skkn vài SUY NGHĨ về VIỆC rèn kĩ NĂNG cảm THỤ văn học TRONG THỂ đối SÁNH CHO học SINH GIỎI ở môn NGỮ văn

Từ những trải nghiệm và thực tiễn đó, tôi đã suy nghĩ một số phương pháp để thu hút, tạo sự chú ý các em trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi nhằm mục đích tạo sự liên tưởng, tưởng tượ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

Đơn vị : Trường THPT Phú Ngọc

Mã số:

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC RÈN KĨ NĂNG CẢM THỤ VĂN HỌC

TRONG THỂ ĐỐI SÁNH CHO HỌC SINH GIỎI Ở MÔN NGỮ VĂN

Người thực hiện: PHẠM QUANG ĐỨC Lĩnh vực nghiên cứu:

- Quản lý giáo dục 

- Phương pháp dạy học bộ môn: Ngữ văn 

- Lĩnh vực khác: 

Có đính kèm:

 Mô hình  Đĩa CD (DVD)  Phim ảnh  Hiện vật khác

Năm học: 2015-2016

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

––––––––––––––––––

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: Phạm Quang Đức

2 Ngày tháng năm sinh: 26- 6- 1968

3 Nam, nữ: Nam

4 Địa chỉ: Phú Ngọc, Định Quán, Đồng Nai

5 Điện thoại: (CQ)/ (NR); ĐTDĐ:0984211108

7 Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn

8 Nhiệm vụ được giao: Giảng dạy lớp 12a1,12a4,12a9

9 Đơn vị công tác: Trường THPT Phú Ngọc

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Cử nhân

- Năm nhận bằng: 1991

- Chuyên ngành đào tạo: Đại học sư phạm văn

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: giảng dạy

- Số năm có kinh nghiệm: 17

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:

+ Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm tạo hứng thú và sức thuyết phục cho học sinh trong giờ dạy giảng văn- đọc văn

+ Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm khai thác có hiệu quả tác phẩm văn học trong giờ dạy giảng văn- đọc văn

+ Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm viết bài văn nghị luận có hiệu quả

+ Vài kinh nghiệm về biện pháp giáo dục học sinh cá biệt có hiệu quả

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Dạy học là một nghệ thuật, đặc biệt đối với bộ môn ngữ văn trong các cấp học phổ thông hiện nay Môn ngữ văn vẫn là bộ môn chính, chiếm nhiều thời lượng trong chương trình học tập của học sinh ở trường THPT hiện tại Tuy nhiên việc dạy và học văn ở cấp học phổ thông hiện nay không phải lúc nào và ở đâu diễn ra cũng thuận lợi và không phải lúc nào cũng cho kết quả khả quan Trong đó công việc bồi dưỡng học sinh giỏi môn văn vừa là nhiệm vụ quan trọng nhưng cũng là thách thức không nhỏ đối với người giáo viên, nhất là giáo viên trực tiếp tham gia bồi dưỡng Ngay cả việc học sinh đăng kí danh sách vào đội tuyển học sinh giỏi môn văn cũng là điều hết sức khó khăn Bởi trước mắt các em có quá nhiều vấn đề để chọn lựa Có lẽ chỉ em nào có một chút tâm hồn và thực sự yêu văn chương mới có bản lĩnh ghi danh vào đội tuyển Đó là thực trạng trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi mà tôi đã thấy qua nhiều năm học trong quá trình bồi dưỡng Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn văn cũng có những vấn đề cần đặt ra là làm sao thu hút, tạo được sự hứng thú, mới mẽ cho học sinh trong quá trình học tập hay để các em chìm trong sự chán nản, tẻ nhạt và mang lại hiệu quả thấp

Tuy nhiên có thể do nhiều lí do khác nhau có thể ảnh hưởng đến tinh thần học tập môn học này của học sinh, song việc đứng lớp và vai trò của người giáo viên

có phần quyết định lớn đến thái độ và kết quả học tập của các em Nếu người thầy tìm được phương pháp giảng dạy phù hợp với bài học và bộ môn thì sẽ giúp học sinh, nhất là học sinh giỏi có điều kiện tiếp thu baì học có hiệu quả, gia tăng sự hứng thú trong học tập và tất nhiên là kết quả học tập cũng sẽ được nâng lên Nhưng làm thế nào để tạo được sự hứng thú và ấn tượng cho học sinh giỏi trong bộ môn ngữ văn ở THPT phổ thông là vấn đề vô cùng quan trọng mà nhiều giáo viên giảng dạy bộ môn văn và bồi dưỡng học sinh giỏi luôn trăn trở, mong ước và muốn hướng tới Riêng bản thân tôi là một giáo viên đứng lớp cũng đã có thâm niên trên bục giảng nơi một huyện miền núi xa xôi, điều kiện học tập còn nhiều hạn chế, chất lượng đầu vào của học sinh còn thấp nhưng yêu cầu và nhiệm vụ đặt ra ở mỗi đầu năm học là vấn đề thách thức với tôi và nhiều đồng nghiệp khác trong tổ bộ môn nói riêng và toàn thể nhà trường nói chung Tôi nhận thấy một điều trong kinh nghiệm của mình là làm sao qua các tiết dạy và bồi dưỡng trong bộ môn ngữ văn

mà các em hiểu được nội dung bài giảng, có ấn tượng và cảm thụ được cái hay, cái đẹp của văn học sẽ giúp các em có sự yêu thích và đến với văn học và các giờ học văn- giờ bồi dưỡng một cách thoải mái và hiệu quả nhất Đó cũng là mục tiêu quan trọng để hướng tới trong dạy học của bộ môn là kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi được nâng lên, cũng là điều rất hạnh phúc và được khích lệ của người giáo viên trực tiếp tham gia bồi dưỡng Từ những trải nghiệm và thực tiễn đó, tôi đã suy nghĩ một số phương pháp để thu hút, tạo sự chú ý các em trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi nhằm mục đích tạo sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú nơi các em để

từ đó có sự khắc sâu kiến thức, có sự đối sánh các hình ảnh, chi tiết, nhân vật, giọng điệu trong các tác phẩm văn học để từ đó cảm nhận được nét giống và khác nhau của các đối tượng đó trong các văn bản văn học để hiểu và cảm thụ sâu sắc hơn về các vấn đề trong các tác phẩm văn học mà các em được học, được đọc.Từ

tinh thần đó, tôi mạnh dạn đề nghị sáng kiến kinh nghiệm: VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC RÈN KĨ NĂNG CẢM THỤ VĂN HỌC TRONG THỂ ĐỐI SÁNH CHO HỌC SINH GIỎI Ở MÔN NGỮ VĂN

II CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Một người làm công tác giáo dục mà đặc biệt là một người trực tiếp đứng lớp giảng dạy luôn đặt ra những câu hỏi là làm sao để đạt hiệu quả giáo dục tốt nhất trong một điều kiện hoàn cảnh có thể Công việc dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi cũng không ngoài mục đích đó Nghĩa là người giáo viên phải tìm cách nâng cao

và cải tiến được chất lượng và hiệu quả giảng dạy so với thời gian trước đó Như vậy người giáo viên trực tiếp đứng lớp giảng dạy phải suy nghĩ và tìm ra những phương pháp kĩ thuật để mang lại kết quả cuối cùng một cách tốt nhất Dạy bộ môn ngữ văn và bồi dưởng học sinh giỏi cũng vậy Người giáo viên giảng dạy bộ môn ngữ văn cũng luôn suy nghĩ, vận động để nâng cao chất lượng giảng dạy và đào tạo được nhiều học sinh giỏi

Trong thực tiễn giảng dạy trước đây đã có nhiều nhà nghiên cứu giáo dục và các giáo viên ở nhiều cấp học, trong đó có giáo viên ở cấp học THPT đã có nhiều suy nghĩ và tìm các phương pháp giảng dạy khác nhau để góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và đạt được mục tiêu của mình trong giáo dục Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi cũng đã có nổ lực ở nhiều giáo viên khác trong việc sáng kiến, tìm tòi

để nâng cao hiệu quả Bản thân tôi cũng đã tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi và cố gắng tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy trong những năm học đã qua như Sáng kiến kinh nghiệm: Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm tạo hứng thú cho học sinh trong giờ dạy giảng văn - đọc văn Đề tài: Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm viết bài văn nghị luận có hiệu quả Đề tài: Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm giúp học sinh chuẫn bị bài có hiệu quả trong môn ngữ văn Đề tài: Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi có hiệu quả Trong đó có đề tài tập trung về các giải pháp giúp nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn văn Tất cả các đề tài trên đều có những cách thức khác nhau trong hoạt động giảng dạy nhưng đều hướng đến mục đích chung nhất là nhằm đưa ra những phương pháp trong dạy học bộ môn để tác động trực tiếp đến học sinh học tập để mang lại hiệu quả cho bộ môn mà người giáo viên tham gia đứng lớp giảng dạy Những đề tài trên đã mang lại những hiệu quả cụ thể nhất định như tôi đã trực tiếp trình bày trong đề tài Tuy nhiên đề tài mà tôi trình bày trong sáng kiến kinh nghiệm này: Vài suy nghĩ về phương pháp rèn luyện kĩ năng cảm thụ văn học trong thể đối sánh cho học sinh giỏi môn ngữ văn Đây là đề tài có định hướng đi sâu vào công việc giúp học sinh nâng cao khả năng cảm thụ văn học trong cái nhìn

so sánh Đề tài này chủ yếu được dùng trong công việc bồi dưỡng học sinh giỏi Đây là đề tài có nhiều sự khác biệt so với các đề tài trước đây, nhưng có mục tiêu chung là đều góp phần nâng cao hiệu quả trong giáo dục

Trên cơ sở phát triển tinh thần các đề tài trên là góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy Đối với đề tài về kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi trước đây tôi cũng đã đưa ra một số giải pháp trong công việc bồi dưỡng học sinh giỏi như yêu cầu học sinh phát huy tinh thần tự học, cung cấp những danh mục, tài liệu cần thiết cho học sinh trong quá trình đọc những kiến thức cần thiết, trang bị những kiến

thức cần có với một học sinh giỏi, rèn luyện kĩ năng hiểu và phân tích đề Rèn luyện kĩ năng viết bài văn nghị luận có hiệu quả Nhận xét và sửa bài làm của học sinh.vv Nhưng riêng đề tài này tôi tập trung đi sâu vào hoạt động cụ thể hơn trong giảng dạy là công tác nâng cao năng lực cảm thụ văn học của học sinh trong bồi bồi dưỡng học sinh giỏi Đó là mục tiêu quan trọng mà đề tài này hướng tới Đó cũng là tính mới của đề tài này so với các đề tài trước đây của tôi Vấn đề về kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi chắc chắn sẽ có nhiều giáo viên thể hiện qua các sáng kiến kinh nghiệm của mình trong quá trình giảng dạy Nhưng với đề tài này, người viết chỉ đi vào một nét riêng trong cảm nhận của mình mà trong các chuyên

đề trước đó chưa nhắc tới Vấn đề cơ bản then chốt của đề tài là người viết dùng thao tác riêng được chú ý sử dụng trong giảng dạy mà chủ yếu là trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi để thu hút, hấp dẫn học sinh trong việc cảm thụ một cách tinh tế, ý nhị, sâu sắc vẻ đẹp của các vấn đề văn học qua thể so sánh Phương pháp tạo được sự yêu thích, gợi được trường liên tưởng, tưởng tượng phong phú và tạo được sự hứng thú cho học sinh trong việc thâm nhập, tiếp nhận tác phẩm văn chương với tâm hồn rộng mở và tinh thần thoải mái để khám phá và cảm thụ tác phẩm văn học sâu sắc và hiệu quả hơn Cũng từ đó tinh thần và ý thức học tập của học sinh được được nâng cao Đó là mục tiêu và nét mới mà đề tài hướng đến

III TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP

Khuôn khổ đề tài này người viết chỉ đưa ra một giải pháp duy nhất để giúp học sinh giỏi rèn luyện và nâng cao khả năng cảm thụ văn học để nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập mà người viết đã áp dụng trong thời gian từ 2012 đến nay Nội dung chính của đề tài gồm:

- Trong quá trình giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi, giáo viên gợi cho học sinh các hình ảnh, chi tiết, vấn đề văn học để học sinh có thể liên tưởng để so sánh

- Yêu cầu học sinh phát hiện những điểm giống và khác nhau, nét độc đáo trong các vấn đề so sánh văn học

- Gíao viên đưa ra nhận xét ý kiến của mình và đánh giá những so sánh văn học mà học sinh đã thể hiện, trình bày

1 Giáo viên gợi cho học sinh những chi tiết, vấn đề học sinh có thể liên tưởng, so sánh

Trong hoạt động giảng dạy, cũng như công việc bồi dưỡng học sinh giỏi văn

ở phần kiến thức văn học cũng như phần nghị luận văn học, ngoaì việc giảng giải, cung cấp kiến thức văn học cho học sinh và những việc làm khác cần thiết trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi văn lớp 12, tôi đặc biệt rất quan tâm đến vấn đề cảm thụ văn học của học sinh qua thể đối sánh các hình ảnh, hình tượng văn học, các nhân vật, các chi tiết trong trác phẩm văn học vv để học sinh suy nghĩ và từ

đó có sự liên tưởng đến vấn đề có liên quan là các hình ảnh, hình tượng, chi tiết khác Đây là bước đầu tiên giúp học sinh động não, để từ đó có những bước suy nghĩ tiếp theo

Ví dụ: Đứng trước vẻ đẹp trong hình tượng của một câu thơ trong bài Cảnh tình ngày hè của Nguyễn Trãi của một đề làm văn có liên quan:

Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ

Hồng liên trì đã tiễn mùi hương

Ngoài việc nghe học sinh cảm nhận vẻ đẹp trong hình tượng của câu thơ và tâm hồn Ức Trai, giáo viên có thể gợi cho học sinh liên tưởng đến một hình tượng thơ khác của một nhà thơ lớn của dân tộc cũng viết về mùa hè và vẻ đẹp của hoa lựu Có thể học sinh có kiến thức sâu rộng và độ nhạy sẽ phát hiện ra ngay Nhưng cũng có trường hợp học sinh còn ngập ngượng chưa thấy chắc chắn vấn đề cần liên tưởng so sánh Như vậy giáo viên có thể gợi tiếp rằng hình tượng trong câu thơ có thể so sánh là hình ảnh tương đồng là viết về hoa lựu nở trong mùa hè Hình tượng thơ đó ở trong tác phẩm truyện kiều của Nguyễn Du Đến đây có thể đã có học sinh phát hiện ra vấn đề Đó là câu thơ:

Dưới trăng Quyên đã gọi hè

Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông

Cũng có những trường hợp học sinh chưa phát hiện ra và liên tưởng được vấn

đề thì giáo viên có thể gợi ý tiếp để học sinh tìm thấy được vấn đề cần liên tưởng,

so sánh phù hợp Một hình tượng, chi tiết, nhân vật văn học đưa ra có thể có nhiều những liên tưởng so sánh khác nhau Cũng có trường hợp những phát hiện, liên tưởng và so sánh của học sinh không hoàn toàn trùng với điều mà giáo viên hướng tới nhưng cũng rất đúng và hợp lí Đây cũng là cái hay mà giáo viên có thể phát hiện và học tập ở học sinh trong quá trình giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi Một ví dụ khác trong giảng dạy chuyên đề đọc văn là việc người giáo viên có thể giúp học sinh khai thác kiến thức văn học và cảm thụ văn học từ văn bản văn học Tuy nhiên yêu cầu của một học sinh giỏi là sự cảm thụ văn học cũng cần thể hiện qua thao tác so sánh Từ một đề văn có liên quan đến bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng ở chương trình lớp 12 về hình tượng người lính, giáo viên có thể lưu

ý cho học sinh trong quá trình cảm nhận về hình tượng người lính trong bài thơ này có thể liên hệ so sánh với người lính trong các bài thơ nào khác cùng giai đoạn

để cảm nhận vẻ đẹp chung và riêng của từng hình tượng nhân vật Để từ đó cảm nhận được vẻ đẹp độc đáo riêng của hình tượng người lính Tây Tiến mà mình đang phân tích Học sinh có thể trả lời là hình tượng người lính trong bài thơ Đồng chí của Chính Hữu hay hình ảnh người lính trong bài Nhớ của Hồng Nguyên, hoặc các hình ảnh về người lính trong cuộc kháng chiến chống pháp qua một số bài thơ trong tập thơ Việt Bắc của Tố Hữu Hay hình tượng người lính xuất hiện trong mấy câu thơ sau trong bài thơ Đất Nước của Nguyễn Đình Thi:

Ôi những cánh đồng quê chảy máu

Dây thép gai đâm nát trời chiều

Những đêm dài hành quân nung nấu

Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu

Nếu học sinh chưa phát hiện đầy đủ giáo viên có thể tiếp tục gợi ý trong quá trình giảng dạy, có thể gợi ý mỗi lúc càng gần hơn, đến khi học sinh phát hiện ra

đối tượng cần liên tưởng so sánh phù hợp Đó là tố chất cần có của một học sinh giỏi môn văn trong quá trình học văn và làm văn

Nói cách khác nếu một học sinh giỏi văn lại không có khả năng liên tưởng so sánh trong làm văn thì đó là một hạn chế vì thiếu khả năng cảm nhận một cách sâu sắc, tinh tế, ý nhị và thấm thía trong vẻ đẹp của tác phẩm văn học Như thế bài văn

sẽ không đạt đến tầm sâu rộng, không hấp dẫn và thuyết phục người đọc Tìm được hình tượng để so sánh theo tôi đó là thành công bước đầu của học sinh dù bước đầu có thể có sự gợi ý và giúp đỡ của giáo viên giảng dạy Sự so sánh và liên tưởng này khá phong phú trong các tác phẩm văn chương trong nhà trường và cả tác phẩm văn chương ngoài chương trình sách giáo khoa Như thế giáo viên sẽ gợi

ý cho học sinh có được cái nhìn đối sánh qua nhiều nhân vật, vấn đề trong chương trình đã học Ví dụ khi bồi dưỡng học sinh giỏi 12 có nội dung đề gắn với hình tượng nhân vật Huấn Cao - người nghệ sĩ, giáo viên yêu cầu học sinh liên hệ so sánh với một mẫu người nghệ sĩ khác cũng đã được học trong chương trình trung học phổ thông để thấy được vẻ đẹp nói chung của người nghệ sĩ, nhiều học sinh giỏi sẽ nhận ra là cần so sánh Huấn Cao trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân

và nhân vật Vũ Như Tô trong vỡ kịch Vũ Như Tô (đoạn trích Vĩnh biệt cữu trùng đài).Và nhiều nhân vật khác trong chương trình học, giáo viên có thể gợi ý, định hướng để học sinh cảm nhận và phát hiện như các cặp nhân vật có thể liên kết so sánh như Cụ Mết trong Rừng xà Nu của Nguyễn Trung Thành và nhân vật Chú Năm trong tác phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi, nhân vật Tnú

và Việt, Việt và Chiến, Tnú và Aphủ Bên cạnh đó những hình tượng văn học độc đáo mang tính nghệ thuật và thẫm mĩ cao rất gần nhau, giáo viên cần giúp những học sinh giỏi có ý thức phát hiện và cảm nhận về nét độc đáo của nó như hình tượng con sông Đà qua tùy bút Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân và hình tượng con sông Hương trong bài kí Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường Hay mấy câu thơ cụ thể sau trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng: Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Quân xanh màu lá dữ oai hùm

Mắt trừng gửi mông qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Từ hình ảnh người lính trong những câu thơ trên giáo viên có thể đặt câu hỏi cho học sinh về một hình ảnh người lính trong bài thơ khác cũng cùng thời đại Có những học sinh giỏi đã phát hiện ra một nét tương đồng trong vẻ đẹp hình tượng của người lính chống pháp là vẻ đẹp vừa anh dũng, vừa lãng mạng, hào hoa qua các câu thơ sau:

Ôi những cánh đồng quê chảy máu

Dây thép gai đâm nát trời chiều

Những đêm dài hành quân nung nấu

Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu

( Đất Nước- Nguyễn Đình Thi)

Cũng có học sinh phát hiện ra câu thơ có những nét đẹp khác với nét đẹp của hình ảnh người lính trên qua một bài thơ khác Đó là một vẻ đẹp chân chất, mộc mạc, bình dị của người lính nhưng cũng rất đáng quý, đáng yêu:

Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính

Tôi với anh biết từng cơn ớn lạnh

Sốt run người vừng trán ướt mồ hôi

Aó anh rách vai

Quần tôi có vài mãnh vá

Miệng cùng cười buốt giá chân không giày

( Đồng chí- Chính Hữu)

Hay khi khám phá vẻ đẹp của hình tượng Sóng trong bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh Trước hình tượng nghệ thuật mang tính độc đáo, thẩm mĩ là hình tượng Sóng Vì qua Sóng toát lên vẻ đẹp của "em"- người con gái trong tình yêu với tâm hồn trong sáng, mãnh liệt, thủy chung, mạnh mẽ, quyết đoán Sóng và em tuy hai

mà một, khi soi chiếu vào nhau, khi phân thân, tách bạch, lúc cộng hưởng v.v cuối cùng cũng làm ngời lên vẻ đẹp của tâm hồn "em" Cụ thể như những câu thơ:

Dữ dội và dịu em

Ồn ào và lặng lẽ

Sông không hiểu nổi mình

Sóng tìm ra tận bể

Và các câu thơ sau cũng rất ấn tượng về vẻ đẹp của hình tượng Sóng:

Con sóng dưới lòng sâu

Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ

Ngày đêm không ngủ được

Từ hình ảnh Sóng trong các câu thơ trên của Xuân Quỳnh, giáo viên có thể yêu cầu học sinh bằng kiến thức và hiểu biết về văn học của mình có thể liên hệ so sánh với hình ảnh thơ nào cũng mang ý nghĩa ẩn dụ hình ảnh thiên nhiên với tâm hồn, tình yêu của người con gái cũng ở trong thơ Xuân Quỳnh Đã có những học sinh có kiến thức và sự liên tưởng tốt đã nhận ra hình ảnh thơ có thể liên tưởng để

so sánh, đó là những câu thơ sau trong bài thơ Thuyền và Biển của xuân Quỳnh: Những đêm trăng hiền từ

Biển như cô gái nhỏ

Thầm thì gửi tâm tư

Bên mạn thuyền sóng vỗ

Hay những câu thơ này cũng trong bài Thuyền và Biển:

Những ngày không gặp nhau

Biển bạc đầu thương nhớ

Nếu từ giã thuyền rồi

Biển chỉ còn sóng gió

Nếu phải cách xa anh

Em chỉ còn bão tố

Rõ ràng phát hiện đúng đối tượng để so sánh và cảm nhận trong văn học là thành công ban đầu của người học văn và viết bài nghị luận văn học Đó cũng là một trong những nhân tố góp phần vào sự sắc nét, ấn tượng và thành công của bài văn

Như vậy trong hoạt động đứng lớp giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi, để giúp đỡ học sinh rèn luyện kĩ năng cảm thụ văn học qua việc định hướng từ các câu hỏi cụ thể trước một vấn đề văn học cụ thể, giáo viên có thể gợi mở thêm cho học sinh trường liên tưởng, tưởng tượng phong phú qua vẻ đẹp trong thế giới văn chương rất phong phú, rộng lớn mà người viết chỉ đưa ra một vài ví dụ minh họa Công việc đó nhằm giúp học sinh luôn có cái nhìn đối chiếu khi cần thiết để giúp cho bài văn có cái nhìn tinh tế, sâu sắc, thấu đáo và cuối cùng là đi đến thuyết phục người đọc nhiều hơn Từ đó góp phần vào sự thành công của bài văn hơn, và bản thân những học sinh giỏi cũng cảm thấy thú vị và yêu thích việc học văn hơn khi liên hệ so sánh những vấn đề trong các tác phẩm văn học

2 Yêu cầu học sinh phát hiện những điểm giống và khác nhau, nét độc đáo trong các vấn đề so sánh văn học.

Việc phát hiện các vấn đề cần có thể so sánh như trên đã nói là quan trọng bước đầu để làm sâu sắc, ấn tượng các vấn đề liên tưởng so sánh trong văn học Tuy nhiên tìm và liên tưởng được các hình ảnh, chi tiết để so sánh cũng chỉ là bước đầu tiên, điều quan trọng hơn là giáo viên cần tìm hiểu ở học sinh có cảm nhận đúng, sâu sắc và tinh tế, những điểm giống và khác nhau của các vấn đề đó hay không Đó là điều hết sức quan trọng và vô cùng cần thiết tạo nên sự thành công của bài văn Gíao viên có thể rèn luyện cho học sinh kĩ năng này trong quá trình giảng dạy, bồi dưỡng

Từ những hình tượng, nhân vật,chi tiết, giọng điệu v.v trong văn bản văn học giáo viên có thể đặt câu hỏi cho học sinh trình bày những cảm nhận riêng của mình về các vấn đề đã liên tưởng so sánh qua các vấn đề cụ thể Sau đó giáo viên

có thể nhận xét, chốt lại vấn đề

Ví dụ: Giáo viên có thể ra đề văn: Cảm nhận của anh (chị) về hình tượng con sông Đà qua tùy bút Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân và hình tượng con sông Hương qua bài kí Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường Học sinh sẽ triển khai ý của bài làm của mình theo yêu cầu của đề Tất nhiên phần cảm nhận về vẻ đẹp hình tượng của hai con sông là điều học sinh cần thể hiện nhưng không được nhắc đến ở đây Vấn đề chính cần nói đến là học sinh cần cảm

nhận về nét giống và khác nhau trong vẻ đẹp của hình tượng hai con sông Có thể học sinh sẽ suy nghĩ và trình bày về nét giống nhau trong vẻ đẹp hình tượng của hai con sông như sau:

- Cả hai con sông đều hàm chứa những nét đẹp hung bạo, dữ dội và trữ tình thơ mộng qua cách tả của từng tác giả

- Cách thể hiện vẻ đẹp của hai con sông của hai tác giả cũng có những nét giống nhau là cả Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường đều dùng thủ pháp so sánh, nhân hóa sinh động, với trí liên tưởng, tưởng tượng phong phú và tri thức của nhiều ngành để khám phá các khía cạnh vẻ đẹp và giá trị của con sông quê hương đất nước (học sinh sẽ trình bày tất cả các ý trên sẽ kèm với những dẫn chứng cụ thể từ tác phẩm)

Tương tự như thế học sinh cũng lần lượt trình bày suy nghĩ, cảm nhận của mình về nét khác nhau trong vẻ đẹp độc đáo của hai con sông trong cách nhìn và

mô tả riêng của từng tác giả:

- Hình ảnh con sông Đà được Nguyễn Tuân khắc họa đậm nét về vẻ đẹp hung bạo dữ dội Vẻ đẹp dữ dội này là nét bút chủ đạo của tác giả trong tùy bút Người lái đò sông Đà Nét hung bạo dữ dội và mãnh liệt của sông Đà là cái nền để người lái đò phô diễn và bộc lộ tài hoa của mình, để nhà văn khẳng định và ngợi ca hình ảnh người lao động là chất vàng mười của tây bắc đã qua thử lửa

- Hình ảnh con sông Hương được Hoàng Phủ Ngọc Tường khắc họa chủ yếu

ở khía cạnh vẻ đẹp hiền hòa, thơ mông trữ tình Vẻ đẹp duyên dáng và mềm mại

đó được tác giả thể hiện qua các hình ảnh, đường nét tinh tế, nhỏ nhắn, gợi cảm Hình ảnh con sông Hương được tác giả nhiều lần so sánh với hình ảnh người phụ

nữ mang nét đẹp dịu hiền, mềm mại, lãng mạn Dụng ý của tác giả qua việc khắc họa vẻ đẹp mềm mại, tinh tế, dịu hiền của con sông Hương để gắn với vẻ đẹp của văn hóa Huế, tâm hồn Huế và con người Huế

Làm như thế học sinh sẽ có cái nhìn sâu sắc, thấu đáo, rõ nét hơn về các đối tượng được so sánh liên tưởng Để từ đó cảm nhận và đánh giá sắc nét hơn về các hình tượng văn học Đó là cơ sở quan trọng và cần thiết đôi với người học văn và cảm thụ văn học cũng như viết bài nghị luận văn học có ấn tượng và hiệu quả Một ví dụ khác giáo viên có thể đặt câu hỏi cho học sinh là so sánh hình ảnh người lính trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng và hình ảnh người lính trong bài thơ Đồng chí của Chính Hữu Đã gọi là so sánh văn học là tất nhiên phải có cảm nhận và chỉ ra được những nét giống và khác nhau Từ câu hỏi gợi ý của giáo viên, những học sinh giỏi có thể phát hiện ra nét giống nhau của hai hình ảnh người lính này là:

- Đều có tinh thần yêu quê hương đất nước

- Có khát vọng lớn lao, hướng tới lí tưởng cao đẹp

- Cùng có nỗi gian lao, chịu đựng và vượt lên những khó khăn, khắc nghiệt của cuộc kháng chiến, chiến đấu dũng cảm vì đất nước vv