Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn của tạ duy anh

Lí do chọn đề tài Thực tiễn sáng tạo văn học ngày nay cho thấy nhiều cây bút thường có xu hướng tìm về với huyền thoại, truy tìm những tiếng nói đã mất, hướng tớimột thế giới sáng tạo ma

KHOA NGỮ VĂN

NGUYỄN THỊ THẢO NGUYÊN

YẾU TỐ HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN

CỦA TẠ DUY ANH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC CHUYÊN NGÀNH: CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đà Nẵng, tháng 5 năm 2015

KHOA NGỮ VĂN

YÊU TỐ HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN

CỦA TẠ DUY ANH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sựhướng dẫn của TS Nguyễn Thanh Trường.

Nội dung của luận văn chưa được công bố ở các công trình khác Luậnvăn có tham khảo và sử dụng một số thông tin, tài liệu từ các nguồn sách, tạpchí, trang web được liệt kê trong danh mục các tài liệu tham khảo.Không saochép bất kỳ kết quả nghiên cứu nào của các tác giả khác mà không rõ nguồn.Tôi xin chịu trách nhiệm về nội dung khoa học của công trình này

Đà Nẵng, ngày 1 tháng 5 năm 2015

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thảo Nguyên

Tôi xin chân thành cảm ơn đến các thầy cô Khoa Ngữ Văn – TrườngĐại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng đã giảng dạy, truyền đạt những kiếnthức lý luận và thực hành quý báu, cũng như đã giúp đỡ tôi rất nhiều trongquá trình học tập.

Xin gửi lời cảm ơn đến thư viện Trường Đại học Sư phạm – Đại học

Đà Nẵng đã nhiệt tình cung cấp tài liệu, tạo điều kiện để chúng tôi hoàn thànhkhóa luận

Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc đến TS.Nguyễn Thanh Trường, người thầy đã trực tiếp tận tình hướng dẫn, động viên,nhắc nhở, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Cuối cùng, tôi xin dành tình cảm thân thương và biết ơn sâu sắc tớitoàn thể gia đình và bạn bè – những người đã quan tâm, ủng hộ tôi trongnhững năm tháng học tập cũng như khích lệ tinh thần để tôi có đủ nghị lựchoàn thành khóa luận

Đà Nẵng, ngày 01 tháng 05 năm 2015

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thảo Nguyên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Bố cục của khóa luận 10

NỘI DUNG 12

Chương 1 Huyền thoại và yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Việt Nam sau 1986 12

1.1 Khái quát về huyền thoại 12

1.1.1 Về vấn đề thuật ngữ và xác định nội hàm khái niệm 12

1.1.2 Huyền thoại trong mối quan hệ với văn học 15

1.2 Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Việt Nam sau năm 1986 18

1.2.1 Truyện ngắn sau năm 1986 - những biểu hiện của yếu tố huyền thoại 18 1.2.2 Truyện ngắn Tạ Duy Anh - hành trình sáng tạo của Lão Tạ 23

Chương 2 Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Tạ Duy Anh - từ góc nhìn tư duy nghệ thuật 25

2.1 Thế giới biểu tượng 25

2.1.1 Từ biểu tượng kì ảo 25

2.1.2 …đến biểu tượng ẩn 28

2.1.3 …tạo sinh những mã huyền thoại 32

2.2 Xác lập quyền năng cho chủ thể 36

2.2.1 Từ các chủ thể - nhân vật nữ cứu rỗi, nhân vật bí ẩn, nhân vật chức năng 36

2.2.2 … đến sự kết hợp giữa cái chủ ý và không chủ ý 39

2.2.3 … một lối huyền thoại hóa tính chủ thể 41

Chương 3 Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Tạ Duy Anh - từ góc nhìn phương thức trần thuật 44

3.1 Motip - sự đóng dấu vào linh hồn của cốt truyện 44

3.1.1 Motip hóa thân 44

3.1.2 Motip nhân quả - luân hồi 46

3.1.3 Motip người anh hùng và bi kịch 48

3.2 Không - thời gian nghệ thuật 50

3.2.1 Huyền thoại hóa không gian 51

3.2.2 Đẩy lùi thời gian vào quá khứ 53

3.2.3 Những mặt cắt không - thời gian và tính liên văn bản 55

3.3 Diễn ngôn truyện kể 58

3.3.1 Đan xen ngôi kể và tính lỏng lẻo trong sự liên kết ý tưởng 58

3.3.2 Ngôn ngữ mảnh đoạn - hoàn cảnh hóa và giễu nhại 63

3.3.3 Giọng điệu - ma lực của những đối âm 64

KẾT LUẬN 68

TÀI LIỆU THAM KHẢO 69

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thực tiễn sáng tạo văn học ngày nay cho thấy nhiều cây bút thường có

xu hướng tìm về với huyền thoại, truy tìm những tiếng nói đã mất, hướng tớimột thế giới sáng tạo mang những yếu tố “lệch chuẩn” để phán ánh hiện thựcnhư hai mặt của một tờ giấy Huyền thoại vốn xuất phát từ folklore nay lạiđến với văn học hiện đại, là yếu tố thể loại mới của truyện ngắn sau Đổi Mớixét về cả sự phong phú và độ kết tinh Yếu tố huyền thoại có khả năng khơi

mở cho người sáng tạo tới những vùng đất mới

Tạ Duy Anh thành công trên nhiều lĩnh vực cầm bút: tiểu thuyết, truyệnngắn, truyện vừa, truyện cho thiếu nhi, bút ký… Qua lăng kính đa chiều củangòi bút, Tạ Duy Anh đã nhìn hiện thực một cách lý trí, lạnh lùng nhưng đầynhân bản Ông thực sự là một gương mặt xuất sắc và là một hiện tượng vănchương nổi bật với nhiều thể nghiệm, cách tân táo bạo trong sáng tác củamình Trong đó, truyện ngắn là một trong những thể loại thành công với sựsáng tạo của Tạ Duy Anh

Tìm hiểu truyện ngắn Tạ Duy Anh, chúng tôi nhận thấy những nét thú

vị về huyền thoại trong các tác phẩm của ông nên hi vọng có thể đóng gópthêm vào những công trình nghiên cứu về những sáng tác của Tạ Duy Anh

Và việc triển khai khóa luận này còn có ý nghĩa thiết thực trong lĩnh vựcnghiên cứu, giảng dạy sau này Chính điều đó đã thôi thúc chúng tôi đi vào

hiểu vấn đề Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Tạ Duy Anh.

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Tạ Duy Anh là cây bút có nhiều sáng tạo về phương thức sáng tác mới

mẻ và độc đáo Với giới phê bình - nghiên cứu văn học đánh giá đây là mộttrong những nhà văn đáng được chú ý đến vì ý thức cách tân văn học không

ngừng nghỉ của mình Tác phẩm của ông ẩn chứa nhiều giá trị nghệ thuật gâyxôn xao dư luận, tạo ra nhiều ý kiến trái chiều.

Nhà văn Nguyên Ngọc trong bài viết Văn xuôi Việt Nam hiện nay, gích quanh co của các thể loại, những vấn đề đang đặt ra, và triển vọng

lô-(http://www.ivce.org), có nói về truyện ngắn Tạ Duy Anh: “đặc điểm nổi bậtlần này là cầm cái truyện ngắn trong tay có thể cảm thấy cái dung lượng của

nó nặng trĩu Có những truyện ngắn, chỉ mươi trang thôi, mà sức nặng có vẻcòn hơn cả một cuốn tiểu thuyết trường thiên Như Bước qua lời nguyền của

Tạ Duy Anh, gói gọn trong mươi trang cả một cuộc đời, một kiếp người, mấykiếp người vừa là tác giả vừa là nạn nhân của những bi kịch xã hội đằng đẵng

một thời” Trong bài Dấu ấn hiện đại hóa trong văn học Việt Nam sau 1986

của Phùng Gia Thế viết: “đọc Tạ Duy Anh có thể nhận thấy sự khai thác tinh

tế đến run rẩy các điểm nhìn, sự chồng xếp các lớp thời gian, sự soi chiếu, gócnhìn khác nhau, các motip chủ đề, nhân vật… Những cách tân nghệ thuật đóphải chăng đã ít nhiều làm thay đổi cách đọc văn học của công chúng và cũng

từ đây bao ngõ ngách của đời sống được lật xới bao tầng và tâm thức của conngười được khám phá, nhiều tìm tòi thử nghiệm được chứng thực” Điều đócho thấy, truyện ngắn Tạ Duy Anh hoàn toàn có sức nặng về giá trị nghệ thuậtcũng như sử dụng đắc địa những phương thức sáng tác

Qua tiểu luận Huyền thoại trong truyện ngắn đương đại Việt Nam của

mình, Trần Viết Thiện có đề cập: “Huyền thoại trở về trong truyện ngắn vớinhững biểu hiện hết sức đa dạng, nhiều vẻ Hòa Vang nhại cổ tích với sự mởđầu bằng "Ngày xửa ngày xưa", "vào những dịp ấy" đầy tính chất phiếm chỉtrong Huyền thoại Rồng Truyện ngắn Tạ Duy Anh đậm chất huyền thoại:Người thắng trận, Ngũ gia truyện, Truyền thuyết viết lại, Tội tổ tông,…” [36]

Hay Tạ Duy Anh - Từ quan niệm nghệ thuật đến những đổi mới trong sáng tác truyện ngắn của Phạm Thị Hương, ĐH Sư Phạm Hà Nội (2005) Khoá

luận này nghiên cứu quan niệm sáng tác cũng như nỗ lực đổi mới trong tácphẩm truyện ngắn Tạ Duy Anh từ nhiều góc độ: hiện thực, con người, đổi mới

về quan niệm nghệ thuật, gia tăng yếu tố kì ảo và chất tiểu thuyết trong truyện

ngắn Tạ Duy Anh Hay đề tài Cảm thức về cái phi lý trong sáng tác của Tạ Duy Anh của Cao Tố Nga, ĐH Sư Phạm Hà Nội (2006), đi vào phân tích và

đúc rút những yếu tố kì ảo có trong những sáng tác của Tạ Duy Anh – mộttrong những yếu tố mới lạ trong phương thức sáng tác

Trong khi đó, phương thức huyền thoại - một trong những phương thứcsáng tác trong dòng chảy văn học trên thế giới, mà ở nước ta đó là một trongnhững thủ pháp sáng tạo trong sáng tác của Tạ Duy Anh, thì chưa có côngtrình nào đề cập đến một cách cụ thể Chính Tạ Duy Anh từng tâm sự rằng

ông rất mê Trăm năm cô đơn của Marquez, nên có thể xem đây là một phần

nguồn gốc tạo ra những yếu tố huyền thoại trong sáng tác của chính ôngchăng? Những vấn đề về “huyền thoại” trong sáng tác văn học nếu được đềcập chuyên sâu thì lại là một số công trình chủ yếu là nghiên cứu về các nhàvăn nước ngoài, được các nhà nghiên cứu của Việt Nam dịch lại để tiện chocông việc chứ chưa thật sự đi sâu một cách bài bản, nên đối với truyện ngắn

Tạ Duy Anh đây là vấn đề chưa đề còn bỏ ngỏ

Như vậy, có thể thấy rằng “Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn TạDuy Anh” là vấn đề chưa được giới nghiên cứu đi sâu khảo sát Theo đó, việcchúng tôi lựa chọn đề tài này là nhằm góp phần đi sâu khám phá và làmphong phú thêm các công trình nghiên cứu về truyện ngắn Tạ Duy Anh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là: Yếu tố huyền thoại trongtruyện ngắn của Tạ Duy Anh

- Phạm vi nghiên cứu là khảo sát yếu tố huyền thoại qua tập Tạ Duy Anh - Truyện ngắn chọn lọc (Tái bản có chỉnh sửa), Nxb Hội nhà văn, 2008.

4 Phương pháp nghiên cứu

Hoàn thiện công trình này, chúng tôi vận dụng một số phương pháp nghiêncứu sau:

- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại: là phương pháp chúng tôidùng để khảo sát các yếu tố huyền thoại, thống kê tần suất cũng như phạm vixuất hiện các yếu tố đó trong truyện ngắn của Tạ Duy Anh từ đó phân loạithành những nhóm đặc trưng

- Phương pháp giải thích: là phương pháp chúng tôi sử dụng để làmsáng tỏ những biểu tượng, hình tượng, mã ký hiệu mà tác giả sử dụng trongnhững sáng tác của mình

- Phương pháp phân tích, chứng minh: giúp chúng tôi mổ xẻ, phân tíchchỉ ra được ý nghĩa và làm rõ giá trị của những mã ngôn từ, mã ký hiệu trongvăn bản Từ đó, minh chứng cho giá trị nghệ thuật đạt được của yếu tố huyềnthoại

- Phương pháp tiếp cận hệ thống: giúp chúng tôi thực hiện công việcnghiên cứu một cách khoa học, chính xác với một chỉnh thể hệ thống rõ ràng.Bên cạnh đó, giúp chúng tôi nhận ra được những nét nổi bật trong phong cáchtruyện ngắn Tạ Duy Anh

- Phương pháp tổng hợp, khái quát: sau khi phát triển vấn đề, phươngpháp này giúp chúng tôi đưa ra cái nhìn toàn cảnh và bao quát nhất về nhữngvấn đề chúng tôi đề cập đến trong bài Từ đó, làm nổi bật được phương thứcthể thiện qua các yếu tố huyền thoại

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và thư mục Tài liệu tham khảo, đề tài của

chúng tôi bao gồm ba chương chính sau:

Chương 1 Huyền thoại và yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn sau năm

1986

Chương 2 Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Tạ Duy Anh - từ góc nhìn

tư duy nghệ thuật

Chương 3 Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Tạ Duy Anh - từ góc nhìn

phương thức trần thuật

NỘI DUNG Chương 1 Huyền thoại và yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Việt Nam sau 1986

1.1 Khái quát về huyền thoại.

1.1.1 Về vấn đề thuật ngữ và xác định nội hàm khái niệm.

Về vấn đề thuật ngữ, từ “huyền thoại” (myth) có nguồn gốc từ tiếng Hi

Lạp là muthos Muthos có nghĩa là lời, lời nói, câu chuyện, là truyền thuyết,truyền thoại Trong khoa học về huyền thoại, huyền thoại thường được địnhnghĩa là những truyện kể thiêng liêng, giải thích thế giới và con người đã hìnhthành Huyền thoại theo nghĩa đó thường được hiểu là “những truyện về các

vị thần, các nhân vật được sùng bái hoặc có quan hệ nguồn gốc với các vịthần, về các thế hệ xuất hiện trong thời gian ban đầu (thời gian khởi nguyên),tham gia trực tiếp hay gián tiếp vào việc tạo lập thế giới cũng như việc tạo lậpnên những nhân tố của nó – thiên nhiên và văn hoá” Bên cạnh đó, “huyềnthoại” (mythology) còn được dùng để chỉ tổng thể các câu chuyện như thế,đồng thời cũng được dùng để chỉ hệ thống những quan niệm hoang đường vềthế giới (dẫn theo Chu Xuân Diên) [32] Với ý nghĩa khái quát đó, “huyềnthoại” (mythology) được xem là định danh của ngành khoa học nghiên cứu vềhuyền thoại – huyền thoại hóa

Theo Từ điển 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân biên soạn, “huyền

thoại” được cho là bắt ngồn từ ý thức xã hội rồi từ đó đi đến văn học như mộtthi pháp đặc thù cả về mặt tiến hóa lẫn về mặt loại hình, đi từ cách tái hiện ýthức tiền văn tự đến khi được tái hiện một cách có cấu trúc trong văn bản Đó

là một giai đoạn kéo dài từ khi văn học còn phi văn tự, đến thế kỷ XIX vănhọc chủ yếu hướng vào việc phi huyền thoại hóa văn hóa, tự đặt cho mìnhnhiệm vụ phải giải mã bằng khoa học những đặc tính của lịch sử và xã hội

Cho đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi Chủ nghĩa hiện thực bị khủnghoảng nên dần dần huyền thoại quay trở lại như một sự cứu cánh đắc lực vớikiểu “tân huyền thoại” mà đại diện tiêu biểu nhất là Jung và Joyce LạiNguyên Ân cũng đã chỉ ra ba dạng cơ bản khi chú ý đến thần thoại thông quacác yếu tố huyền thoại có trong đó, khảo sát qua toàn bộ văn học thế kỷ XX.Một là việc sử dụng các hình tượng và cốt truyện huyền thoại, hai là tâm thếsáng tạo nằm trong chiều sâu ý thức cũng như vô thức của tác giả và ba là thái

độ tiếp nhận huyền thoại như một trong những tuyến trần thuật hay điểm nhìnvốn có của văn bản Có thể thấy, cùng với thời gian và sự thay đổi của dòngvăn học, huyền thoại không chỉ là một phương tiện để xây dựng một mô hìnhphổ quát nào đó mà thường là thủ pháp cho phép nhấn mạnh những tìnhhuống và xung đột nhất định bằng những đối sánh trực tiếp hoặc gián tiếp.Chính vì vậy mà huyền thoại hóa là yếu tố được nhiều nhà văn sử dụng từnhững nhà văn Liên Xô: M.Bulgakov đến những nhà văn châu Âu và châuMỹ: G Garcia Marquez, J.M Arguedas, J Amado…

Đến với “huyền thoại” một cách logic hơn, nhà lí luận văn học, ký hiệu

học Roland Barthes, trong cuốn Những huyền thoại, đã lí giải “huyền thoại”

như một ngôn từ, một hệ thống ký hiệu bao trùm cả hệ thống ngôn ngữ.Những mã ký hiệu mà ngôn ngữ không diễn đạt được thì huyền thoại đem lạimột bộ mã mới Theo Roland, ông gọi những mã huyền thoại đó là “ngôn ngữ

bị đánh cắp” Huyền thoại không đơn thuần là những điều phi lí, mang màusắc thần thoại nữa, mà nó có tính hai mặt, vừa là nghĩa vừa là hình thức Nhưvậy, với Roland Barthes, “huyền thoại” của ông là huyền thoại của vật chất kýhiệu, chúng tồn tại và cần được giải mã theo một kiểu nhất định như xếpnhững con số trong chiếc khóa số

Về nội hàm khái niệm, “huyền thoại” được cho là hiện tượng quan

trọng trong lịch sử văn hoá nhân loại “Huyền thoại” là sự cấu thành của

những tư tưởng cổ xưa nhất của các cộng đồng người Trong đó là sự phatrộn, đan kết những yếu tố phôi thai của tôn giáo, triết học, khoa học và nghệthuật nên giữ được vai trò quan trọng của nó trong lịch sử văn hoá Không chỉvới ý nghĩa là một di sản của thế giới quan nguyên thuỷ và của hình thức kểchuyện cổ xưa, mà một số đặc trưng của sự nhận thức huyền thoại có thể vẫnđược bảo tồn lâu dài trong nhận thức của nhân dân và các hình thái ý thức xãhội khác như triết học, khoa học, đặc biệt là tôn giáo và văn học nghệ thuật.Điều làm cho huyền thoại và văn học nghệ thuật có mối quan hệ đặc biệtkhăng khít không phải chỉ trong cội nguồn mà cả trong các giai đoạn pháttriển sau này, là ở chỗ huyền thoại có một thuộc tính quan trọng là sự tái hiệnnhững quan niệm chung nhất trong một hình thức cụ thể – cảm tính Thuộctính đó của huyền thoại cũng chính là bản thân thuộc tính của văn học tức làcái mà ta vẫn gọi là tính hình tượng đặc trưng cho nghệ thuật và là cái đượcnghệ thuật kế thừa từ chính huyền thoại.

Trong Dẫn giải ý tưởng văn chương, Henri Besnac đề cập đến “huyền

thoại” ở ba khía cạnh: nhận thức, ý nghĩa, lợi ích Thậm chí huyền thoại cònđược định nghĩ một cách rộng hơn với khái niệm “huyền thuyết” [15, tr.585].Nhắc đến huyền thoại, là người ta liên hệ đến tính phi thực tế, tính phi lí và sự

hư cấu Lợi ích của huyền thoại nằm ở khoa học khi được khái quát lên thànhhuyền thuyết, còn nằm ở văn học vì huyền thoại là khởi nguồn của cái đẹp(cách nhìn tạo hình, sự chiêm ngưỡng hay siêu thoát, màu sắc địa phương,quá khử, chủ nghĩa anh hùng), miêu tả biểu tượng sử thi, yếu tố kịch – tràolộng, chủ đề trữ tình Điều này cho thấy, công trình này gần như cho rằng cóthể đồng nhất khái niệm “huyền thoại” với khái niệm “thần thoại” trong vănhọc dân gian

Như vậy, theo cách hiểu của chúng tôi, nói đến “huyền thoại” là nói đến cái phi lí, sự hư cấu, có sự mờ nhòe nhất định với đối tượng được nói

đến Huyền thoại cho phép con người mở ra một miền thế giới mới được lí giải bằng tiềm thức hay có khi sâu hơn là vô thức Nó là biểu hiện của một hệ hình ngữ nghĩa mang tính chất của văn hóa, tư tưởng của một cộng đồng người, một dân tộc Trong đó, đối tượng, nhân vật, sự việc… được nhắc đến trở thành biểu tượng mang trong nó những ý nghĩa nhất định nào đó.

1.1.2 Huyền thoại trong mối quan hệ với văn học.

Văn học từ khi ra đời đã gắn liền với huyền thoại Vì vậy, “huyềnthoại” không phải là khái niệm mới và xa lạ Nó như một kho tư liệu nằmtrong ký ức nhân loại, trong vô thức tập thể và đã trở thành đặc thù, thậm chí

là một thể loại của văn học cổ, văn học dân gian, folklore Huyền thoại đượcxem là một trong những chất liệu nghệ thuật tạo nên phương pháp sáng táchuyền thoại đặc sắc của văn học châu Mỹ - Mỹ Latinh Nhưng ở mỗi giaiđoạn, thời đại giải quyết mối quan hệ văn học và huyền thoại theo những cáchkhác nhau E.M.Meletinsky đưa ra ba giai đoạn huyền thoại xâm nhập vàovăn học trong tiến trình văn học phương Tây từ thế kỷ XVIII-XX: “giảihuyền thoại” (XVIII-XIX), “tái huyền thoại” (cuối XIX), “tân huyền thoại”(thế kỷ XX) Gần gũi hơn, chúng tôi muốn chỉ ra sự xuất hiện của huyền thoạilại trên từng giai đoạn của văn học nước nhà như: giai đoạn văn học truyềnmiệng với những sử thi, truyền thuyết, trường ca mà nhiều biểu tượng huyềnthoại; giai đoạn văn học thể kỷ X – XV là giai đoạn yếu tố huyền thoạinhường chỗ cho những quan điểm tín ngưỡng và những yếu tố tâm linh củanhững nhân vật chức năng; giai đoạn thế kỷ XV – thế kỷ XIX là giai đoạnchịu nhiều ảnh hưởng của hệ hình tư tưởng với mục đích biến văn chươngthành vũ khí chiến đấu, tải đạo, chở lí… Cho đến những năm cuối của thế kỷ

XX, khi đất nước được giải phóng, xã hội thay đổi, có nhiều sự giao lưu, xâmnhập của văn chương ngoài nước, yếu tố huyền thoại trở lại theo đúng xuhướng trên thế giới “tân huyền thoại” Tuy vậy, yếu tố huyền thoại về đến

Việt Nam vẫn còn chậm hơn so với dòng chảy của văn học nhân loại Theocon đường “ký ức thể loại”, nếu thế kỷ XIX, huyền thoại là yếu tố chủ đạothì đến thế kỷ XX, chức năng của huyền thoại tồn tại như một yếu tố căn bảntạo nên thể loại mới Huyền thoại xâm nhập vào văn học theo các quan niệm

về mối quan hệ giữa con người và vũ trụ trong triết học, quan niệm về không thời gian, bước ngoặt trong ngôn ngữ học để truyền tải hiện thực theo một cáchmới hơn

-Nam Cao đã từng viết “phải cố tìm mà hiểu” Chính vì vậy, để có thểtìm hiểu được mối quan hệ của huyền thoại với văn học, chúng tôi tìm đếnnhững lí thuyết huyền thoại như những công cụ đắc lực trong qua trình nghiêncứu để thấy được sự tương tác giữa chúng

Lý thuyết biểu trưng về huyền thoại với đại diện tiêu biểu là nhà triết

học người Đức E Cassirer Ông phát triển quan niệm coi hoạt động tinh thầncủa con người như là một hoạt động mang tính cách biểu trưng Ông đã miêu

tả một số đặc điểm cơ bản về dạng thức cũng như về cấu trúc của tư duyhuyền thoại và về tính ẩn dụ biểu trưng của huyền thoại Từ đó, khái quát lênđược những biểu hiện đầu tiên của huyền thoại chính là những biểu tượng.Những biểu tượng của huyền thoại không đơn giản chỉ là một hình tượng màchúng còn lặp đi lặp lại một cách có hệ thống, sâu chuỗi thành một cơ quanđặc thù chuyên chở những ý nghĩa hàm ẩn bên trong, buộc người đọc ngườinghe phải đi tìm hiểu

Lý thuyết phân tâm học, với đại diện tiêu biểu là nhà tâm lý học C G.

Jung Ông đề xuất lý thuyết về những biểu tượng nguyên sơ (archetype) bằngmẫu gốc, cổ mẫu, siêu mẫu… và quan niệm các biểu tượng nguyên sơ đượcchứa đựng trong lớp vô thức tập thể là những hiện tượng gần gũi với cáithường được gọi là các motip huyền thoại “Huyền thoại” hướng về lớp sâuthẳm của tâm lý tập thể như là về cội nguồn của sự tạo lập đầu tiên của vũ trụ

con người, về cái khởi nguyên tinh thần, về sự trải nghiệm tập thể cái nguồngốc chung, cái tổng khởi nguyên Như vậy có thể nói, “huyền thoại” là mộttrong những yếu tố có sẵn trong tiềm thức của mỗi người bộc lộ phần bảnnăng nguyên thủy Ở một hệ ý thức cao hơn, “huyền thoại” có thể được kiềmhãm, nhưng vẫn được đem ra để lí giải những điều bản thân con người chưanhận thức hết được Đó cũng là một trong những lí do mà “huyền thoại” xuấthiện trong văn học từ lâu đời đến như vậy “Văn học là nhân học” (M.Gorky), nên “huyền thoại” đi cùng với văn học là điều hoàn toàn không xa lạ.

Lý thuyết cấu trúc với đại diện tiêu biểu là nhà nhân loại học người

Pháp Claude Lévi - Strauss Đối với Lévi - Strauss, huyền thoại trước hếtthuộc lĩnh vực những thao tác lôgic vô thức Theo ông, huyền thoại vừa cótính lịch đại (với tư cách là những truyện kể lịch sử về quá khứ) vừa có tínhđồng đại (với tư cách là công cụ cắt nghĩa hiện tại và cả tương lai) Theonguyên tắc phân tích cơ cấu, ông phân tích huyền thoại thành những đơn vịdưới dạng những câu tóm tắt những biến cố được kể lại Mối tương quan giữanhững đơn vị này vừa theo chiều ngang (lịch đại), vừa theo chiều dọc (đồngđại) Chiều ngang tương ứng với sự triển khai cốt truyện có tính cú pháp, cầnthiết đối với việc đọc huyền thoại, còn chiều dọc có tính hệ hình, cần thiết đốivới việc hiểu huyền thoại Thông qua việc phân tích cơ chế của tư duy huyềnthoại, ông cho rằng tư duy ấy hoàn toàn có tính logic và có cả “tính khoa học”nữa, do đó nó có giá trị thao tác và khả năng nhận thức, khả năng khái quát,phân loại và phân tích

Như một sự tìm về với bản năng, “huyền thoại” với văn học có mốiquan hệ khăng khít Trong cấu trúc, biểu tượng và tư duy sáng tạo đều có sắcmàu của huyền thoại “Huyền thoại” thoắt ẩn thoắt hiện trong những tác phẩmvăn học để chuyên chở một phần ẩn ức của tác giả, của nhân vật và của cả bạnđọc

1.2 Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Việt Nam sau năm 1986

1.2.1 Truyện ngắn sau năm 1986 - những biểu hiện của yếu tố huyền thoại

Truyện ngắn sau năm 1986 chứa đựng những yếu tố của những thể loại

tự sự đi trước nhưng nén lại với một dung lượng nhỏ hơn mà sức nặng thìkhông hề thua kém Đây là một thể loại năng động, phát triển nhanh, đã tồntại trong thời gian dài từ sau ngày thống nhất đất nước đến nay Nó là mộtthực thể nghệ thuật có những đặc trưng khác biệt với truyện ngắn thời kỳchiến tranh “Tác phẩm thuộc thể loại tự sự cỡ nhỏ này bao trùm hầu hết cácphương tiện đời sống về đời tư, thế sự và luôn đặc biệt bởi độ ngắn của nó”[14, tr.314] Trong định nghĩa về truyện ngắn, GS Lê Bá Hán cũng đã chỉ rayếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là chi tiết cô đúc, dung lượng lớn

và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nóihết Chiều sâu đó như phần chìm của tảng băng trôi, vẫy gọi người đọc đếntìm hiểu và cũng tiếp tục sáng tác với tác giả Sự xuất hiện những yếu tố vôthức, tâm linh, những trạng thái tâm lý, tình cảm mới mẻ, đặc biệt đến mức dịbiệt (mà Freud gọi là “lệch lạc”), sự hồi sinh của các “nguyên sơ tượng” (G.Jung), các vật chất nguyên thủy (G Bachelard)… trong một số sáng tác vănhọc đương đại có dịp được trở lại mạnh mẽ trong nhận thức của người tiếpnhận

Trên tinh thần đó, yếu tố huyền thoại trở lại trong truyện ngắn một cách

ấn tượng Không ồn ào nhưng tạo ra bước đột phá, yếu tố huyền thoại buộcnhững nhà nghiên cứu xây dựng hướng nghiên cứu rộng hơn so với việc chỉchú trọng vào văn học dân gian thần thoại, buộc bạn đọc hay người tiếp nhậnđón đợi nó ở một tầm nhận thức mới Như những bông hoa lạ mà quen,

“người lạ mặt quen biết” (Bielinski), “huyền thoại” trở đi trở lại như nhữngcơn gió làm mát dòng văn học tự sự Huyền thoại không phải chỉ trở lại ở mộtvài hiện tượng riêng lẻ, ngược lại, những sáng tác huyền thoại đã hình thành

một dòng truyện ngắn: truyện ngắn huyền thoại Huyền thoại thực sự đã tạonên những hình thể truyện ngắn mới ở Việt Nam Một số nhà nghiên cứu chorằng, đó là kết quả sự ảnh hưởng của truyện ngắn huyền ảo (Magical shortstories), một trong ba xu hướng truyện ngắn phát triển mạnh của truyện ngắnhậu hiện đại thế giới Thực ra, truyện ngắn huyền thoại Việt Nam được hìnhthành từ một quá trình tương tác vừa đa dạng vừa nhiều chiều Đó là sự trở vềvới những huyền thoại, những mẫu cổ trong vốn liếng folklore dồi dào củadân tộc; đó là sự thẩm thấu truyền thống truyền kì trong văn học Việt Namqua một chu kì phát triển dích dắc và mang tính tiệm tiến; và đó còn là sự kếthừa, tiếp thu thành tựu của văn học huyền thoại thế giới Sự tương tác vớiyếu tố nội sinh và ngoại sinh đó đã tạo nên gương mặt vừa phong phú vừa độcđáo của truyện ngắn huyền thoại Việt Nam sau Đổi Mới.

Yếu tố huyền thoại như đã đề cập đến ở phần trước, là yếu tố có mốiquan hệ mật thiết với văn học Truyện ngắn Việt Nam sau năm 1986 cũngkhông ngoại lệ Bằng sự thay đổi từ hệ hình tư tưởng, yếu tố huyền thoại biểuhiện trong truyện ngắn một cách rõ nét hơn Những biểu hiện đó như sau:

- Trước tiên phải kể đến là biểu tượng Vì biểu tượng của yếu tố huyền

thoại mang một tầng bậc mới Nó được xem là kết tinh của hình tượng Biểutượng truyền tải cả một hệ hình tư tưởng, nhận thức, văn hóa, thế giới quan…của môi trường nó được sản sinh ra Biểu tượng mang tính chất đa nghĩa, mơ

hồ, trừu tượng… nên nó phù hợp hoàn toàn với việc chuyên chở yếu tố huyền

thoại trong văn chương Sự tích những ngày đẹp trời của Hòa Vang và Mưa Nhã Nam của Nguyễn Huy Thiệp là số tác phẩm thành công khi tạo dựng

được những hình tượng có sức ám ảnh lớn Trong khi Hòa Vang đưa ngọn gió

“vào một ngày quang mây” trở thành sự hóa thân của Mị Nương, để nàng cóthể làm được những điều sâu thẩm bên trong con người nàng ấp ủ Ngọn gió

ấy, chính là hiện thân của kháo khát đi tìm cái bản ngã của con người, khao

khát được sống thực với chính mình, thoát khỏi phần “con người xã hội” ThìNguyễn Huy Thiệp tạo ra hình tượng cơn mưa để gội sạch những ánh hàoquang của một vị anh hùng, khi ấy, Đề Thám cũng là một con người biết “hỉngộ ái ố”, lao ngựa dưới cơn mưa như một sự tìm về, sự gội rửa để đến vớinhững cảm giác chân thật nhất.

- Hai là kí mã huyền thoại - là một trong những đặc điểm của huyền

thoại được F Saussure và Barther lí giải bằng lí thuyết ngôn ngữ cấp cao Yếu

tố huyền thoại không đơn thuần chỉ là những ký hiệu mà nó còn chứa đựngtrong đó những thông tin, ý nghĩa qua từng lớp lang mà nó mang trong mình,buộc người đọc phải tự mình lật giở và khám phá Để tạo được một mã huyềnthoại trong một tác phẩm phải có sự xuất hiện của nhiều yếu tố Thông quacác yếu tố đó (hình ảnh, chi tiết, hàm nghĩa cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng…)

một thông điệp mới được đúc rút ra Trương Chi của Nguyễn Huy Thiệp chở

nỗi ai oán của khiếp người, chở những lời chửi tục rất đời thường Mượn hìnhảnh Trương Chi của folklore, Trương Chi của Nguyễn Huy Thiệp là một kí

mã cần được giải Anh trở thành “cái biểu đạt” và anh được xây dựng trongtruyện để truyền tải đến bạn đọc “cái được biểu đạt” – hiện thực cuộc sống trớtrêu, phũ phàng, cứ muốn điều khiển và tha hóa con người Để rồi khi khôngthể nào chống cự, chàng đành chấp nhận đến với “cái hố đen bí mật” để trầmmình Bạn đọc đến với Trương Chi là đến với cuộc chơi trốn tìm để dựa vàonhững chi tiết, hình ảnh đã được đề cập đến mà đi tìm riêng cho mình mộtchàng Trương Chi “người thì thậm xấu – hát thì thậm hay” Xấu – Hay là dochính mỗi độc giả tự đi tìm lời giải đáp, mỗi người sẽ có một chìa khóa với

mã số riêng cho hình tượng huyền thoại của mình

- Ba là chủ thể huyền thoại (nhân vật, chủ thể và khách thể) Chủ thể

huyền thoại được tác giả đưa từ nhân vật chức năng để rồi nâng lên thành

“huyền thoại hóa” tính chủ thể Đây cũng có thể xem là quá trình tác giả đi từ

có nhận thức sang trạng thái vô ý thức Bởi sáng tác là thăng hoa, là sốngcũng với nhân vật, câu chuyện của mình Nên ban đầu đến với quá trình sángtác là có chủ ý, sau đó là không chủ ý Tác giả trao “quyền sống” lại chochính nhân vật và cho cả bạn đọc để đồng sáng tạo lên lớp nghĩa sau này Ba

cái kết của Vàng lửa được Nguyễn Huy Thiệp đưa ra để bạn đọc lựa chọn cho

sự lí giải của mình thực chất là sự trao quyền “huyền thoại hóa” cho chủ thểtrong tác phẩm Ở đó, nhân vật có thể tự quyết định số phận của mình thôngqua suy nghĩ, sự lựa chọn của bạn đọc Song, trước đó, chính các chủ thể ởtrong văn bản đã có những sự lựa chọn cho hành động của mình Bạn đọc đến

với Vàng lửa như một sự trải nghiệm qua trò chơi cung bậc của cảm xúc.

- Bốn là motip huyền thoại là việc đem motip trong folklore tái hiện lại

một cách hiện đại trong từng truyện ngắn Đọc mỗi câu truyện là một sự thứcgợi với bạn đọc những giá trị tư tưởng, nhận thức nhất định nào đó Đồng thờimang đến linh hồn quen thuộc trong hình thức mới Nhiều truyện ngắn Võ

Thị Hảo gợi nhớ motip của huyền thoại như thế: Nàng tiên xanh xao, Hành trang của người đàn bà Âu Lạc, Nữ hoàng cô đơn, Đêm bướm ma, Lãnh cung, Nghiệp chướng… Trong đó, Hành trang của người đàn bà Âu Lạc là

một huyền thoại sáng tạo mới Truyện không khác gì huyền thoại xưa nhưngbiến hóa nằm ở tính chất hàm nghĩa, ở những dụ ngôn đầy sức hàm chứa vềhành trang của những người đàn bà Âu Lạc Người đàn bà Âu Lạc của Võ ThịHảo "so bì" gánh nặng hành trang trên vai mình với hành trang của mẹ DạDần, hành trang của mẹ Âu Cơ Sức phát sáng ý nghĩa, tính chất mỉa mai,giễu nhại của truyện bộc lộ trong ẩn dụ Hành trang của người đàn bà Âu Lạcnặng trĩu đôi vai bởi phải gánh thêm một mớ triết lí, một mớ trách nhiệm, một

mớ quy định, lại mang nặng: một bên chồng, bên con, bên tam tòng tứ đức;lại còn chất thêm những mỹ từ của thời đại mới… Nó giống như bi kịch củamột con người trong xã hội hiện đại

- Năm là mặt cắt không thời gian huyền thoại là một trong những biểu

hiện được xem là có vai trò mở rộng chiều kích của một tác phẩm văn chươnghiện đại cả chiều sâu, chiều ngang để tạo nên tính liên văn bản mà vănchương hiện đại luôn hướng đến Nhờ biểu hiện này, mà mặc dù có sự xuấthiện của yếu tố huyền thoại (vốn xuất phát từ folklore) nay trở nên mới mẻhơn, thú vị hơn Đó còn là âm hưởng ma mị của sự đi về giữa thế giới người

âm và cõi dương thế trong một loạt tác phẩm: Nghĩa địa xóm chùa (Đoàn Lê), Chợ rằm ở góc cây cổ thụ (Y Ban)… Huyền thoại về mẹ Âu Cơ tái xuất hiện trong: Hành trang của người đàn bà Âu Lạc (Võ Thị Hảo), Bức thư gởi mẹ

Âu Cơ (Y Ban)…

- Tái huyền thoại là biểu hiện rõ nhất của một tác phẩm có yếu tố huyền

thoại Tác giả sử dụng huyền thoại như một phương thức trần thuật với hàngloạt những chi tiết, hình ảnh… của folklore Nhại cổ tích, giải thiêng lịch sử,huyền thoại mới… là một trong những cách thức mà tác giả sử dụng huyềnthoại trong sáng tác Nhắc đến những phương thức đó, không thể không nhắcđến Nguyễn Huy Thiệp, người mà nhà văn Nguyễn Ngọc đã đánh giá rất cao.Những tác phẩm “giải thiêng” lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp hoàn toàn có

sức thuyết phục lớn: Kiếm sắc, Vàng lửa, Nguyễn Thị Lộ… Hay Hòa Vang

nhại cổ tích với sự mở đầu bằng "Ngày xửa ngày xưa", "vào những dịp ấy"

đầy tính chất phiếm chỉ trong Huyền thoại Rồng Và còn nhiều nhà văn với

những sáng tác không kém nổi bật của mình như Nguyễn Thị Hoài, Y Ban,

Võ Thị Hảo…

Qua những biểu hiện trên, chúng tôi xin lấy lí giải của nhà Triết họcErnst Cassirer về huyền thoại như sự đúc kết về những yếu tố huyền thoạitrong văn chương nói chung và trong truyện ngắn nói riêng: “quan niệm vềkhách thể với tư cách là một hoạt động liên kết của nhận thức bao hàm trong

đó cả sự đánh giá nhằm khách quan hóa Thế giới của ký hiệu được thể hiện

trước tri giác như một thực tại khách quan Huyền thoại thống trị mặt tinhthần đối với thế giới các đồ vật thông qua những hình tượng thay thế chochúng” [12, tr.50] Như vậy, có thể nói, những yếu tố của huyền thoại có sựtương hỗ lần nhau, cái này dẫn dắt, truyền tải đến cái kia Chúng tập hợp lạithành một trong những yếu tố nghệ thuật thay đổi có tác động tốt sau thời kìĐổi Mới.

1.2.2 Truyện ngắn Tạ Duy Anh - hành trình sáng tạo của Lão Tạ.

Tạ Duy Anh là một cái tên quen thuộc đối với bạn đọc yêu văn chương,với các bút danh: Chu Quý, và thậm chí là lấy cả tên nhân vật của mình làmbút danh như Lão Tạ, Quý Anh… Tạ Duy Anh là cây bút lạ, cùng với Hồ AnhThái tạo nên những nét mới trong văn học hiện đại Việt Nam Trong 20 nămcầm bút, tác giả này đã xuất bản sáu tiểu thuyết và hàng chục tập truyện ngắn,tản văn, truyện thiếu nhi…

Tạ Duy Anh đến và gây tiếng vang với văn đàn từ truyện ngắn Bước qua lời nguyền Đây là tác phẩm mà GS Hoàng Ngọc Hiến mượn chính tên

truyện để khái quát: “Có một dòng văn học bước qua lời nguyền” Nó hoàntoàn phù hợp với chủ trương thay đổi hệ hình tư tưởng sau Đổi Mới của nước

ta Tạ Duy Anh tìm kiếm và sáng tạo phần nhiều trên chất liệu là vùng nôngthôn Không đơn thuần dừng lại ở những con người, câu chuyện, sự việc saulũy tre làng, nông thôn của Tạ Duy Anh mang một nét cách tân, cựa quậy nhưmuốn phá vỡ đi cái gọi là truyền thống Cách viết thô nhám mô tả cuộc sốnggần như lạnh lùng đến gai người của ông đẩy con người đến gần cái xấu, cái

ác và bóng tối, rồi phải tự mình nhận thức lại bản thân Kết cấu chặt chẽ vàngắn gọn, có thêm sự uyển chuyển và linh hoạt làm ngòi bút sắc lạnh kia trởnên sắc xảo Hàng loạt những tác phẩm sau đó, có cả sự dạng về thể loại:truyện ngắn, truyện dài, tiểu thuyết, tùy bút… và biến đổi linh hoạt trongphương thức sáng tác Là một nhà văn viết sung sức, trung thực với nhiều tìm

tòi đổi mới, Tạ Duy Anh không lúc nào không nghĩ về sự “thay đổi”, thay đổi

để tiếp tục sáng tạo, dù có gặp những bài xích đi chăng nữa, để rồi mỗi tácphẩm được viết ra là một cuộc đời riêng có cấu trúc và ngôn ngữ của mình

Quá trình sáng tạo của Tạ Duy Anh khơi mở bằng Bước qua lời nguyền để tiếp sau đó là: Luân hồi, Bố cục hoàn hảo, Lão Khổ, Đi tìm nhân vật… Khi

mọi người cứ nghĩ ông đã có thể tự mãn với một thành tựu không hề nhỏ, thìhoá ra ông lại luôn không bằng lòng với mình Những năm cầm bút, Tạ DuyAnh vẫn luôn luôn trăn trở tìm cách đổi mới tư duy, quan niệm nghệ thuật,làm mới tác phẩm từ nội dung tới hình thức, từ ngôn ngữ tới cấu trúc Chínhnhững điều đó khiến các tác phẩm của ông lúc ra đời, đi vào cuộc sống chưabao giờ chấm dứt tranh cãi

Sự mới mẻ trong ngôn ngữ cho đến cấu trúc trong những sáng tác của

Tạ Duy Anh lúc nào cũng tạo ra sự tranh cãi, những nhận định trái chiều Từ

đi tìm cái mới, Tạ Duy Anh còn sử dụng cái cũ để biến thành cái mới củamình Nông thôn là đề tài không phải là còn quá mới mẻ nhưng trong sáng tác

của mình, ông luôn biến nó cách tân nhất Cấu trúc trong Đi tìm nhân vật

hoàn toàn lạ lẫm với không ít bạn đọc Hay như việc đưa yếu tố huyền thoạivào truyện ngắn vừa làm hiện đại yếu tố vốn thuộc về folklore vừa thổi vàotruyện ngắn những hơi thở cuộc sống nhưng theo một cách thú vị NguyễnHuy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bản… là những nhà văn có chung tưtưởng sử dụng yếu tố kì ảo, huyền thoại, giả cổ tích vào trong văn chương, TạDuy Anh cũng vậy, nhưng ông vẫn giữ cho mình nét riêng, sử dụng yếu tố kì

ảo, huyền thoại một cách tiết chế chứ không lộ liễu, vừa phải nhưng đắc dụng.Như vậy, có thể thấy, những sáng tạo của Tạ Duy Anh là không ngừng nghỉ

và luôn đi tìm cái mới trên con đường sáng tác văn chương

Chương 2 Yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Tạ Duy Anh

- từ góc nhìn tư duy nghệ thuật

2.1 Thế giới biểu tượng

“Huyền thoại có tính chất hai mặt trong cái biểu đạt, vừa là nghĩa vừa

là hình thức” [22, tr.303] Cũng như ngôn ngữ có hai mặt là cái biểu đạt và cáiđược biểu đạt Vì vậy đi vào thế giới của huyền thoại là đi từng bước đến vớinhững biểu tượng để dần dần giải nghĩa huyền thoại ẩn trong đó Hai mặt đốilập nhưng lại là hai mặt bổ sung cho nhau Các nhà văn sử dụng cơ chế tạosinh các lớp biểu tượng như những ẩn dụ sáng tạo để sinh thành những lớpnghĩa khác nhau cho văn bản nghệ thuật

2.1.1 Từ biểu tượng kì ảo

Trong nhiều khái niệm về huyền thoại, kì ảo là một trong những yếu tốđược nhắc đến một cách mặc định Vì vậy, có thể nói kì ảo là những phần tửchính, tập hợp của chúng sẽ mang lại một huyền thoại cơ bản đúng nghĩa Dù

là ở trong folklore đầy ấp những yếu tố kì ảo của thể loại huyền thoại, cho đếnvăn học đương đại, chúng vẫn tồn tại ít nhiều trong nhau Để hiểu huyềnthoại, chúng tôi đi ngược về tìm một trong các phần tử của nó – kì ảo Huyềnthoại đã có cách lí giải cho riêng mình, nhưng kì ảo thì từ đâu đến?

Cơ sở tâm lí của kì ảo không phải là cái hư vô bên ngoài con người (cáisiêu hình, siêu nhiên) mà đó là sản phẩm từ chính thế giới tưởng tượng, tinhthần, thế giới nội tâm bí ẩn của con người “Trung tâm của kì ảo là thế giới

mà ta biết, không quỷ thần, tiên nữ, không ma cà rồng, đã xảy ra sự kiện màkhông thể lí giải được bằng những quy luật của chính thế giới quen thuộc” lúcnày cái kì ảo chiếm lĩnh không gian mơ hồ đó [27, tr.34] Sự chiếm lĩnh này

có sự biến hóa theo từng thời đại của xã hội Kì ảo qua mỗi thời kì xã hội lại

thay đổi tương thích với tâm thế con người thời đại Vì vậy kì ảo của folklore

có sự thay đổi nhất định so với kì ảo của tự sự đương đại Như vậy, việc xuấthiện trở lại ấy trong tuyện ngắn Việt Nam nói chung và truyện ngắn Tạ DuyAnh nói riêng là trong những thành tựu mà kì ảo mang lại Lần này, để lấpđầy không gian mơ hồ đã nói ở trên cho phù hợp với yếu tố huyền thoại, TạDuy Anh đã mang những biểu tượng kì ảo đến và đặt vào đó Cuộc chơi vănchương của Tạ Duy Anh thật sự bắt đầu bằng trò chơi lắp ghép Khi việc lắpghép đã hoàn thành, những biểu tượng kì ảo trở thành công cụ đắc dụng Từ

đó đi khám phá thế giới nội tâm hết sức trừu tượng khó nắm bắt của conngười, để từ đó “thấm” con người ở cái phần nhân tính, mơ hồ, huyền diệu vàkhó lí giải Những biểu tượng kì ảo được Tạ Duy Anh mang vào trong truyệnngắn của mình là thế giới đa chiều và tâm linh, giấc mơ hữu hình, tâm thế củacon người hiện đại

Biểu tượng kì ảo mang lại những sắc màu phi thực Ở đó, những sựkiện xảy ra một cách đột ngột và bất ngờ, khác với lẽ thông thường, nhữngbiến ảo kì lạ của tự nhiên Tất thẩy chúng làm tâm trí con người trở nên khó lí

giải Nhân vật lạ được Tạ Duy Anh đem đến một cái kết đột ngột và bất ngờ.

Chính nhân vật trong truyện là một khối bí ẩn không chỉ thu hút nhân vật tôi

mà còn hấp dẫn với cả bạn đọc Hay trong Khi xưa chị đẹp nhất làng, những

anh bộ đội có tên có tuổi có đơn vị quê quán, nhưng chỉ ghé dừng chân tạilàng là buông lời hẹn ước trở về với chị Túc Để đến khi chiến tranh qua đi,người con gái đẹp đẽ ấy lao vào tìm kiếm trong vô vọng Họ - những ngườilính quả cảm năm xưa từ đâu đến và đã đi về đâu? Bỏ mạng nơi chiến trườngkhốc liệt hay què quặt nơi phố xa hoặc có chăng đã về với một hẹn ước ở mộtvùng quê khác Sự xuất hiện của họ cũng bí ẩn như nhiệm vụ họ mang bênmình Càng bí ẩn con người ta càng tò mò và cố gắng giải mã cho bằng được.Nhưng sau tất thẩy, điều gì sẽ xảy ra với cái kết mang đầy tính mở? Không

chỉ có vậy, hàng loạt những nhân vật trong những tác phẩm khác trong tập

truyện Tạ Duy Anh – Truyện ngắn chọn lọc với xuất thân bí ẩn và vô danh

hay đơn thuần chỉ là “nàng”, là “chàng”, là “hắn” Là Tạ Duy Anh “đánhrơi” mất tên của họ hay đó là một ngụ ý, một tiểu thuật trong trò chơi trốntìm? Có đôi khi chỉ trong một truyện ngắn mà Tạ Duy Anh mà nhiều biểu

tượng kì ảo đặt vào cùng một chỗ như Dịch quỷ sứ với “lá đơn kiện kì lạ chưa

từng có”, ông già dạy thú với phương thuốc trị bệnh bí truyền, các nhân vật cóngười có tên (Bùi Bằng Hữu, Văn Thiệp) có người tên bị biến hóa đi (Bùi N.,

bà A.Q, ông D), căn bệnh câm kì lạ Trong Ánh sáng nàng với hàng loạt

những phác thảo: “phác thảo một”, “phác thảo hai”, “phác thảo ba”, “phácthảo bốn”, “phác thảo năm” cho đến câu chuyện một, “câu chuyện hai” và cảcâu chuyện thực tế đang diễn ra với nhân vật tôi Đó không phải là vì trò chơivăn chương có quá nhiều lỗ trống mà là sự đa dạng trong kết cấu câu chuyện,

sự linh hoạt với hiện thực cuộc sống Trong mỗi hoàn cảnh sự lắp ghép sẽ trởnên đa dạng, đa chiều hơn Hay sự song trùng một cách kì lạ của âm thành

cuối bản nhạc Giai điệu đen với âm thanh thét lên trước khi gác máy mà

“hắn” nghe được Tiếng thét đó có sự liên hệ nào với nạn nhân của vụ tai nạngiai thông “hắn” nghe lúc chiều không? Đó có phải là một dạng thức khác của

lời nguyền? Lời nguyền khống chế sự phát triển của những điều tốt đẹp, Bước qua lời nguyền là tiếng nói đanh thép, phá bỏ nó, hóa giải một lời nguyền

bằng tình yêu của “Romeo và Juliet làng” Nhưng nó còn trở đi trở lại, dai

dẳng và khó dứt trong Vòng trầm luân thời gian và Hóa kiếp.

Biểu tượng kì ảo như chất nước ngọt ngào của quả táo len lỏi trong cốttruyện ở dạng này hay dạng khác, lúc là nhân vật này lúc là con vật, hìnhtượng khác Vốn bản chất kì ảo nên nó có sự biến hóa khôn lường Mỗi truyệnngắn có một hành trình riêng Nhiều truyện thực sự gây tò mò Có thể có

không ít người đọc sẽ hỏi: thế Người khác, Chiếc giày pha lê… định nói cái

gì nhỉ? Và nhiều truyện khác nữa Có cái gì sau nó? Mỗi người có cách nghĩriêng Đây cũng là thành công của tác giả Tạ Duy Anh hướng người đọc tới

sự cùng khám phá, cùng thưởng thức, cùng tranh luận Nghệ thuật này thật sựtạo sự bí hiểm, nhiều ẩn dụ cung cấp cho ta cái nhìn khác về thế giới để bướcđầu tạo ra những mã hệ mới, lớn hơn, phúc tạp hơn buộc người đọc cùngtham gia giải mã

2.1.2 …đến biểu tượng ẩn

Nếu những biểu tượng kì ảo mang lại màu sắc kì bí, thần kì, khó lí giải

ở cấp độ một thì biểu tượng ẩn là những hình tượng ở cấp độ thứ hai và mangtrong mình ý nghĩa hàm ẩn Jean Chevalier khái quát biểu tượng ẩn giống nhưmũi tên bay mà không bay, đứng im mà biến ảo, hiển nhiên mà không nắmbắt được Nó buộc ta sẽ cần phải dùng các từ để gợi ra một hay nhiều ý nghĩacủa một biểu tượng [dẫn theo 17, tr.14] Biểu tượng hàm ẩn trong văn họcluôn mang lại một thế giới mở đa chiều mới

Cũng như những biểu tượng kì ảo mà Tạ Duy Anh đã sử dụng, nhữngbiểu tượng ẩn trong truyện của ông có tính chất hàng loạt và thường lặp đi lặplại như một sự nhấn mạnh có chủ ý Như nghệ thuật sắp đặt, những khối nghệthuật được đặt cạnh nhau tưởng chừng như không có một sự kết nối nào,nhưng những khoảng không của chúng lại là chỗ kết dính tuyệt vời nhất.Chúng tôi đã thử khảo sát và nhóm chúng lại với nhau theo nhóm biểu tượngqua tần suất xuất hiện trong truyện

Nhân hóa con vật –

Như vậy, qua bảng thống kê cho thấy, biểu tượng ẩn hướng đến cái

khác lạ, thậm chí có phần siêu thực: ánh trăng, bờ đê, cái chết hay nhân hóa con vật – Vật hóa con người… trở đi trở lại trong nhiều tác phẩm.

Ánh trăng xuất hiện trên bầu trời đêm trong những truyện ngắn của Tạ

Duy Anh như một biểu trưng của cái đẹp vượt thoát Nếu màn đêm tượngtrưng cho những điều xấu xa, toan tính, âm mưu, tượng trưng cho cái khốcliệt của chiến tranh, cho những thứ cổ hủ thì ánh trăng - thứ ánh sáng huyềndiệu, nhẹ nhàng nhưng đầy màu nhiệm, khơi gợi lại sự thoát tục, cô lập nhữngđiều đen tối xấu xa

“Chiến tranh là cuộc chơi đỏ đen tàn khốc: phải được cả hoặc mất tất!Nhưng hãy còn một lát nữa để tôi kịp chuẩn bị lần chót cho cuộc ra đi khôngbao giờ biết trước Giờ này trăng vừa lên Thật kỳ lạ khi tôi có cảm giác tất cảđều bình yên, tưởng như chiến tranh bị đẩy lùi mãi, chỉ còn như một dư âm

Và tôi chờ đợi Em biết tôi chờ đợi điều gì không? Tôi… chờ em bước ra từvầng trăng Em sẽ băng bó những vết thương, làm nguội mặt đất…” (Khi xưachị đẹp nhất làng) [10, tr.17 - 18] Hay trong đoạn “Đêm hoàn toàn tĩnh lặng.Chú Hổ tiến thêm một bước Ngọn giáo tuột khỏi tay bà giáo “Người hayquỷ” Chú Hổ quay lưng, bước nhanh ra khỏi cửa, chạy như bị ma đuổi dướiánh trăng…” (Vòng trầm luân trần gian) [10, tr.72] Trăng đã thật sự có chứcnăng của riêng mình chứ không chỉ là một hình tượng đơn thuần nữa Im lặngnhưng không có nghĩa là không tồn tại, không hữu ích Ánh trăng đến vớitừng câu chuyện lại linh hoạt hòa với những cung bậc tình tiết, khi là nhânchứng, khi là cái đẹp hướng đến mà cũng có khi rất gần với trẻ thơ: “Trời sậptối rất nhanh Bình thường như mọi khi, chờ trăng lên là chúng tôi dong trâu

về Nhưng mải “tra tấn” Quý Anh, chúng tôi bỏ mặc vầng trăng chơ vơ mộtmình” (Bước qua lời nguyền) [10, tr.57] Cái nỗi chơ vơ của trăng có giốngnhư nỗi chơ vơ, lẻ loi của cô bé Quý Anh đó không? Cô bé bị cô lập ngay

trong chính ngôi làng của mình, như ánh trăng hôm nay bị bọn trẻ bỏ quên nơigóc trời, tụi nhỏ đang bận mải miết thú vui mới – “tra tấn” Quý Anh Trongcái đêm “hai kẻ trong trắng như nhau, đã ân xá cho nhau…” cũng là lúc vầngtrăng trốn đi, để lại bầu trời “đêm ấy không trăng nhưng đầy sao và hươngthơm mùa màn từ đất”, trăng lúc này như người bạn chỉ muốn màn đêm bảobọc lấy “hai kẻ tội lỗi như nhau” được quyết định tương lai của chính mình.

Cuộc đời của con người là được sinh ra để rồi mất đi Cái chết trở thànhbiểu tượng trong cả văn hóa và văn học Cái chết đi vào văn chương trở thànhbiểu tượng Truyện ngắn Tạ Duy Anh đã khai thác khá đa dạng về những cáichết như thế Những biểu tượng này tuy không lớn và xuất hiện dày đặc,nhưng lại là những biểu tượng hàm ẩn cao trong việc phản ánh hiện thực cuộcsống, phản ánh nhân sinh quan của chính tác giả Cũng như đời sống củanhững con người đã chết đi chỉ còn lại nắm đất Mỗi cái chết cũng thể hiệnphần nào cuộc đời của chính nhân vật Sống như thế nào thì chết như thế ấy:

“Những nấm đất! Những nắm đất vô tri, lạnh lẽo Các vị sống thế nào thì chếtcũng thế ấy […] chợt tôi phát hiện có một mô đất bẹp gí ở rìa khu bình dân,sát mép nước Tuồng như nó cố tình lút xuống để người sống khỏi ngứa mắt”

(Bước qua lời nguyền) [10, tr.45] Trong Vòng trầm luân trần gian cũng vậy,

Lão Mịch bóp cổ bà Mịch đến chết rồi liệm bà trong im lặng Đến sau này,chính lão Mịch cũng chết ngạt “trong đống chăn cấu bẩn, lạnh toát âm khí”trong lúc lũ con đánh nhau trong việc bàn ai là người nuôi bố Và như chínhcái sự cô đơn mà lão Đình cam chịu sau những năm tháng từng bị “phản bội”.Lão đám giỗ cuộc đời lão bằng cách “đâm chiêu nhìn vào khoảng không vôhình Lão cứ ngồi thế cho đến sáng bạch Lão đã ngồi như thế hàng ngàn ngàynay Không biết lão còn ngồi bao nhiêu ngày nữa để tự đưa ma mình” (Tội tổtông) [10, tr.126] Cuộc sống mòn như thế kéo dài để đưa tang “cuộc đời chó

đẻ đến vợ con cũng ớn” của lão

Lấy bối cảnh nông thôn khá nhiều, truyện ngắn Tạ Duy Anh không thểthiếu không gian quen thuộc bờ đê Con đê bao bọc lấy làng, gói làng vào mộtcụm như khoanh vùng một thế giới nhỏ mà cũng lắm thị phi, bon chen Nơi

đó, lại có biết bao nhiêu cuộc ra đi, chia tay Đó là biên giới của làng cũngchính là biên giới của lòng người Vượt thoát khỏi bờ đê là vượt thoát khỏiđịnh kiến xã hội vốn chật chội để ra ngoài, mặc vừa cái áo tự do của bản thân– sự vượt thoát Con đê đầu làng như sự khơi gợi những ham muốn đờithường vốn bị tư tưởng hà khắc của phong tục gò ép: “Ở phía đê Bộc vẳng lên

từ hội gặt lúa đêm những câu hò vừa chua ngoa vừa tình tứ” (Khi xưa chị đẹpnhất làng) [10, tr 20] Vẳng lên thôi, thứ âm thanh nghe được đó mà cũng mất

đó, đứt quãng và không rõ ràng cũng giống như những số phận con người leolét trong ngôi làng bé nhỏ

Biểu tượng ẩn của Tạ Duy Anh không đơn thuần dừng lại ở những biểutượng cụ thể Ngòi bút tác giả vật hóa con người – nhân hóa con vật để tạo ranhững biểu tượng bằng con mắt đầy hàm ẩn Chúng là sinh linh, có linh hồn

và nói một thứ ngôn ngữ riêng, mà dẫu các nhân vật có hiểu chúng thì chúngvẫn có cách riêng để thể hiện Biểu tượng các con vật nhuốm màu kì ảo, cósức ám gợi sang những biểu tượng khác “Lập tức con chó thay đổi thái độ

Nó cứ ngờ loại người quá thông minh để cử xử công bằng, cần gì đến nó Bâygiờ, nó hiểu rằng nó đang giữ vai trò người làm chứng Lương tâm nó đòi hỏikhông được để xảy ra tình cảnh bất công như vậy” (Dịch quỷ sứ) [10, tr.98].Điều gì khiến con chó phải làm như thế? Hay vì nó nghĩ con người quá mumuội nên phải cần đến sự xuất hiện của nó

“Mày quên tao rồi à? Nhưng tao không quên mày đâu, con ruồi ạ Taobiết mày vẫn lân la đến các chốn cao sang để chứng minh mày không phải làruồi Nhưng ngay cả máu của mày cũng hôi hám mùi cống rãnh, làm sao mà

thơm tho nhanh thế” (Con ruồi) [10, tr.171] Không hóa thân rõ như Biến

dạng của Kafka, nhưng những biểu hiện của con ruồi đã quá rõ ràng, sự biến

dạng nay đã ở trong tiềm thức Hoặc ngôi nhà có nhiều ngóc ngách, không rõhình thù, nhiều ổ chuột… được xây dựng một cách kín đáo trong đêm (Ngôinhà của cha tôi), như miêu tả chính cái hang của chuột Vậy đó là cái nhà haycái hang? Người ở trong đó hay con vật ở trong đó? Con người – con vật,phần thú tính của con người được tác giả mượn biểu tượng ẩn gửi gắm

Số lượng các biểu tượng không dừng lại ở đó, những biểu tượng ẩnđơn lẻ khác cũng được sử dụng một cách triệt để, tuy xuất hiện đơn lẻ trong

riêng từng truyện: chiếc gáy, dáng hình người phụ nữ, giấc mơ – ác mộng, chiếc giày pha lê, tín vật… Tất thẩy chúng đã tạo nên một hệ thống biểu

tượng ẩn đa dạng, phong phú cả chiều sâu và rộng

Hình thể truyện không khác gì huyền thoại xưa Biểu tượng của truyệnnằm ở tính chất hàm nghĩa, ở những dụ ngôn đầy sức hàm chứa, những biểutượng đầy ẩn ý - mê cung, không còn chỉ là một cấu trúc về không gian, màthường được triển khai theo hai hướng: sự lạc lối trong mê cung của tâm thế

nhân vật và mê hồn trận của lối viết Vụ án, Lâu đài, Biến dạng… Tranz

Kafka là những mê hồn trận mà người anh hùng phương Tây ở đó - khác vớihuyền thoại cổ xưa - không thể tìm ra lối thoát, trong khi mê cung xưa vẫn cómột đường ra và có một kết thúc Còn với Lão Tạ, mỗi tác phẩm của ông làmột trận đồ bát quái khiến người đọc phải lạc lối khi tìm đường diễn giải –hiện tượng “mê cung” trong lối viết đã trở thành rất quen thuộc trong những

đứa con tinh thần ấy Dịch quỷ sứ, Ngũ gia truyện, Mê hồn trận là những truyện Lâu đài được Việt Nam hóa Dẫu con đường thoát khỏi mê cung chỉ

tìm thấy một không gian và thời gian xa lạ Có thể nói, chính sự trở về vớihuyền thoại đã mang lại cho những tác phẩm hiện đại chất thơ, vẻ đẹp hồnnhiên mà bí ẩn, đã khiến những vấn đề của cái thường nhật nâng lên tầm ý

nghĩa siêu hình và mỗi người đọc tìm cách giải mã những câu hỏi muôn đờicủa hiện sinh.

Biểu tượng vốn đã khó xác định, nay Tạ Duy Anh lại mang đến biểutượng ẩn Để có thể "giải mã" tìm ra ý nghĩa của biểu tượng này cũng phảitính đến thói quen, phong tục, tập quán của các nền văn hoá trong từng cộngđồng dân tộc khác nhau Điều bí ẩn vẫn luôn còn nguyên vẹn và mơ hồ vềmặt ý nghĩa nếu như biểu tượng chưa được "giải mã" Một biểu tượng thường

có nhiều nghĩa và ngược lại một ý nghĩa lại có nhiều biểu tượng cùng biểu thị.Jung cho rằng cái mà chúng ta gọi là biểu tượng dẫu chúng có quen thuộctrong đời sống hàng ngày vẫn chứa đựng những ý nghĩa khác, những tầng bậccòn tiềm ẩn bên trong chúng Cấp độ của hình tượng được đẩy lên từng tầngbậc khác nhau, mang lại những cung bậc cảm xúc, trạng thái cho chính bạnđọc lan tỏa từ bên trong tác phẩm Vì vậy, việc khám phá có thể đi bao xatrong việc nhận diện về những biểu tượng bị che dấu hoặc tiềm ẩn mà bềngoài không được nhận thấy bởi tác giả của chúng? Đâu là mối quan hệ giữacác biểu tượng Và liệu nếu có một mối dây kết nối nào đó thì những biểutượng ẩn kia sẽ tạo sinh những điều gì?

2.1.3 …tạo sinh những mã huyền thoại

Theo Barthes, những yếu tố của một tác phẩm văn học trước hết cầnphải được giải thích trong mối quan hệ của chúng với các yếu tố khác trongcùng một vũ trụ văn bản theo mô hình lý thuyết ngôn ngữ của Saussure Bởi

vì chúng chỉ có ý nghĩa khi đặt vào cùng một hệ thống tín hiệu, thuộc về một

hệ thống mã nhất định để giải trình các ý nghĩa nội tại trong văn bản Ông chorằng: “Huyền thoại là một hệ thống đặc thù ở chỗ nó được thiết lập từ mộtchuỗi kí hiệu tồn tại trước nó: đó là hệ thống kí hiệu thứ hai”, R.Barthes đãthấy được tính sản sinh liên tục của kí hiệu trong thực tế [dẫn theo 22, tr.290]

Từ cách hiểu này cho thấy, huyền thoại có hai hệ thống ký hiệu, hệthống này chèn lên hệ thống kia Huyền thoại chứa đựng ngôn ngữ nên có thểgọi huyền thoại là một siêu ngôn ngữ Và vì huyền thoại chứa đựng ký hiệulên gọi huyền thoại là siêu ký hiệu Tập hợp ký hiệu tạo nên một mã, gọi là

mã huyền thoại Một khi mã huyền thoại được tạo sinh, cũng là khi chúngmang lại ý nghĩa tràn ngập trong văn bản Có bao nhiêu cách giải đáp nhữngbiểu tượng là cũng có bấy nhiêu mã huyền thoại Từ đó, huyền thoại mới đãđược cắm mốc bằng những tác phẩm độc đáo, mở đầu bằng những hình tượng

lạ lẫm trong Biến dạng, Mê cung… của Kafka, tới Nhẫn thạch của Atiq

Rahimi… Và đến với Tạ Duy Anh của văn học Việt Nam, cùng với biểutượng kì ảo, biểu tượng ẩn mở ra một trò chơi ô chữ cần đáp án, một mã đóngcần được khơi mở

Bước qua lời nguyền là truyện ngắn có sức nặng như một tiểu thuyết.

Đây cũng được xem là một trong số những truyện ngắn thành công và gâytiếng vang đến tên tuổi Tạ Duy Anh Điều làm nên thành công đó chính là mãhuyền thoại mà tác phẩm gây dựng được Từ hàng loạt những hình ảnh đốilập được tác giả miêu tả: “hai kẻ trong sáng như nhau, tội lỗi như nhau đãbước qua lời nguyền, đã ân xá cho nhau trong sự chứng kiến của các thiênthần Và đêm ấy các vị đã bọc chặt chúng tôi bằng dáo, mác, bằng nỗi cămghét phi lí Dưới ánh đuốc các vị có thể thấy rõ dù chết chúng tôi cũng khôngrời nhau Vậy mà các vị cứ quấn chặt chúng tôi bằng vòng lửa của địangục…” [10, tr.63] Ngôi sao khi ấy là “thiên thần”, còn “các vị” khác nào taysai của địa ngục Chỉ trong một đoạn văn ngắn, hình ảnh đã được nâng lênthành biểu tượng vừa kì ảo vừa có sức hàm ẩn, nhờ vậy đoạn văn truyền tảiđược thông điệp của đôi trẻ muốn đạp tan quan niệm của tư tưởng bảo thủ ởngôi làng Tình yêu ấy đã hợp sức tạo nên một chiếc chìa có mã khóa mở tungđiều lệ xưa cũ vô lí, bước qua lời nguyền đồng thời kiến tạo một giấc mơ

tương sáng hơn cho những tình cảm chân thành Hay đến với Lãng du là đến

với một miền mơ ảo thật sự Ở đó có “anh” và “nàng”, có cả những kí ức tuổithơ đẹp đẽ mà “anh” muốn đưa “nàng” về Chỉ có điều, hiện thực đã xóa nhòa

đi hết những dấu tích của xưa cũ, khiến cả đến “anh” cũng trở nên lúng túng,ngỡ mình đang lãng du?! Từng cái ổ gà, gốc cây, con đường và rồi “anh”nhận ra “thiên đường của anh” bỗng trở thành cái đích mà “anh” theo đuổi,đánh đổi từng chút một trí nhớ từng chút một những hình ảnh, những biểutượng vốn dĩ thuộc về tuổi thơ để về lại một lần nữa, còn “nàng” dù muốn haykhông cũng vô tình bị kéo theo trò chơi trốn tìm này “Anh chỉ còn cảm nhậnduy nhất một điều là đất dưới chân anh đang trải ra, trải mãi ra đến vô tận,không có bến bờ; đến sự khổ ải, tăm tối bắt gặp ánh sáng; đến xứ sở mà anhchỉ mới gặp trong giấc mơ thời trai trẻ Có cái gì đang bay lên ở đâu đó kèmtheo sự lụi tàn của những điều xấu xa, nhếch nhác, phản trắc, thù nghịch…Anh đang bay với tốc độ ánh sáng Anh chỉ thấy rõ nhất một điều, từ cặp mắt,

vẻ mặt – nổi bật với vầng trán thanh khiết – của nàng đang ngời sáng, thứ ánhsáng của sự cứu chuộc và tha thứ…” [10, tr.265]

Trên đây là những khảo sát mã huyền thoại được tạo sinh ngay trong bềmặt văn bản, nhưng truyện ngắn của Tạ Duy Anh không dừng lại ở đó Cókhông ít những sáng tác của Tạ Duy Anh xây dựng cho mình trong đó là hìnhtượng người phụ nữ Họ xuất hiện và trở đi trở lại nhiều lần trong các truyệnngắn Vô hình chung, họ trở thành một “tượng đài”, một mô hình riêng biệt,độc lập Họ - chị Túc, Quý Anh, bà Hảo, chị Thư… - mang trong mình nhữngbiểu trưng không có gì có thể xóa được Chính vì vậy, họ trở thành huyềnthoại, trở thành những kí mã tồn tại xuyên suốt qua những câu chuyện và còn

có thể sống dậy giữa cuộc đời Bạn đọc muốn tiếp cận đến những câu chuyệncũng đồng thời phải tiếp cận đến họ, giải mã chính con người họ, thì mọi vấn

đề sẽ được truyền tải Họ không chỉ còn đơn thuần là nhân vật trong truyệnnữa, mà họ đã trở thành một kí mã có chiều sâu, có linh hồn.

Như vậy, có thể nói, huyền thoại là chuỗi ký hiệu đặt biệt ở chỗ, nóđược thiết lập từ một nhóm có hệ thống Hàng loạt những ký hiệu sắp xếptheo chuỗi, theo cấp độ (hình ảnh – biểu tượng – biểu tượng ảo – biểu tượngẩn)… Tất thẩy chúng tự tạo sinh ra những kí mã nhất định trong từng câuchuyện Mỗi truyện ngắn là một bài học, một thế giới quan, một hệ nhận thứcmới của tác giả Mỗi bạn đọc, khi tiếp xúc với những truyện ngắn khác nhau

là tự tạo những mã riêng cho mình, tạo một câu chuyện mang một hàm nghĩamới tương thích Đó chính là cơ chế tạo mã huyền thoại Có thể cho rằng thếgiới biểu tượng trong truyện ngắn của Tạ Duy Anh đã tạo nên những mãhuyền thoại một cách thành công

2.2 Xác lập quyền năng cho chủ thể

Chủ thể trong những tác phẩm huyền thoại là những đối tượng dẫu vôtri hay hữu tri cũng đều được xây dựng với những tính năng đặc thù Từnhững đặc điểm này, quyền năng của chủ thể được xác lập qua từng câuchuyện, từng tình huống, hoàn cảnh đặc ra Khi đẩy chủ thể đến một hoàncảnh điển hình, những đặc tính bản năng được bộc lộ và lí giải của phươngthức huyền thoại

2.2.1 Từ các chủ thể - nhân vật nữ cứu rỗi, nhân vật bí ẩn, nhân vật chức năng

Trên phương diện loại hình, huyền thoại văn xuôi đương đại nhấnmạnh cái toàn thể trong bản thân các nhân vật, ẩn bên trong nhân vật nhỏ bé

là thế giới kì bí, đầy mê hoặc Phương thức chính chuyển tải tính nhân loạiphổ quát trong bản thân mỗi nhât vật: tạo ra sự song chiếu nhân vật với huyềnthoại cổ xưa và tha hóa cá nhân nhân vật vào môi trường xã hội để đi đếnthống nhất cá nhân và xã hội Nhân vật trong truyện ngắn có yếu tố huyền

thoại của Tạ Duy Anh luôn biến đổi, nhân vật có quỹ đạo chuyển động bị chiphối ít nhiều bởi motip folklore Xuyên suốt cuộc hành trình thâm nhập vàothế giới biểu tượng trong truyện ngắn của Tạ Duy Anh là các loại nhân vậtkhác nhau Họ không chỉ xuất hiện một cách đơn điệu mà đều có những vaitrò nhất định.

Loại nhân vật điển hình trong truyện ngắn của Tạ Duy Anh là nhân vậtcứu rỗi, đặc biệt hơn, họ thường là người người phụ nữ Chúng tôi gọi chung

là nhân vật nữ cứu rỗi Trong thế giới truyện ngắn Tạ Duy Anh, chúng tôi

nhận thấy các sự việc, hiện tượng, thậm chí là tác động đến các nhân vật khác

là người phụ nữ Họ như ánh trăng giữa đêm đen, như nốt lặng trong một

bảng nhạc, như một cơn mưa rào tưới mát mảnh đất khô cằn của cuộc sốngnhững người đàn ông, phụ nữ trở thành một trong những hiểu tượng cứu cánhtrong môi trường đầy gai góc: “Em sẽ băng bó vết thương, làm nguội mặt đấtbởi vì em là vị Phúc thần…” [10, tr.18] Có thể lí giải việc tác giả tạo dựngkhá nhiều nhân vật nữ là do “mặc cảm Ordip” có sẵn trong tiềm thức Nhânvật bí ẩn lại luôn là nhân vật đặc trưng của những câu chuyện có yếu tố huyềnthoại Như những mẫu gốc có tính biến hóa, vô danh, hư ảo, thì nhân vật bí ẩncũng là những nhân vật xuất hiện một cách thần kì, mang đến những lối rẽ bấtngờ trong mê cung truyện Cùng với hai loại nhân vật kể trên, ngòi bút TạDuy Anh còn đem nhân vật chức năng vào thế giới nhân vật vốn đã nhuốmmàu kì lạ trong truyện của mình Nhân vật chức năng có đặc điểm, phẩm chất

cố định, không có đời sống nội tâm, nhưng phản ánh đời sống trong truyện[14, tr.196] Nhân vật chức năng còn được gọi là nhân vật mặt nạ Việc nhânvật này luôn sử dụng mặt nạ đóng một vai nhất định trong vở kịch văn bảntruyện là một trong những thủ pháp biến nhân vật trở nên “canaval hóa” “Mặtnạ” còn được tạo ra thông qua những hình tượng nghịch dị với tính chất phi líhỗn loạn Đi kèm với nó là sự “biến ảo” liên tục của các nhân vật Những