Thế giới nghệ thuật thơ quang dũng

Đồng tình với những ý kiến cho rằng thơ Quang Dũng tiêu biểu cho chất “tiểu tư s ản”, Xuân Diệu viết: “Bài thơ phiêu lưu tài tử, anh hùng cá nhân; con người ở trong này khi ếp sợ trước

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

THƠ QUANG DŨNG

Thành ph ố Hồ Chí Minh - 2007

L ỜI CẢM ƠN

Hoàn thành công trình này, trước hết tôi xin gửi lời cảm ơn đến quí thầy cô phòng Khoa

học công nghệ Sau đại học, các thầy cô Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh đã giảng dạy tôi trong suốt thời gian học tập vừa qua

Tôi xin gửi lời tri ân đến gia đình, người thân, bạn bè và BGH Trường Trung học Kỹ thuật công nghiệp Đồng Nai đã động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi học tập

Cuối cùng, tôi vô cùng cảm ơn và kính yêu thầy hướng dẫn - TS Nguyễn Hoài Thanh, người đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này Kính chúc thầy và gia đình thật nhiều sức khỏe và hạnh phúc

M ỤC LỤC

L ỜI CẢM ƠN 3

MỤC LỤC 4

M Ở ĐẦU 6

1 Lí do ch ọn đề tài 6

2 Gi ới hạn đề tài 7

3 L ịch sử vấn đề 9

4 Phương phấp nghiên cứu 20

5 Đóng góp của luận văn 21

6 K ết cấu của luận văn 21

CHƯƠNG 1: CÁI TÔI TRỮ TÌNH 22

1.1 Cái tôi lãng m ạn 22

1.2 Cái tôi bình d ị và hào hoa 30

1.3 Cái tôi lãng du, yêu t ự do và tuổi trẻ 34

CHƯƠNG 2: HÌNH TƯỢNG ĐẤT NƯỚC VÀ CON NGƯỜI 39

2.1 Hình tượng quê hương, đất nước 39

2.1.1 Hình tượng đất nước trong chiến tranh với khí thế lên đường 40

2.1.2 Hình tượng thiên nhiên đất nước hùng vĩ và diễm lệ 47

2.1.3 Hình tượng quê hương tươi đẹp, gợi thương, gợi nhớ 54

2.2 Hình tượng con người 61

2.2.1 Tượng đài bất tử về người lính vô danh 61

2.2.2 Con người trong tình yêu với vẻ đẹp tâm hồn 69

2.2.3 Hình tượng những con người đáng thương 73

CHƯƠNG 3: THỂ THƠ, NGÔN TỪ VÀ GIỌNG ĐIỆU 78

3.1 Đặc điểm sử dụng thể thơ 78

3.1.1 Sử dụng linh hoạt các thể thơ và đóng góp ở thể bảy tiếng 78

3.1.2 Tính chất tự do hóa của thể thơ 84

3.1.3 Sử dụng thủ pháp ngắt dòng và thủ pháp tạo điểm dừng 89

3.1.4 Sự sáng tạo các yếu tố thanh điệu, vần và nhịp 92

3.2 Đặc điểm sử dụng ngôn từ 95

3.2.1 Sử dụng thành công biện pháp tu từ trùng điệp 95

3.2.2 Cách dùng động từ, từ cảm thán, từ gọi đáp, từ để hỏi 97

3.2.3 Ngôn từ thơ Quang Dũng giàu chất kí 100

3.3 Gi ọng điệu thơ Quang Dũng 102

3.3.1 Giọng hào hùng, tráng chí 102

3.3.2 Giọng bâng khuâng, mơ hồ, phiêu diêu 105

3.3.3 Giọng buồn thương 107

K ẾT LUẬN 112

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 115

PH Ụ LỤC 122

M Ở ĐẦU

1 Lí do ch ọn đề tài

Hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ đã đi qua để lại dấu ấn không thể phai

mờ trong tâm hồn dân tộc Đó là điểm hội tụ muôn triệu tấm lòng yêu nước, là môi trường thử thách tinh thần chiến đấu ngoan cường bất khuất của dân tộc ta Đó cũng là nguồn cảm hứng

lổn thu hút mọi nguồn nội lực của dân tộc Trong “những năm đất nước có chung một tâm

h ồn, có chung một khuôn mặt” ấy đã có biết bao nhiêu nghệ sĩ lên đường theo tiếng gọi thiêng

liêng của tổ quốc Họ không chỉ cầm bút mà còn trực tiếp cầm vũ khí chiến đấu Nhiều người trong số họ đã hy sinh trong tư thế người chiến sĩ: Thâm Tâm, Nam Cao, Trần Đăng, Lê Anh Xuân, Nguyễn Thi Sáng tác của họ đã làm nên một nền văn nghệ “xứng đáng đứng vào

hàng ng ũ tiên phong của những nền văn học nghệ thuật chống đế quốc trong thời đại ngày nay”

Đứng chung trong đội ngũ những nhà thơ - chiến sĩ, Quang Dũng hiện lên như một gương mặt riêng, một điểm nhấn của thơ chống Pháp Có thể nói Quang Dũng là một trong số

những cây bút tiêu biểu có vị trí quan trọng trong nền thơ hiện đại những năm chống Pháp

Việc tìm hiểu, nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ Quang Dũng là một việc làm cần thiết Trong tiến trình thơ Việt Nam hiện đại Quang Dũng là một hiện tượng đặc biệt Ông nổi

tiếng từ rất sớm với những thi phẩm tuyệt tác: Tây Tiến, Mắt người Sơn Tây, Đôi bờ Riêng đối với Tây Tiến, tác phẩm đã thành khúc tráng ca của những người lính hào hoa, lãng mạn,

sẵn lòng hiến cuộc đời cho tổ quốc

Thế nhưng số phận của những bài thơ ấy cũng thăng trầm như chính cuộc đời của nhà thơ Một thời gian dài sau đó, do hạn chế của cái nhìn thời đại, các sáng tác của Quang Dũng

đã phải nhận những ý kiến áp đặt Nhiều người ngại khi nói về Quang Dũng Bản thân nhà thơ

cũng đã nhiều lần từ chối những lời mời đến nhà trường đọc thơ và nói chuyện về Tây

Ti ến Sáng tác của Quang Dũng bị lãng quên trên sách báo nhưng không lúc nào rời khỏi bộ

nhớ của biết bao thế hệ người đọc

Cho đến thời gian gần đây, vấn đề thơ Quang Dũng đang được nhìn nhận lại Đã có nhiều nhà phê bình, nghiên cứu đánh giá cao sáng tác của Quang Dũng như một điểm sáng

của thơ kháng chiến chống Pháp (Lưu Khánh Thơ, Trần Mạnh Hảo) Cuộc thi bình thơ của tạp

chí Ki ến thức ngày nay cũng thu hút khá nhiều bài viết về Tây Tiến Nhiều người không ngần

ngại tôn vinh Quang Dũng lên vị trí hàng đầu của nền thơ kháng chiến nói riêng và nền thơ thế

kỉ XX nói chung

Vấn đề đặt ra là chúng ta phải làm sao có những đánh giá xác đáng những đóng góp của Quang Dũng trong lĩnh vực thơ ca cũng như trả lại cho nhà thơ vị trí đứng đắn trong tiến trình thơ Việt Nam hiện đại

Hiện nay bài thơ Tây Tiến đã được đưa vào giảng dạy trong sách giáo khoa lớp 12 phổ

thông như một phần khẳng định tài năng và đóng góp của Quang Dũng Cũng chính tác phẩm

này được khắc ghi trên đài tưởng niệm các liệt sĩ Tây Tiến ở Châu Trang (Hòa Bình) Dù vậy,

cho tới nay vẫn chưa có một công trình nào chuyên sâu về thơ Quang Dũng mà chỉ có những

nhận xét đánh giá về thơ Quang Dũng rải rác xuất hiện ở các bài báo, tạp chí phê bình Cho nên, đối với một nhà thơ tài năng, tâm huyết như Quang Dũng, chúng ta cần tiếp tục nghiên

cứu một cách toàn diện, có hệ thống, dựa trên những cơ sở lí luận chặt chẽ

Vì thế chúng tôi chọn đề tài Thế giới nghệ thuật thơ Quang Dũng với mong muốn góp

phần làm rõ những đặc sắc của thơ Quang Dũng trên cơ sở lí luận về thơ trữ tình, khẳng định

lại vị trí của Quang Dũng trên tiến trình thơ Việt Nam hiện đại, góp phần cảm thụ và giảng dạy

tốt hơn thơ Quang Dũng trong nhà trường phổ thông

2 Gi ới hạn đề tài

Thơ ca được coi là “tấm gương khúc xạ tâm hồn con người” nên nó có giá trị to lớn

trong việc phản ánh hiện thực thời đại, khám phá đời sống tinh thần con người Nhưng trong

thực tế của đời sống văn học, ta thường thấy hiện tượng này: hầu như không có nhà thơ nào có

khả năng khái quát toàn bộ thời đại mình trong tất cả chiều kích không gian và thời gian Thường thì các nhà thơ dù lớn đến đâu cũng chỉ có một vùng đề tài ưa thích nhất và ông ta chỉ

có thể viết hay về những đề tài ấy mà thôi Bước ra khỏi hệ thống đề tài ấy, ngòi bút nhà thơ

trở nên xơ cứng, tác phẩm trở nên nhạt nhẽo, thiếu sức sống Mỗi đề tài lại gắn với một hệ

thống không gian, thời gian riêng, đòi hỏi một kiểu hình tượng, nhân vật riêng cùng với các phương thức diễn đạt riêng như ngôn từ, thể loại, giọng điệu Khi những yếu tố đó trong sáng tác của một nhà thơ được tập hợp lại thành một thể thống nhất, có tính chỉnh thể, có cấu trúc

nội tại theo những nguyên tắc chung, thì chúng tạo thành thế giới nghệ thuật của cá nhân nhà

thơ “Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác

ph ẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn

m ạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất, hay thế giới tâm lí của con người, mặc dù nó phản ánh các th ế giới ấy” [31, tr 352]

Như thế, thế giới nghệ thuật không đơn thuần là vấn đề hình thức mà trong tính chỉnh thể

của nó, hình thức thẩm mĩ đó luôn được thẩm thấu, chuyển hóa vào một nội dung thích hợp Thông qua thế giới nghệ thuật của một nhà thơ ta có thể phân biệt được chỗ sâu sắc, tư tưởng nghệ thuật độc đáo của nhà thơ ấy với nhà thơ khác

Với quan niệm như thế, chúng tôi đi vào khám phá thế giới nghệ thuật thơ Quang Dũng qua các mặt: cái tôi trữ tình (cái tôi lãng mạn cách mạng, cái tôi bình dị và hào hoa, cái tôi lãng

du, yêu tự do và tuổi trẻ), hình tượng đất nước và con người, giọng điệu, ngôn ngữ và thể loại,

lấy đó làm cơ sở để đánh giá những cách tân về mặt nghệ thuật trong thơ Quang Dũng Qua

việc khám phá thế giới nghệ thuật thơ Quang Dũng cũng góp phần khẳng định vị trí của Quang Dũng trong thơ ca kháng chiến chống Pháp cũng như trong toàn bộ thơ ca Việt Nam

hiện đại

2.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tất cả các bài thơ của Quang Dũng từ khi ông bắt

đầu sáng tác với tác phẩm đầu tay Chiêu Quân (1937) cho đến khi ông mất Thơ Quang Dũng

chủ yếu được in trên các tập Mây đầu ô (Nxb Tác phẩm mới, 1986) và các tập Quang Dũng -

Tác ph ẩm chọn lọc (98), Tuyển tập Quang Dũng (96) Ở ba tập thơ này, chúng tôi thống kê

được 45 bài Chúng tôi tìm được hai bài thơ khác trên các tư liệu báo chí và mạng internet

là Gi ấc mơ của Bạch (Nguyễn Bao sưu tầm, báo Văn nghệ tháng 12 năm 1991) và Nhà

m ới (Nguyễn Huy Thông sưu tầm trên mạng http://evan.com.vn đăng ngày 15.07.2005)

Người viết cho rằng đây là những tư liệu đáng tin cậy nên hai bài thơ trên được đưa vào đối tượng nghiên cứu của luận văn

Ngoài ra, trên tạp chí Thời tập, số 20, ra ngày 14.02.1975 chúng tôi cũng tìm được sáu bài thơ khác “chưa từng phổ biến” của Quang Dũng là Buồn êm ấm, Mưa, Suối tóc, Đêm Việt

Trì, Khúc Chiêu Quân và Ti ễn bạn (xem phụ lục) Trong số đó, Khúc Chiêu Quân được in

trong Tuy ển tập Quang Dũng với tựa đề Chiêu Quân, năm bài còn lại đều không thấy xuất

hiện trên các tư liệu về Quang Dũng Tuy nhiên vì đây là tài liệu trong nền văn nghệ miền

Nam trước năm 1975 và cũng do điều kiện thời gian có hạn, chúng tôi chỉ đưa vào phụ lục để người đọc có điều kiện tìm hiểu thêm

Tập hợp lại, chúng tôi có 47 bài thơ Quang Dũng Đó là con số ít ỏi đối với một đời thơ dày dặn và có chỗ đứng riêng như Quang Dũng Nhưng nó cũng đủ để làm nên một Quang Dũng với phong cách độc đáo, một giọng điệu không thể nhầm lẫn với các nhà thơ cùng thời

3 L ịch sử vấn đề

Quang Dũng có những sáng tác từ trước năm 1945, nhưng chỉ đến năm 1948 ông

mới “thành công đến kì quái” (Trần Mạnh Hảo) ở bài thơ Tây Tiến Đó cũng là lúc ông thực

sự được giới nghiên cứu phê bình văn nghệ chú ý tới Từ đó đến nay, đã có hàng chục bài viết

về hiện tượng thơ Quang Dũng, trong đó có nhiều cây bút tên tuổi, có uy tín như Xuân Diệu, Hoài Thanh, Vân Long, Trần Lê Văn, Mai Hương, Lưu Khánh Thơ, Hoài Việt Ngoài ra không thể không kể đến những bài viết của các cây bút trong văn nghệ miền Nam trước năm

1975 như Viên Linh, Viễn Di, Lê Hoàn Tân, Vũ Bằng, Xuân Vũ, Trần Hoài Thư Những đánh giá về thơ Quang Dũng cũng phong phú, phức tạp và trải qua nhiều bước thăng trầm như chính cuộc đời nhà thơ vậy

Nhà nghiên cứu Hoài Thanh trong Nói chuyện thơ kháng chiến (1951) đã dành hẳn 40 dòng để viết về bốn câu thơ trong bài Tây Tiến Ông cho rằng bài thơ tiêu biểu “mộng anh

hùng” r ất lạc lõng trong thời đại mới: “Một trong những chỗ ẩn náu quen thuộc của ta trong

th ời còn vào dĩ vãng là cái mộng anh hùng ( )Một chiến sĩ trong đoàn quân Tây Tiến viết:

Tây Ti ến đoàn binh không mọc tóc

… Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Nh ất định là anh chiến sĩ Tây Tiến đã nhìn bạn mình qua một bức màn mộng ảo Sự thực đơn giản hơn nhiều ( ) Anh bộ độ, anh du kích, anh dân quân, anh cán bộ hàng vạn hàng tri ệu người đang chiến đấu cho nền độc lập của quốc gia anh hùng một cách rất đời thường,

r ất đơn giản, làm gì có vẻ ghê rợn như trong mấy câu thơ trên này” [85, tr 235] Dẫn lại lời

của Tố Hữu, Hoài Thanh gọi đó là: “Bệnh yêng hùng theo giọng hát tuồng cổ miền

trong” [85, tr 235] Và hình ảnh như thế “nhất định không phải là hình ảnh chân thật của

cu ộc kháng chiến Việt Nam” [85, tr 243] Bởi vì những bài thơ như Tây Tiến của Quang

Dũng “đều bắt nguồn trong một mối chung tức là con người cá nhân, trong cái tôi lẻ loi, nhỏ

bé c ủa con người tư sản, tiểu tư sản cũ” [85, tr 244]

Nhà thơ Xuân Diệu có lẽ là người “đặt vấn đề” về thơ Quang Dũng sớm nhất Trong bài

viết Tiếng thơ (Tạp chí Văn nghệ, số 11 - 12, tháng 4.1949), ông đã dành 33 dòng viết về Tây

Ti ến Đồng tình với những ý kiến cho rằng thơ Quang Dũng tiêu biểu cho chất “tiểu tư

s ản”, Xuân Diệu viết: “Bài thơ phiêu lưu tài tử, anh hùng cá nhân; con người ở trong này khi ếp sợ trước thiên nhiên, dao động trước gian khổ, sợ cây rừng, sợ hổ, sợ thác núi, sợ ốm đau, sợ chết, ” Bên cạnh đó, Xuân Diệu đã có những phát hiện quan trọng về giọng điệu

của Tây Tiến Ông nhận định: “Bài thơ hơi buồn, có đoạn buồn lắm, tứ thơ không mới, có

nh ững câu văn hoa Nhưng toàn bài rung rung như dây đồng Đọc lên, trong miệng còn ngân

âm nh ạc” Ở một đoạn khác, nhà thơ Xuân Diệu khẳng định: “Bài thơ chỗ thì đẹp, chỗ thì ghê, man r ợ rồi lại êm ái; đoạn sau cũng đầy tiếng từ ly Những tên đất Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông ngân đọng Đến cái tên Sầm Nứa thì câu thơ buồn quá mà hay quá Hồn đây là tâm h ồn người sống nghĩ chuyện bên Lào” [19, tr 4]

Nhìn chung các ý kiến bàn về thơ Quang Dũng trong giai đoạn này đều thiên về phê phán tính chất “tiểu tư sản”, “mộng anh hùng” trong thơ Quang Dũng Bài thơ Tây Tiến trở

thành tiêu biểu cho cái “buồn rớt”, “mộng rớt” (Hoài Thanh), đã có từ thời Thơ mới Đó là

điều dễ hiểu bởi vì trong thời kì đầu của cuộc vệ quốc vĩ đại, Đảng yêu cầu văn nghệ sĩ phải

biết “hướng về đại chúng” với yêu cầu về một mô hình thuần nhất cái tôi trữ tình, nhằm nói

lên tiếng nói chung của cộng đồng, thể hiện tinh thần chung của thời đại cho nên Tây Tiến và

những bài thơ xa lạ với dòng chủ lưu khác đều khó lòng được thừa nhận Sự lệch hệ chuẩn

thẩm mỹ đã làm nên số phận bất thường của bài thơ cũng như của tác giả của nó Cái nhìn ấy đối với thơ Quang Dũng cũng như đối với một số hiện tượng tìm tòi khác trong thơ hồi đầu kháng chiến (Nguyễn Đình Thi, Hữu Loan, Hoàng Cầm, Chính Hữu) là một điều đáng tiếc,

nhưng cũng không lạ và có thể nói mang tính tất yếu

Điều đặc biệt là sau một thời gian dài phải hứng chịu những ý kiến khắt khe, thơ Quang Dũng lại trở nên khá nổi tiếng trong giới phê bình văn nghệ miền Nam trước năm 1975 Chỉ tính riêng tạp chí Thời tập xuất bản tại Sài Gòn ngày 14.02.1975 đã có hàng chục bài viết về Quang Dũng Tên tuổi của tác giả Tây Tiến còn xuất hiện trong các bài viết của nhà văn Vũ

Bằng như Tất cả sự thật về nhà thơ Trần Quang Dũng, Thương nhớ mười hai, trong tập Hồi

kí của nhạc sĩ Phạm Duy (chương 13 và 30)

Trong bài phỏng vấn Tất cả sự thật về nhà thơ Trần Quang Dũng, nhà văn Vũ Bằng đã

ghi lại tất cả những gì đẹp đẽ nhất về nhà thơ Tây Tiến: “Trần Quang Dũng thuộc vào cái

h ạng nghệ sĩ đa tài như Văn Cao vậy Anh chơi Hamonica, gầy Guitare hawaienne, đánh đàn

cò “ không chê được”( ) Quang Dũng hát cải cách, cải lương hay, nhưng cái đó chưa trội

b ằng cái tài ngâm thơ độc đáo của anh” [5, tr 114] “Quang Dũng là một người rất yêu đời

mà l ại nghịch ngợm, nhưng nghịch ngợm một cách duyên dáng ý nhị Có thấy anh nghịch

ng ợm, đùa cợt, anh em mới biết tại sao Quang Dũng đi đến đâu trò chuyện người ta mê anh đến đấy” “Anh yêu đời và yêu tất cả mọi người, nhất là các anh em văn nghệ, không kì thị bất

c ứ ai” [5, tr 116]

Những nét đặc sắc của thơ ca Quang Dũng đã bước đầu được các nhà nghiên cứu tìm tòi,

đánh giá Trong bài viết Quang Dũng - Mắt trừng gửi mộng qua biên giới, Viên Linh khẳng định: “Ông trở thành nhà thơ kháng chiến nổi bật, một nhà thơ đặc biệt có tiếng bởi sự truyền

kh ẩu, bởi những bài thơ chép tay và chưa từng có thi tập nào được xuất bản Thơ ông vừa hào hùng, v ừa lãng mạn, thông minh và hào hoa, lại rất giản dị và thật” [50, tr 8] Lê Hoàn Tân

viết: “Quang Dũng là nghệ sĩ say mê cái đẹp, có trái tim nhạy cảm, biết rung động một cách

tinh t ế trước vẻ đẹp của thiên nhiên và tình người Đó là một thi sĩ mang cốt cách lãng tử nhưng lại rất chân thật, giản dự Viễn Di cũng cho rằng: “Nói đến Quang Dũng, người ta nghĩ ngay đến những chiến tướng với tài làm thơ trên yên ngựa Người ta phải cảm nhận không khí thâm u c ủa núi rừng Người lính chiến cô độc đi theo tiếng gọi núi sông Nhưng một

m ặt khác bàng bạc khắp thơ ông là nỗi nhớ khôn khuây Người từ giã ra đi nhưng còn trong tâm tư một tình thương đầy ắp” [50, tr 56]

Như thế, cuộc đời và thơ ca Quang Dũng đã được nghiên cứu khá kĩ và khá “sâu” trong

văn nghệ miền Nam (Chẳng hạn có tác giả gọi Quang Dũng là Trần Quang Dũng Điều này

khá xa lạ với người nghiên cứu miền Bắc Tuy nhiên, đọc kĩ lại những tác phẩm của Quang

Dũng, ta thấy tập kí sự “Đoàn võ trang tuyên truyền biên khu Lào - Việt” [100; 85], tác giả

lấy bút danh Trần Quang Dũng Như vậy, cách gọi Trần Quang Dũng của người nghiên cứu trong văn nghệ miền Nam không phải là không có cơ sở) Những đặc điểm quan trọng của thơ Quang Dũng cũng đã bước đầu được làm rõ Nhiều tác giả đã chỉ ra được ở nhà thơ một con người hồn hậu, chân thành, yêu hòa bình và say mê cái đẹp Tuy nhiên, đây là những bài viết trong nền văn nghệ của chế độ cũ nên bản thân người viết cũng có đôi chút băn khoăn Theo

chủ kiến của người viết, nếu sàng lọc kĩ lưỡng, ta vẫn có thể nhận thấy những ý kiến chân thành và chính xác về thơ Quang Dũng

Từ năm 1986, sau khi tập Mây đầu ô ra đời, số bài viết về thơ Quang Dũng nhiều hơn

Cái nhìn về Quang Dũng cũng “thoáng” hơn Người ta bất chợt bắt gặp ở Quang Dũng vẻ đẹp

tiêu biểu của thời đại “một đi không trở lại”

Ngay ở tập thơ này, Trần Lê Văn đã dành hẳn 16 trang viết để “Nghĩ về thơ bạn” Bài

viết có giá trị tổng hợp những đặc điểm về con người và thơ ca Quang Dũng, đồng thời cũng

là những hồi ức kỉ niệm về tình bạn thắm thiết giữa tác giả và nhà thơ Tây Tiến Ông nhận định: “Đến Tây Tiến Quang Dũng mới bắt đầu tự khẳng định được mình, bắt đầu sự bộc lộ

hình thành m ột phong cách thơ, một diện mạo thơ” [27, tr 8] Ông cũng nhận thấy ở Quang

Dũng “Thơ có dáng hơi cổ kính nhưng vẫn đậm vị quê hương và có nhịp khẩn trương của đời

m ới” [27, tr 9]

Sau khi Quang Dũng mất Trần Lê Văn còn dành thời gian và tâm huyết để sưu tầm tuyển

chọn và giới thiệu thơ Quang Dũng trong hai cuốn Quang Dũng -Tác phẩm chọn lọc (1988)

và Tuy ển tập Quang Dũng (1999) Công phu nhất là Tuyển tập Quang Dũng với 407 trang,

Trần Lê Văn đã sưu tầm được 34 bài thơ và 14 tác phẩm văn xuôi Nhà văn đã viết về người

bạn tâm giao của mình: “Quang Dũng là người tài hoa “pha nghề thi hoa đủ mùi ca ngâm”

Anh làm thơ, viết văn xuôi, vẽ tranh ( ) Vì thế, thơ anh thường có cả vẽ và nhạc” “Đó là một con người, một nghệ sĩ lạc quan về cơ bản và có tình cảm nồng nhiệt đối với đất nước nghìn xưa cũng như đối với đất nước ngày nay “ [96, tr 14]

Cùng với Trần Lê Văn, Hoài Việt là người đã bỏ ra nhiều công phu để sưu tầm, biên

soạn và giới thiệu về Quang Dũng Cuốn Quang Dũng - Người và thơ là một công trình

nghiêm túc và có chất lượng về nhà thơ Quang Dũng Trong tập sách, Hoài Việt đã sưu tầm được nhiều bài nghiên cứu, phê bình và hồi ức tưởng niệm của các tác giả Ngô Quân Miện, Thanh Châu, Hoàng Như Mai, Lê Hùng Lâm Bản thân Hoài Việt cũng dành một số trang

viết để Hồi ức về một con người Ngoài ra tập sách còn cho đăng tải một số bài thơ, bài văn và

bút tích của Quang Dũng, trong đó có hai bài thơ thuộc loại sớm nhất trong thơ văn Quang

Dũng là Chiêu Quân (1937) và Cố Quận (1940); một tập kí sự mới được sưu tầm có nhan

đề Đoàn võ trang tuyên truyền biên khu Lào - Việt (1952 - Bút danh Trần Quang Dũng) Đây

thực sự là những tư liệu quý giá đối với những người làm công tác sưu tầm nghiên cứu về nhà

thơ Quang Dũng

Vũ Tiến Quỳnh cũng có hai tập sách Phê bình - Bình luận văn học Quang Dũng -

Nguy ễn Mỹ - Xuân Quỳnh (Nxb Tổng hợp Khánh Hòa, 1991) và Phê bình - Bình luận văn học

- H ồng Nguyên - Chính Hữu - Quang Dung - Trần Hữu Thung - Hoàng Cầm (Nxb Văn nghệ

thành phố Hồ Chí Minh, 1998) Đây là hai công trình sưu tầm biên soạn dành cho học sinh

phổ thông, nội dung không khác với các cuốn sách của Trần Lê Văn và Hoài Việt

Những năm gần đây, hiện tượng Quang Dũng được chú ý trở lại Đã có rất nhiều bài phê bình, nghiên cứu đánh giá cao sáng tác của Quang Dũng: Quang Dũng (1921 - 1988) (Mai Hương), Bài thơ Tây Tiến - Tượng đài bất tử về người lính vô danh (Phong Lan), Sau mười

năm đọc lại Mây đầu ô (Vân Long), Bình dị và hào hoa: Quang Dũng (Phong Lê), Thơ những năm kháng chiến chống Pháp qua phê bình văn học (Lưu Khánh Thơ) Các bài viết của

Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Văn Long, Vũ Tuấn Anh, Đặng Anh Đào, Nguyễn Đăng Điệp, Đỗ Lai Thúy cũng ít nhiều nhắc đến sáng tác của Quang Dũng

Nhìn chung, nét nổi bật trong các bài viết về thơ Quang Dũng trong giai đoạn này là tính

chất “giải oan” cho con người và thơ ca Quang Dũng Xã hội đã đổi mới Chiến tranh đã đi qua Người ta có thời gian nhìn nhận lại những gì thuộc về quá khứ Vì thế, ngay từ khi Mây

đầu ô xuất hiện, Trần Lê Văn đã có những ý kiến “bênh vực” cho thơ bạn Nói về cái buồn

trong thơ Quang Dũng, Trần Lê Văn đã không ít lần phản đối lại quan niệm cho rằng thơ

Quang Dũng bi lụy, tiểu tư sản, “làm nhụt chí khí của quân lính” Ông viết: “Đã có lúc người

ta cho r ằng bài thơ Tây Tiến khống có tác dụng tích cực, vì nó buồn, nó tô đậm cái gian khổ, cái t ổn thất Mà nói đậm đến cái gian khổ cái tổn thất là “làm nhụt nhuệ khí của quân dân ta” S ự thật, trải qua bao đời, biết bao quân dân ta đã “cảm tử cho tổ quốc quyết sinh” có bao

gi ờ nhụt nhuệ khí đâu?” [96, tr 24]

Nói về chất lãng mạn trong thơ Quang Dũng mà một thời đã bị Hoài Thanh cho là “buồn

r ớt”, “mộng rớt” [85, tr 244], Trần Lê Văn có nhận định: “Quang Dũng và những người cùng l ứa tuổi với anh đi theo Cách mạng, vào làng thơ Cách mạng; dù có cơn gió lãng mạn đuổi theo thì cũng là gió thuận, gió mạnh, gió đẩy cánh buồm Cái lãng mạn ấy - trong phần

t ốt đẹp của nó - dễ gặp, đễ hòa nhập với lãng mạn Cách mạng” [96, tr 32]

Đã có rất nhiều bài viết đã đánh giá cao vị trí của thơ Quang Dũng trong nền thơ kháng chiến Các tác giả Hoàng Như Mai, Nguyễn Đăng Mạnh, Hà Minh Đức cho rằng: “Cảm hứng

yêu nước nồng nàn của các nhà thơ trong hoàn cảnh đất nước bị ngoại xâm được thể hiện sâu

ắc đằm thắm trong nhiều bài thơ như đỉnh cao mà suốt cuộc đời thơ sau này không dễ vượt

qua được Đó là trường hợp “Tây Tiến” của Quang Dũng, “Bên kia sông Đuống” của Hoàng

C ầm”, “Đất nước” của Nguyễn Đình Thi ”[58,tr 46]

Còn Phan Huy Dũng nhận thấy ở bài thơ Tây Tiến “Lời tâm nguyện của một thế hệ

thanh niên s ẵn sàng hiến dâng cả tuổi xanh của mình cho đất nước thân yêu Bài thơ để lại

d ấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử thơ ca dân tộc” [15, tr 45]

Tóm lại, giai đoạn từ 1986 đến nay là thời kì hơn hai mươi năm đổi mới Trong điều kiện văn học trở về cuộc sống bình thường, những đánh giá cực đoan một thời đối với Quang Dũng

và bài thơ Tây Tiến bị bỏ lại sau lưng Tác phẩm của Quang Dũng được giới thiệu trở lại với

bạn đọc Vị trí của Quang Dũng trong “làng” thơ kháng chiến được khẳng định Có nhiều bài

viết về Quang Dũng trên các sách báo, tạp chí, mạng Internet Đó là một thuận lợi không nhỏ cho quá trình nghiên cứu Thế giới nghệ thuật thơ Quang Dũng của tác giả luận văn

Điểm lại lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ Quang Dũng, chúng tôi chia làm ba hướng tiếp

cận chính như sau:

3.1 Hướng hồi ức, tưởng niệm về con người và cuộc đời Quang Dũng

Thơ Quang Dũng gắn chặt với cuộc đời Quang Dũng - một cuộc đời có nhiều thăng trầm

và gắn với nhiều giai thoại “Giai thoại về anh nhiều hơn thơ anh” [100, tr 8] Cho nên, hồi

ức tưởng niệm về Quang Dũng chính là một cách tiếp cận độc đáo đối với thơ ông

Theo hướng này có các bài viết của Hoài Việt, Ngô Quân Miện, Trần Lê Văn, Thanh Châu, Hoàng Như Mai, Lê Hùng Lâm, Lê Vạn Thắng, Nguyễn Đình Phúc Hầu hết các tác

giả đều gợi nhớ những kỉ niệm nho nhỏ đối với Quang Dũng để rồi khẳng định một tính cách,

một vẻ đẹp trong tâm hồn hay thơ ca Quang Dũng

Trong Tuy ển tập Quang Dũng, Trần Lê Văn đã dành một phần lời giới thiệu dài 44 trang

để ghi lại những kỉ niệm về tình bạn giữa hai người, bình giảng các bài thơ của Quang Dũng Tác giả tập trung tìm hiểu về quê hương, gia đình, tiểu sử, cuộc đời Quang Dũng, từ đó đi đến

những nhận xét sâu sắc về con người và thơ ca Quang Dũng Theo ông, “Quang Dũng là

ng ười tài hoa”, “Những ai quen biết Quang Dũng đều biết anh là người vui tính, giỏi hài hước, một thứ hài hước thông minh và đôn hậu” [96, tr 36] “Ở Quang Dũng, ngoài cái tính tài t ử, hào hoa của người Hà Nội, còn có pha tạp địa phương tính của nhiều quê hương” [96,

tr 36]

Hoài Việt trong cuốn Quang Dũng - Người và thơ đã dành ba trang viết để “Hồi ức về

m ột con người” Ông chú ý ở Quang Dũng “dáng vóc trượng phu lừng lững, hiền lành đến nhút nhát, hóm h ỉnh đến hồn nhiên” [100, tr 9] Đồng thời Quang Dũng cũng là người tài

năng nhiều mặt Quang Dũng “kể chuyện thì cứ là cả làng chảy nước mắt Nhưng không chỉ

có k ể chuyện, đưa ácmônica lên mồm, hay ngón tay bật vào dây ghita, Quang Dũng cũng dễ làm cho người ta say lắm! Nhất là các mẹ, các chị mà nghe anh ca sáu câu vọng cổ thì cứ gọi

là khăn hồng đẫm lệ chứa chan “ [100, tr l l] Theo tác giả, “Quang Dũng là người học và đọc khá nhiều của phương Tây mà không dứt cội nguồn, vẫn trở về cội nguồn, bởi từ cội ngu ồn mà vun đắp nên anh” [100, tr l0]

Trong bài viết Quang Dũng - Người thơ, Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cảm nhận ở Quang Dũng “Con người quá thừa chất lãng mạn và lòng chân thật” [76, tr 131] Ông đã kể

lại những kỉ niệm đẹp giữa mình và nhà thơ Quang Dũng để hiểu ra rằng: “Có những người

l ại chân thật như là trẻ thơ Chân thật đến mức có thể gọi là dại dột Vì họ là thi nhân, người thơ Quang Dũng là một người như thế!” [76, tr 131] Từ đó ông khẳng định: “Có lẽ, cái gốc

l ớn nhất của tài năng Quang Dũng là ở đó chăng; chân thực hết mực với lòng mình Chân

th ực tế ra là cả một bản lĩnh lớn lắm Cho nên thơ cứ trong suốt mà gợi bao cảm nghĩ bồi

h ồi” [76, tr 134]

Giáo sư Hoàng Như Mai cũng có rất nhiều kỉ niệm về Quang Dũng Qua những lần gặp

gỡ, những câu chuyện, nhà nghiên cứu nhận thấy ở con người và thơ ca Quang Dũng

“cái ch ất Quang Dũng'“ rất đặc biệt: “ Tôi cho rằng anh có một tình yêu đời, yêu người lớn lao, có thái độ sống trượng phu (từ này với Quang Dũng đúng thật)” [99, tr 84]

Trong bài viết Quang Dũng - Con người hồn hậu, ngòi bút tài hoa, tác giả Ngô Quân

Miện lại chú ý tới một vẻ đẹp khác trong người thơ Quang Dũng Theo ông Quang Dũng không chỉ là một tài năng đa dạng, có tâm hồn lãng mạn, mộng mơ mà còn là “một tâm hồn

ngh ệ sĩ thuần hậu, đầy tính dân dã” “ Đi bộ đội, đi cống tác, đi sơ tán, đi viết văn, đến đâu anh cũng hòa hợp ngay với những chòm xóm, với người quê, cảnh quê, say sưa hít thở cái không khí thôn dã, s ống cái tình đồng ruộng chân mộc” [99, tr 65]

Nhìn chung, thông qua những hồi ức kỉ niệm về cuộc đời và con người Quang Dũng, các nhà nghiên cứu đã tập trung làm nổi bật những phẩm chất của Quang Dũng, vừa tài hoa, lãng

mạn, tráng chí, vừa chân thật, bình dị, gắn bó với làng quê, đồng ruộng Chính những nét tính

cách độc đáo của Quang Dũng là cứ liệu quan trọng để tìm hiểu Thế giới nghệ thuật thơ

Quang Dũng

3.2 Hướng bình giảng, phân tích thơ Quang Dũng

Theo hướng này, các nhà nghiên cứu thường tập trung vào tác phẩm đặc sắc nhất và

cũng là thành công rực rỡ nhất của Quang Dũng - Tây Tiến Hầu hết các tác giả đều khẳng định qua bài thơ Tây Tiến, Quang Dũng đã xây dựng được “tượng đài bất tử về người lính vô

danh” (Phong Lan), hay thể hiện được hình ảnh người lính mang cốt cách học sinh, sinh viên

Hà Nội: hào hoa, lãng mạn, coi thường hiểm nguy, sẵn sàng hi sinh vì tổ quốc (Nguyễn Đăng

Mạnh, Trần Đình Sử )

Các nhà nghiên cứu cũng chú ý đến bút pháp hiện thực, kết hợp với cảm hứng lãng mạn

trong Tây Ti ến Viết về cái chết của người lính trong Tây Tiến, Đặng Anh Đào cho rằng

“ Đó là sự thật viết bằng máu của người lính Bởi vậy, nỗi buồn lan tỏa từ bài thơ mang chi ều kích khác thường Khúc hát tang lễ trở thành tiếng gầm, khúc độc hành của dòng sông hoang d ại” [15, tr 64]

Những đặc sắc về thanh điệu của Tây Tiến cũng được khẳng định Ngô Văn Giá cho

rằng “bài thơ đã tạo nên được hình tượng nhạc điệu hoàn chỉnh” Lưu Khánh Thơ

viết: “nhạc điệu làm nên cái riêng thật đặc sắc quyến rũ của Quang Dũng, và do thế có sức

quy ến rũ làm say người đọc”

Cùng với Tây Tiến, Mắt người Sơn Tây là tác phẩm nhận được sự quan tâm sâu sắc của

người đọc Tiêu biểu trong số đó là lời bình của Giáo sư Hoàng Như Mai về thi phẩm đặc sắc này Ông nhận thấy: ““Mắt người Sơn Tây là một tình tự dân tộc trong một thời điểm lịch sử

đặc biệt mà những lớp người sinh sau đẻ muộn chỉ được đón nhận như “vang bóng một thời” cũng đủ để bồi hồi xúc động” [76, tr 283]

Mảnh đất Sơn Tây với đồng Bương Cấn, núi Sài Sơn, dòng sông Đáy thơ mộng trong

thơ Quang Dũng đã để lại những cảm xúc thật đẹp cho giáo sư Hoàng Như Mai Vì thế, ông cho rằng: “Với những câu thơ này, thi sĩ Quang Dũng xứng đáng được ghi trong tiểu sử: thi sĩ

Sơn Tây Nếu như cái gì rồi cũng đổi thay, sống cũng có ngày cạn, đá rồi cũng mòn, thì Sơn Tây còn l ại mãi với cánh đồng Bương Cấn, đứng trên núi Sài Sơn, trông xuống vàng óng lúa vàng ( ) c ủa thơ Quang Dũng” [76, tr 248]

Ngoài ra, tác giả Hoài Việt cũng có một bài bình về Không đề, Châu Hồng Thủy viết

về Đêm Bạch Hạc, Nguyễn Bao sưu tầm và giới thiệu Giấc mơ của Bạch; Trần Lê Văn, Vân

Long cũng rải rác viết về Những làng đi qua, Mây đầu ô, Quán nước Ở Không đề, Hoài Việt

nhận thấy “đó là một bài thơ đẹp, một bài thơ thật chân thực, có thể coi là một trong những

bài thơ tình sáng giá của vườn thơ trữ tình Việt Nam” [99, tr 20]

Châu Hồng Thủy cảm nhận ở Đêm Bạch Hạc “Một đêm thoáng qua trên đường đời,

đêm mất ngủ, thao thức lắng nghe âm thanh của thiên nhiên, muốn hoà tâm hồn với thiên nhiên Đêm Bạch Hạc là thơ lắng nghe và suy tưởng Một đêm để lại cảm giác bâng khuâng lúc chia tay, để lại một nỗi nhớ càng mơ hồ, mênh mang” [100, tr 8]

Nhà thơ Vân Long đã tập trung khám phá sâu sắc Những làng đi qua để đi đến kết

luận: “Những làng đi qua đọc lên có phong vị một bài hành Đặc biệt Quang Dũng đã dùng

nh ững âm thanh “khổ độc”, dùng nhiều vần trắc để nói sự gian lao, vất vả thời kì đầu kháng chi ến” [56, tr 49]

Các bài phê bình về tác phẩm thơ Quang Dũng chưa thật phong phú Ngoại trừ trường

hợp Tây Tiến, không có nhiều bài viết về các tác phẩm khác của Quang Dũng Tuy nhiên,

thông qua việc cảm nhận, thẩm bình một số tác phẩm cụ thể của Quang Dũng, các nhà nghiên

cứu đã khai thác cặn kẽ, chú ý tìm tòi ngôn ngữ thơ, hình ảnh thơ, từ đó phần nào làm nổi bật lên những vấn đề nội dung cũng như hình thức thơ Quang Dũng

3.3 Hướng đánh giá, nhận xét chung về thơ ca Quang Dũng

Hướng tiếp cận này không đi vào từng tác phẩm cụ thể mà nhìn nhận, đánh giá chung toàn bộ những sáng tác của Quang Dũng Theo hướng này có một số bài nghiên cứu tiêu biểu

của Trần Lê Văn, Hoài Việt, Vân Long, Mai Hương, Ngô Quân Miện, Phong Lan, Nguyễn Văn Long

Tác giả Vân Long trên tạp chí Văn học số 1 1997 đã cho đăng tải bài viết Sau mười năm

đọc lại Mây đầu ô Bài nghiên cứu tập trung đánh giá toàn diện, nhiều mặt thơ Quang Dũng từ

giọng điệu, kết cấu đến cách sử dụng chi tiết Vân Long nhận thấy: “Có một sự giao lưu, hòa

nh ập lẫn nhau giữa những yếu tố hiện thực khắc nghiệt với tâm hồn lãng mạn của Quang Dũng Yếu tố hiện thực ấy đã tràn vào tâm hồn lãng mạn của nhà thơ làm biến đổi chất lãng

m ạn đó Đồng thời, tâm hồn lãng mạn ấy lại phả lên hiện thực cái màn sương khói lung linh,

làm cho s ự gian nan nhòe đi, có lúc thăng hoa thành những hình tượng kì vĩ độc đáo” [56, tr

49]

Sau khi điểm qua các tác phẩm nổi tiếng của Quang Dũng như Mây đầu ô, Tây tiến,

Nh ững làng đi qua, nhà thơ Vân Long đi đến nhận định: “Thơ Quang Dũng có cả một cái nền khá cao, nhi ều bài thơ khác hay không kém Tây Tiến là bao, chứng tỏ tác giả là một tài thơ

l ớn, một tâm hồn lớn, không chỉ hội tụ đột xuất những yếu tố hay trong một bài Xếp cùng Tây

Ti ến là cả một dãy núi nhấp nhô Mây đầu ô mà Tây Tiến là đỉnh cao tiêu biểu” [56, tr 51]

Nhà nghiên cứu Mai Hương trong bài viết Quang Dũng (1921 - 1988) cũng có những

nhận xét xác đáng về Quang Dũng Mai Hương cảm nhận ở thơ Quang Dũng một bức tranh quê với “vẻ đẹp nồng hậu” [35, tr 40], mang đậm màu sắc của quê hương Việt Nam, một tâm

sự buồn lắng đọng qua các bài Quán nước, Thu, Chiều núi mưa rào, một vẻ đẹp chân

thực “không gân cốt mà thấm thía” [35, tr 41] trong vui buồn của cuộc đời chinh chiến Tổng

hợp lại, Mai Hương nhận định: “Ở Quang Dũng có sự kết hợp tuyệt vời giữa vẻ đẹp chân chất

dân giã v ới tài hoa, tinh tế Nhiều bài thơ anh, do vậy đạt đến độ chân tài” [35, tr 41]

Giọng điệu thơ Quang Dũng là điều nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Châu Hồng Thủy

viết: “Thơ Quang Dũng có hai kiểu giọng Một loại sống động, oai hùng, hào tráng như kiểu

Nh ớ Tây Bắc Một loại bâng khuâng, mơ hồ, phiêu diêu như Đêm Bạch Hạc Hai giọng thơ tưởng chừng đối lập lại tồn tại trong cùng một hồn thơ” [90, tr 8] Nguyễn Văn Long nhận

thấy ở thơ Quang Dũng “Một hơi thơ vừa cổ kính, vừa hiện đại, một bút pháp vừa táo bạo

tung hoành, v ừa tinh tế tài hoa” [52, tr 68] Hoài Việt lại cho rằng giọng điệu thơ Quang

Dũng là khẩu khí “con nhà võ làm văn” Và “cũng như cái tinh thần thượng võ, cái khí, cái

th ần của văn ấy được đúc nên từ lòng yêu thương gắn bó với xứ Đoài, đất đá ong, có bầu trời nhi ều mây trắng lắm” [100, tr 9]

Tình cảm lưu luyến của Quang Dũng dành cho quê hương, gia đình cũng nhiều lần được

nhắc tới Nhà văn Thanh Châu nhận định: “Thơ văn anh thoảng mùi thơm quê mùa Đó là văn

phong m ột con người còn nhiều dây mơ rễ má gắn mình với gốc rễ ông cha ở nông thôn” [99,

tr 70] Ngô Quân Miện viết: “Trong thơ anh thấy trào lên tình yêu quê hương, sự gắn bó với

xóm làng, ru ộng đồng, xứ sở” [76, tr 12] Đó cũng là ý kiến của Phong Lê trong bài viết Bình

d ị và hào hoa Quang Dũng: “Chưa ai khác ngoài ông, cho đến hôm nay, kể cả Tản Đà, đã tạo nên được một sự sống rung động đến thế cho xứ Đoài nhiều mây trắng quê ông Con đường

qua c ầu Giấy, lên Phùng, đến xứ Đoài, nhờ vào thơ ông mà trở nên thơ mộng hơn, mĩ lệ hơn, lưu luyến hơn, dẫu đất đai quê hương thì nơi đâu cũng có một vẻ đẹp riêng” [48, tr 326]

Trong một bài viết khác, Hồi ức về một con người, Hoài Việt chú ý đến một vẻ đẹp khác

của thơ Quang Dũng: “Nhìn anh kĩ, đọc anh kĩ mới nhận ra một chất nhân bản hồn hậu, nhân

b ản Việt Nam Quán bên đường thương một cô chủ, lên cơn sốt rét rung giường, Đôi mắt người Sơn Tây nhớ cô gái bán cà phê phố Sêu, người đồng hương đồng khói, Hoa chanh ấy là mùi c ủa vườn ta” [99, tr 10]

Chất lãng mạn này sinh trong hoàn cảnh thời đại đặc biệt của cái tôi cá nhân Quang

Dũng cũng được chú ý đến Trên báo Văn học và Tuổi trẻ, Phạm Quốc Ca có bài Đôi điều nói

thêm v ề bài thơ Tây Tiến Nhà nghiên cứu đã nhận thấy ở tác phẩm này và các bài thơ khác

của Quang Dũng vẻ đẹp “một đi không trở lại” của một lớp người đã đi vào lịch sử dân tộc:

“Có th ể nói Tây Tiến cùng với Đôi mắt người Sơn Tây, Quán bên đường, là những bài thơ có vài trò như cầu nối giữa cái tôi cá nhân hướng nội trong Thơ mới với cái tôi khách thể hóa

c ủa thơ kháng chiến Trên con đường ấy, thơ ông đã ghi được dấu ấn lịch sử tâm hồn của một

l ớp người” [9, tr 21] Đó là những ý kiến sắc sảo, chân thành, giúp ngươi đọc có định hướng

đi vào khám phá thế giới nghệ thuật thơ Quang Dũng

Thơ Quang Dũng rất “giàu” các địa danh Đây cũng là yếu tố làm nhiều nhà phê bình

chú ý Trên tạp chí Văn học số 2 2003, Lưu Khánh Thơ có bài viết tiêu biểu Thơ những năm

ch ống Pháp qua phê bình văn học Ông nhận thấy: “Quang Dũng vẫn là người rất tài hoa trong vi ệc ghi nhận và thổi vào sự sống cho các địa danh Những tên đất riêng - thường là tên Nôm - là quê ông, là nh ững nơi ông đi qua - Những làng đi qua, thế mà vào thơ ông lại trở thành m ột lưu luyến, một nhớ nhung đến thế, không chỉ là xứ Đoài mây trắng với Bương

C ấn, Sài Sơn, với Phủ Quốc, Ba Vì, Bất Bạt mà còn là Sài Khao, Mường Hịch, Pha Luông,

Mai Châu, Châu M ộc” [87, tr 33]

Đó cũng là ý kiến của Nguyễn Văn Long trong cuốn Văn học Việt Nam trong thời đại

m ới: “Trong thơ Việt Nam chưa bao giờ các địa danh của mọi vùng miền lại xuất hiện nhiều

và ph ổ biến như ở thời kì này, thậm chí nó dày đặc trong một bài, một câu thơ, vậy mà hầu như không có trường hợp nào gây ra sự phản cảm cho người đọc ( ) Có lẽ Quang Dũng và

T ố Hữu là hai tác giả tiêu biểu nhất trong việc sử dụng thành công địa danh trong thơ” [54,

tr 83]

Ngoài những ý kiến được đề cập ở trên, trong giai đoạn này còn có những công trình đáng được ghi nhận về thơ Quang Dũng của các tác giả Nguyễn Viết Hùng, Trần Mạnh Hảo,

Hồng Thanh Quang, Nguyễn Huy Thông, Đỗ Lai Thúy Từ các công trình nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy các nhà phê bình đã khai thác thơ Quang Dũng trên nhiều phương diện

Họ đã có những đánh giá khách quan, nghiêm túc, toàn diện về Quang Dũng từ cuộc đời đến thơ ca Qua những bài nghiên cứu, người đọc có điều kiện nhận thức rõ vị trí của Quang Dũng trong thơ ca kháng chiến chống Pháp và thơ ca Việt Nam hiện đại

Những bài phê bình, nghiên cứu trên là cơ sở quan trọng cho chứng tôi khi thực hiện đề tài luận văn Dựa vào việc tiếp thu có chọn lọc những công trình của các nhà phê bình đi trước, chúng tôi tiến hành nghiên cứu Thế giới nghệ thuật thơ Quang Dũng để có những đánh giá

chân xác, toàn vẹn về hiện tượng thơ độc đáo và nhiều trắc ẩn này

4 P hương phấp nghiên cứu

Phương pháp thống kê, phân loại

Đề tài của chúng tôi đi vào khảo sát các bài thơ của Quang Dũng Từ đó chúng tôi tiến hành thống kê tần số xuất hiện của các từ ngữ, những hình ảnh thơ tiêu biểu, các hiện tượng ngôn ngữ cần nghiên cứu Kết quả mà chúng tôi thống kê được là ví dụ minh họa cho những

luận điểm khái quát rút ra trong quá trình khảo sát

Phương pháp miêu tả, so sánh, đối chiếu

Trên cơ sở thống kê phân loại, chúng tôi đi sâu vào miêu tả thể loại thơ, hệ thống hình ảnh, cách sử dụng các từ ngữ trong thơ Quang Dũng Chúng tôi cũng so sánh, đối chiếu cách

sử dụng ngôn từ và thể loại thơ Quang Dũng với các tác giả khác cùng thời để thấy những điểm riêng, nổi bật trong thơ Quang Dũng

Phương pháp phân tích tổng hợp

Để thực hiện đề tài nghiên cứu này, chúng tôi đi vào phân tích các tín hiệu thẩm mỹ, các

cấu trúc ngôn ngữ, các hình ảnh nổi bật để tìm hiểu nghĩa thông báo của thơ Từ đó chúng tôi

đi đến những khái quát về Thế giới nghệ thuật thơ Quang Dũng

Phương pháp nghiên cứu thi pháp học

Nghiên cứu thơ Quang Dũng, chúng tôi không dừng lại ở việc chỉ ra những ý hay, từ đắt hay cách dùng thanh điệu tài tình mà còn hướng tới việc nắm bắt thơ Quang Dũng như một

chỉnh thể, một thế giới nghệ thuật, có qui luật nội tại Những đánh giá về thơ Quang Dũng được rút ra trên cơ sở những tín hiệu ngôn ngữ được lặp đi lặp lại, gắn liền với quan niệm nghệ thuật và phương thức biểu hiện của nhà thơ Chính vì vậy phương pháp nghiên cứu thi pháp

học rất cần thiết đối với việc tiếp nhận thơ Quang Dũng

5 Đóng góp của luận văn

Quang Dũng là một cây bút có vị trí quan trọng trong thơ ca kháng chiến chống Pháp Sau ngày đất nước thống nhất ông lại tiếp tục có những bài thơ gây được sự chú ý của người đọc Qua luận văn này, chúng tôi đã cố gắng đánh giá thơ Quang Dũng trên các mặt cái tôi trữ tình, hình tượng trữ tình, thể loại, ngôn ngữ và giọng điệu thơ Quang Dũng từ đó khẳng định

vị trí của thơ ông trong nền thơ kháng chiến giai đoạn đầu tiên Đồng thời luận văn hướng tới

một công việc thiết thực là góp phần giúp cho việc giảng dạy thơ Quang Dũng trong nhà trường được tốt hơn

Ngoài ra, luận văn cũng tìm được một số tác phẩm thơ Quang Dũng ít được người đọc

biết đến Thiết nghĩ đó cũng là nguồn tư liệu để các nhà nghiên cứu, bạn đọc có điều kiện tìm

hiểu thêm

6 K ết cấu của luận văn

Ngoài các phần Dẫn nhập, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Cái tôi trữ tình

Chương 2: Hình tượng đất nước và con người

Chương 3: Thể thơ, ngôn từ và giọng điệu

CHƯƠNG 1: CÁI TÔI TRỮ TÌNH 1.1 Cái tôi lãng m ạn

Trong thế giới nghệ thuật của nhà thơ, cái tôi trữ tình có vai trò vô cùng quan trọng Thơ

ca bao giờ cũng là tiếng nói chủ quan, nội cảm, tiếng nói “độc bạch” của cá nhân nhà thơ trước

cuộc đời Cái tôi trữ tình là trung tâm cảm nhận và phản ánh thế giới của chủ thể trữ tình cho nên nó cũng là cốt lõi, hạt nhân của thế giới nghệ thuật nhà thơ Mỗi bài thơ ra đời chất chứa

biết bao tâm tư, tình cảm, khát vọng, trăn trở, thậm chí đớn đau của nhà thơ với những vấn đề

của cuộc sống Sức hấp dẫn của thơ khởi nguồn từ tiếng thơ riêng biệt, độc đáo của cái tôi trữ tình nhà thơ thể hiện trong thơ Với Quang Dũng, cái tôi trữ tình chính là đóng góp nổi bật

nhất mà ông để lại cho cuộc đời, cho thơ ca

Quang Dũng tên thật là Bùi Đình Diệm (Dậu), sinh năm 1921 tại làng Phượng Trì, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây, trong một gia đình nho giáo làm nghề buôn bán nhỏ Bút danh Quang Dũng chính là tên con trai đầu của nhà thơ - Bùi Quang Dũng Ngoài ra có lúc ông còn dùng bút danh Trần Quang Dũng như một sự tri ân dành cho người bạn thơ Trần Lê Văn

Lớn lên, Quang Dũng được gia đình cho ra Hà Nội học Ngoài học văn ông còn học vẽ,

học võ Ra đời có lúc ông còn làm cả nghề giáo học Sau đó, ông vượt biên giới đi tìm chân lí

và sau ngày Cách mạng thành công, ông gia nhập đoàn quân Tây Tiến Dù chỉ ở Trung đoàn Tây Tiến có một năm nhưng ấn tượng về những ngày tháng gian khổ mà hào hùng ở Tây

Ti ến đã đi suốt đời ông, đi suốt thơ ông Tháng 08.1951, Quang Dũng xuất ngũ nhưng ông vẫn

tiếp tục hoạt động văn nghệ ở Liên khu III cho đến khi kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp Hòa bình lập lại, Quang Dũng làm biên tập viên báo Văn nghệ, rồi làm biên tập viên nhà

xuất bản Văn học Ông nghỉ hưu năm 1978 Từ năm 1983, nhà thơ bị tai biến mạch máu não Sau một thời gian dài lâm bệnh, Quang Dũng đã từ trần vào ngày 13.10.1988 tại Hà Nội Quang Dũng là một nghệ sĩ nhiều tài năng: làm thơ, viết văn, vẽ tranh, sáng tác nhạc Trong lĩnh vực nào ông cũng có những đóng góp nhưng thành công nhất vẫn là thơ

Quang Dũng có những sáng tác đầu tay từ năm 16 tuổi Hai bài thơ Chiêu Quân (1937)

và C ố Quận (1940) là những tác phẩm đặc sắc, mang dáng dấp Thơ mới rõ rệt Nhưng Quang

Dũng chỉ thực sự được bạn đọc biết tới với bài thơ Tây Tiến (1948) - khúc tráng ca của những người chiến sĩ trẻ tuổi lên đường vì non sông đất nước - khi nhà thơ đã 27 tuổi Sau Tây

Ti ến, Quang Dũng sáng tác nhiều hơn và cũng có nhiều tác phẩm nổi tiếng: Mắt người Sơn Tây (1949), Lính râu ria (1949), Đôi bờ (1948), Quán nước (1948) Song phần lớn các tác

phẩm của ông được lưu truyền bằng con đường viết tay hay truyền miệng Mãi đến năm 1956, ông mới xuất bản tập thơ đầu tiên - Bài thơ sông Hồng (Nxb Văn nghệ, 1956) Năm sau, ông

tiếp tục có tập thơ Rừng biển quê hương (in chung với Trần Lê Văn - Nxb Hội nhà văn, 1957) Đến cuối đời, nhà thơ dồn hết tâm huyết cho ra đời tập thơ Mây đầu ô (Nxb Tác phẩm

m ới, 1986) Tập thơ có tính chất tổng kết cả đời thơ Quang Dũng từ những ngày Tây Tiến cho

đến khi giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

Ở Quang Dũng, từ con người, cuộc đời đến thơ ca đều toát lên một chất lãng mạn thật

độc đáo, hấp dẫn Đỗ Lai Thúy cho rằng “Quang Dũng là một kẻ lãng mạn, lãng mạn đến chót

mùa” [111, tr 1] Điều ây được hình thành từ hai nguồn ảnh hưởng rất lớn: quê hương xứ Đoài và sự tác động của trào lưu văn học lãng mạn Việt Nam 1930 - 1945 Quê ông là làng

Phượng Trì “khố nối ăn chơi đủ vành” (ca dao), nói rộng ra là cả một vùng Sơn Tây đất đá ong khô “ nơi người Việt cổ làm nương rẫy và đặt bàn chân đầu tiên khi bước xuống đồng

b ằng Từ châu thổ họ đi tứ xứ, nhưng luôn nhớ về mảnh đất gốc, luôn thả hồn theo những đám mây tr ắng trôi về đậu đỉnh Ba Vì” [111, tr l], Đây chính là vùng đất đã sản sinh ra những

người con tài tử như Tản Đà - nhà thơ “Tài cao phận thấp chí khí uất / Giang hồ mê chơi quên

quê hương”, cũng là vùng đất đã truyền lại cho Quang Dũng dòng máu giang hồ và sự hoài

niệm quê hương

Khi còn trẻ, Quang Dũng “rất mê Đường thi tam bách thủ nhưng cũng “say Thơ mới

như bất cứ một học sinh nào thời đó” [71, tr 97] Ông đọc nhiều Thạch Lam, thích nhân vật

Dũng của Nhất Linh nhưng có lẽ kẻ giang hồ “Rũ áo phong sương trên gác trọ” trong thơ Thế

Lữ là có sức quyến rũ nhất Quang Dũng tâm sự: “Tôi thích thơ Thế Lữ hơn cả, đặc biệt là bài

Nh ớ rừng, bởi chất tâm trạng sơn dã của nó” [71, tr 97] Bài thơ Tây Tiến và cả những tác

phẩm sau này của Quang Dũng chịu ảnh hưởng không nhỏ của văn học lãng mạn, đặc biệt là thơ Thế Lữ

Nhưng con người Quang Dũng, hồn thơ Quang Dũng vẫn có sự khác biệt về căn bản so

với Thơ mới, bởi vì phẩm chất lãng mạn trong cá tính Quang Dũng đã được gặp gỡ Cách

mạng, được chân trời Cách mạng nuôi dưỡng “Hào khí của thời đại đã chấn động trong tâm

h ồn anh, và tiếng thơ riêng biệt của anh có phần âm vang của hào khí ấy” [96, tr 8]

Những nẻo đường Tây Tiến: Sông Mã, Mai Châu, Mường Lát, Mường Hịch, Pha Luông,

Sài Khao đã kích thích trí tưởng tượng của nhà thơ, đẩy cảm xúc của nhà thơ lên đến cao độ Gian khó đến tột bậc mà hào hùng thì cũng vô cùng Đường hành quân vất vả, thiếu trang bị, thiếu thuốc men, sốt rét rừng làm cho đoàn quân “không mọc tóc”, “xanh màu lá”, nhưng người lính vẫn lạc quan yêu đời Sau này, hồi tưởng về những ngày tháng Tây Tiến, Quang Dũng vẫn còn lâng lâng cảm xúc: “Họ đã đem đến những nơi sâu thẳm nhất của bản đồ đất

nước những âm điệu hùng hồn, những lời ca tin tưởng của cả một dân tộc đang chiến đấu Họ đem đến nguồn vui mới lạ cho tâm hồn của đồng bào miền núi khi được trông thấy ánh lửa

tr ại lấp lánh trên những chiếc kèn đồng” [99, tr 31]

Vì thế, chất lãng mạn, niềm lạc quan, yêu đời đã ngấm vào hồn thơ Quang Dũng từ hiện

thực hào hùng của cuộc chiến, tạo cho tiếng thơ Quang Dũng một âm hưởng rất lạ: âm hưởng lãng mạn Cách mạng Cái tôi ấy có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực cách mạng và

tiếng thơ trữ tình tha thiết “Yếu tố hiện thực đã tràn vào tâm hồn lãng mạn của nhà thơ, làm

bi ến đổi chất lãng mạn đó Đồng thời tâm hồn lãng mạn ấy lại phả lên hiện thực cái màn sương khói lung linh, làm cho sự gian lao nhòe đi, có lúc thăng hoa thành những hình tượng

kì vĩ, độc đáo” [56, tr 49]

Cái tôi thơ Quang Dũng là cái tôi yêu đất nước, yêu dân tộc, yêu nhân dân, sẩn sàng xả thân hy sinh vì tổ quốc đồng thời lại mang tâm hồn bay bổng, diệu kì Trong lao khổ ông mong tới ngày mai tươi sáng, lúc khó khăn, khi đối diện với cái chết, thơ ca vẫn tin tưởng vào tương lai tốt đẹp Trong thơ Quang Dũng, sự sống dù được trải trên nền bom đạn vẫn xanh non, tươi mát, biểu hiện sự bất diệt của đất nước, của nhân dân:

Không m ột quán lều chưa phá

Na pan, bom bướm, bom dây Nhưng bên những hố bom Chu ối, đu đủ lại trồng quanh Quán l ều thay lá mới

Mùi l ạt thơm xanh

(Đường Mười hai)

Nhà thơ tuy đứng trong cái thực tại của ngày hôm nay còn nhiều thiếu thốn, nhưng tâm

hồn luôn hướng vào ngày mai chiến thắng:

Nh ững mái nhà tươi cờ chiến thắng

Ph ố phường thu đến nắng xôn xang

…

Đường qua gian khổ bao ngày tháng

T ừng nghe thu lại ấm hương đời

(M ột mùa thu)

Có thể nói, cái tôi lãng mạn Cách mạng thơ Quang Dũng là biểu hiện tập trung của chủ nghĩa Cách mạng anh hùng Tuy nhiên hòa nhập vào số đông mà không đánh mất đi bản sắc,

gắn với cái ta mà vẫn nguyên vẹn cái tôi, đó mới chính là bản lĩnh của hồn thơ Quang Dũng

Sức hấp dẫn của cái tôi Quang Dũng là ở một cái tôi mang nét tráng sĩ cổ điển, được thể hiện

trong b ối cảnh thời đại mới Trong cuộc đời, người ta chú ý nhiều đến “vóc dáng trượng phu

l ừng lững” của nhà thơ Trong thơ ca, âm hưởng lãng mạn thơ Quang Dũng được thể hiện ở

sự cảm thụ cuộc sống một cách cá nhân, riêng tư, mang hơi hướng phiêu lưu, tài tử Nhiều

người đọc ở Tây Tiến và nhiều bài thơ khác “chất phiêu lưu”, “ưa thám hiểm”, chất “đường

r ừng” trong thơ Người lính đến với Tây Tiến như đến với một cuộc thám hiểm để khám phá

thiên nhiên mà cũng là khám phá chính tâm hồn mình Tâm hồn họ hít thở không khí của Tây

Ti ến, cảm nhận Tây Tiến và hòa nhập vào Tây Tiến Những bức tranh thiên nhiên hoành tráng,

thăm thẳm, ngút ngàn đã hút lấy tâm hồn họ:

D ốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm Heo hút c ồn mây súng ngửi trời

(Tây Ti ến)

Cuộc chiến những như thế, rõ ràng không chỉ là ta và địch, mất và còn, mà còn là cuộc khám phá Thế nên mới có những sửng sốt “Kìa em xiêm áo tự bao giờ”, những bâng khuâng “ Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”, những “mộng” và “mơ” - mộng “qua biên

gi ới” và mơ về “dáng kiều thơm” Người lính Tây Tiến cũng không lẫn vào số đông những

người lính khác trong thời đại mà cái “chung”, cái “đại chúng” được đặt lên làm tiêu chí

hàng đầu Họ là những con người anh hùng, hiên ngang nhưng vẫn mang sắc thái riêng của

mình: từ dáng hình (“không mọc tóc”, “dữ oai hùm”, “xanh màu lá”) đến tâm trạng (“Đêm

mơ Hà Nội dáng kiều thơm”) Cho đến cái chết cũng rất tài tử: “Gục lên súng mũ bỏ quên đời”

Chính điều đó tạo nên cho thơ Quang Dũng một dấu ấn riêng, một sắc thái riêng “hào

hoa và tráng l ệ” [87, tr 32] Nhà nghiên cứu Lưu Khánh Thơ gọi đó là “khẩu khí anh hùng” và “nó như là một âm điệu, là sản phẩm của một thời, nếu thiếu nó gần những như là thi ếu đi nét đặc trưng của giai đoạn” [87, tr 32]

Quang Dũng yêu những hình ảnh kì vĩ, lớn lao, có hứng thú với những bức tranh “xanh

th ắm, bi tráng, ngút ngàn” Thơ ông là thơ của những núi cao, rừng thẳm, vực sâu, mưa

nguồn, thác dữ, cọp trêu người:

M ột rừng già trong bão táp Hiên ngang

che ch ở nắng mưa dân tộc Ngàn v ạn dòng khe tung nước trắng Ngàn b ản hùng ca reo chiến ứiắng

(Nh ững làng đi qua)

Để thể hiện điều đó, Quang Dũng đã sử dụng rất thành công bút pháp đối lập trong miêu

tả cảnh vật và thể hiện cảm xúc Nhiều câu thơ trong Tây Tiến, Mắt người Sơn Tây, Những

làng đi qua đã đạt đến độ cổ điển bằng cách miêu tả như thế Viết về cái gian khó buổi đầu

Cách mạng, có gì gợi hơn bằng những câu thơ thế này:

Nh ớ buổi Trung Đoàn ta ra đi

Tháng Ch ạp màn sương trùm đất nước Gió mùa ch ết héo mạ non xanh

Sương muối thấm vào bao đạn ướt

(Nh ững làng đi qua)

Cái tôi lãng mạn Cách mạng thơ Quang Dũng là một cái tôi trữ tình giàu mơ mộng,

thích tưởng nhớ Có thể nói, thơ ông là cả một miền thương nhớ Nỗi nhớ, niềm thương cứ

bàng bạc tỏa ra trong khắp các bài thơ, các câu thơ của ông tạo thành một thứ không gian riêng, rất đặc biệt: không gian của tình thương nhớ Chỉ 47 bài thơ, cũng đã 47 lần nhà thơ

dùng chữ “nhớ”, 12 lần dùng từ “thương” “Thương” và “Nhớ” đi về trong thơ Quang Dũng như một nỗi ám ảnh, với rất nhiều cung bậc khác nhau Từ những nỗi nhớ cụ thể: “Nhớ buổi

Trung Đoàn ta ra đi”, “Nhớ ơi Tây Tiến cơm lên khói”, “Bên này đất nước nhớ thương nhau”, “ Em đã bao ngày em nhớ thương”, “nhớ mẹ ngày xưa”, “nhớ mái rừng xanh”, “nhớ sông quê”, “nh ớ mây làng về trưa”, “nhớ bạn”, “nhớ quê nhà”, “nhớ về đất nhỏ Sơn Tây” đến những nỗi nhớ mông lung trừu tượng: “Chiều ấy em về thương nhớ ai?”, “Bên này em

có nh ớ bên kia?”, “Buồn nhớ thương ai lòng hiu hiu”, “Tôi gửi niềm thương nhớ”, “ Tối gặp nàng như gặp nhớ thương”, “Có một hương gì gây nhớ thương”

Cùng với nỗi nhớ là những định ngữ miêu tả nỗi nhớ: “nhớ thầm”, “nhớ chơi vơi”,

“ thương nhớ ơ hờ”, “buồn nhớ thương ai lòng hiu hiu” Riêng với Tây Tiến, nỗi “nhớ về

r ừng núi nhớ chơi vơi” - cái nỗi nhớ miên man, bồng bềnh, mông lung mà lại da diết, sâu

thẳm đến tận tâm can đã trở thành nỗi ám ảnh, day dứt bao nhiêu thế hệ bạn đọc bởi tính độc

Trong thơ Quang Dũng, từ ghép đẳng lập “nhớ thương” xuất hiện với tầng số khá cao

(12 lần / 47 bài) Với nhiều người, “nhớ” và “thương” bao giờ cũng có nét nghĩa khác nhau,

nhưng với Quang Dũng, nhớ và thương dường như chỉ là một, hòa quyện, trộn lẫn vào nhau trong một nguồn cảm xúc, trong nhớ có thương, trong thương có nhớ Vì thế, có khi ông dùng hai chữ “thương nhớ”, có lúc lại dùng “nhớ thương”, không phân biệt: “Thương nhớ ơ hờ,

thương nhớ ai”, “Bên này đất nước nhớ thương nhau”, “ Chiều ấy em về thương nhớ ai”-,

“Tôi g ửi niềm thương nhớ”

Cùng với nỗi nhớ, niềm thương là một hệ thống thời gian nghệ thuật thích hợp để biểu

hiện cái tôi trữ tình mơ mộng và giàu cảm xúc Thơ Quang Dũng thường có hai kiểu thời

gian: th ời gian nghệ thuật chiều tối và thời gian nghệ thuật kỉ niệm, hồi tưởng

Nếu cái tôi trữ tình Quang Dũng thích mơ mộng, hay tưởng nhớ thì thời gian nghệ thuật trong thơ ông cũng là thời gian của cái gợi về, nhớ về Trong cuộc đời, con người thường sống

với thời gian hiện tại, nhưng tâm hồn ít khi chịu đứng yên trong cái hiện tại Khi vui buồn, lúc

cần một điểm tựa họ thường hướng tới tương lai hay chìm đắm vào quá khứ Thơ kháng chiến

là thơ của thời gian ngày mai tươi sáng, rực rỡ, tốt đẹp Nhưng với riêng Quang Dũng, người

chịu ảnh hưởng khá sâu của Thơ mới, thời gian nghệ thuật lại là thời gian hồi tưởng, thời gian

kỉ niệm Kiểu thời gian này xuất hiện trong 24/ 47 bài thơ Quang Dũng (tỉ lệ 51%) Thế giới

thơ ông nhiều khi là thế giới của quá khứ, của “nhớ về” và “trở về”: “Nhớ về rừng núi nhớ

chơi vơi” (Tây tiến), “Bao giờ trở lại đồng Bương Cấn”(Mắt người Sơn Tây), “Ngày ấy ra

đi người hẹn núi/ Bây giờ đất nước đã hồi xuân “(Nhớ một bóng núi), “Hai mươi năm về xưa/ Cùng nhau từng kết bạn”(Trông bạn), “Ngồi đây vời tưởng đường quê hương/Lúa đã

xanh xanh m ấy nẻo làng”(Thu)

Đây là thời gian rất hợp cho việc thể hiện cái tôi lãng mạn Quang Dũng Bởi vì cuộc

sống được miêu tả qua lăng kính của nỗi nhớ và thời gian kỉ niệm bao giờ cũng đẹp hơn, cảm xúc hơn Con người trong quá khứ là những con người đẹp:

Các cô hàng xén ngày xưa Gương tròn bỏ túi

Tay gi ắt hoa nhài Hay ng ậm ngùi xem Nhị Độ Mai

G ấp trang sách thương đời Cúc Hoa

(Nh ững cô hàng xén)

Tình yêu trong quá khứ càng lung linh kỉ niệm:

Em mãi là hai mươi tuổi

Ta mãi là mùa xanh xưa

nhớ Ca dao xưa có những câu rất hay về buổi chiều:

Chi ều chiều ra đứng ngõ sau Trông v ề quê mẹ ruột đau chín chiều

Quang Dũng cũng góp cho những câu thơ về buổi chiều một nỗi nhớ sâu lắng:

Cách bi ệt bao ngày quê Bất Bạt Chi ều xanh không thấy bóng Ba Vì

(M ắt người Sơn Tây)

hay một cảm giác miên man:

Nh ặt gốc tre khô

Ta nhom ấm nước Chi ều từ đâu

Mà l ạnh đến từ đâu?

(Thu quê ai)

Quang Dũng có hứng thú với thời gian “đêm”, đặc biệt là những đêm trăng Có khi đó là ững đêm vui, đêm ấm tình đồng đội: “Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa” (Tây tiến), “Lều

tr ại bay tro, đêm lửa trại” (Những làng đi qua), “Lửa bếp hồng thêm, người đến thêm/ Chuy ện vui chiến dịch kể thâu đêm” (Ngựa) Nhưng cũng có khi là những đêm buồn, đêm của

nỗi nhớ thương, lưu luyến:

Khói thu ốc xanh dòng khơi lối xưa Đêm đêm sông Đáy lạnh đôi bờ

(Đôi bờ)

Có thể nói, về cơ bản, cái tôi Quang Dũng tiêu biểu cho kiểu cái tôi lãng mạn Cách mạng

thời kháng chiến Nhưng cái tôi ấy cũng có những nét độc đáo, khác biệt so với các nhà thơ cùng thời: cái tôi Quang Dũng mang chất tráng sĩ cổ điển trong cách cảm nhận cuộc sống, miêu tả những hình ảnh kì vĩ, lớn lao đồng thời là một cái tôi giàu mơ mộng, thích tưởng nhớ,

thể hiện ở việc tập trung miêu tả nỗi nhớ cũng như cách xây dựng không gian nghệ thuật và

thời gian nghệ thuật riêng Chính điều đó làm nên dấu ấn của cái tôi Quang Dũng trong thơ kháng chiến

1.2 Cái tôi bình d ị và hào hoa

Quang Dũng là người rất bình dị trong cuộc đời Nhiều người bạn nhận xét về

ông: “ Dũng mà rất hiền, rất lành ( ), chữ lành để nói về ông mới thật sự đủ nghĩa và thỏa lòng” [48, tr 323] Lối sống của ông thật giản dị Ông biết tìm thấy niềm vui và sự thỏa mãn

tột cùng trong những cái bình dị, đơn giản nhất “Đặc sản” khoái khẩu nhất của Quang Dũng, như nhà văn Thanh Châu nhớ lại là “khoai lang hàng bà cụ phố Tuệ Tĩnh, kẹo vừng ông lão

ng ồi cửa chợ Hôm, quán cơm đầu ghế bất kể chợ nào, quán nước chè tươi ” [100, tr 70]

Quang Dũng có ngoại hình cao lớn “vai năm tấc rộng, thân mười thước cao” nhưng đi đâu

ông cũng như muốn thu mình lại Là người thuở nhỏ quen khá giả nhưng ông lại học được tác phong sống rất bình dân, cực kì dễ hòa đồng ở mọi nơi, mọi lúc Ông không bao giờ muốn trông khác những người xung quanh “Sự nổi danh, sự lưu danh có phần xa lạ với Quang

Dũng lúc sinh thời ( ) Ông sống, theo đúng cả nghĩa đen của nó không phải với cao lương

mĩ vị mà với mắm muối, tương cà, lều tranh quán lá, kể cả sự chịu đựng cái đói mà không phải nhi ều người trong chúng ta đã trải” [48, tr 323] Ông sống gần gũi, hòa lẫn vào nhân dân lam

lũ, trong bình dị đời thường Thậm chí ông có thể hòa đồng, chia sẻ cả với những người ăn mày chùa Bà Đá (Hà Nội)

Quang Dũng sống bình dị nhưng trong cái bình dị ấy đã ẩn chứa chất hào hoa phong nhã

của một tâm hồn nghệ sĩ Tên tuổi Quang Dũng gắn với những thi phẩm Tây Tiến, Mắt người

Sơn Tây, Những làng đi qua, Đường trăng, nhưng ông cũng là tác giả bài hát “Bà Vì mờ cao” với những nốt nhạc sâu lắng, tác giả của những tập truyện kí với phong thái riêng khó

lẫn, đồng thời lại hóa thân thành một họa sĩ trong những bức tranh phong cảnh Con người đa

tài, đa tình ấy thích “giang hồ ”, thích phiêu lưu Quang Dũng hào hoa và cao thượng trong

tình yêu Cuộc đời lưu lạc, được nhiều người đem lòng yêu thương nhưng ông vẫn giữ trọn lời

thề thủy chung với mối tình đầu, còn mối tình không thành thì xin hãy “giữ trọn tình người

cho đẹp”

Trong thơ Quang Dũng, chất hào hoa và chất bình dị hòa quyện làm một, nhiều khi không thể phân biệt “Quang Dũng viết hồn nhiên và rất thật Dường như anh chưa bao giờ

d ấu mình và càng không bao giờ dối mình trong thơ” (35, tr 41) Thơ ông bình dị trong hình

ảnh đời thường như “muối vừng”, “canh rau đay”, “chuối vườn”, “tiếng sung rơi”; lại cũng

giản dị, chân thật trong những cảm xúc, từ sự dấn thân đầy hào khí của người trai trẻ: Chiến

trường đi chẳng tiếc đời xanh đến những niềm vui, nỗi buồn của người lính trong Lính râu ria, Quán nước Sau này, khát vọng vượt qua mọi không gian chật chội của cuộc đời

trong Mây đầu ô cũng là điều rất thật Có thể nói thơ ông “là thứ thơ mà người ta gọi là tự phát (Spontané), c ứ như anh không hề cố ý làm thơ” (Ngô Quân Miện) Nhưng cũng chính vì

thế, Quang Dũng nhiều lần làm người đọc xúc động với tình cảm trực giác, đầy rung cảm tinh

tế của những câu thơ Tâm hồn ông nắm bắt rất nhạy từ một áng mây, một mùi hương, một làn gió, một màu sắc, một âm thanh, một nỗi niềm để rồi lại phả vào đó cái nhìn của một họa sĩ và

những thanh âm của một nhạc sĩ:

Gió heo n ổi sớm, nắng thu về Chu ồn chuồn cánh mỏng lại bay đi

R ỡn từng ngọn cỏ may khô úa Cánh nh ạn tung trời thêu biệt li

(Thu)

Thơ viết về mùa thu xưa nay nhiều Nhưng Quang Dũng lại một lần nữa khiến tâm hồn

ta xao xuyến trước những chi tiết thật tế vi mà cũng thật gợi cảm Chất liệu không mới (gió

heo may, n ắng thu, cỏ may, cánh nhạn), cảm xúc cũng không lạ lẫm nhưng những câu thơ

dường như vẫn có sức hút kì lạ Từ một cánh chuồn chuồn nhỏ bé, mỏng manh trong gió heo may, trong nắng thu mà gợi lên cả một nỗi buồn, sự chia li

Quang Dũng còn là một họa sĩ cho nên thơ ông thấm đẫm chất họa Với “con mắt nghề

nghi ệp” tinh nhạy, ông phân biệt được ranh giới giữa các sắc độ đậm nhạt khác nhau mà mắt

thường không nắm bắt được:

N ắng nửa sông xa mờ khí núi Cánh h ồng nhạt nhạt mây phiêu lưu

(Thu)

Ở những bức tranh nhiều màu sắc, ông phối màu thật “chuẩn”:

Sim mua tím đồi

Quanh quanh đường đỏ

Những câu thơ đọc lên đã thấy cả một vùng trung du tươi đẹp với các màu sắc đa

dạng: tím, đỏ, nâu, vàng cùng nhiều thuật ngữ hội hoa: mờ, sẫm, nhung, loang nâu, sém

cháy Người ta thường nhắc đến chất nhạc, chất họa trong thơ Quang Dũng nhưng ít ai biết với hương thơm, ông cũng là người có biệt tài trong cảm nhận Chẳng hạn cô hàng xén được Quang Dũng miêu tả:

Mái tóc em còn vương hương bưởi Chân nh ẹ nhàng còn dính phấn hoa

(Nh ững cô hàng xén)

Cách miêu tả thật tài tình Người con gái đã đi qua nhưng mái tóc vẫn vương hương

bưởi, phấn hoa vào không gian và vào tâm hồn thi sĩ Cùng với “Những cô hàng xén răng đen/

Cười như mùa thu toa nắng” của Hoàng Cầm, có lẽ đây là một trong những câu thơ hay nhất

về hình ảnh cô hàng xén ngày xưa

Cái tôi bình dị và hào hoa của Quang Dũng còn thể hiện ở chỗ thơ ông dường như không

có dấu vết của sự cầu kì, gọt giũa nhưng nhiều lúc vẫn đạt đến độ thăng hoa Nhiều lúc ông đưa cả cái xù xì, khắc nghiệt của hiện thực vào thơ Chẳng hạn:

Bàn tay như rễ cây

B ộ râu như bàn chải

(Lính râu ria) Hàng c ủa em chai lọ xác xơ nghèo Tôi nhìn l ại mảnh quần xưa đã vá

(B ố Hạ)

Quang Dũng bước vào cuộc chiến cũng với cái chất hào hoa vốn có sẵn trong tâm trí một

lớp người trai trẻ vào Cách mạng, “cái chất hào hoa của người Hà Nội, và của cả xứ Đoài lại

chính là cái làm nên men say và ch ất lãng mạn mà con người rất cần cho những cuộc ra đi,

nh ững cuộc lên đường” [48, tr 325]:

Tôi hành quân lên đường Ngày tháng nh ớ chia ly Đuôi mắt vời trông nếp áo

Em còn nghe ti ếng hát

Ti ếng báng súng chạm vào ca sắt

Và cánh sao bay trong lá qu ốc kì

(Đường chiều thứ bảy)

Vì thế, cái hào hoa trong kháng chiến tỏa ra thành những “mơ” và “mộng”, những bâng

khuâng, mong nhớ, đợi chờ đồng thời cũng trở thành những khát khao dân thân, khát khao chiến đấu Cái tôi ấy bước vào cuộc chiến không chỉ với súng, đạn mà còn có cả tâm hồn mơ

mộng khác thường và những cảm nhận thật đẹp, thật tinh tế về cuộc sống Cái chết của người lính cũng là sự thể hiện cao nhất cái tôi hào hoa trong chiến đấu:

Áo bào thay chi ếu anh vê đất Sông Mã g ầm lên khúc độc hành

Đó không chỉ là cái chết mà còn là sự lưu danh vào bất tử, sự hòa nhập vào cái vĩnh hằng

của thiên nhiên tổ quốc

Tóm lại, cái tôi Quang Dũng có sự kết hợp tuyệt vời giữa vẻ đẹp chân chất, dân dã với vẻ

đẹp tài hoa tinh tế “Nhiều bài thơ anh, do vậy, đạt đến độ chân tài” [35, tr 41] như cách nói

của nhà nghiên cứu Mai Hương

1.3 Cái tôi lãng du, yêu tự do và tuổi trẻ

Quang Dũng có lẽ là nhà thơ mang trong mình “dòng máu lãng du vào loại bậc nhất thi

đàn đất Việt thế kỉ hai mươi” [111, tr l] Cái nỗi niềm Chiêu Quân li xứ đã ám ảnh thơ ông

ngay từ những bài đầu tiên:

Tuy ết lạnh che mờ trời Hán quốc

T ỳ bà lanh lảnh buốt cung thương Tình tang năm ngón sầu dâng lệ Chiêu Quân sang h ồ, xừ hồ sang

(Chiêu Quân)

“B ản chất của ông là mây, ở góc độ phiêu bồng” [100, tr 28] Nhưng đó phải là một thứ

mây lành, áng mây có thể đem lại một chút dịu mát trong tâm hồn hay xua đi những u tối,

buồn bực trong lòng con người Áng mây đó ưa phiêu du, tài tử, thích đi ngao du sơn thủy,

thích “lang thang s ống một cuộc đời Bôhê-miêng” [71, tr 13] Đi chơi với Quang Dũng là

một cái thú, là một thứ ma lực đã ngấm vào máu người nghệ sĩ như chất men say Ông hăm hở

đi, mải miết đi, đi bất cứ đâu, miễn là thoát ra ngoài không gian chật hẹp tù túng của cuộc đời Khi còn trẻ, lúc mới rời khỏi ghế nhà trường, nhà thơ không trở thành công chức mà bỏ nhà ra

đi đánh đàn kéo nhị cho một gánh hát để được lang thang, phiêu bạt Sau đó, để thực hiện chuyến “viễn hành” đi về phương Nam, nhà thơ đã cùng người bạn thuê một chiếc xe trâu để

du ngoạn và sống bằng nghề vẽ tranh Giữa đường, trâu bệnh mà chết, người bạn bỏ về,

Quang Đũng tiếp tục nhảy tàu vào Nam Cuộc phiêu lưu “xê dịch” đã có lần đưa nhà thơ đến

tận miền đất Vân Nam, Trung Quốc Thế nhưng trước Cách mạng tháng Tám, với Quang

Dũng có phiêu lưu, có xê dịch đến bao nhiêu vẫn không thỏa, vẫn là “quẩn quanh” Bởi vì,

những chuyến đi ấy trước hết là đi tìm lí tưởng, đi tìm lẽ sống Mà lẽ sống ấy nào phải ai cũng

dễ dàng tìm được trong cái “thời đại bao lần khô nước mắt” của xã hội nước ta trước Cách

mạng

Cho nên ta có thể hiểu được Quang Dũng say mê như thế nào khi đã hòa nhập được với

hơi thở của cuộc kháng chiến Ông đi bất cứ nơi đâu “dù là đến một thắng cảnh như Chùa

Th ầy hay Tây Phương, Yên Tử - không đi xa được thì đi gần , đến Trấn Quốc - Hồ Tây, Chèm

V ẽ, bãi giữa sông Hồng, Ba La Bông Đỏ ” [100, tr 16]; đi bất cứ khi nào: “máy bay giặc Pháp b ắn ban ngày thì anh đi ban đêm, đi suốt đêm” [96, tr 55] Ông đi để hiểu biết nhiều

mặt về đời sống kháng chiến, để tìm chất liệu và thi hứng cho thơ ca và cũng để “thưởng thức

s ự sảng khoái của việc đi, thưởng thức cái đẹp của người, của cảnh, cái ngon của món ăn, món u ống ở các miền đất nước” [96, tr 35] Có thể thấy, nếu như trước Cách mạng, đi với

Quang Dũng là sự “kiếm tìm” thì sau Cách mạng, đi với Quang Dũng là một sự “thỏa chí” -

cái ý chí khát khao đã tìm được nguồn sống, hồn thơ đã tìm được đôi cánh chắp cho bay cao

Quang Dũng còn có một cách “đi” khác, thi vị hơn, đó là “đi” thưởng ngoạn trong thơ Thơ ông có rất nhiều địa danh, của những vùng miền khác nhau là vì vậy Ông hiện mình lên

trong thơ có khi là một “Cánh chim lang thang/ Lối về miền mây”, có khi lại chính là những

đám mây lang thang, trôi bồng bềnh trên bầu trời:

Mây tr ắng lang thang Gió đuổi bời bời phố chật

(Mây đầu ô)

Thơ Quang Dũng nhiều lần nhắc đến hình ảnh của “mây” (21 lần) Mây với Quang Dũng là biểu tượng của tự do, của lãng du Phần nhiều trong đó là những đám mây trắng - hình ảnh của sự thanh cao và cũng là biểu tượng của cõi tự do trường cửu:

“Mây tr ắng xưa nay về tụ họp/ Mây một phương Đoài về tụ họp” (Gửi Sơn Tây), “Tóc anh đã thành mây trắng” (Không đề), “Ba Vì tảng trán xanh/ Thức với mây Đoài trắng xóa” (B ất Bạt đêm giao quân) Quang Dũng lang thang khắp cuộc kháng chiến cùng với những

đám mây để nhớ về một cõi mây trắng xứ Đoài

Bài thơ Mây đầu ô tuy chưa phải là sáng tác hay nhất của Quang Dũng nhưng nhiều

người viết không ngần ngại coi đó là sáng tác tiêu biểu nhất cho hồn thơ Quang Dũng Điều đó

có được là bởi cái chất lãng tử, tài hoa nhưng thật sâu lắng mà Quang Dũng thể hiện trong thơ Bài thơ được sáng tác năm nhà thơ đã ngoài năm mươi tuổi nhưng vẫn giữ nguyên được cái khát vọng bừng bừng trong tâm hồn những người trẻ tuổi Nhà thơ bước vào tuổi xế chiều vẫn

thấy mình trong “Những lớp người hai mươi tuổi”, vẫn hòa mình vào “Những gã hai mươi

mùa xuân” Cho nên phố phường như chật chội hơn, như bực tức, như không thỏa mãn được

hồn mây lang thang:

Mây ở đầu ô mây lang thang Ôi! Ch ật làm sao

Góc ph ố phường Mây ở đầu ô

H ẹn những chân trời xa lạ

Đó không phải là thứ mây hờ hững, lững lờ Hồn mây Quang Dũng phải là thứ mây mãnh liệt, đầy khát khao Đám mây của “tảng trán xanh Ba Vì” đó đã dám vượt qua mọi biên

giới hạn hẹp của cá nhân để đến với cuộc đời cao rộng Đám mây khi xưa đã vượt qua sông

Mã, Sài Khao, Mường Lát, Pha Đin nay vẫn mê mải với:

B ụi vàng /Bụi đỏ / Trung du báng cọ /

Tay sém ng ấn mặt trời

Hồn mây Quang Dũng mãnh liệt, trẻ trung nhưng vẫn giữ được nét mềm mại:

Mây mùa thu

L ọt qua trời hẹp ngõ Lướt nhanh qua mái ngói ba tầng

(Mây đầu ô)

Những câu thơ quả có sức gợi lớn Nó đưa hồn người đọc vào một thế giới lâng lâng, huyền ảo của tiếng nhạc, của giấc mơ Ta cảm nhận được ở đó cái khát vọng của một thời trai

trẻ vượt qua những “trời ngõ hẹp”, những “góc phố phường” chật chội để đến với bầu trời

xanh thẳm Mây đầu ô đó chính là tâm hồn Quang Dũng, thật phóng túng, thật sảng khoái,

mãnh liệt mà cũng thật mềm mại, bay bổng

Quang Dũng đã tạo cho thơ mình một thế giới phiêu diêu, bàng bạc, thế giới của sự viễn

du Nhiều bài thơ viết về một địa danh cụ thể với không gian và thời gian cụ thể nhưng cái

hiện lên lại là một cảm giác bồng bềnh, hư ảo:

Đêm nay đêm Bạch Hạc

Ta l ại vào nhà ai Nghe sông Lô cu ộn nước

D ềnh lên suốt đêm dài

(Đêm Bạch Hạc)

Đêm Bạch Hạc cũng là một đêm thoáng qua trên đường đời, đêm mất ngủ, thao thức

lắng nghe âm thanh của thiên nhiên, muốn hòa tâm hồn với thiên nhiên

Cái tôi Quang Dũng lãng du nên cũng yêu tuổi trẻ vô cùng Với cuộc đời mỗi con người,

tuổi trẻ bao giờ cũng là thời gian đẹp nhất, nhưng với tâm hồn thi nhân, tuổi trẻ càng có ý nghĩa hơn Đó là tuổi của tình yêu, của khát vọng và sức sống tâm hồn Quang Dũng viết về

tuổi trẻ bằng rất nhiều cách gọi khác nhau: “đời xanh”, “đời thanh xuân”, “tuổi hai mươi”,

“bu ổi hoa niên”, “tuổi còn xanh”

Nhà thơ yêu tha thiết tuổi trẻ của chính mình và tuổi trẻ của cuộc đời Tuổi trẻ với Quang

Dũng được tính từ lúc con người hai mươi tuổi Hình ảnh “tuổi hai mươi” được nhà thơ nhắc

đến 7 lần trong các sáng tác của mình Tuổi hai mươi là tuổi bắt đầu tình yêu: Em tuổi hai

mươi/ Yêu anh hào hiệp (Không đề), cũng là tuổi đi tìm lí tưởng: Hai mươi tuổi mộng êm đềm

/ Ta mang trong tr ắng đi tìm thanh cao (Vườn ổi), tuổi của sức sống mãnh liệt: Những gã hai

mươi mùa xuân / Từ đâu thổi vào thành phố (Mây đầu ô) Cho nên, con người tiêu biểu của

quê hương cũng là người thanh niên hai mươi tuổi: Cô bí thư Tòng Bạt tuổi hai mươi (Ba Vì

đón Bác) Ngay cả đến người lính viễn chinh bỏ mình trên đất nước ta cũng còn rất trẻ: Hai

mươi tuổi trẻ nằm đây / Lòng đất Việt Nam hiền hậu (Chabbi - Chabbi) Nhà thơ muốn gửi

gắm cuộc đời mình vào vĩnh cửu với tình yêu và tuổi trẻ để Em mãi là hai mươi tuổi / Ta mãi

là mùa xanh xưa (Không đề) Đó là khát vọng lưu giữ mãi cái thanh cao, trong trẻo mà đầy

nhiệt huyết của tuổi trẻ cũng là khát vọng dấn thân, khát vọng lên đường của một lớp người

trẻ

Sau này, trong thơ kháng chiến cũng xuất hiện những vần thơ xúc động về tinh thần hy sinh của tuổi trẻ Nhắc đến điều này, ta không thể không nhớ đến cái trăn trở của Thanh

Thảo: “Chúng tôi đã đi không tiếc đời mình/Nhưng tuổi hai mươi thì làm sao không tiếc/

Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì có còn chi tổ quốc?” (Những người đi tới biển), cái day

dứt của một nhà thơ xứ Nghệ “ Đò qua Thạch Hãn xin chèo nhẹ/Đáy sông còn đó bạn tôi

n ằm/ Có tuổi hai mươi thành sóng nước/ ” Nhưng cái tinh thần tự nguyện hiến dâng vừa

không chút suy tính vừa pha chút lãng tử trong Tây Tiến mới thật sự là bản hùng ca của một

lớp người buổi đầu ra trận:

R ải rác biên cương mồ viễn xứ Chi ến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Áo bào thay chi ếu anh về đất Sông Mã g ầm lên khúc độc hành

Đó là lời tâm nguyện của bao nhiêu thế hệ lại cũng chính là vẻ đẹp của cái tôi Quang Dũng thật hào hiệp, đại nghĩa và cũng thật cao cả

CHƯƠNG 2: HÌNH TƯỢNG ĐẤT NƯỚC VÀ CON NGƯỜI

Trong thế giới nghệ thuật của nhà thơ thường có một số hình tượng tâm huyết nhất, cứ

trở đi trở lại nhiều lần như là một “ám ảnh” đối với nhà thơ Những hình tượng đó là những gì tinh tuy nhất của cuộc sống, chắt lọc bao khát vọng của óc và hồn người nghệ sĩ đã được thể

hiện ra thành “những bức tranh sinh động và tương đối hoàn chỉnh về cuộc sống” [13, tr 100]

thông qua các đơn vị ngôn ngữ có tính chất vần điệu, với trí tưởng tượng sáng tạo và cách đánh giá của người nghệ sĩ Những hình tượng như thế càng có tính phổ biến bao nhiêu càng

có ý nghĩa tư tưởng sâu sắc và cơ bản bấy nhiêu

Với Quang Dũng, điều làm ông trăn trở nhất không gì khác hơn là tình yêu đất nước, nhân dân, là niềm thương nhớ không nguôi dành cho “xứ Đoài mây trắng” quê ông, là những

người lính trên tuyến đầu chiến trận hay những người con quê hương đang chìm trong khói

lửa chiến tranh Viết về những điều ấy, Quang Dũng không chỉ như là “người thư kí trung

thành c ủa thời đại” mà quan trọng hơn ông là “người thư kí trung thành” của chính trái tim,

cảm xúc của mình Vì thế, hình tượng quê hương đất nước và con người có vị trí quan trọng trong thơ Quang Dũng

2.1 Hình tượng quê hương, đất nước

Hình tượng quê hương đất nước bao giờ cũng là nguồn cảm hứng bất tận cho thơ ca

Nhất là khi đất nước có chiến tranh, chúng lại nổi lên ở vị trí trung tâm, thu hút mọi chú ý của

thời đại Đất nước là “hoa”, “bướm”, là “những ngày trốn học bị đòn roi” (Giang Nam),

là “ dáng đứng Việt Nam tạc vào thế kỉ” (Lê Anh Xuân), là “Những người con gái, con trai/ Đẹp như hoa hồng, cứng hơn sắt thép” (Nam Hà) Đất nước cũng là “nơi anh đến trường”, là “nơi em tắm” hay là cội nguồn tổ tiên “Lạc Long Quân và Âu Cơ/ Đẻ ra đồng bào

ta trong b ọc trứng”, là “máu xương của mình/phải biết gắn bó và san sẻ “ trong thơ Nguyễn

Khoa Điềm

Trong chiến tranh, hình tượng đất nước hiện lên phong phú, đa dạng, nhiều vẻ, nhiều chiều Viết về đất nước quê hương, Quang Dũng cũng góp mình bằng một tiếng thơ riêng đầy

cá tính

2.1.1 Hình tượng đất nước trong chiến tranh với khí thế lên đường

Đến với Cách mạng từ những năm đầu kháng chiến chống Pháp, Quang Dũng đã dấn mình vào cuộc bằng tất cả men say của tuổi trẻ Quang Dũng trước hết là một người dân yêu nước nồng nàn và bấy lâu khao khát tự do Hơn thế, ông còn là một nhà nghệ sĩ say mê cái đẹp, lý tưởng đẹp Khi hai con người ấy thống nhất, hòa quyện, trộn lẫn vào nhau thì cảm xúc thăng hoa thành những vần thơ bất tử Thời đại cũ không chất chứa nổi hồn ông Chỉ có thời đại Cách mạng với vẻ đẹp của tổ quốc tự do mới trở thành chất kết dính cho hồn thơ Quang Dũng Đất nước trở thành điểm tựa để thơ Quang Dũng cất cánh, bay bổng

Thơ Quang Dũng hiện lên một cảm hứng yêu nước nồng nàn tha thiết Nhà thơ ca ngợi

đất nước bằng tất cả niềm tự hào của một trái tim chân thành, sôi nổi: “Ở đây Đất Nước gấm

hoa sao” (Ba Vì đón Bác) Hai chữ “Đất Nước” luôn được nhà thơ viết hoa một cách trang

trọng, thể hiện được những tình cảm thiêng liêng mà trìu mến dành cho non sông đất

nước: “Tháng chạp màn sương trùm Đất Nước” (Những làng đi qua), “Mới thấy yêu sao

là Đất Nước “ (Pha Đin)

Đất nước trong thơ Quang Dũng là đất nước trong chiến tranh còn nhiều gian khổ nhưng đầy khí thế lên đường Nhà thơ khắc họa thành công không khí của cả nước cùng ra trận:

Thôi nhé Mi ền Xuôi! Thôi tạm biệt Thôi chào Hà N ội lửa ngang trời

Ta đi Ngõ g ạch - tường đang đục

G ạn từng giọt nước đánh cầm hơi

(Nh ững làng đi qua)

Đoạn thơ như thổi cái hơi nóng hừng hực của buổi ra trận vào lòng người đọc Cuộc chiến được bày ra trước mắt với tất cả bừa bộn, ngổn ngang - với “tường đang đục”, “lửa

ngang tr ời” Nó đặt mọi người vào cái tâm thế của kẻ làm trai trước vận mệnh đất nước Đất

nước đó - còn gian lao nhưng cũng thật hào sảng, khó khăn mà cũng thật anh hùng

Đất nước hiện lên trong “khẩu khí anh hùng”, đó là tâm trạng chung của một lớp người,

không riêng gì Quang Dũng Ta gặp trong thơ Chính Hữu hình ảnh thật đẹp:

Nh ững chàng trai chưa trắng nợ anh hùng