tài liệu giáo dục môi trường lớp 4

tài liệu giáo dục môi trường lớp 4 giáo viên có thể sử dụng tham khảo đem vào bài giảng của mình

TÀI LIỆU GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG

LỚP 4

Buôn Đôn 2003 (Tài liệu lưu hành nội bộ)

Sông Srêpôk

Lụứi caỷm ụn !

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn Cục Kiểm lâm thuộc Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, ủy ban Nhân dân tỉnh Dak Lak, Vườn Quốc gia Yok Đôn, ủy ban Nhân dân Huyện Buôn Đôn, Phòng Giáo dục Đào tạo huyện Buôn Đôn đã giúp đỡ chúng tôi trong quá trình biên soạn tài liệu này.

Cho phép chúng tôi gửi lời cảm ơn đến Ban lãnh đạo và cán bộ công nhân viên thuộc các tổ chức đã trực tiếp cộng tác giúp đỡ chúng tôi trong suốt quá trình chuẩn bị và biên soạn tài liệu này: Dự án PARC Yok Đôn; Phòng

Kỹ thuật, Hạt kiểm lâm và Ban Du lịch Vườn Quốc gia Yok Đôn, Dự án PARC

Ba Bể/Na Hang, Trường Tiểu học Y Jút, Trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai, Trường Tiểu học Nguyễn Du, Trường Trung học Cơ sở Võ Thị Sáu, Trường Trung học Cơ cở Lê Hồng Phong

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn các cán bộ, chuyên gia, tư vấn của

Dự án PARC Yok Đôn đã cho phép chúng tôi sử dụng kết quả nghiên cứu khoa học của quí vị để phục vụ cho việc biên soạn tài liệu này.

Chúng tôi cũng mong muốn được cảm ơn tất cả các cá nhân và tổ chức

đã tham gia đóng góp ý kiến cũng như cung cấp tài liệu tham khảo trong quá trình viết tài liệu này, bao gồm: Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc (UNDP), Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Hoang dã (WWF) Vườn Quốc gia Cát Tiên.

Chương trình Giáo dục Môi trường

Dự án PARC - Vườn Quốc gia Yok Đôn

MỤC LỤC

- Mục đích

I GIỚI THIỆU CHUNG 5

IV CÂU HỎI BÀI TẬP 7

V BÀI ĐỌC THAM KHẢO 7

BÀI 2 : QUAN TÂM VÀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT HOANG DÃ Trang 8

- Mục đích

I GIỚI THIỆU CHUNG 8

IV CÂU HỎI BÀI TẬP 10

V BÀI ĐỌC THAM KHẢO 11

BÀI 3 : VAI TRÒ VÀ CÁC MỐI ĐE DỌA TỚI VƯỜN QUỐC GIA YOK ĐÔN Trang 12

- Mục đích

I GIỚI THIỆU CHUNG 15

- Mục đích

BÀI 6 : NHU CẦU SỐNG CỦA THỰC VẬT Trang 23

- Mục đích

I GIỚI THIỆU CHUNG 23

IV BÀI TẬP VỀ NHÀ 25

V HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA 25

BÀI 7 : NHU CẦU SỐNG CỦA ĐỘNG VẬT Trang 28

- Mục đích

I GIỚI THIỆU CHUNG 28

IV BÀI TẬP VỀ NHÀ 30

V HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA 30

- Mục đích

IV BÀI TẬP VỀ NHÀ 33

- Mục đích

IV BÀI TẬP VỀ NHÀ 35

V BÀI ĐỌC THAM KHẢO 36

Bài số 1 :

Các thành phần của đất

mục đích

- Giúp học sinh tìm hiểu sơ lược về các thành phần trong đất

- Nâng cao ý thức bảo vệ môi trường nơi các em học sinh

- Thực hành một số hoạt động bảo vệ môi trường

I - Giới thiệu chung

1 Quá trình hình thành đất.

Các nhà khoa học đã chứng minh được rằng đất được hình thành khi đá

bị bào mòn, phong hóa bởi các điều kiện tự nhiên, giải phóng các chất khoáng

mà cây cỏ có thể sử dụng làm chất dinh dưỡng nuôi cơ thể Ví dụ: Rong rêu

và địa y có thể sống trên các hòn đá trơ trọi không có đất Khi thực vật chết đichúng mục ra và tạo thành một lớp mùn trên đá và đây là sự khởi đầu của việchình thành đất Các động vật nhỏ sống trong đất như giun dế trộn các chất nàylên và chính chúng sẽ bổ sung thành phần cho đất khi chúng chết đi Cứ nhưthế sau một thời gian dài sẽ hình thành một lớp đất hỗn hợp dày bao gồm rấtnhiều các loại chất khoáng và xác động thực vật chết Đây chính là quá trìnhhình thành đất

2 Thành phần đất.

Có rất nhiều loại đất khác nhau, thậm chí đất ở hai khu đất gần nhaucũng có thành phần đất rất khác nhau Điều này giải thích rằng đất là một môitrường rất phức tạp và chỉ cần một sự khác biệt nhỏ về điều kiện ngoại cảnhcũng dẫn đến sự khác biệt lớn về thành phần của đất

II - Hoạt động

1 Quá trình hình thành đất.

(Giáo viên gợi ý cho học sinh thảo luận sau đó đúc kết lại theo ý sau)

- Đất đ−ợc hình thành từ đá và các chất khác sau khi đã trải qua cácquá trình phong hóa bởi các điều kiện tự nhiên (Nắng, m−a, độ ẩm,nhiệt độ )

- Khi thực vật chết đi, chúng mục ra và tạo thành một lớp mùn trên đá

và đây là sự khởi đầu của việc hình thành đất

- Các động vật giúp cho việc pha trộn các chất trong đất và bổ sungthành phần cho đất khi chúng chết đi

Đất

Giun

Bộ phận các loài

Xác động vật chết

Xác thực

vật chết

Lông loài vật Côn trùng

Đá

Hạt cây

III - Tóm tắt

Đất được hình thành bởi quá trình phong hóa đá dưới tác

động của điều kiện tự nhiên như: Nắng, mưa và nhiệt độ Đất

được cấu tạo bởi ba thành phần chính: Các thành phần không sống (như chất khoáng, nước và không khí), các thành phần đã chết (lá cây rụng, xác sinh vật chết) và các thành phần sống (như giun, côn trùng và vi khuẩn) Đất chịu ảnh hưởng của sinh vật sinh sống trên và trong lòng nó trong đó có con người.

IV - câu hỏi và bài tập

1 Đá, thực vật, có vai trò như thế nào trong quá trình hình thành của đất

2 Kể tên ba cách thực vật bảo vệ đất

3 Điều gì sẽ xảy ra nếu không có thực vật

V - BàI Đọc Tham khảo

Tầm quan trọng của đất

Đất là nơi cây cối và một số loài động vật sinh sống Cây trồng không thểmọc được trên đất cằn cỗi (không màu mỡ) Không có đất thì sẽ không có cây

và nếu không có cây thì sẽ không có bóng mát, không có các loại thuốc quý,không có củi đun, không có nguyên liệu cho xây dựng và không có động vật.Quá trình hình thành đất diễn ra trong một thời gian dài và được tạo thành bởi:Các chất khoáng (tạo bởi lớp đá dưới lòng đất) và các chất hữu cơ (tạo bởi các

bộ phận của cây chết) Các lớp đá dưới lòng đất thường bị bào mòn bởi mưa

và tạo ra các chất khoáng cho đất Khi thực vật chết, chúng sẽ bị thối rữa vàtrở thành chất mùn cho đất màu mỡ Các loài động vật nhỏ sinh sống tronglòng đất giúp phân hủy các chất hữu cơ (lá, thân, cành ) trở thành mùn.Ngoài việc cung cấp các chất hữu cơ cho đất, thực vật còn giúp đất tránh bịxói mòn bởi mưa Tán cây đóng vai trò như một mái nhà làm giảm tốc độ củahạt mưa rơi xuống đất Rễ cây giúp nước mưa ngấm vào đất, ngăn cản sự tạothành các dòng chảy trên mặt đất cuốn trôi lớp đất màu mỡ

Nếu không có cây, sẽ không có các chất hữu cơ bổ sung, đất trở nênkém màu mỡ, cằn cỗi Đất không được cây bảo vệ khi mưa xuống, nước mưarơi xuống đất với tốc độ mạnh, cày xới lớp đất mùn lên Nước mưa sẽ khôngngấm xuống đất mà tạo thành các dòng chảy trên bề mặt đất Khi không cócây cản các dòng chảy này chúng sẽ cuốn đi tất cả lớp đất bề mặt Điều nàygọi là sự xói mòn

I - Giới thiệu chung

Động vật hoang dã là các loài động vật sống trong tự nhiên, không chịu

sự chi phối của con người trong quá trình sinh trưởng và phát triển (chưa đượcthuần hóa) Động vật hoang dã, dù là các loài nhỏ bé hay to lớn cũng có vaitrò rất quan trọng đối với con người Ví dụ: Loài kiến giúp làm cho đất tơixốp, loài ong, bướm giúp cho việc thụ phấn của hoa, loài chim ăn sâu bọ giúpbảo vệ mùa màng Một số loài giúp cho con người dự báo được thời tiết, làmthuốc chữa bệnh, phục vụ cho việc nghiên cứu khoa học Chính vì động vậthoang dã có vai trò quan trọng đối với con người nên chúng ta hãy góp phầnbảo vệ chúng

II - Hoạt động

Giáo viên giải thích cho học sinh về khái niệm "Động vật hoang dã" vàcho các em thảo luận để tìm hiểu thêm về vai trò của chúng đối với con người

1 Khái niệm về động vật hoang dã.

Động vật hoang dã là các loài động vật sống trong tự nhiên, không chịu

sự chi phối của con người trong quá trình sinh trưởng và phát triển (chưa đượcthuần hóa) Giáo viên giải thích và giúp học sinh so sánh:

Hoạt động Động vật hoang dã Động vật nuôi

Nơi trú ẩn Tự làm tổ, đào hang ở trong chuồng, lồng,

hang do con người làm

Thức ăn Tự săn mồi, kiếm ăn Do con người chăn thả,

Khi chết Xác phân hủy trong tự nhiên Con người mang chôn hay

làm thịt

2 Vai trò của động vật hoang dã đối với con người và thiên nhiên.

(Giáo viên cho học sinh làm việc theo nhóm, tìm xem các loài động vậthoang dã nào giúp cho các việc sau):

2 Bắt sâu bọ, chuột gây hại cho

mùa màng

Chim, ếch nhái, rắn

3 Giúp cho việc thụ phấn Chim, ong

4 Giúp con người dự báo thời tiết Chuồn chuồn, cóc

5 Cung cấp thức ăn Tôm, cá ngoài đồng, sông biển Ngoài ra, rất nhiều loài động vật hoang dã được con người sử dụng trongviệc nghiên cứu khoa học, trị bệnh

(Giáo viên có thể nêu tên một số loài động vật hoang dã và hỏi các em vềnhững lợi ích mà các loài này có thể mang lại)

3 Các tác động có hại đến các loài động vật hoang dã

Hiện nay, các loài động vật hoang dã đang nằm trong tình trạng bị đe dọanghiêm trọng bởi nhiều nguyên nhân trong đó có các nguyên nhân do conngười gây ra như: (Giáo viên gợi ý cho các em thảo luận)

ƒ Săn bắt các loài động vật hoang dã bằng các phương tiện hủy diệtnhư bắt cá bằng điện là chết trứng, cá con, tôm tép

ƒ Săn bắt các loài chim, thú quý hiếm về nuôi làm cảnh, làm vật trangtrí trong nhà

ƒ Phun thuốc trừ sâu, xả rác làm ảnh hưởng đến nguồn nước

ƒ Phá rừng làm mất nơi cư ngụ sinh sống của các loài động vật hoang dã

4 Em có thể làm gì để góp phần bảo vệ động vật hoang dã.

ƒ Không tham gia săn bắt, mua bán các loài động vật hoang dã bị cấm

ƒ Không xả rác bừa bãi, phá tổ chim, chặt phá cây rừng, (Nhất là rừngmới trồng) để bảo vệ nơi cư ngụ và nguồn nước uống cho động vật

ƒ Không đánh bắt cá bằng các phương tiện hủy diệt (điện, thuốc súng)

ƒ Tham gia các phong trào cổ vũ cho việc bảo vệ động vật hoang dã

III - Tóm Tắt

Động vật hoang dã là các loài động vật sống trong tự nhiên mang đặc tính hoang dã, không chịu sự chi phối của con người trong quá trình sinh trưởng và phát triển.

Động vật hoang dã có vai trò quan trọng trong cuộc sống của con người và thiên nhiên Chúng ta hãy cùng nhau bảo vệ chúng.

IV - Câu hỏi và bài tập

1 Thế nào là động vật hoang dã ?

2 Bạn sẽ làm gì khi nhìn thấy các loài động vật hoang dã bị bắt và đembán?

3 Bạn hãy tìm sự khác nhau giữa vật nuôi và động vật hoang dã

4 Hãy viết một câu chuyện kể về một việc làm tốt của em hoặc mộtngười nào đó nhằm mục đích bảo vệ các loài động vật hoang dã

V - Bài Đọc tham khảo

Ngày xưa bên Trung Quốc có một ông vua rất tham lam Ông tìm đủ mọicách để người dân phải đóng thuế cho triều đình thật nhiều Một ngày nọ, khinghe bọn nịnh thần bẩm báo rằng lúa ngoài đồng đã chín vàng và mùa thuhoạch gần đến, ông ta liền cải trang để đi ra đồng nhưng không phải để thămthần dân của mình mà để được tận mắt ngắm nhìn những hạt lúa óng vàng màngười nông dân sắp phải cống nộp cho ông ta Trong lúc đang ngắm nhìnnhững bông lúa vàng trĩu hạt và liên tưởng đến việc tăng thuế, mở rộng kholúa của triều đình, ông vua tham lam nhìn thấy một đàn chim sẻ sà xuốngruộng lúa Ông hỏi một người nông dân “Loài chim này ăn gì ?” Người nôngdân thật thà trả lời: “Chim sẻ ăn sâu bọ và các hạt lúa” Nghe thế ông vua thamlam liền tính toán Mỗi ngày một con chim sẻ ăn hết 10 hạt lúa, một năm sẽ ănhết 3.650 hạt tương đương 3 cân lúa Vậy 1 triệu con chim sẻ ăn hết 3 triệucân thóc Ông ta nghĩ tiếp” Thế tại sao ta không bắt bọn nông dân hàng nămphải bắt cho ta 1 triệu con chim sẻ và hàng năm nộp thêm cho ta 3 triệu cânthóc, ta sẽ cho quân lính của ta ăn thịt chim sẻ thay cơm vậy là ta vừa đỡ tốnlương thực mà lại có thêm nhiều lúa trong kho” Nghĩ là làm, tên vua thamlam liền ra lệnh cho bọn tham quan bắt dân chúng trong vòng 3 tháng phải bắtnộp cho hắn 1 triệu con chim sẻ

Ngay mùa lúa tiếp theo, sâu bọ xuất hiện nhiều vô kể và phá hoại hếtmùa màng, người dân lâm vào cảnh túng đói Tên vua tham lam không nhữngkhông xuất lúa trong kho để cứu dân mà còn ra lệnh cho bọn gian thần đàn ápdân chúng dã man Quá uất ức trước tên vua bạo ngược và tham lam, ngườidân đã đoàn kết nổi dậy đánh đổ triều đình và giết chết hắn

- Các em có biết tại sao sâu bọ xuất hiện nhiều vô số kể và phá

hoại mùa màng hay không ?

- Tại sao người dân ở địa phương không tìm cách bắt hết những

con chim sẻ sà xuống ăn lúa mà chỉ làm hình nộm và gây tiếng động

để xua đuổi chúng ?

đầu nguồn sông Srêpôk, cải thiện môi trường, ngăn ngừa hạn hán và hạn chế

lũ lụt Hiện nay Vườn Quốc gia Yok Đôn đang phải đối mặt với nhiều mối đedọa do chính con người gây ra

Ii - Hoạt động

1 Các giá trị của Vườn Quốc gia Yok Đôn.

a) Các giá trị về tài nguyên thiên nhiên.

(Giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh thảo luận và tìm ra tên các loài độngthực vật)

• Trong Vườn Quốc gia Yok Đôn có nhiều loài thực vật trong đó cónhiều loài cây quý như : Căm xe, Dầu đồng, Bằng lăng, Cẩm Liên Ngoài

ra còn có nhiều loài thực vật có thể dùng làm thuốc trị bệnh

• Trong Vườn có rất nhiều loài động vật, trong đó có hơn 70 loài thú,loài chim quý hiếm

™ Các loài thú lớn: Voi châu á, Mang lớn, Bò Tót, Nai Cà Tong

™ Các loài chim quý: Chim Công, Già Đẫy, Hồng Hoàng

™ Các loài bò sát: Kỳ đà vân, Cá sấu nước ngọt

™ Ngoài ra còn có nhiều loài lưỡng cư và côn trùng

b Các giá trị về phòng hộ và bảo vệ môi trường.

Hệ thống rừng của Vườn Quốc gia Yok Đôn có giá trị trong việc:

• Bảo vệ vùng đầu nguồn của Sông Sêrêpôk

• Giúp ngăn chặn và hạn chế lũ lụt, xói mòn đất

• Điều hòa khí hậu, cân bằng sinh thái

2 Các mối đe dọa.

(Giáo viên cho học sinh thảo luận về các mối đe dọa tới Vườn Quốc giaYok Đôn Sau đó tóm tắt lại theo ý sau)

Hiện nay, Vườn Quốc gia Yok Đôn đang phải đối mặt với nhiều mối đedọa do con người gây ra Nổi bật trong số đó là:

• Nạn phá rừng lấy gỗ

• Nạn săn bắt trái phép các loài thú trong rừng, đặc biệt là các loài quý hiếm

• Cháy rừng do con người đốt cỏ, đốt tổ ong

• Ô nhiễm nguồn nước do xả rác, lũ lụt, xói mòn đất

Vườn Quốc gia Yok Đôn bị đe dọa, tàn phá không chỉ gây ra những hậuquả không tốt cho các loài động thực vật sống trong rừng mà còn gây ảnhhưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của cư dân địa phương (Nhiệt độ tăngcao, nguồn nước cạn kiệt, và bị ô nhiễm, lũ lụt và hạn hán xảy ra thườngxuyên hơn

IV - Bài tập

1 Em hãy nêu tên của 3 ngọn núi và 3 con suối trong VQG Yok Đôn

2 Em hãy nêu các mối đe dọa chính tới VQG Yok Đôn

3 Em hãy kể tên 5 loài thú sống trong VQG Yok Đôn và hãy vẽ hìnhmột con trong số chúng

V - Bài tham khảo

Vườn Quốc gia Yok Đôn

VQG Yok Đôn được thành lập vào năm 1992 với chức năng và nhiệm vụbảo vệ cảnh quan và hệ sinh thái rừng khộp điển hình của khu vực ĐôngDương Đây là nơi cư trú của loài voi Châu á và nhiều loài chim, thú quýhiếm Với vai trò quan trọng như thế nên vào năm 2002 Chính phủ Việt Namquyết định mở rộng diện tích VQG Yok Đôn lên 115.545 ha, tăng gấp đôi sovới diện tích ban đầu và trở thành VQG lớn nhất Việt Nam

Sự hòa lẫn đan xen giữa các thảm rừng thường xanh và rừng khộp đã tạocho VQG Yok Đôn thành một môi trường sống cảnh vật đặc trưng và hết sứcquan trọng đối với các loài sinh vật Hiện nay Vườn Quốc gia Yok Đôn là nơicư trú quan trọng cho một số loài thú lớn, đặc biệt là Bò rừng, Bò tót, VoiChâu á, Hổ, Báo, Khỉ, Sói đỏ, Mèo vàng và nhiều loài chim quí khác

VQG Yok Đôn nằm trải dài trên dải đất phía Tây - Nam thuộc Khu vựcTây Nguyên Đây là nơi giao lưu của nhiều nền văn hóa dân tộc được hìnhthành bởi sự hòa quyện hài hòa giữa con người và thiên nhiên trong dòng chảycủa thời gian, với sự hội tụ của15 cộng đồng các dân tộc khác nhau VQG Yok

Đôn được xem là nơi phản ánh sinh động cho sự đa dạng và đặc sắc của các nền văn hóa trên vùng đất Tây Nguyên.

Nổi bật nhất trong các nét văn hóa chính là truyền thống, phong tục tậpquán của cộng đồng các dân tộc gồm người M’Nông, Người Lao, Người Ê

Đê Chính truyền thống săn bắt và thuần dưỡng voi đã làm cho họ được biết

đến trên khắp các miền đất nước Với đội voi đông đúc đã được thuần dưỡng,

vào các dịp lễ hội lớn trong năm người dân địa phương thường tổ chức các Lễ hội đua voi truyền thống rất sinh động và hấp dẫn Bên cạnh các nét văn hoá

truyền thống của cư dân địa phương là các nét văn hóa của cộng đồng cư dânmới gồm dân tộc Tày, Mường đến từ các tỉnh phía Bắc

Đến đây, dẫu chỉ là một chuyến tham quan trong ngày, du khách cũng cóthể cảm nhận được sự đa dạng về văn hóa với nhiều thổ ngữ, phong tục tậpquán; sự đoàn kết gắn bó giữa các cộng đồng cư dân; Sự cởi mở, thân thiện, vàhiếu khách

Bài số 4 :

XóI MòN ĐấT

Mục đích

- Giúp các em học sinh hiểu được thế nào là xói mòn đất

- Nguyên nhân gây ra xói mòn đất

- Các biện pháp chống xói mòn đất

I - Giới thiệu chung

1 Đất và vai trò của đất.

Đất là phần che phủ bề mặt của trái đất Rễ cây hút nước và chất dinhdưỡng từ đất để nuôi cây, giúp cây sinh trưởng, ra hoa, kết trái, tạo ra nguồnlương thực nuôi sống con người và các loài sinh vật

2 Xói mòn đất.

Lớp đất bề mặt cung cấp nhiều chất dinh dưỡng nhất cho cây nhưng lớp

đất này rất mỏng nên nếu chúng ta không bảo vệ, lớp đất này rất dễ bị rửa trôi

do mưa và gió bão, gây nên xói mòn đất

Xói mòn đất thường xảy ra ở các vùng sườn đồi và triền núi do đất có độdốc cao Khi đất bị xói mòn, lớp đất màu mỡ trên bề mặt bị rửa trôi, nên lúa,ngô và các loại cây và hoa màu được trồng ở đó không cho năng xuất cao ởnhững vùng đất bị xói mòn nhiều, độ màu mỡ của đất bị cạn kiệt, cây khôngthể sống được Nguy hại hơn, nếu mưa gió kéo dài gây sạt lở đất, đổ nhà, chếtngười, chết gia súc, phá hủy tài sản và mùa màng

Có nhiều nguyên nhân gây xói mòn đất

ƒ Do cháy rừng và con người chặt phá rừng để lấy củi, gỗ, hoặc làmnương rẫy, nên diện tích cây xanh và rừng giảm, không làm giảm được tốc độcủa nước và gió khi mưa bão xảy ra nên đất dễ bị xói mòn

Cây xanh và rừng, đặc biệt là ở vùng sườn đồi, triền núi, hay ven sôngsuối có vai trò rất quan trọng trong việc chống xói mòn và hạn chế lũ lụt: Rễcây giúp giữ chặt đất quanh gốc cây nên giúp đất không bị xói mòn Tán câygiúp làm giảm tốc độ chảy và sức va đập của nước mưa với mặt đất nên giúphạn chế xói mòn Ngoài ra, lớp thảm mục trên mặt đất giúp giữ độ ẩm trong

đất và góp phần làm hạn chế sự rửa trôi các lớp đất màu mỡ

ƒ Do con người không áp dụng những biện pháp trồng trọt phù hợp với

đất dốc nên không ngăn cản được việc đất bị xói mòn

3 Biện pháp bảo vệ đất.

Để bảo vệ đất chúng ta cần phải:

- Bảo vệ rừng bằng cách không chặt phá rừng bừa bãi, đốt rừng hoặc gâycháy rừng

- Trồng thêm cây xanh tại những nơi rừng bị phá để bảo vệ đất, chốngxói mòn và hạn chế lũ lụt

- ở những nơi sườn đồi hoặc triền dốc, chúng ta nên canh tác theo đường

đồng mức (Theo chiều ngang với sườn dốc)

(Nếu gieo trồng theo phương pháp lạc hậu, trồng cây theo hướng từ trênxuống dưới, thì khi mưa gió xảy ra, nước chảy từ cao xuống làm cho đất bị xóimòn nhanh chóng)

II - Hoạt động

1 Đất và vai trò của đất đối với đời sống con người.

Giáo viên có thể gợi ý để học sinh hiểu được vai trò của đất, ví dụ: Chỉ ranơi có cây cối và hỏi “Cây mọc lên từ đâu?” Hoặc có thể hỏi “Nếu không có

đất, chúng ta có thể trồng trọt lúa, ngô, và các loại cây khác được không?” Từ

đó khẳng định vai trò của đất

2 Xói mòn đất.

- Giáo viên có thể vẽ hai bức tranh về hai thửa đất vùng đồi có độ dốcnhư nhau, thửa đất thứ nhất không có cây xanh, thửa thứ hai có nhiều câyxanh và nhiều lá cây trên mặt đất Hỏi học sinh “ Nếu mưa to bề mặt của thửa

đất nào sẽ bị nước mưa cuốn trôi đi nhiều hơn và nhanh hơn ?” Từ đó giảithích hiện tượng xói mòn đất và tác hại của nó cho học sinh

(Dùng bức tranh có nhiều cây để giải thích tác dụng của cây, rễ cây, táncây và lớp lá rụng trên mặt đất trong việc chống xói mòn)

- Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh làm một số thí nghiệm đơn giản

về các nguyên nhân gây xói mòn đất để làm cho bài học thêm phần sinh động

3 Phần bảo vệ đất.

- Nêu câu hỏi để các em thảo luận:

a Tác hại của việc chặt phá rừng hoặc đốt rừng ?

b Cần phải làm gì để chống xói mòn đất ?

Từ đó giúp các em hiểu được tác hại của việc phá rừng và lợi ích của việctrồng rừng và bảo vệ rừng

Giới thiệu cho học sinh cách trồng trọt theo đường đồng mức ở nhữngvùng sườn đồi hoặc triền dốc bằng cách cho các em xem tranh (Giáo viên cóthể tìm những tranh ảnh có sẵn hoặc vẽ)

III - Tóm Tắt

Đất rất quan trọng đối với đời sống con người nên chúng ta phải bảo vệ đất Nếu chúng ta không bảo vệ đất, khi mưa bão xảy ra, bề mặt đất bị rửa trôi, đất bị xói mòn, cây trồng không cho năng suất cao Nếu đất bị xói mòn nhiều sẽ không thể trồng trọt được.

Để bảo vệ đất, chúng ta không được chặt phá rừng bừa bãi, cần trồng cây ở những nơi ít cây xanh, đặc biệt là vùng sườn đồi và triền dốc, và những nơi rừng bị phá Ngoài ra phải áp dụng các biện pháp canh tác phù hợp.

IV - Bài tập

1 Đất có vai trò như thế nào đối với đời sống của chúng ta ?

2 Tại sao đất bị xói mòn ?

3 Xói mòn đất gây nên những hậu quả gì ?

4 Chúng ta cần phải làm gì để, chống xói mòn đất ?

V - Bài đọc tham khảo

Xói mòn đất Mối đe dọA đến con người và môi trường

Nếu không có tác động của con người, các lớp đất đá mất đi do xói mòn

sẽ được cân bằng bởi quá trình hình thành đất mới Cây cối và cỏ bụi bảo vệ

đất khỏi bị xói mòn Chúng là những cái “phanh” cản trở gió Hệ thống rễ câythì giúp gắn kết chặt lớp đất đá tại chỗ, ngăn cản sự xói mòn của mưa và gió.Khi mưa, nước mưa sẽ rơi vào các tán lá hoặc cỏ bụi, còn hơi nước thì phầnnào nhanh chóng bay hơi trước khi rơi xuống đất

Các hoạt động nông nghiệp, sinh hoạt, xây dựng nhà máy (hoạt độngcông nghiệp), đường sá đã phá hủy từng phần hoặc toàn bộ lớp cây cối bảo vệ

và đẩy mạnh quá trình xói mòn Xói mòn trở nên ít khắc nghiệt hơn nếu trồngcác cây như lúa mì bởi nó sẽ phủ kín mặt đất Các cây khác như ngô và thuốclá mọc theo hàng nên sẽ làm hở mặt đất Mưa sẽ cuốn trôi các lớp đất màu mỡlàm đất không thể trồng trọt được

Nuôi quá nhiều súc vật sẽ biến những cánh đồng cỏ thành sa mạc, gópphần vào quá trình xói mòn nhanh chóng đất đai, bởi súc vật cần nhiều cỏ để

ăn Canh tác nông nghiệp thiếu sự chú ý cũng có ảnh hưởng thảm khốc tới đất

đai Người ta cho rằng xói mòn là một nhân tố biến đổi dân số và làm biếnmất của một số nền văn minh trước đây Các thành phố hoang tàn biến mấttrước kia được phát hiện ở những vùng đất khô cằn cho thấy rằng các hoạt

động nông nghiệp đã một thời lan rộng ở những khu vực này (như Sa mạcMesopotamia)

Không dễ dàng khôi phục một khu vực nào đó của rừng sau khi cây cối

bị đốn trụi, bởi xói mòn liên tiếp xảy ra do thiếu hệ thống rễ cây để giữ lớp đấtmặt và giúp tái sinh nguồn dinh dưỡng có trong đất Nếu quá trình này tiếpdiễn, khu vực mất rừng này sẽ biến thành một vùng gần giống sa mạc Quản lý

đất tốt và canh tác nông nghiệp phù hợp luôn là những cách tốt nhất để bảo vệ

đất đai