao tí đất

làm ăn chứ mày ?” Mất khách nhưng chị ta không hề tức giận mà còn tỏ ra thương xót Thượng: “Đã có tiền ăn sáng chưa Giữ cho cẩn thận, trộm cắp, cướp giật nhiều như rươi ấy khốn khổ thân mày” [1,tr.131] Tỉnh dậy sau một đêm mộng mị, từ góc phố bên kia đường nó nhận ra người phụ nữ đêm qua quay lại tìm nó “Chị có vẻ rất hốt hoảng lia mắt ra bốn phía xung quanh” [1,tr.132] Nhưng vào giây phút quyết định ấy nó lại đổi ý Đứng chết lặng nhìn người đàn bà tìm mình gặp tai họa, Thượng tràn ngập lòng ân hận Không lâu sau đó, nó bị giam trong ngôi nhà kín cổng cao tường Ở đây, Thượng bị dùng làm trò tiêu khiển cho các công tử chán đời Chúng dùng thuốc gây nghiện ma quái và sự sợ hãi của thằng bé để tạo ra những cơn khoái chá “Thế là những con dao chĩa cả về phía tôi rồi cắt vào không khí những đường sáng trắng phụ họa với động tác múa may đó những tiếng hú hét man

rợ được cất lên [1,tr.156] Hoảng sợ và tuyệt vọng nhưng khi nghĩ tới bà ngoại, Thượng lại có đủ can đảm để tìm cách tự giải thoát cho mình Vào đêm trời nổi cơn giông bão, “Trong khi các gã con trai đang mải mê ăn uống thì tôi lao vụt ra ngoài, dùng toàn thân đùn những viên gạch long chân ra, rồi chui sang phía bên kia bức tường” Cuộc tẩu thoát đưa Thượng thoát khỏi ngôi nhà

ma quái

Qua mạch truyện về thằng bé mồ côi tên Thượng, Tạ Duy Anh đã bao quát xã hội đương đại đầy rẫy cạm bẫy thông qua số phận của một đứa trẻ mồ côi Nhà văn tái hiện những mảng tối, những góc khuất của cuộc đời Đầu tiên

là cùm buôn ma túy núp dưới bóng bà lớn sang trọng, quyền uy lợi dụng trẻ

em làm điều phi pháp Mụ Tú Bà “dắt gái cho người nước ngoài biến trẻ em thành nô lệ tình dục kiếm những đồng tiền nhơ bẩn Lão chủ quán bia nanh nọc với triết lý sống hèn hạ không còn nhân tính Bà lớn giàu sang ngồi cạnh các ông lớn giàu sang khoác lên mình nhung lụa cao sang song bản chất là những kẻ tham lam, đốn mạt Đỉnh điểm là những cậu ấm “không còn gì để

chán” Chúng như những con thiêu thân lao vào trò tiêu khiển man rợ- những

kẻ ấy sống một đời đã chết Dường như trong mọi ngõ ngách của hiện thực ta không tìm thấy “tình người” Xã hội dung chứa trong nó sự độc ác, tàn nhẫn

và hèn hạ Thế giới con người “thật”- “giả”; “giả”- “thật” lẫn lộn khó phân biệt nổi Đạo đức không tồn tại ở giới trí thức- thượng lưu mà nó ẩn chứa trong một ả cave mang “cuộc đời rách nát” bị đọa đày dưới đáy xã hội

Không phải ngẫu nhiên chúng tôi khẳng định mạch truyện được kể theo trật tự biên niên mà chúng tôi dựa vào các dấu hiệu cụ thể trong tác phẩm.Có thể nhận thấy dòng thời gian biên niên được tính bằng thời gian sự kiện: “Thế

là tôi sợ hãi bỏ đi ngay sau lời đe dọa chọc mù mắt của gã đàn ông” [1,tr.118],

“ trước khi được bưng bê tôi phải trải qua một lớp đào tạo nghề” [1, tr.121]

“Phải khi bị ai đó đá vào chân tôi mới biết đêm qua mình ngủ trên vỉa hè [133],

“Tỉnh dậy tôi thấy mình nằm trong căn phòng lúc trước” [1,tr.157] Dòng thời gian niên biểu còn được tính bằng thời điểm của một ngày: buổi sáng, buổi tối, khuya khoắt “Buổi sáng tôi đến trường- lang thang tới đâu bà tôi cũng tìm cách cho tôi học dự tính ở trường sở tại” [1,tr.110] “Buổi tối tôi rúc vào nách bà và thiếp đi trong những câu chuyện cổ tích luôn luôn dang dở” [1,tr.111] Cũng có khi, thời gian được tính theo mùa: “Ngay cả khi chưa đến mùa gặt bà cũng không rời chiếc chổi” [1,tr.110] Mặt khác, trật tự thời gian tuyến tính còn được biểu hiện ở hệ thống từ chỉ thứ tự: đầu tiên, hôm ấy, lần

ấy, lần này, trước khi

Ở mạch truyện những kẻ xấu số, bloc (i), “Sự ứng nghiệm của lời nguyền với những cái chết” giữ vị trí trung tâm và được kể theo trật tự tuyến tính Thời gian câu chuyện kéo dài hai tháng, bắt đầu từ “Buổi sáng ấy, khi dân làng Thổ Ô thức dậy thì nó đã ngủ qua một đêm trong ngôi miếu thành hoàng” [1,tr.163] đến “Lão già ngửa cổ cười sằng sặc” “Để xem” [1,tr.213]

Sau một đêm mộng mị trong ngôi miếu thành hoàng, Thượng không hề

biết rằng nó đã được lão già truyền cho một sức mạnh khủng khiếp vào những lời nguyền của nó Việc đầu tiên nólàm là vào làng tìm một công việc để kiếm sống Mới đầu nó đẩy xe bò và trông những thùng phân bắc cho lão Tung ngoài chợ Một hôm, vì gian lận bị khách hàng phát hiện, trên đường về lão chửi bới thằng bé một cách thậm tệ và trừ nửa tiền công của nó Thượng lặng

lẽ chịu đựng nhưng đến khi “bị lão Tung hất phân vào người thì nó thầm rủa

“lão là đồ độc ác” [1,tr.167] “Hôm sau nó vào làng chờ có người mướn thì thấy người ta mua hương khói đi viếng đám ma” [1,tr.167] Chưa biết chuyện

gì xảy ra thì Thượng bị gã “San chó” say rượu dọa nạt rồi lôi về nhà hắn.Với bản tính du côn cùng cơn ma men hừng hực, “San chó” lôi thằng bé ra làm trò tiêu khiển “Nó đấy Tôi bắt được nó đem về làm con chó cho mình sai bảo đấy Đúng rồi, cún, mày sủa đi cho bà lớn nghe nào Ngoan nào Rồi thì đâu

có đó, thịt chó có lá mơ,cầy tơ có rượu lậu Mình bảo nó ăn cứt nó cũng phải

ăn Nào, êu, êu ” Trong cơn ấm ức cực độ, Thượng thầm nghĩ “Đồ khốn nạn” Một lúc sau, San chết trên bụng vợ Sau cái chết của lão Tung và thằng San độ nửa tháng, một hôm vào lúc chập tối, lão Thìn- phụ trách an ninh làng tìm đến và yêu cầu nó phải dọn đi ngay trong đêm:“mấy hôm tới bọn ta có cuộc mật phục những kẻ hút trích ma túy,cháu tạm lánh đi chỗ khác một thời gian nhé” [1,tr.174] Lang thang suốt đêm chờ trời sáng, nó bất ngờ phát hiện ông phụ trách an ninh làng tốt bụng tối qua đã đuổi nó đi để biến ngôi miếu hoang trở thành nơi hành lạc Ngồi thừ ra trong khi bụng sôi òng ọc, nó rủa thầm “Đồ khốn nạn, lừa cả trẻ con” Đúng lúc ấy ông Thìn ngã sấp mặt, chết phòi óc Trong làng thằng Thượng thường tránh mụ Hường béo Theo lời kể lại, mụ Hường từng làm nghề trộm vặt và vào tù ra tội Một lần vào làng lượm

ve chai, nó bị mụ nhục mạ, chửi bới một cách thậm tệ Giữa dòng nước mắt uất hận đến nghẹn ngào “Trong ý nghĩ của nó bật lên một câu nguyền rủa sao

kẻ độc ác ấy không chết đi cho người khác nhờ” [1,tr.186] Ngay sau đó, mụ Hường béo chết trong tư thế ngồi Sau khi lão Phụng chết, Thượng cảm thấy

“Từ nay trút được một gánh nặng quá lớn” [1,tr.187] bởi hầu như không ngày nào nó thoát khỏi những lời châm chọc đểu giả của lão “Có lần lão còn bảo lão “chơi” mẹ nó từ khi nó chưa đẻ” [1,tr.188] “Sau mấy lần chạm mặt nhau gần đây trong thâm tâm nó mong cho lão Phụng chết tan thây” [1,tr.188] Kết quả là lão Phụng chết không toàn thây dưới giếng, người nát như băm Số tiền Thượng dành dụm được ngày một nhiều Hàng ngày, sau khi nhập thêm những đồng tiền kiếm được, nó lại moi cả gói tiền lên, giở ra đếm Những việc làm tưởng chừng rất bí mật của nó bị lọt vào mắt lão “Định mắm” trong lần lão ra ngôi miếu hoang lấy trộm phiến đá xanh Ngay lập tức trong đầu lão xuất hiện ý nghĩ : “ trở về tao sẽ cho đặt ngay một bộ sập chân quỳ mà tao thèm lắm nhưng không có tiền [1,tr.192] Mất tiền, thằng Thượng khóc cạn nước mắt, có lẽ nó chỉ còn thiếu tuôn máu ra từ hốc mắt nữa mà thôi” [1,tr.193] “Và nó gào lên nguyền rủa kẻ độc ác nào đó hãy chết lìa cổ ra khỏi đầu để hắn không kịp dặn lại vợ con bất cứ điều gì” [1, tr.193] Trong giấc mơ

kì lạ giống hệt giấc mơ đêm đều tiên ngủ lại ngôi miếu hoang, Thượng bàng hoàng phát hiện ra mình chính là nguyên nhân gây ra những cái chết Không thể tin lời nói của kẻ vô hình không hề tồn tại, nó quyết định thử khả năng của lão quỷ qua cô giáo với niềm tin “Bà ngoại tôi bảo rằng những người tốt đều được thần linh phù hộ,che chở, ngay cả quỷ sứ cũng không làm gì được”

“Tôi nhắm mắt lại - hãy làm cho cô giáo ngã vật xuống đất trước mặt tôi xem” [1,tr.202]

Nếu như ở phần một, Tạ Duy Anh tái hiện lại xã hội với không gian rộng

- không gian đường phố thì trong phần hai, không gian xã hội thu hẹp lại tại làng Thổ Ô Bẩy cái chết trong làng liên tiếp xảy ra theo trật tự tuyến tính, trước- sau Lần lượt bẩy nạn nhân không thể tránh khỏi sức mạnh của lời nguyền rủa Sự dồn dập của tang ma tạo nên không khí bức bối, bất an, hoảng loạn trong làng Dấu hiệu của thời gian tuyến tính được nhận biết qua những từ ngữ chỉ trình tự trước sau: thời gian đầu, độ nửa tháng sau, đúng lúc ấy, một

hôm, mãi hôm sau, sáng hôm sau, buổi trưa, hôm sau Thời gian không cụ thể, chính xác, nó là những điểm nhấn tô đậm thời gian xảy ra những án mạng

Phần ba của tiểu thuyết gồm chín bloc xoay quanh hai mạch truyện kể

về gã đào mỏ tên Bính và cuộc đời ả cave Trong đó mạch truyện kể về gã đào

mỏ tên Bính được kể theo trật tự biên niên

Bính là dân chính cư của làng Thổ Ô Học xong phổ thông, anh theo chúng bạn ra thành phố làm thuê “Nhờ cái mã đẹp trai, lại ăn mặc tươm tất”, Bính lọt vào mắt xanh của một bà góa lắm tiền Sau độ nửa năm làm ăn với

bà, anh ta kiếm được một khoản tiền kha khá Không dừng lại tại đó, Bính âm mưu hốt một mẻ thật đẫy rồi lặn tăm Sự việc bại lộ, anh ta ra khỏi nhà bà chủ trong nỗi nhục nhã bẽ bàng Tại nhà trọ, Bính gặp rắc rối với ả cave trọ trên tầng ba Sau khi ả gái làm tiền bị đưa tới trại phục hồi nhân phẩm, Bính về quê mang theo lời hứa sẽ tìm thằng bé lang thang cho ả Về làng anh thuê thằng bé mồ côi tên Thượng làm giúp việc và bắt đầu kế hoạch xây nhà

Như vậy, trên những nét lớn về mạch truyện, biến cố trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh được kể theo trật tự tuyến tính Nó góp phần tái

hiện lại bức tranh cuộc sống đương đại đang trôi chảy với nhiều góc khuất, mảng tối đằng sau mảng sáng Nếu chỉ dừng lại ở đó thì tiểu thuyết Tạ Duy Anh không khác gì những bản tin, tin vắn thời sự mà ta có thể dễ dàng tìm thấy hàng ngày trên các phương tiện truyền thông Sức dung chứa của thể loại tiểu thuyết lớn hơn thế bởi “nó đặt ra những vấn đề thiết cốt của nhân sinh, nhân quần, nó tái hiện đời sống con người và cuộc sống” [1,tr.28], nó tác động sâu xa tới tâm tư, tình cảm của bạn đọc, “Tiểu thuyết chính là cuộc đời ở tầng sâu nhất của nó” [1,tr.28] Bởi vậy giá trị của nó không chỉ là ở việc tái hiện những chuỗi sự kiện của đời sống tự nhiên mà nó khám phá, soi chiếu cuộc sống con người trên nhiều chiều thời gian khác nhau để thấy được chiều sâu hiện thực và con người Do đó, ngoài việc kể chuyện theo thời gian biên

niên, tác giả còn chủ động phi tuyến tính hóa trình tự kể để nới rộng phạm vi phản ánh

2.1.2 Phi tuyến tính hóa trình tự kể

Tính hư cấu là một đặc trưng của truyện, bởi vậy ta khó có thể có sự trùng khít giữa thời gian câu chuyện và thời gian truyện kể Trên những nét

lớn ở cấp độ mạch truyện, ta nhận thấy các mạch truyện của Giã biệt bóng tối

có sự đồng nhất Nghĩa là chúng được kể theo trật tự biên niên Tuy nhiên ở nhiều bloc trong mỗi phần độ chênh giữa ba lớp thời gian được đẩy tới một mức độ nhất định nhờ sự tham gia của các đảo thuật, dự thuật Điều đó làm đảo lộn trật tự tuyến tính ở một số đoạn Thủ pháp này thể hiện dụng ý nghệ

thuật nhất định của nhà văn

Khảo sát tiểu thuyết Giã biệt Bóng tốicủa Tạ Duy Anh, chúng tôi nhận

thấy sự xuất hiện của nhiều đảo thuật, ít dự thuật Đảo thuật bên ngoài và đảo thuật bên trong xuất hiện khá nhiều trong khi đó dự thuật bên ngoài và dự thuật bên trong xuất hiện ít hơn

Ở mạch truyện kể lại cuộc sống lang bạt của nhân vật Thượng, trong đó bloc (b) – “Dư luận làng Thổ Ô” nổi bật với các đảo thuật bên ngoài

Nạn nhân xấu số đầu tiên của làng là lão Tung Lão là một cựu lính của Nhà nước bảo hộ Trong đời lính của mình, lão cũng đã từng giết người nhưng đó là hai tên Quan ba chỉ huy khi hắn định “bờm xơm với vợ lão” [1,tr.104] Với phong cách lính tẩy, lão thường cho cả làng những phen hú vía rồi sau đó là trận cười vỡ bụng “Ấy là khi giữa ban ngày, ban mặt lão cởi truồng trèo lên ngọn cây ổi, nằm tu rượu như tu nước lã, toàn thân đỏ như con lợn bôi tiết” [1,tr.104] Nạn nhân tiếp theo là “San chó” - một kẻ lười chảy thây, sống bằng nghề ăn cắp vặt “Gặp cơn túng quẫn gã còn đem cô vợ phốp pháp ra nhử những kẻ dâm dê hám của lạ trong làng”, “Bị bắt ép đóng vai khốn nạn vợ gã cũng thành công vài bận” [1,tr.104] Thứ ba là ông Thìn “Ông