Trong cuộc đối thoại với vợ, Trương Ba chỉ sử dụng câu ngắn, câu hỏi liên tiếp cùng với đó là các câu cảm thán đã cho thấy sự thảng thốt, ngỡ ngàng tê xót của ông.. - Khi Hồn Trương Ba
Trang 1TIẾT 2 HỒN TRƯƠNG BA…
2.2 Màn đối thoại giữa Trương Ba và người thân
- Không dừng lại chỉ là đoạn đối thoại ấy, bi kịch nối tiếp bi kịch Bi kịch thứ hai của Hồn Trương Ba là bi kịch không được người thân thừa nhận Nỗi đau khổ, tuyệt vọng của Hồn Trương Ba được đẩy lên khi đối thoại với những người thân
- Vừa dứt cuộc đối thoại, Hồn Trương Ba đang ngồi lặng lẽ bên cái chõng, người vợ bước vào hỏi: “Cái Gái chưa về hả ông?” Hồn Trương Ba thẫn thờ trả lời: “Chưa” Vợ Trương Ba tiếp tục giải thích: “ Nó sang nhà cu Tị từ sớm Cu Tị bị ốm nặng” HTB không giấu sự ngạc nhiên nói:
“Ốm nặng? Vậy mà tôi không biết” Hai lời thoại đầu chỉ mang tính giao tiếp thông thường, chẳng một dấu hiện gì mang đến cơn sóng gió tiếp theo cho Trương Ba lúc này
- Từ lời thoại thứ ba: “Ông bây giờ con biết đến ai nữa Cu Tị ốm thập tử nhất sinh… Khổ thằng
bé ngoan là thế…Cái thân tôi thì sao trời lại không bắt đi cho rảnh” đã là sự thay đổi hoàn toàn Cảm xúc của cái hờn trách, giận dỗi và cả chua xót của cái tủi thân tủi phận mà bất lực Không
để vợ nói tiếp nữa, Hồn Trương Ba cắt ngang: Sao bà lại nói thế Nghe chồng nói, người vợ đi thẳng vào vấn đề mà bà đang ấm ức: “Tôi nói thật đấy …Ông TB ạ, tôi đã nghĩ kĩ …Có lẽ tôi phải đi” Hồn Trương Ba hỏi lại: “Đi đâu?”, như thẫn thờ, vô cảm Người vợ tiếp tục nói thực
lòng với bao hờn dỗi: “Chưa biết ! Đi cấy thuê làm mướn…đi biệt để ông được thảnh thơi…với
cô vợ người hàng thịt Còn hơn là thế này?”
- Người vợ của Trương Ba dù rất mực yêu thương chồng, giàu lòng vị tha nhưng cuối cùng vẫn
rơi vào sự bế tắc Những dấu ba chấm kết hợp với câu cảm thán và các từ rưng rưng …
khóc… diễn tả đầy đủ sự buồn bã, bất lực Trong cuộc đối thoại với vợ, Trương Ba chỉ sử dụng
câu ngắn, câu hỏi liên tiếp cùng với đó là các câu cảm thán đã cho thấy sự thảng thốt, ngỡ ngàng
tê xót của ông Cuối đoạn hội thoại với vợ, tiếng gọi “Bà!” nấc lên uất nghẹn bởi đó là sự bất lực, đau khổ nghẹn ngào không thể thốt ra thành lời Kết thúc đợt thoại này, Hồn Trương Ba chỉ còn biết ngồi xuống tay ôm đầu
- Khi Hồn Trương Ba ngẩng lên thì thấy Gái đứng trước mặt, Hồn Trương Ba kêu đứa cháu như
là cầu cứu: “Gái, cháu!” Đó đã không còn chỉ là lời gọi thông thường nữa mà là tiếng kêu của một trái tim được phát ra từ miệng khát khao có một điểm tựa, sự đồng cảm cầu cứu Có lẽ lúc
ấy Trương Ba những tưởng đứa cháu gái bé bỏng sẽ sà vào lòng thì trái lại, cái Gái, cháu Trương
Ba chỉ phản ứng quyết liệt và dữ dội: nó lùi lại- tạo nên một khoảng cách không chỉ về mặt
không gian mà còn cả về tâm hồn giữa ông và cháu “Tôi không phải là cháu của ông” Câu nói như gáo nước lạnh phũ phàng tạt thẳng vào mặt Hồn Trương Ba Càng cố giải thích cho đứa cháu gái hiểu thì càng ngập ngừng (những dấu ba chấm xuất hiện liên tục đã là sự ngập ngừng bế tắc không giải thích được) Tâm hồn tuổi thơ vốn trong sạch, không chấp nhận sự tầm thường, dung tục nên không chấp nhận người ông trong thể xác anh hàng thịt thô lỗ Cái Gái, cháu ông giờ đây đã không cần phải giữ ý Nó một mực khước từ tình thân Chính vì quá yêu thương, tôn thờ thì giờ đây nó không thể chấp nhận, cũng không thể nào mở lòng mình đón nhận con người trước mặt mình cái con người có "bàn tay giết lợn", bàn chân "to bằng như cái xẻng" đã khiến cho cái Gái không buông tha, tiếp tục kể tội "gãy tiệt cái chồi non", "giẫm lên nát cả cây sâm quý mới ươm" trong mảnh vườn của ông nội nó Nó hận ông vì ông chữa cái diều cho cu Tị mà làm gãy nát khiến cu Tị trong cơn sốt mê man cứ khóc, cứ tiếc, cứ bắt đền Với nó, "Ông nội đời nào thô lỗ, phũ phàng như vậy" Nỗi giận dữ của cái Gái đã biến thành sự kết tội, ruồng bỏ xua đuổi người thân yêu : "Ông xấu lắm, ác lắm! Cút đi! Lão đồ tể, cút đi!"
- Cái Gái là người yêu thương gắn bó với ông hết mực Ông chết, đêm nào cũng khóc, nâng niu từng chút kỉ niệm của ông Bây giờ, chính nó lại phản ứng dữ dội với những lời lẽ tàn nhẫn, phũ phàng Nó chối bỏ, xua đuổi Hồn Trương Ba Những dấu chấm than liên tiếp với giọt nước mắt vừa khóc vừa chạy phản ứng quyết liệt của một đứa trẻ vốn tâm hồn trẻ thơ trong trẻo, chỉ có hai màu sáng tối, kiên quyết không chấp nhận cái xấu, cái ác đã khiến Hồn Trương Ba run rẩy, tự nhìn lại mình một lần nữa Những lời nói của đứa cháu nhỏ, thêm một lần nữa xoáy khoét vào nỗi đau sâu thẳm của ông, để ông cảm nhận thấm thía bi kịch bị chính những người thân yêu chối bỏ
Trang 2- Chị con dõu ở trong nhà bước ra nghe thấy những lời cuối cựng của Gỏi Một mặt chị gọi theo con gỏi: “Gỏi, quay lại đõy, Gỏi” Chị con dõu là người sõu sắc, chớn chắn, hiểu điều hơn lẽ thiệt
Một mặt chị quay sang núi với: “Thầy, thầy đừng giận con trẻ …Chỉ tại nú nghĩ thầy khụng phải
là ụng nội nú, con dỗ dành thế nào nú cũng khụng nghe (rưng rưng) khổ thõn thầy” Hồn Trương
Ba cảm thấy ấm lũng: “Đến lỳc này, cả nhà chỉ một mỡnh con vẫn thương thầy như xưa” Người con dõu khẳng định thờm: “Hơn xưa nữa…Nhưng thầy ơi con sợ lắm…Mỗi ngày thầy một đổi khỏc dần… Cú lỳc chớnh con cũng khụng nhận ra thầy nữa…Làm sao giữ được thầy ở lại hiền hậu vui vẻ tốt lành như thầy của chỳng con xưa kia”? Hồn Trương Ba lại thất vọng buồn rầu núi:
“Giờ thỡ con cũng…”? Người dõu vội chữa lại núi: “Thầy đừng giận nếu con đó núi điều gỡ khụng phải” “Khụng ta khụng giận Cảm ơn con đó núi thật Bõy giờ thỡ đi đi, cho ta được ngồi yờn một lỏt”
- Trương Ba như đuợc an ủi phần nào, bởi nhận ra cỏi Gỏi rất thương ụng, ụng nghĩ cụ con dõu
sẽ là điểm tựa để sẻ chia tõm sự Nhưng trước những lời núi vừa yờu thương, vừa thẳng thắn của
cụ con dõu, Trương Ba lặng ngắt như đỏ tảng, đau khổ đến cựng cực Cú lẽ lỳc ấy Trương Ba giống như người đứng trước vực thẳm, khoắc khoải cần một ai đú nớu giữ nhưng kết quả vẫn là
sự bế tắc, vụ vọng
- Tất cả những người thõn: Người thỡ chua xút dằn dỗi, tủi thõn (vợ) , người thỡ tức tưởi xua đuổi (chỏu); người thỡ lại thấu hiểu sẻ chia (con dõu), nhưng họ đều nhận ra và đau khổ trước sự thay đổi của Trương Ba Tuy yờu quý, muốn nớu giữ Trương Ba xưa tỡm giải phỏp để thoỏt khỏi hoàn cảnh nhưng trớ trờu thay đều bất lực Bi kịch của Trương Ba càng bị đẩy lờn tới điểm đỉnh Những người thõn thiết nhất cũng khụng chấp nhận tỡnh trạng hai mảnh hồn- người bất nhất của chồng, cha, ụng mỡnh Khụng cũn gia đỡnh, nền tảng của sự bấu vớu hi vọng vào mặt đất, con người khụng cũn ý nghĩ và dường như cũng chẳng cũn tồn tại Trương Ba hiểu mỡnh đó mất tất
cả và rơi vào trạng thỏi hoàn toàn cụ độc Đú là bi kịch trong bi kịch !
- Trong màn đối thoại giữa Trương Ba với người thõn, khụng phải ngẫu nhiờn tỏc giả khụng đưa anh con trai thực dụng của Trương Ba vào cuộc đối thoại Bởi người con trai của Trương Ba đó
bị tha húa nờn cú lẽ cỏi tỡnh yờu dành cho ớt nhiều cũng tha húa Cỏc cuộc đối thoại với vợ con dõu và chỏu gỏi càng làm cho Trương Ba đau khổ hơn ễng hiểu tất những gỡ mỡnh đó, đang gõy
ra và cú lẽ nếu tồn tại tiếp tục bi kịch ấy sẽ cũn tiếp diễn và thiờu chiều hướng tiờu cực hơn nữa Trương Ba sống làm gỡ khi khụng cũn mang lại hạnh phỳc cho người thõn Những cõu hỏi liờn
tiếp “lẽ nào ta lại chịu thua mày, khuất phục mày và tự đỏnh mất mỡnh ? Chẳng cũn cỏch nào khỏc” đú thật sự là những con súng dữ dội đang giằng xộ, cuộn xoỏy trong lũng Trương Ba để
rồi dẫn đến một quyết định từ bỏ thõn xỏc như một mong muốn được giải thoỏt khụng chỉ cho mỡnh mà cả người thõn Hồn Trương Ba dứt khoỏt thắp nhang khấn mời tiờn Đế Thớch để từ gió
sự sống
- Cỏch lựa chọn cỏch sống, một cỏch phục sinh tõm hồn như đó mờ, tan biến dần ấy mở ra cho Trương Ba những thử thỏch mới, lựa chọn mới trong cuộc đối thoại với Đế Thớch Nhưng đú chớnh là cỏch Lưu Quang Vũ tụ đậm lờn được vẻ đẹp nhõn cỏch vẫn cũn sỏng ngời trong mảnh hồn tưởng như đó mờ nhạt Để rồi Trương Ba đó sống đỳng phần người theo nghĩa viết hoa của nú
2.3 Màn đối thoại với Đế Thích
* Quan niệm của Đế Thớch: “Dưới đất trờn trời đều thế cả” Con người chỉ cần tồn tại mà
khụng cần giỏ trị, ý nghĩa của đời sống: “ễng phải sống dự với bất cứ giỏ nào Đõy là quan niệm rất hời hợt, quan liờu về đời sống con người
* Quan niệm của Trương Ba: Cương quyết từ chối một đời sống “Bờn trong một đằng, bờn ngoài một nẻo Tụi muốn được là tụi toàn vẹn” Khẳng định “Khụng thể sống với bất cứ giỏ
nào được”, “Cuộc sống giả tạo này chỉ bọn khốn kiếp là lợi lộc”.
- Bỏc bỏ Đế Thớch: “ễng chỉ nghĩ đơn giản là cho tụi sống, nhưng sống như thế nào thỡ ụng chẳng cần biết.” Từ chối sự sửa sai một lần nữa của Đế Thớch: cho hồn mỡnh nhập vào xỏc cụ Tị
(Vỡ cú những cỏi sai khụng thể sửa được Chắp vỏ, gượng ộp chỉ làm sai thờm ) Trương Ba đó can đảm, trung thực, thừa nhận sự tha húa của mỡnh, cú khỏt vọng được là chớnh mỡnh
* í nghĩa triết lớ nhõn sinh của màn đối thoại:
Trang 3- Tõm hồn và thể xỏc phải hài hũa Khụng thể cú một tõm hồn thanh cao trong một thể xỏc ham muốn vật chất dung tục, tội lỗi
- Sống cho ra CON NGƯỜI khụng phải dễ Phải luụn tự ý thức bảo vệ quyền được sống toàn vẹn
và cú ý chớ hành động chống lại sự tầm thường, giả tạo để hoàn thiện nhõn cỏch
2.4 Màn kết: Hồn Trương Ba hoá thân vào các sự vật thân thương, tồn tại vĩnh viễn bên cạnh
những người thân yêu của mỡnh: màu xanh cõy vườn, trờn bậc cửa, trong ỏnh lửa, cầu ao, trong
cỏi cơi đựng trầu, con dao rẫy cỏ, đú là sự lựa chọn tất yếu bởi đú là kết quả của sự đấu tranh ở
một tõm hồn thanh cao, trong sỏng vượt lờn nghịch cảnh
* í nghĩa: Cuộc sống tuần hoàn theo quy luật của muôn đời Sự bất tử của linh hồn trong sự sống và trong lòng mọi người Lời Hồn Trương Ba:
- Tôi vẫn ở liền ngay bên bà đây, ngay trên bậc cửa nhà ta, trong ánh lửa bà nấu cơm, cầu ao bà
vo gạo, trong cái cơi bà đựng trầu, con dao bà giẫy cỏ … Không phải m Không phải m ượn thân ai cả, tôi vẫn ở
đây, trong vờn cây nhà ta, trong những điều tốt lành của cuộc đời, trong mỗi trái cây cái Gái nâng niu… Không phải m
Lời của cái Gái: Cho nó mọc thành cây mới Ông nội tớ bảo vậy Những cây sẽ nối nhau mà lớn khôn Mói mói… Ngôn ngữ nhân vật nhẹ nhàng, sâu lắng giàu chất trữ tỡnh, đằm thắm bay bổng.
Kết luận: Trương Ba là con người nhõn hậu, sỏng suốt, cú lũng tự trọng, đặc biệt ý thức được ý
nghĩa của cuộc sống
III Tổng kết
1 Nội dung: từ một cõu chuyện dõn gian, Lưu Quang Vũ cảnh bỏo về hiện tượng: con người chỉ
chạy theo những ham muốn tầm thường vật chất, chỉ thớch hưởng thụ, sống dung tục, tầm
thường Hoặc lấy cớ tõm hồn là quý, đời sống tinh thần mới là đỏng trọng, bỏ bờ những nhu cầu nõng cao đời sống vật chất của con người Tỡnh trạng sống giả, khụng dỏm và cũng khụng được
như bản thõn mỡnh của con người Đú là nguy cơ đẩy con người đến chỗ tha húa
2 Nghệ thuật
- Sự sỏng tạo từ dõn gian; việc sử dụng ngụn ngữ kịch…
- Sự kết hợp giữa tính hiện đại và các giá trị truyền thống
- Sự phê phán mạnh mẽ, quyết liệt và chất trữ tình đằm thắm, bay bổng