Rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn

Em hãy xác định biện pháp tu từ và nêu tác dụng của những BPTT đó trong các câu sau: a/ “Khi bão tan ta lại nghe biển hát Và sóng mang hoa trắng tặng tàu “ Phạm Tiến Duật b/ “ Quê h

Chuyên đề

Môn: Ngữ văn lớp 9

Chuyên đề

Môn: Ngữ văn lớp 9

Rèn kĩ năng phân tích, cảm

thụ thơ văn

Em hãy xác định biện pháp tu từ và nêu tác dụng của những BPTT đó trong các câu sau:

a/ “Khi bão tan ta lại nghe biển hát

Và sóng mang hoa trắng tặng tàu “

( Phạm Tiến Duật )

b/ “ Quê hương là bàn tay mẹ

Dịu dàng hái lá mồng tơi”

( Đỗ Trung Quân )

c/ “ Bàn tay ta làm nên tất cả

Có sức người, sỏi đá cũng thành cơm”

( Hoàng Trung Thông ) d/ Đôi ta là bạn thong dong

Như đôi đũa ngọc nằm trong mâm vàng

Bởi chưng thầy mẹ nói ngang

Cho nên đũa ngọc, mâm vàng xa nhau

( Ca dao )

e/ “ Không có kính không phải vì xe không có kính Bom giật, bom rung kính vỡ đi rồi

Ung dung buồng lái ta ngồi

Nhìn đất,nhìn trời, nhìn thẳng”

( Phạm Tiến Duật )

g/ “ Chiếc thuyền im, bến mỏi trở về nằm

Nghe chất muối thấm dần trong thớ vỏ”

( Tế Hanh)

Em hãy xác định các từ ngữ có giá trị gợi tả, gợi cảm cao trong các câu sau:

a/ “ Đồng chiêm phả nắng lên không

Cánh cò dẫn gió qua thung lúa vàng

Gió nâng tiếng hát chói chang

Long lanh lưỡi hái liếm ngang chân trời”

( Nguyễn Duy )

b/ “ Tâm hồn tôi là một buổi trưa hè

Tỏa nắng xuống dòng sông lấp loáng”

( Tế Hanh)

c/ “ Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt

Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe”

( Nguyễn Khuyến)

• “ Hàng năm, cứ vào cuối thu, khi lá ngoài đường rụng nhiều

và trên không có những đám mây bàng bạc, lòng tôi lại nao nức những kỉ niệm mơn man của buổi tựu trường Tôi quên sao được những cảm giác trong sáng ấy nảy nở trong lòng tôi như mấy cành hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng” ( Tôi đi học- Thanh Tịnh)

- “ Mặt lão đột nhiên co rúm lại Những vết nhăn xô lại với nhau ép cho nước mắt chảy ra Cái đầu lão ngoẹo về một bên

và cái miệng móm mém của lão mếu như con nít Lão hu hu khóc ”

( Lão Hạc- Nam Cao )

• - “ Đất nước đẹp vô cùng Nhưng Bác phải ra đi

Cho tôi làm sóng dưới con tàu đưa tiễn Bác” ( Chế Lan Viên)

- “ Giờ cháu đã đi xa Có ngọn khói trăm tàu

Có lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả”

( Bằng Việt)

- “Thôi rồi Lượm ơi! ”

(Tố Hữu)

- “ Nhân tình nhắm mắt chưa xong

Biết ai hậu thế khóc cùng Tố Như ?“ ( Tố Hữu)

- “ Khi con tu hú gọi bầy

Lúa chiêm đương chín, trái cây ngọt dần Vườn râm dậy tiếng ve ngân

Bắp rây vàng hạt đầy sân nắng đào” (Tố Hữu)

- “ Bước tới đèo Ngang bóng xế tà

Cỏ cây chen đá lá chen hoa

Lom khom dưới núi tiều vài chú Lác đác bên sông chợ mấy nhà” ( Bà huyện Thanh Quan)

- “ Em ơi Ba Lan mùa tuyết tan

Đường bạch dương sương trắng nắng tràn

Anh đi nghe tiếng người xưa gọi

Một giọng thơ ngâm, một giọng đàn” ((Tố Hữu)

- Màu tím hoa sim

tím

chiều

hoang

biền

biệt ( Hữu Loan)

- Canh cá tràu mẹ thường hay nấu khế

Khế trong vườn, thêm một tí rau thơm

Ghi nhớ :

- Thơ văn thường sử dụng các BPTT Các BPTT hay bao giờ cũng giúp TG biểu hiện được nội dung tư tưởng một cách sâu sắc Phân tích đánh giá BPTT là chỉ ra vai trò, tác dụng hiệu quả của chúng trong biểu đạt nội

dung Tránh chỉ gọi tên, liệt kê các biện pháp mà TG đã dùng.

- Trong đoạn, bài thơ, văn không phải từ nào , câu nào cũng đáng phân tích

và có giá trị như nhau Cần nhận ra được đúng những chữ dùng hay và phân tích cảm nhận vẻ đẹp của chúng Những chữ dùng hay là những chữ khó thay thế.

- Ngoài ra, cần chú ý việc sử dụng kiểu câu, dấu câu, vần, nhịp điệu,

- Tránh: + phân tích đánh giá tràn lan; suy diễn một cách gượng ép, phi

lí về nội dung ý nghĩa, tác dụng của các yếu tố hình thức nghệ thuật.

+ Chỉ phân tích nội dung ý nghĩa, không hề thấy vai trò và cảm nhận được cái hay của hình thức nghệ thuật ( đây thực chất là diễn xuôi nội dung bài, đoạn thơ)

Mở bài: - dẫn dắt, nêu xuất xứ đoạn thơ, văn

- Khái quát nội dung

Thân bài: - Chỉ ra và phân tích các yếu tố hình thức nghệ

thuật

- Cảm nhận về vẻ đẹp của giá trị nội dung ý nghĩa, tư tưởng mà tác giả gửi gắm.

- Vai trò và đóng góp cuả tác giả cho văn học….

Kết bài : - Khẳng định cái hay cái đẹp của đoạn thơ, văn.

- Bài học nhận thức cho bản thân

- Liên hệ ( cuộc sống, con người, xã hội, đất nước…), mong ước, nhắn nhủ…

Các dạng bài

Dạng 1: Chỉ ra và phân tích tác dụng của một dấu hiệu/ yếu tố nghệ thuật.

VD1: Em hãy phân tích cái hay của việc sử dụng từ “ đi”

trong các câu sau.

a/ “ Dù con đi hết cuộc đời

Cũng không đi hết những lời mẹ ru”

(Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa- Nguyễn Duy)

b/ “ Con dù lớn vẫn là con của mẹ

Đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con”

( Con cò- Chế Lan Viên )

VD2: Vẻ đẹp của hình ảnh so sánh trong câu thơ sau

“ Đất nước như vì sao

Cứ đi lên phía trước”

( Mùa xuân nho nhỏ- Thanh Hải)

VD3: Phân tích nghệ thuật sử dụng từ ngữ độc đáo trong câu thơ sau.

a “ Nao nao dòng nước uốn quanh

Dịp cầu nho nhỏ cuối ghềnh bắc ngang”

( Truyện Kiều – Nguyễn Du)

Dạng 2: Phân tích cảm nhận vẻ đẹp đoạn thơ, văn

VD1: Cảm nhận của em về đoạn thơ sau.

“ Không có kính rồi xe không có đèn

Không có mui xe, thùng xe có xước

Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước

Chỉ cần trong xe có một trái tim”

( Bài thơ về tiểu đội xe không kính - Phạm Tiến Duật) VD2: “ Trăng cứ tròn vành vạnh

Kể chi người vô tình

Ánh trăng im phăng phắc

Đủ cho ta giật mình”

( Ánh trăng – Nguyễn Duy )

VD 3

“ Hàng năm, cứ vào cuối thu, khi lá ngoài đường rụng nhiều

và trên không có những đám mây bàng bạc, lòng tôi lại nao nức những kỉ niệm mơn man của buổi tựu trường Tôi quên sao được những cảm giác trong sáng ấy nảy nở trong lòng tôi như mấy cành hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng”

( Tôi đi học- Thanh Tịnh)

Dạng 3: Phân tích cảm nhận vẻ đẹp đoạn thơ, văn qua sự đối chiếu, so sánh.

VD1 : Cảm nhận của em về vẻ đẹp của lẽ sống, của ước nguyện dâng hiến mà mỗi nhà thơ gửi gắm trong đoạn thơ sau.

- “ Mai về miền Nam, thương trào nước mắt

Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác

Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây

Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này”

( Viếng lăng Bác- Viễn Phương)

- “ Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh

Giật mình, mình lại thương mình xót xa”

( Truyện Kiều- Nguyễn Du )-

“Ánh trăng im phăng phắc

Đủ cho ta giật mình”

( Ánh trăng- Nguyễn Duy )

- Hai câu thơ tả cỏ xuân :

- Cỏ xanh như khói bến xuân tươi

Lại có mưa xuân nước vỗ trời ( Bến đò xuân đầu trại - Nguyễn Trãi)

- Cỏ non xanh tận chân trời

Cành lê trắng điểm một vài bông hoa ( Truyện Kiều- Nguyễn Du )

Cùng đề tài tình mẹ, nhà thơ Chế lan Viên viết:

… “Lên rừng xuống bể

Cò sẽ tìm con,

Cò mãi yêu con.

Con dù lớn vẫn là con của mẹ

Đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con ”

( Con cò)

Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm viết:

Em ngủ ngoan đừng làm mẹ mỏi

Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi

Mặt trời của mẹ em nằm trên lưng”

( Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ ) Phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ nổi bật trong hai đoạn thơ trên Chỉ ra nét độc đáo trong cách sử dụng phép tu từ đó của mỗi tác giả.

• Cảm nhận về hình ảnh cỏ xuân trong những câu thơ sau:

• - Cỏ xanh như khói bến xuân tươi.

• ( Bến đò xuân đầu trại, Nguyễn Trãi)

• - Cỏ non xanh tận chân trời.

• ( Truyện Kiều, Nguyễn Du)

• - Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời.

• ( Mùa xuân chín, Hàn Mặc Tử)

Luyện tập

1.Cảm nhận của em về vẻ đẹp của câu thơ sau qua việc sử dụng từ “ đi”.

“ Ta đi trọn kiếp con người

Cũng không đi hết những lời mẹ ru”

( Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa - Nguyễn Duy )

Tình yêu thương bao la của mẹ là nguồn cảm hứng vô tận cho thơ ca Nhà thơ

Nguyễn Duy đã viết bài thơ Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa với những câu thơ thật xúc động Ta bắt gặp hai dòng thơ sau:

“ Ta đi trọn kiếp con người

Cũng không đi hết những lời mẹ ru”

Lời thơ Nguyễn Duy nổi bật với giọng điệu tha thiết êm đềm của những vần thơ lục

bát cùng việc sử dụng hai lần từ “ đi” mà ở mỗi từ lại chứa đựng một giá trị biểu đạt giàu ý nghĩa Ở dòng thơ thứ nhất, từ “đi” được hiểu là “sống”, là năm tháng cuộc đời con đã trải qua Còn ở dòng thơ thứ hai, từ “ đi” lại mang ý nghĩa là sự thấu hiểu, thấm thía những điều mẹ mong ước, mẹ yêu thương Lời ru của mẹ chất chứa bao ước mong, khát vọng gửi gắm nơi con mà dù con có “ đi trọn kiếp con người / cũng không đi hết những lời mẹ ru” Câu thơ không chỉ diễn tả tấm lòng yêu thương vô bờ bến của mẹ mà dường như còn ẩn chứa lòng biết ơn và cả nỗi niềm day dứt, ân hận của người con khi chưa đền đáp hết được công ơn cao dày của cha mẹ Nhà thơ nhắn nhủ mỗi người bài học về tình mẫu tử, đạo lý “ uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Cảm nhận của em về đoan văn sau:

“ Hàng năm, cứ vào cuối thu, khi lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc, lòng tôi lại nao nức những kỉ niệm mơn man của buổi tựu

trường Tôi quên sao được những cảm giác trong sáng ấy nảy nở trong lòng tôi như mấy cành hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng”

( Tôi đi học- Thanh Tịnh)

Kỉ niệm về ngày đầu đi học thật đáng nhớ Nhà văn Thanh Tịnh đã ghi lại những

ấn tượng, hồi ức của mình về ngày đầu đi học qua truyện ngắn “ Tôi đi học”

Những dòng văn mở đầu truyện ngắn chứa đựng bao nhiêu cảm xúc, tâm trạng lòng người Với 62 chữ, hai câu văn, hai dấu phẩy, hai dấu chấm, tác giả đã tạo nên một nhịp điệu dàn trải, nhẹ nhàng, mênh mang cảm xúc Từ láy “ bàng bạc” gợi tả không gian với sác màu đặc trưng của trời thu; từ “ nao nức” “ mơn man” gợi tả tâm trạng xốn xang của lòng người…Tất cả như một tiếng nói thì thầm, nhẹ nhàng như lá rụng cuối thu, lãng đãng như mây trời bàng bạc Tác giả đã diễn tả một nỗi niềm bâng khuâng, xa vắng về những kỉ niệm ấu thơ Đoạn văn gieo vào lòng ta một cảm xúc thật ấm áp yêu thương Ai cũng có những ngày đầu đi học, kỉ niệm ấy mới đáng yêu, đáng nhớ biết bao.Những kỉ niệm, hồi ức đẹp bao giờ cũng

có ý nghĩa nâng đỡ con người trong cuộc đời để ta biết mình phải sống sao cho

xứng đáng với những gì ta đang có.

“ Giời chớm hè Cây cối um tùm Cả làng thơm Cây hoa lan nở hoa trắng xoá Hoa giẻ từng chùm mảnh dẻ Hoa móng rồng bụ bẫm thơm nh mùi mít chín ở góc v ờn

ông Tuyên Ong vàng, ong vò vẽ, ong mật đánh lộn

nhau để hút mật ở hoa Chúng đuổi cả b ớm B ớm hiền lành bỏ chỗ lao xao Từng đàn rủ nhau lặng lẽ bay đi Sớm Chúng tôi tụ hội ở góc sân Toàn chuyện trẻ em Râm ran.

a.Tìm các từ láy t ợng hình và từ láy t ợng thanh trong

đoạn văn.

b.Xác định và phân tích tác dụng, hiệu quả thẩm mĩ của các phép tu từ đ ợc sử dụng trong đoạn văn trên

Cảm nhận của em về đoạn thơ sau:

“ Đồng chiêm phả nắng lên không Cánh cò dẫn gió qua thung lúa vàng Gió nâng tiếng hát chói chang Long lanh lưỡi hái liếm ngang chân trời”

(Tiếng hát mùa gặt- Nguyễn Duy )

Bức tranh làng quê vào ngày mùa được phác họa trong thơ ca thật đẹp và đầy ý nghĩa Nhà thơ Nguyễn Duy đã miêu tả khung cảnh cánh đồng vào mùa thu hoạch qua bài thơ “ Tiếng hát mùa gặt” trong đó có khổ thơ sau:

Sự gặp gỡ của tâm hồn thi nhân:

- Tôi muốn tắt nắng đi

Cho màu đừng nhạt mất

Tôi muốn buộc gió lại

Cho hương đừng bay đi.

(- Vội Vàng - Xuân Diệu)

- Ơi con chim chiền chiện

Hót chi mà vang trời

Từng giọt long lanh rơi

Tôi đưa tay tôi hứng.

(Mùa xuân nho nhỏ - Thanh Hải)

Cảm nhận của em về hai khổ thơ sau:

lửa.

Sóng đã cài then, đêm sập cửa.

Đoàn thuyền đánh cá lại ra khơi,

Câu hát căng buồm cùng gió khơi.”

khơi,

Đoàn thuyền chạy đua cùng mặt trời.

Mặt trời đội biển nhô màu mới,

Mắt cá huy hoàng muôn dặm phơi.”

(Đoàn thuyền đánh cá - Huy Cận - Ngữ văn 9 tập I, NXB Giáo dục)