Thế giới nghệ thuật thơ thanh thảo

Ý thức sáng tạo đó luôn thể hiện ngay trong lối sống nếp nghĩ của nhà thơ, đó là tính kiên trì, quyết liệt, sống hết mình với thơ, vì cái đẹp và luôn nồng cháy khát vọng cách tân thơ ca.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ

- -

THƠ THANH THẢO

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số:60.22.34

GVHD : PGS.TS LÊ TIẾN DŨNG

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 04 năm 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ

- -

THƠ THANH THẢO

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số:60.22.34

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 04 năm 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận văn, ngoài sự cố gằng của bản thân, người thực hiện may mắn nhận được sự chỉ dẫn, góp ý, giúp đỡ, động viên nhiệt tình của tầy cô, gia đình và bạn bè

Nhân dịp luận văn hoàn thành, xin chân thành cảm ơn PGS TS Lê Tiến Dũng, người đã dẫn dắt tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, thầy đã chỉ bảo tận tình, khuyết khích các ý kiến trình bày trong luận văn, nhiệt tình truyền thụ những kinh nghiệm quý báo trong việc nghiên cứu một vấn đề khoa học Xin trân trong, chân thành cảm ơn quý thầy cô khoa Văn học và ngôn ngữ trường Đại học KHXH &NV – TP HCM Chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, đồng nghiệp trường THPT Tân Hưng đã tạo điều kiện cho tôi theo học và hoàn thành chương trình sau Đại học tại trường Đại học KHXH & NV –TPHCM

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè gần xa đã cổ vũ, động viên, giúp

đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn Cảm ơn bản thân đã không chùng bước trước những khó khăn nhất của cuộc sống để tôi có điều kiện tiếp cận

và nghiên cứu trọn vẹn những vấn đề khoa học mà mình ấp ủ Trong khả năng có hạn của bản thân, luận văn không tránh khỏi những điều chưa thật hoàn chỉnh Rất mong nhận được sự đóng góp của quý thầy cô, bạn đọc gần xa để luận văn được hoàn chỉnh hơn

Xin chân thành cảm ơn! Chúc sức khỏe, thành công, hạnh phúc!

Long An, tháng 02 năm 2014

Người thực hiện

MỤC LỤC

Trang

Lý do chọn đề tài 3

1 Lịch sử vấn đề 7

2 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng nghiên cứu 10

3 Phương pháp nghiên cứu 10

4 Những đóng góp của luận văn 11

5 Kết cấu của luận văn 12

Chương 1 : Thanh Thảo, thơ và đời 1 Cuộc đời nhà thơ Thanh Thảo 13

2 Sự nghiệp thơ văn 16

2.1 Quan niệm về thơ của Thanh Thảo 16

2.2 Giai đoạn sáng tác 23

Chương 2: Những cảm hứng thơ Thanh Thảo 2.1 Về người công dân 37

2.2 Về người vợ, người mẹ 47

2.3 Về người chiến sĩ 58

2.4 Về lửa, nước, cỏ xanh 75

Chương 3:Những tìm tòi và cách tân nghệ thuật 3.1 Đặc điểm ngôn ngữ thơ 91

3.2 Giọng điệu 128

3.3 Thể loại 142

Phần kết luân 147

Tài liệu tham khảo 149

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ THANH THẢO

1 Lý do chọn đề tài:

Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể nghệ thuật bao gồm tất cả các yếu tố cấp độ của sáng tạo nghệ thuật Mỗi cấp độ yếu tố này lại có một chỉnh thể nhỏ hơn, được đặt trong mối quan hệ biện chứng nhất định, xâu chuỗi với các yếu tố khác Nghiên cứu thế giới nghệ thuật là tìm hiểu quy luật sáng tạo của chủ thể, quan niệm nghệ thuật, cuộc sống, nhân sinh của người nghệ sĩ Thơ trữ tình là sự biểu hiện trực tiếp của thế giới chủ quan của nhà thơ Những cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ của thi sĩ thể hiện trong thế giới nghệ thuật chính là sự biểu hiện của cái tôi và nguyên tắc thể hiện nó

Ở Việt Nam, trong hơn nửa thế kỷ qua, thơ đã có những nỗ lực cách tân đáng ghi nhận Đầu tiên, phong trào Thơ mới (1932-1945) cố gắng vượt thoát khỏi tính qui phạm của thơ ca cổ điển, nhằm hiện đại hoá nền thơ ca nước nhà Các nhà Thơ mới đã đạt được những thành tựu vẻ vang và xác lập được một hệ thống thi pháp mới, rời bỏ tính qui phạm của thơ ca trung đại Sau đó thế hệ các nhà thơ chống Pháp (1945-1954) và chống Mĩ (1954-1975) tìm cách thoát khỏi ảnh hưởng của thơ tiền chiến bằng cách kéo thơ gần hơn với cuộc sống đời thường, làm mới ngôn ngữ thơ và ngôn ngữ cảm xúc Ở miền Nam vào những năm 50, 60 nhóm Sáng tạo ở Sài Gòn quyết cắt đứt với tinh thần thơ ca và lối thể hiện của Thơ mới Họ xiển dương thơ tự do không vần và mỗi người tìm một hướng đi riêng Sau 1975 thơ Việt vẫn tiếp tục duy trì dòng thơ đã đem lại vinh quang về mặt xã hội cho họ, tức là họ vẫn tiếp tục sản xuất thứ thơ mà thế hệ làm thơ sinh ra thời hậu chiến trở thành thơ chính thống Một số thi sĩ đích thực từ thế

hệ này quyết định thay đổi diện mạo và khí chất của thơ khi Việt Nam bước vào thập kỉ 80

Có một câu ngạn ngữ nào đó rất hay nói về quá trình sáng tác của nhà văn Việt Nam: “Nếu không xây được một tác phẩm, bạn hãy xây được một trái tim”

Nhà văn, nhà thơ Việt Nam không những xây được một tác phẩm hay mà đã xây dựng trong đó những trái tim, những trái tim thực sự, những trái tim nóng bỏng chỉ chừng ấy những câu từ đã làm cho thế hệ đọc giả hôm nay thêm phần

tự hào về thành tựu và những trái tim do văn học Việt Nam xây nên Chính vì thế, chúng tôi như một con chiên đặc biệt, luôn dành lòng yêu quý và sự trân trọng đặc biệt riêng dành cho văn học Việt Nam, nền văn học của quá khứ, hiện tại và của tương lai, nền văn học luôn lấp lánh và rực rỡ ánh hào quang Có một nhà thơ trên hành trình sáng tạo của mình đã từng tâm sự: “Tôi không làm thơ theo cách của bạn, cũng như bạn đừng làm thơ theo cách của tôi, nhưng dẫu sao

đi nữa, nhà thơ, người sáng tạo phải dấn bước tới tương lai, dù chỉ là một tương lai ảo tưởng Đôi lúc ảo tưởng lại đưa tới cho ta một sáng tạo mới ”.Trong dòng chảy không ngừng của thơ ca đương đại hôm nay, lời bộc bạch này từ lâu đã để lại dấu ấn sâu sắc trong tôi khi nghĩ về việc làm thơ và sáng tạo thơ.Tôi là một trong vô số các thế hệ đọc giả yêu thơ, tập làm thơ, rồi chập chững hiểu thơ cũng như từng đắm mình trong những trang thơ lạ Như một điều tất yếu, thơ là nghệ thuật, nghệ thuật là sáng tạo, các nhà thơ đều dành riêng cho mình một lối đi mới trong hành trình sáng tạo thơ, với tôi, tất cả đều xứng đáng như một vĩ nhân khi mang đến cho thơ một diện mạo mới, một khuôn mặt mới để rồi từ đó gương mặt thơ không già nua mà ngày thêm duyên dáng theo dòng thời gian Với Thanh Thảo, mỗi lần bất ngờ đọc ở đâu đó những câu thơ của anh, tôi lại nhớ rõ mồn một lời phát biểu của nhà thơ kia, lại thao thức trước những câu thơ đặc biệt của Thanh Thảo, câu thơ của anh như có một ma lực khiến người ta không dứt ra được

Thanh Thảo xuất hiện trong làng thi ca Việt Nam vào những năm cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Những trang thơ của Thanh Thảo viết từ chiến trường miền Nam ác liệt bởi mưa bom lửa đạn, có lẽ vì thế mà

thơ Thanh Thảo đã tạo được nét riêng Thanh Thảo có những câu thơ làm cho người ta không khỏi ngạc nhiên, rồi chính những câu thơ thoạt nghe rất đơn sơ đến chừng như vô nghĩa ấy đã thôi thúc người ta tìm lối vào khu vườn thơ ông Thật không thể quay lưng với những câu thơ như còn nồng hương nguyên thủy:

“Cả thế hệ xoay trần đánh giặc Mặc quần đùi khiêng pháo lội qua sông”

Thanh Thảo đã viết những câu thơ đầy cảm xúc, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người yêu thơ Không dừng lại với thành công bước đầu, Thanh Thảo luôn trăn trở tìm cho mình một hướng đi mới, một nét riêng nhất trên con đường sáng tạo thơ ca Theo dõi cuộc đời, sự nghiệp thơ văn của Thanh Thảo người ta càng thấy rõ một ý thức cách tân nghệ thuật đầy sáng tạo của tác giả Ý thức sáng tạo đó luôn thể hiện ngay trong lối sống nếp nghĩ của nhà thơ, đó là tính kiên trì, quyết liệt, sống hết mình với thơ, vì cái đẹp và luôn nồng cháy khát vọng cách tân thơ ca.Trong mỗi trang viết của mình.Thanh Thảo luôn tìm tòi sáng tạo, đổi mới về hình thức, nghệ thuật, mở rộng biên độ sáng tác thơ, luôn tìm cách đổi mới từng trang viết để tạo nên những câu thơ đa dạng, đa diện Trang thơ của Thanh Thảo mềm mại mà mãnh liệt, chừng như giản đơn mà thâm thúy, mỗi câu chữ đều có sức chuyển tải lớn về chiều sâu nội dung, tạo ra độ âm vang lớn trong lòng người đọc.Trong một bài phát biểu, anh viết: "Thơ là chữ nghĩa cũng không là chữ nghĩa, là ý thức mà không phải ý thức, là vô thức mà không hẳn

vô thức Thơ đúng nghĩa là sự bộc lộ tận cùng của nhà thơ" [sự đồng cảm trong phê bình thơ ,tr66 ] một lần trả lời phỏng vấn, khi được hỏi thơ là gì, nhà thơ

nhưng muôn đời, thơ vẫn là chuyện rút gan rút ruột mình ra mà thôi Thơ phải chính là số phận của người làm thơ”

Sức viết của Thanh Thảo từ năm 1977 đến năm 2002 làm cho người ta không khỏi ngạc nhiên, bên cạnh các tập thơ: Dấu chân qua trảng cỏ; 1,2,3; những tác phẩm thơ lẻ, báo chí, văn học khác, chỉ tính riêng thể loại trường ca, Thanh Thảo đã viết và xuất bản 09 tập gồm: Những người đi tới biển (1977), Trẻ con ở Sơn Mỹ (1997), Những nghĩa sĩ ở Cần Giuộc (1980), Bùng nổ của mùa xuân (2000), Đêm trên cát (1985), Một trăm mảnh gỗ vuông (1988), Khối vuông rubic (1885), Cỏ vẩn mọc (2002), Trò chuyện với nhân vật của mình (2002)

Ngoài sáng tác, hơn mười năm trở lại đây, Thanh Thảo còn xuất hiện với

tư cách là một người viết tiểu luận, phê bình được bạn đọc gần xa chú ý bởi giọng văn sắc sảo với những phát hiện độc đáo, mới mẻ Nhìn chung, phong cách viết tiểu luận, phê bình của Thanh Thảo khá nhất quán nhằm mục đích tìm

ra cái hay, cái độc đáo của tác phẩm văn học, ở đó không ồn ào tranh luận, không nặng nề về lý thuyết nhưng có độ bền về tính triết lý Công bằng mà nói thơ Thanh Thảo hiện nay vẫn còn là một vùng đất mới còn chưa được khai hoang, đây là một nguồn thơ lạ, bởi thế trong một chừng mực nào đó thơ Thanh Thảo tạo nên một sự thu hút, đòi hỏi sự kiếm tìm và khám phá.Việc đi sâu vào từng câu thơ Thanh Thảo để rút ra một nhận định, cũng như định dạng về thơ anh còn rất ít Xuất phát từ quan niệm của thi pháp học: “Hình thức nào cũng mang một nội dung và nội dung nào cũng tồn tại trong một hình thức cụ thể” Với những gì đạt được, thơ Thanh Thảo xứng đáng trở thành đối tượng nghiên cứu của một đề tài khoa học Nghiên cứu đề tài “Thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo”, chúng tôi chọn cách tiếp cận với lối tư duy nghệ thuật mới mẻ trong dòng văn học đương đại, khai thác tiếng lòng và những đặc trưng thẫm mỹ của một phong cách thơ độc đáo, chúng tôi hi vọng sau khi nghiên cứu thành công, đề tài này sẽ góp phần nhận diện thơ Thanh Thảo sâu hơn, rộng hơn, đưa ra được một cái nhìn đầy đủ và có hệ thống hơn về tác giả Thanh Thảo, kết quả nghiên cứu là

một trong những tài liệu tham khảo góp một phần hữu ích cho việc giảng dạy và học tập thơ Việt Nam hiện đại trong nhà trường hiện nay, đặc biệt với một tác giả còn khá mới mẻ với nhiều bạn đọc, một tác giả có những cách tân ngôn từ

và lối tư duy độc đáo như Thanh Thảo Thành thật mà nói, với những ai đi vào nghiệp nghiên cứu thơ văn, sẽ rất thiếu sót nếu bỏ qua một phong cách sáng tác đặc biệt như Thanh Thảo Với tôi, việc tìm hiểu về các sáng tác của Thanh Thảo dưới góc độ

nghệ thuật là một cơ hội cho việc đào sâu, mở rộng, tìm hiểu thơ Thanh Thảo, đồng thời muốn khẳng định một tiếng thơ lạ, ẩn chứa cả tâm hồn và tài năng trong nền thơ Việt hôm nay đồng thời khẳng định một di sản thơ cho mai sau

2 Lịch sử vấn đề:

Đa số các nhà phê bình, nghiên cứu văn học khi đánh giá về Thanh Thảo, nhà thơ tiêu biểu giai đoạn sau 1975 đều thống nhất cao về cái “mới” và “ lạ” trong thơ anh, đặc biệt là một bản lĩnh thơ luôn táo bạo, gan góc, quyết liệt và đầy sức thuyết phục, luôn thể hiện ý thức cách tân thơ ca rõ rệt Không thể không quan tâm đến những ý kiến xung quanh thơ Thanh Thảo:

đã khẳng định “Thơ Thanh Thảo có dáng riêng, đọc anh dù chỉ mới một lần thấy ngay dáng ấy ( ) Thơ Thanh Thảo là thơ của tâm hồn giàu suy tưởng, giàu trí tuệ ( ) đầy đặn cả hai mặt cảm xúc và suy tư” [70, trang 97-98]

Trong tập tiểu luận phê bình “Những vẻ đẹp thơ” của Nguyễn Đức Quyền cũng có những nét phát họa một cách khái quát về chiều sâu của thơ Thanh Thảo:

“ Thơ chống mỹ đến Thanh Thảo đã lắng vào chiều sâu, cái xô bồ của chiến tranh, cái tàn bạo của giặc Mỹ, cái gian khổ của người lính được Thanh Thảo nhìn với cái nhìn trầm tĩnh lạ thường” [79, tr59] Các tác giả Trần Đình Sử và Trần Đăng Suyền trong “Suy nghĩ về thơ nhân dân trong những ngọn sóng mặt

trời” của Thanh Thảo đã nhận xét: “Những tập thơ Thanh Thảo đã góp phần làm sâu sắc thêm quan niệm nghệ thuật về nhân dân trong văn học” [30,tr 119] Tác giả Lại Nguyên Ân với “Dấu chân những người lính trẻ và thơ Thanh Thảo” đã đưa ra những ý kiến khá sắc sảo về thơ anh khi viết về đề tài người lính: “ Thanh Thảo đã tìm được khá nhiều cung bậc, nhiều sắc thái để tô đậm nét vô danh, bình thường ở những người lính cùng thế hệ ( ) và những nét vô danh bình thường này như báo trước một thầm thì gì nữa, một xác nhận về đặc điểm thế hệ, hơn nữa, một thứ tuyên ngôn” [9,tr135]

Tác giả Bích Thu đã nhận định: “ Thanh Thảo đã đem đến cho người đọc một thực đơn tinh thần mới mẻ và độc đáo làm phong phú thêm tiếng nói của thơ hôm nay” [92,tr422] “Thơ anh là tiếng nói thâm trầm, thấm thía về hiện thực chiến tranh, về trách nhiệm và số phận của thế hệ mình trước tổ quốc, nhân dân”[92,tr423]

Cũng là những nhận định rất xác đáng về những đóng góp của thơ Thanh Thảo vào bộ mặt chung của thơ ca cách mạng, tác giả Nguyễn Việt Chiến trong

“Thanh Thảo còn những bài thơ lẽ “đã không tiếc lời ghi nhận: “ Thanh Thảo vẫn

là một tài năng thơ đích thực với một trái tim luôn luôn nồng nhiệt, chân thành và bất bình trước mọi trả giá, bất công và bạo lực” [22,tr75] Bên cạnh sự ghi nhận

về tính chất khá ấn tượng về thơ Thanh Thảo, tác giả cũng đề cập đến những cách tân nghệ thuật trong thơ Thanh Thảo: “ Ông là một tài năng không chịu đựng nỗi những con đường mòn cũ, quen thuộc trong thi ca” Bởi tính năng sáng tạo của con người, thơ ông luôn bậc lên những ý tưởng, những khao khát khám phá” [33, tr81] Nguyễn Thụy Kha trong “Thanh Thảo, người lính, những khúc ca lính Việt (1980)” lại cho rằng: Thanh Thảo đã “thực sự cắm được cái mốc trên chặng đường tìm kiếm đầy gian truân này” [38, tr78] Tác giả Bùi Công Hùng trong

“Sự cách tân thơ Việt Nam hiện đại (2000)” cũng đã từng chú ý và tập trung nhận xét về: “ Tính giao hưởng, phức điệu” trong thơ Thanh Thảo [27,tr 92]

Ở “Văn chương, cảm nhận và luận” Nguyễn Trọng Tạo cho rằng: “Thanh Thảo là nhà thơ trẻ đã tạo được sự ứng xử đúng mực sau mối tình đầu của thơ chống Mỹ Thơ Thanh Thảo không lạnh, thậm chí nóng bỏng, là giọt cồn ở nồng

độ cao.Thơ anh là những tia chớp từ trời cao làm hiện lung linh tất cả sự vật xung quanh ta” [86,tr 75]

Từ những ý kiến đánh giá về thơ Thanh Thảo nói riêng và của dòng thơ ca hiện đại nói chung, chúng ta không thể bỏ qua một vấn đề mang tính thời sự vấn

đề “Thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo” Thơ Thanh Thảo có được những sắc thái đa dạng, lạ thường và trở thành tâm điểm về vấn đề thơ mới bởi nét nghệ thuật cách tân rất riêng, rất sáng tạo.Trong xu hướng hiện đại hóa thơ ca hiện nay, vấn đề thơ Thanh Thảo cần nhìn nhận một cách nghiêm túc, thấu đáo, đặc biệt từ khi Thanh Thảo xuất hiện trong chương trình Ngữ văn trong trường học, tuy chỉ với một vài tác phẩm trong vô số những tác phẩm đặc sắc của nhà thơ nhưng nét

tư duy nghệ thuật mới lạ trong bài thơ duy nhất này đã được nhiều người đặt biệt quan tâm Trong vài năm trở lại đây, khi tác phẩm “Đàn ghi-ta của Lorca” được giảng dạy trong chương trình phổ thông, người ta như bị lôi cuốn, bị thu hút đặc biệt bởi tư duy nghệ thuật thơ Thanh Thảo không ngừng biến hóa, tàng hình dưới nhiều dạng Đọc thơ Thanh Thảo, có lúc cảm thấy thơ ông gần gũi, mộc mạc, mền mại, có lúc lại như lạc vào thế giới huyễn tưởng, khó nắm bắt, có lúc thơ ông rõ ràng, rắn rỏi, có lúc dường như mờ nhạc, có vẻ gì khó nắm bắt Từ những nhận định khá đa dạng về thơ Thanh Thảo, những điều lạ, cũng như sự quan tâm đặc biệt của đông đảo bạn đọc về thơ Thanh Thảo từ nhiều năm nay đã thôi thúc chúng tôi bắt tay vào nhìn nhận, nghiên cứu sâu hơn về thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo Nghiên cứu vấn đề này chúng tôi mong muốn luận văn sẽ góp một phần trong việc định dạng và khái quát một cách có hệ thống về “ Thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo” trong dòng chảy của thơ ca hiện đại

2.Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích và nhiệm vụ chủ yếu của luận văn là khảo sát các sáng tác của nhà thơ Thanh Thảo để thống kê, tổng hợp, phân tích đồng thời lý giải các đặc trưng nghệ thuật mới lạ, cách tân của tác giả trong quá trình sáng tác, đưa ra những nhận định cơ bản về sự mới lạ trong lối tư duy nghệ thuật của Thanh Thảo

4 Đối tượng nghiên cứu

Các tác phẩm của Thanh Thảo, phần lớn là trường ca và thơ trong các giai đoạn sáng tác trên bình diện thi pháp học, nghệ thuật ngôn từ, hình ảnh, sự cách điệu ngôn ngữ thơ Mục đích của luận văn là khảo sát các sáng tác của nhà thơ,

từ đó phân tích, lý giải các đặc trưng nghệ thuật mới lạ của tác giả trong quá trình sáng tác, đưa ra những nhận định mới lạ trong lối tư duy nghệ thuật thơ Thanh Thảo

5 Phạm vi nghiên cứu

Tiến hành khảo sát tất cả các tập thơ, các bài thơ của nhà thơ Thanh Thảo

từ trước và sau năm 1975, những bài phát biểu của nhà thơ Thanh Thảo về quan điểm văn chương trong các tạp chí, các bài báo để đi đến những nhận định về thơ Thanh Thảo ở góc độ ngôn từ, hình ảnh biểu trưng để phát hiện những đóng góp mới về nghệ thuật thơ Thanh Thảo

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp lịch sử

Phương pháp lịch sử giúp luận văn nhìn nhận cũng như khái quát quá

trình phát triển của thơ mới, thơ hậu hiện đại nhằm hổ trợ cho quá trình nhìn nhận thơ mới của Thanh Thảo Phương pháp lịch sử còn giúp người viết hệ thống những ý kiến, những nhận định của các nhà phê bình từ trước đến nay về thơ Thanh Thảo từ đó có nhận định chính xác hơn về giá trị trong mỗi bài thơ cũng như sự đóng góp của Thanh Thảo trong hành trình cách tân thơ Việt

6.2 Phương pháp so sánh

Trong quá trình nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo, luận văn tiến hành so sánh một số bài thơ của Thanh Thảo và các nhà thơ trước để thấy được những điều mới lạ về mặt ngôn từ, kết cấu thơ, phạm vi đề tài, cảm hứng thẩm mỹ trong những bài thơ, việc này giúp cho quá trình nhìn nhận của của người nghiên cứu về thơ thanh thảo được chính xác, khoa học hơn 6.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Xuất phát từ yêu cầu của bản thân đối tượng nghiên cứu và theo mục đích của luận văn, chúng tôi thực hiện công việc nghiên cứu theo các phương pháp phân tích, tổng hợp bởi thế giới của thơ là một thế giới vô hình,việc khảo sát một bài thơ nói chung và những loại thơ cách tân không thể không chạm đến những mạch ngầm của thơ nhận thấy đặc điểm này, chúng tôi xác định phương pháp phân tích, tổng hợp là một trong những phương thức

cơ bản của luận văn trong quá trình nghiên cứu đánh giá thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo

6.4 Phương pháp diễn giải

Bên cạnh những phương pháp kể trên, ở một vài mục, chúng tôi sử dụng phương pháp diễn giải, phương pháp này được vận dụng trong những trường hợp pháp hiện và phân tích những giá trị, những điều mới lạ, những gì còn khuất lấp trong thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo

7 Đóng góp mới của đề tài

Thông qua quá trình tìm hiểu, khảo sát và nghiên cứu các tập thơ, các bài thơ Thanh Thảo, luận văn nhằm đưa ra cái nhìn toàn diện, đánh giá, nhận định một cách chi tiết những cách tân, sự sáng tạo, cái mới của Thanh Thảo trong hầu hết các tác phẩm thơ

8 Kết cấu của luận văn

CHƯƠNG 1: THANH THẢO, THƠ VÀ ĐỜI

1 Cuộc đời nhà thơ Thanh Thảo

2 Sự nghiệp thơ văn

2.1.Quan niệm về sáng tạo nghệ thuật 2.2 Giai đoạn sáng tác

2.2.1 Giai đoạn trước 1975

2.2.2 Giai đoạn sau 1975 CHƯƠNG 2: NHỮNG CẢM HỨNG THƠ THANH THẢO

2.2 Về những người vợ, người mẹ 2.3 Về người lính, người chiến sĩ 2.4 Về lửa và nước,cỏ xanh CHƯƠNG 3: NHỮNG TÌM TÒI VÀ CÁCH TÂN NGHỆ THUẬT

3.1 Ngôn ngữ thơ 3.1.1 Sự hỗn loạn và trật tự

3.1.2 Giàu nhạc tính và sự trùng điệp hình tượng

3.1.3 Cấu trúc biến hóa

3.1.4 Tính trừu tượng, siêu thực, ước lệ

3.2 Giọng điệu 3.2.1 Mềm mại và trữ tình

3.2.2 Mãnh liệt và cứng cỏi

3.2.3 Chân tình, chân quê

3.3 Thể loại:

3.3.1 Các thể loại chính trong thơ Thanh Thảo

3.3.2 Thơ văn xuôi

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: THANH THẢO, THƠ VÀ ĐỜI

1 Cuộc đời nhà thơ Thanh Thảo

Tác giả tên thật là Hồ Thành Công, sinh năm 1946 sinh ở xứ Cù Trâu, tại xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi Ngay sau khi tốt

công tác ở chiến trường miền Nam, từng xung phong về miền Nam chiến đấu góp phần giải phóng quê hương Ở chiến trường miền Nam, Thanh Thảo làm phóng viên, công tác tại đài phát thanh Giải Phóng Sau ngày đất nước thống nhất, Thanh Thảo chuyên hoạt động trên lĩnh vực văn học nghệ thuật và báo chí, hiện ông là Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật Quảng Ngãi, phó chủ tịch Hội đồng thơ Hội nhà văn Việt Nam Thanh Thảo đã nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1979, giải thưởng Ban Văn học Quốc phòng An nình, Hội Nhà văn Việt Nam năm 1995, giải thưởng nhà nước về văn học nghệ thuật

Ngay từ thời còn là sinh viên khoa Văn của Đại học Tổng hợp Hà Nội, tài và nghiệp thơ đã sớm gắn bó với tác giả Thanh Thảo đã sớm thể hiện năng khiếu của mình ngay trong trường Đại học, nhà thơ cùng nhóm bạn thành lập một nhóm thơ Ông đặt cho mình bút danh Hoàng Thanh Nam với bài thơ đầu tay “Em Nga” “Em Nga” thời ấy làm xôn xao khu

“ký túc xá” của sinh viên Đại học Tổng hợp Hà Nội “Em Nga” dù không được

anh đưa vô bất cứ tập thơ nào của mình sau này, nhưng bạn bè một thuở Đại học Tổng hợp của ông thì có lẽ ai cũng nhớ

Bài thơ có đoạn: “Nga đi rồi Em đi rất xa

Chiếc mũ mềm màu cỏ úa- em Nga

Có một lần bóng dáng ấy đi qua Chiếc mũ mềm và đôi vai mảnh lắm Hình như thế Nhưng hàng cây quá thẳm Phố cũ giờ còn chỉ một mùi hoa

Và một kỷ niệm buồn:

Tôi chưa gặp em Nga”

Văn học Việt Nam thời Thanh Thảo đã bắt đầu khai nở những sáng tác thơ dài, có quy mô và dung lượng lớn, khái quát về các sự kiện và các biến cố lịch sử; về những số phận con người gắn liền với số phận của dân tộc, của đất nước, người ta gọi chúng là trường ca Trong số các trường ca sáng tác vào giai đoạn này đã có một số trường ca trở thành mẫu mực của nền thơ ca trữ tình cách mạng như: Bài ca chim chơ- rao (Thu Bồn), Mặt đường khát vọng (Nguyễn Khoa Điềm),Theo chân Bác (Tố Hữu), Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh) Thanh Thảo cũng là một trong những đại biểu nổi bật về loại trường ca Điểm qua các sáng tác của Thanh Thảo người ta thấy anh là người đã dành phần lớn sự nghiệp sáng tác cho thể loại trường ca Sau trường ca đầu tay gặt hái được nhiều thành công như :“Những người đi tới biển” (1977), Thanh Thảo đã ấp ủ và liên tiếp cho ra đời hàng loạt những trường ca đặc sắc, có sức bao chứa lớn làm nên tầm vóc của một nhà thơ chuyên về thể loại trường ca như: Đêm trên cát (1982), Những ngọn sóng mặt trời (gồm liên hoàn ba trường ca: Những nghĩa sỹ Cần Giuộc, Bùng nổ mùa xuân, Trẻ con ở Sơn Mỹ (1985) và Trò chuyện với nhân vật của mình (2002) Hầu hết các trường ca của Thanh Thảo đều được dư luận, độc giả và các nhà phê bình đánh giá cao

Nói về sự nghiệp thơ văn, từ mấy thập niên trước, Thanh Thảo đã được công chúng chú ý qua những tập thơ và trường ca mang diện mạo độc đáo viết về

chiến tranh và thời hậu chiến: Những người đi tới biển (1977), Dấu chân qua trảng cỏ (1978), Những ngọn sóng mặt trời (1981), Khối vuông ru-bích (1985),

Từ một đến một trăm (1988) Sức làm việc, sức viết của Thanh Thảo làm nhiều người trong giới từ kinh ngạc đến khâm phục Chỉ từ năm 1977 đến 2002 , bên cạnh các tập thơ: Dấu chân qua tráng cỏ 1, 2, 3, Thanh Thảo 1,2,3, những tác phẩm thơ lẻ, báo chí, văn học khác, chỉ riêng về loại trường ca,một loại hình thơ dài, tiêu tốn nhiều thời gian và công sức, Thanh Thảo đã viết và cho xuất bản 09 tập trường ca:

Những người đi tới biển ( 1977), Những nghĩa sĩ ở Cần Giuộc ( 1980) Khối vuông rubic( 1985), Đêm trên cát ( 1985), Một trăm mảnh gỗ vuông ( 1988) Trẻ con ở Sơn Mỹ ( 1997), Bùng nổ của mùa xuân ( 2000 ), Cỏ vẫn mọc( 2002), Trò chuyện với nhân vật của mình ( 2002)

Đối với thơ nói riêng và trường ca Thanh Thảo nói chung, càng đọc nhiều lần càng thấy hay, thấm đẫm chất thơ Khác với các tác giả cùng thời, trường ca

và thơ Thanh Thảo là những bản nhạc nhiều cung bậc, càng đọc càng thấm thía

Có thể nói Thanh Thảo là một nhà thơ có những sáng tác nhiều nhất về loại trường ca

Những năm gần đây Thanh Thảo vẫn tiếp tục làm thơ đồng thời viết báo, tiểu luận phê bình và nhiều thể loại khác, nhưng đóng góp quan trọng và đặc sắc nhất của anh vẫn là thơ ca Ngoài làm thơ viết báo, tác giả còn là một nhà từ thiện

2 Sự nghiệp thơ văn

2.1 Quan niệm về thơ của Thanh Thảo

Trước khi đi sâu vào những vấn đề liên quan đến thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo, cần lưu ý về phạm trù thế giới nghệ thuật Thế giới nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của con người Tuy nhiên, việc xác định thế giới nghệ thuật như thế nào thì chưa có ý kiến thống nhất Từ khái niệm

“thế giới” nêu trên có thể hiểu “thế giới nghệ thuật” là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ chỉ có trong tác phẩm văn học nói riêng và trong tác phẩm nghệ thuật nói chung, trong cảm thụ của người tiếp nhận, ngoài ra không tìm thấy ở đâu cả Thế giới nghệ thuật mang tính cảm tính, có thể cảm thấy được và là một kiểu tồn tại đặc thù trong chất liệu và trong cảm nhận của người thưởng thức, là sự thống nhất của mọi yếu tố đa dạng trong tác phẩm Tóm lại, thế giới nghệ thuật hiểu một cách khái quát là tập hợp tất cả các phương thức, hình thức nghệ thuật biểu hiện mà nhà văn sử dụng

để phản ánh và sáng tạo hiện thực, riêng với Thanh Thảo, khi cầm bút, anh quan niệm về những phạm trù nghệ thuật này như sau:

Khi cầm bút Thanh Thảo có nhiều suy ngẫm về thơ với một tinh thần trách nhiệm cao Anh quan niệm, Thơ là một thế giới bí ẩn, đó là “tiếng nói của tâm linh, tiếng nói của sự chiêm nghiệm nhiều khi là cả đời người, của nhiều đời người.… là “kinh thánh của tâm hồn”, là thứ không thể mua và không thể bán.” Thơ là “tiếng gọi từ một thiên năng”, do đó không phải lúc nào cũng nằm trong tầm nắm bắt của con người: “Thơ vẫn là cái gì mờ mờ ảo ảo, vẫn là cái gì ta vừa bắt được đó lại vừa tuột đâu mất Thơ vẫn là hình bóng, đôi khi là bóng của bóng nữa.” Trong ánh nhìn của Thanh Thảo, thơ có vẻ nghiêng về phía của vô thức, nó

xuất phát từ nguồn nội lực sâu thẳm dồn nén tận sâu bên trong con người: “Thơ

là tiếng thét trong im lặng, là những dồn nén đến tận cùng dưới một vẻ bình thản như đất.” Đến với thơ ca, con người đang làm một cuộc hành trình đi tìm mình,

đi khám phá những bí mật vô tận ẩn náu trong những vùng tối tăm của tâm hồn mình, bởi thơ “buộc tiềm thức, vô thức của ta phải làm việc, buộc ta phải ngụp lặn xuống lòng nước tối, ngụp lặn vào chính những giấc mơ của ta.”

Theo Thanh Thảo, thơ là tiếng nói bí mật dành cho từng cá nhân, là “thánh đường dành cho một người, cho từng người một” Ông cho rằng “Thơ có thể cùng một lúc kích động được nhiều người, nhưng thơ lại chỉ dành cho từng con người riêng biệt, từng con người muốn qua cảm nhận thơ để cảm nhận chính con người mình, và qua chính con người mình mà cảm nhận thế giới.” Nói cách khác, thơ là con đường tương thông đi từ thế giới tinh thần của mỗi cá thể ra thế giới bao la của vũ trụ Mỗi người thông qua thơ để khám phá chính mình, hiểu và sống trọn vẹn với mình, với đời Thơ gắn liền với số phận cá nhân của con người

Dù viết về vấn đề gì, dù cách tân đến đâu, thơ muôn đời vẫn không đi ra khỏi tiếng nói của số phận…thơ từ xưa tới giờ luôn là kinh cầu nguyện cho tâm hồn con người, nơi con người có thể sám hối, có thể khắc khoải, có thể khao khát và công khai bày tỏ những khát khao thầm kín nhất, nơi bất cứ một ánh nhìn nào cũng đều được “trong trẻo hóa”, đều thăng hoa, hướng thượng” Theo đó, thơ không chỉ giải tỏa mà còn phản ánh, không chỉ phản ánh mà còn thanh lọc Thơ vừa mang hơi hướng độc thoại, vừa không ngừng đối thoại, nhưng trên hết, “Thơ không thể thiếu những số phận cá nhân, nhà thơ không thể “tự quên mình” “Con đường tới với thơ không phải là con đường phân tích, mà là con đường cảm nhận, con đường của sự đột nhiên, của một thức tỉnh từ một hình ảnh ít gặp, hoặc chưa gặp nào đó”.“Thơ luôn ở tầng ngầm, tầng sâu của dòng chảy cuộc sống Nó chỉ chợt đến với từng người, rồi chợt đi.Thơ không phải chỉ là sự tỉnh táo Thanh

Thảo từng viết: “Có nhà thơ than rằng đời bây giờ tỉnh quá Tôi, ngược lại, tôi thích: tỉnh táo, tỉnh khô, tỉnh bơ, tỉnh như sáo! Vì tôi biết, cái tỉnh đó chỉ là phía nhìn thấy được của đam mê” Và cũng chính ông, trong một bài viết khác: “Nhìn tỉnh quá chưa chắc đã có thơ hay Và không nhìn thấy gì cả cũng chưa hẳn thơ vụt sáng Thơ vẫn là cái gì mờ mờ ảo ảo, vẫn là cái gì ta vừa bắt được đó lại vừa tuột đâu mất Thơ vẫn là hình bóng, đôi khi là bóng của bóng nữa” Nhìn chung,

“thơ là lúc đang rơi” Thơ hay thường tồn tại ở ranh giới giữa các khái niệm: khả giải và bất khả giải, thân quen và mới lạ, ánh sáng và bóng tối, mơ màng và thức tỉnh “Thơ là chữ nghĩa mà cũng không là chữ nghĩa, là ý thức mà không phải là

ý thức, là vô thức mà không hẳn là vô thức” Quan niệm và cái nhìn của Thanh Thảo đưa thơ vào thế giới của sự lưỡng lự đầy minh triết, một thế giới im lặng sâu thẳm ẩn chứa những giá trị đa chiều

Một đặc điểm quan trọng nữa của thơ ca theo Thanh Thảo là tính độc đáo Mỗi thế giới nghệ thuật thơ phải là một thế giới riêng biệt, mới mẻ, sống động

“Thơ chẳng ai giống ai, chẳng ai mong giống ai, và không có lối đi nào chung cho cả hai nhà thơ cả Đó là thách thức, và cũng là cái làm nên sức quyến rũ của Thơ” Phẩm chất ấy góp phần quan trọng làm nên sức sống bền bỉ của thơ ca vượt qua những giới hạn của đời người; ngược lại, nếu thiếu nó, thơ sẽ không thể nào tồn tại Đó là cái khắc nghiệt mà nhà thơ phải đối diện trong hành trình sáng tạo của mình: “…trong thơ, yêu cầu đó là thường xuyên: phải sống lại qua mỗi bài thơ, cặp mắt mình phải được tái sinh liên tục Cái yêu cầu gần như không tưởng! Nhưng thơ sẽ chết nếu không thực hiện được yêu cầu ấy

Hay có lúc anh nói:"Kỳ lạ là thơ, lúc ta cất công tìm nó thì nó chạy đi đâu, còn lúc tình cờ ta chợt nghe trong mình một tiếng nói, cứ như ai mượn ta hay

sinh nở, thơ không thể nửa vời Nửa vời là chết Nhưng để có được sự "hết cỡ"

của cảm xúc, điều không dễ và không định trước, vì thế không thể sản xuất hàng loạt, không thể viết theo đơn đặt hàng Những "đơn đặt hàng" nếu có và nếu có tác dụng, cũng chỉ là cái cớ để nhà thơ tích chứa năng lượng và cảm xúc, để thơ

có thể bật ra một lúc nào đó Còn ngôn từ ? Đó là một phần thiên bẩm, một phần lớn do nhà thơ tự tích chứa trong suốt đời mình Không ai mới sinh đã có ngôn

từ, nhưng quả thật, có những người đặc biệt nhạy cảm với ngôn từ Và người ta gọi họ là nhà thơ Muôn đời, thơ vẫn là chuyện rút gan rút ruột mình mà thôi Thơ phải chính là số phận của người làm thơ” Thanh Thảo đã từng tâm sự

Thơ không chỉ có sự "du nhập" từ đầu thế kỷ trước, mà có ảnh hưởng qua lại với thơ Trung Quốc từ hàng nghìn năm nay Nhưng ảnh hưởng cũng chỉ là ảnh hưởng, còn hồn cốt thơ Việt thì vẫn lặng lẽ chìm dưới tất cả những hình thức,

dù cổ điển hay cách tân Cái quyết định cuối cùng vẫn là hồn cốt Việt, là dấu ấn

cá nhân, là chính tài năng và số phận của từng nhà thơ hiện rõ trong thơ họ Với thơ hiện đại, tính hiện đại không chỉ đến từ những kỹ thuật phương Tây, mà còn đến từ sự phối hợp tự nhiên và bất ngờ của thơ phương Tây với khả năng dồn nén, tích chứa, u mặc, phẳng lặng mà sâu thẳm của thơ phương Đông, của tâm hồn thơ Việt Và cái chính, là phải qua ngôn ngữ riêng biệt của từng nhà thơ Tôi viết báo và làm được gì suốt 30 năm qua, chính là nhờ thơ Tôi mang ơn thơ suốt đời Đừng bao giờ nghĩ người ta chỉ có thể chết vì thơ Người ta cũng có thể sống lại nhờ thơ đấy Xét riêng, thơ chẳng là gì nhưng cũng có thể là tất cả

Như vậy trong quan niệm của Thanh Thảo, với người sáng tạo ra nó, thơ luôn là một giá trị, thế giới của thơ mãi mãi là thế giới của sự huyễn hoặc, anh nói : "Thơ không cần lý giải, mà cần được cảm, được xúc động, được đánh thức một cách như tình cờ"(4) Vì với anh: "Thơ có thể bất chợt, rất nhẹ nhàng, chạm tới những tầng sâu, những nơi âm thầm nhất của phận người"(5) Cho nên Tác giả đã rất đề cao thiên chức của thơ, khi cho rằng: “thơ cao hơn bản năng Đó là tiếng gọi từ một thiên năng” (6) Theo Thanh Thảo thơ mà chỉ nhắm tới giáo dục,

cải tạo là thơ không đích thực Vì "Thơ đích thực không nhằm giáo dục cải tạo ai, nhưng nó lại giúp thanh lọc tâm hồn con người" (7) Giá trị vĩnh hằng của thơ vẫn là những giá trị mang tính nhân văn, những vấn đề thuộc về con người, về nhân loại Và cái làm nên giá trị ấy chính là ở sự thanh lọc tâm hồn Chính vì vậy trong quan niệm của Thanh Thảo, thơ không phải là thứ vật chất bình thường mà

là tiếng gọi của tâm linh, hơn thế nữa còn là một thứ tôn giáo mà người làm thơ, người đọc thơ nhiều khi phải chấp nhận bi kịch để vác cây thập giá thơ bước qua những khổ nạn của cuộc đời, mới mong chạm đến bản thể thơ

Thơ không thể chấp nhận và không bao giờ chấp nhận sự trần trụi đến lạnh lùng Giá trị của thơ bao giờ cũng là sự kết tinh giá trị từ những mỹ cảm chân thật của tâm hồn Bản chất của thơ là sự thành thực (chữ dùng của Hoài Thanh) nên theo Thanh Thảo: " Thơ là tiếng nói của tâm linh, tiếng nói của sự chiêm nghiệm nhiều khi là cả đời người, của nhiều đời người Ở những tập thơ có giá trị cao, chúng có thể là "kinh thánh của tâm hồn", là thứ không thể mua và không thể bán" Cho dù trong cuộc sống không ít người đang biến thơ thành một thứ trang sức, một thứ phấn son điểm tô cho cuộc đời của họ thêm màu mè Rõ ràng thơ bao giờ cũng hướng con người đến cái chân, thiện, mỹ Thơ không thể là một món hàng trang trí

Có người phỏng vấn hỏi rằng: "Có cảm giác anh đã bắt kịp một chân sang thơ hiện đại-điều rất khó đối với một thế hệ thơ thời chiến?", Thanh thảo bộc bạch: "Thực ra, nhà thơ cách tân không phải lúc nào cũng chăm chăm làm cho mình quái lạ đi Làm thơ phải cực kỳ đơn giản, làm mà như không ấy" [Tôi hối

hả quét dọn con người mình, tr.88] Anh quan niệm: Tư duy thơ hiện đại là kiểu

tư duy có bước nhảy cấu tứ thơ đầy khoảng lặng tạo nên rất nhiều "không gian rỗng" trong thơ: "Chính ở khoảng giữa của những câu thơ độc lập tương đối, đã

ẩn hiện cái không gian rỗng của bài thơ, là cái thoạt nhìn, mới đọc cứ ngỡ như

không thấy gì, không nói lên điều gì Cái kỳ lạ của thơ là ở đó: chữ nương tựa vào không - chữ, chỗ dày rậm cậy nhờ chỗ trắng trong, không - gian - đặc được cấu trúc lên nhờ không - gian - rỗng" Anh cho rằng: khác với thơ cổ điển, thơ hiện đại "không nhằm vào từng câu thơ" mà nhằm vào "từng mảng thơ", "những mảng tối, mảng sáng trong bài thơ đan xen nhau, những mảng có nghĩa và vô nghĩa đan xen nhau… buộc tiềm thức, vô thức của ta phải làm việc, buộc ta phải ngụp lặn xuống lòng nước tối, ngụp lặn vào chính những giấc mơ của ta" [Tản mạn về thơ, tr 80-81] Chính cái "lòng nước tối", "những giấc mơ" ấy đã tạo nên độ mờ nhòe nghĩa lý câu thơ của Thanh Thảo Anh rất tâm đắc với "Lý thuyết phân tích tinh thần" của Erich Fromm: "Tuyệt đại đa số các giấc mơ có một đặc trưng chung: chúng không tuân theo quy luật logích đã chi phối lộ trình

tư duy khi chúng ta thức tỉnh; ở đây phạm trù thời gian, không gian bị coi thường" [Ngôn ngữ bị lãng quên, tr.11] Trong bài phát biểu có tựa đề "Thơ mãi mãi là bí mật" Thanh Thảo nhận định: "Ánh nắng ấy là thơ, mà sự bí ẩn của nó không chia đều cho tất cả mọi người , trong tất cả mọi thời điểm của cuộc đời

Nó có thể đến với người này, lúc này, với người khác, lúc khác Bất chợt hiện

và bất chợt tan Thơ không từ chối bất cứ cái gì, nhưng thơ khao khát sự bí ẩn"

Chính quan niệm "Thơ mãi mãi là bí mật" nên cả cuộc đời thơ của mình, Thanh Thảo, từ trước đến sau, vẫn cứ khư khư giữ mãi cái khoảng lặng bí mật

ấy Vì thế, người ta bảo thơ Thanh Thảo quá khó hiểu cũng có cái lý của nó Gần đây nhất, trong bài trả lời phỏng có tựa đề "Thơ chẳng là gì nhưng cũng có thể là tất cả", Thanh Thảo tóm lại quan niệm thơ của mình: "Quan niệm của tôi

về thơ vẫn thế, chẳng có gì mới hoặc cũ hơn" Có thể có người "thay đổi hẳn quan niệm của mình" hoặc "ngộ" được thơ sau khi đọc một bài thơ Nhưng cũng

có người chỉ để "khẳng định thêm những điều mình đã nghĩ" Còn theo anh,

"thơ phải hiện đại, bởi chúng ta đang sống thời hiện đại nhưng muôn đời, thơ vẫn là chuyện rút ruột rút gan mình ra mà thôi" [tr.82-83]

Khi bàn về thơ, Thanh Thảo cũng bày tỏ suy nghĩ của mình về người nghệ sĩ: “Với người nghệ sĩ, nhiều khi những nghịch cảnh lại là những đặc ân cho sự sáng tạo, những đặc ân của số mệnh mà dẫu muốn tránh, cũng không cách gì tránh khỏi” Nhà thơ, nói đến cùng, luôn luôn và trước hết chỉ hướng sự quan tâm đến bản thân, thông qua nỗi đau của bản thân để nói về nỗi đau của nhân loại, bởi hơn ai hết, nhà thơ hiểu rằng: “phàm làm thơ dù viết về ai, về cái gì cuối cùng cũng nhằm bộc lộ mình”, và “dù thi sĩ một phút thôi cũng không giấu nổi mình” Sáng tác thơ tự trong nó hàm ẩn không chỉ là sự rung cảm mà còn là nổi loạn, là khiêu khích và tự khiêu khích Nói cách khác, khi cầm bút, nhà thơ đang tự cứu mình cũng là đang tự làm tổn thương mình Về vấn đề này Thanh Thảo cho rằng nhà thơ đích thực là người có thể mơ khi đang tỉnh, và rất tỉnh khi đang mơ

Ý thức được vai trò của thơ trong đời sống, Thanh Thảo không chỉ quan tâm đến việc đi tìm bản thể thơ mà còn quan tâm đến sứ mệnh của nhà thơ Bởi

lẽ, thi sĩ không chỉ là người sáng tạo thơ mà qua thơ, họ còn tạo nên những giá trị mỹ cảm cho cuộc sống Vì thế, trong quan niệm của Thanh Thảo, nhà thơ phải sống thật với mình và với đời: "phàm làm thơ dù viết về ai, về cái gì cuối cùng cũng nhằm bộc lộ mình"(10) Còn gì đáng buồn hơn khi vẫn tồn tại trong cõi nhân gian này loại nhà thơ kém cả tài năng và nhân cách

cầm bút, sau những thành công ban đầu, Thanh Thảo không "chững lại” mà luôn tự vượt lên mình Là một người say mê nghiên cứu các lý thuyết, các trào lưu văn học hiện đại phương Tây kết hợp với thực tiễn sáng tác của mình, Thanh Thảo đã có những quan niệm thơ đáng để ta ghi nhận.Trong phạm vi bài

viết này, chúng tôi chỉ đề cập đến những quan điểm chính của anh được thể hiện trong các bài viết phê bình - tiểu luận, xin tạm gác lại phần quan điểm của anh được thể hiện rất phong phú và đa dạng trong Trường ca và thơ anh, đặc biệt là

ba Trường ca: "Đêm trên cát" viết về nhà thơ Cao Bá Quát, "Trò chuyện với nhân vật của mình" viết về nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu và "Khối vuông ru bích" với quan niệm "ru bích là cấu trúc của thơ"

2.2 Giai đoạn sáng tác

2.2.1 Giai đoạn trước 1975

Vào chiến trường năm 1971, năm 1972 Thanh Thảo viết Thử nói về hạnh phúc Bài thơ đến được tay Chế Lan Viên (người đang phụ trách trang thơ tạp chí Tác phẩm mới của Hội Nhà văn) nhưng vì bài thơ có phần đau thương quá nên nhà thơ Chế Lan Viên chưa cho in Sau này, khi được hỏi về bài thơ đầu lòng

“duyên may phận rủi ấy” ấy, Thanh Thảo tâm sự: “Nó gây ngạc nhiên thì đúng hơn, vì nó viết rất thật về chiến tranh, về những hi sinh mất mát, về cả quan điểm của một người lính trẻ không chịu chết cho một tín điều mù quáng nào, mà chỉ chết cho đất nước của mình” Sau đó không lâu, Thanh Thảo viết và gửi đến toà soạn một chùm 13 bài thơ Mười ba bài thơ của một người lính trẻ đã thực sự chinh phục nhà biên tập cẩn trọng Chế Lan Viên Và Chế Lan Viên đã làm một công việc xưa nay chưa từng làm: cho in một loạt 13 bài thơ của người lính trẻ từ chiến trường miền Nam gửi ra,“Thi đàn chống Mỹ từ đấy có Thanh Thảo” Chính những “quả đầu mùa” ấy đã làm nên gương mặt thơ Thanh Thảo trước năm 1975

Ở giai đoạn này, trên thi đàn văn chương bắt đầu đón nhận một vẻ gì mới lạ Thiếu Mai đã khẳng định: “Thơ Thanh Thảo có dáng riêng” Và cũng từ thời điểm ấy, Thanh Thảo đã đem đến cho độc giả “một thực đơn tinh thần mới mẻ và độc đáo, làm phong phú thêm cho tiếng nói chung của thi đàn thời chống Mỹ

Sự mới mẻ, độc đáo của thơ Thanh Thảo trước 1975 không phải ở đề tài hay cảm hứng Nhìn chung, các sáng tác của ông giai đoạn này vẫn hướng về vùng hiện thực mà văn học cả thời đại quan tâm: hiện thực chiến tranh cùng với những vấn đề nhân sinh được đặt ra trong đó Tuy nhiên, điều mà Thanh Thảo không hòa lẫn với bất cứ một nhà thơ nào là cách phản ánh hiện thực với một cái nhìn, một giọng điệu rất riêng Là một người nghĩa khí, trung thực, yêu thiết tha quê hương đất nước và quý trọng vô ngần mạng sống của nhân dân, của đồng đội mình, Thanh Thảo đã chọn cho mình một giọng thơ trữ tình đằm thắm, giàu “chất thực” và “chất nghĩ” (Chu Văn Sơn) Thơ Thanh Thảo giàu chất suy tư, chất triết

lí và rất trí tuệ Nói như Thiếu Mai: “Thơ Thanh Thảo có dáng riêng Đọc anh, dù chỉ mới một lần, thấy ngay dáng ấy…Thơ Thanh Thảo có khả năng gợi dậy những suy nghĩ của người đọc bởi vì thơ ấy là thơ của một tâm hồn giàu suy tưởng, giàu trí tuệ” Nhiều vần thơ của Thanh Thảo thấm thía chất suy tư trăn trở:

“Ai đã viết Trường Sơn hùng tráng/ tôi muốn viết Trường Sơn im lặng” (Một trăm mảnh gỗ vuông) Bởi thế, thay vì phản ánh hiện thực chiến tranh một cách sôi động và hoành tráng như một số cây bút khác, Thanh Thảo đã viết những vần thơ về chiến tranh và bày tỏ những suy tư của bản thân về số phận của nhân dân,

Tổ quốc, thế hệ những người lính với mình trong cuộc chiến khốc liệt ấy Trong

“Thử nói về hạnh phúc”, Thanh Thảo đã bộc bạch rất thật những trăn trở của mình và của cả thế hệ:

“chúng tôi không muốn chết vì hư danh không thể chết vì tiền bạc

chúng tôi xa lạ với những tin tưởng điên cuồng những liều thân vô ích

đất nước đẹp mênh mang đất nước thấm tự nhiên đến tận cùng máu thịt chỉ riêng cho Người chúng tôi dám chết ! đêm nay ai cầm tay nhau vào tiệc cưới

ai thức trắng lội sình

ai trầm ngâm viết những câu thơ thông minh

ai trả nghĩa đời mình bằng máu”

Đây không phải là bài thơ đầu tay của Thanh Thảo nhưng có thể coi đó là bài thơ đầu lòng nhiều “duyên may phận rủi” của nhà thơ-lính Thanh Thảo Tuy nhiên, đọc bài thơ còn rất “trẻ” ấy của Thanh Thảo, ta có thể nhận thấy Thanh Thảo không bồng bột, nông nổi Trái lại, bài thơ lại thấm đẫm tinh thần mới của thời đại cùng với những suy nghĩ chân thành của ý thức cái tôi cá thể nhà thơ Người chiến sĩ ý thức rất rõ về giá trị cuộc sống và sinh mệnh của bản thân nhưng vẫn sẵn sàng hi sinh cho lí tưởng:

“chúng tôi đã đi không tiếc đời mình (nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc) nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc

(Những người đi tới biển)

Đó là lời tuyên ngôn cho sự lựa chọn của cả thế hệ mình Một sự chấp nhận rất dứt khoát nhưng không hề đơn giản, một sự hi sinh lặng lẽ mà cao đẹp

Anh và những người lính với anh “không chết vì hư danh”, “không chết vì tiền bạc”, “xa lạ với những tin tưởng điên cuồng”, “những liều thân vô ích” Sự lựa chọn của các anh là sự lựa chọn cho Tổ quốc: “đất nước đẹp mênh mang/ đất nước thấm sâu đến tận cùng máu thịt/… chỉ riêng cho Người chúng tôi dám chết!” (Thử nói về hạnh phúc) Và một khi đã lựa chọn như vậy, những băn khoăn chung – riêng sẽ không còn nữa, những gian khổ hi sinh cũng trở nên bình thường trong suy nghĩ các anh Và trong cái khốc liệt của chiến tranh, người lính

đã tìm được những giây phút riêng cho mình:

“tôi gặp thằng bạn thân trong một chuyến bất ngờ đêm Mỹ Long hai đứa nằm lộ đất

trải dưới trời một tấm ni lông nơi khi chiều B52 bừa ba đợt nơi mấy năm rồi hố bom không đếm hết nơi tôi chợt thốt niềm mơ giản dị của mình

(Một người lính nói về thế hệ mình)

Rõ ràng Thanh Thảo đã nói về những gian khổ, những hi sinh trong chiến tranh một cách giản dị Một “niềm mơ giản dị” của người lính nhưng lại nói lên được một khát vọng tự do đến cháy bỏng của cả dân tộc Đọc những dòng thơ trên, nhà thơ Boey Kim Cheng từng viết: “Đây là giây phút cảm động, là phút giải khuây đầy nhân bản trong sự kinh hoàng của chiến tranh, khi bản thân vượt

ra ngoài giới hạn của sự chịu đựng để chia sẻ nỗi đau và hi vọng với người khác

Ở mức độ cùng cực nhất, cái tôi không thu mình trong những mất mát của chính

nó mà hướng tới những người khác, và đó là giọng điệu mong manh nhưng quả quyết trong thơ chiến tranh của Thanh Thảo”

Viết về chiến tranh, Thanh Thảo cũng không thể tránh được cái chết.Tuy nhiên, cách nhìn về sự ra đi của đồng đội ở Thanh Thảo có phần khác với những nhà thơ khác:

“với người chết bình thường thời gian không quý nữa nhưng tôi biết các anh

đã cháy ruột cháy gan khi phải giữa đường nằm lại”

Cái khác là gì? Anh đọc được trong sự hi sinh của đồng đội mình, sự ra đi không thanh thản bởi cuộc đời họ là cuộc đời “chưa bao giờ yên nghỉ”.Trong một dòng tâm tư khác anh từng trăn trở “Nếu một ngày ta dựng những hàng bia/ xin hãy đề “nơi đây những cuộc đời chưa bao giờ yên nghỉ” (Những người đi tới

biển) Trong thâm tâm nhà thơ – lính Thanh Thảo, đồng đội vẫn dõi theo bước hành quân của các anh: “soi lối cho chúng tôi/ bằng ánh tân linh trong đêm tối

Và với Thanh Thảo, cuộc hành quân của những người lính hôm nay như được tiếp thêm sức mạnh từ những người đi trước và là niềm tin cho mai sau Nhìn những dấu chân qua trảng cỏ mà nhà thơ hình dung được sức mạnh đó trên từng gương mặt người:

“ai đi gần ai đi xa những gì gửi lại chỉ là dấu chân vùi trong trảng cỏ thời gian vẫn âm thầm trải mút tầm mắt ta vẫn đằm hơi ấm thiết tha cho người sau biết đường ra chiến trường…”

( Dấu chân qua trảng cỏ)

Cách nhìn hiện thực chiến tranh như thế đã làm nên nét độc đáo trong thơ Thanh Thảo, có một nhà thơ từng nói: “Thanh Thảo đã xử lí một cách tuyệt đẹp

sự màu nhiệm của cái hiện hữu và cái phi hiện hữu, của quá khứ và hiện tại… Ông viết với nỗi khát khao cực kì mãnh liệt về sự chứng nghiệm tuổi thơ ông, về cuộc chiến chống Mỹ và về những gì ngỡ đã khuất đi trong dĩ vãng” (lời tựa Thanh Thảo 1 2 3, nhà thơ Nguyễn Đỗ dịch)

Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, trước 1975, những đóng góp của Thanh Thảo cho toàn bộ sự nghiệp văn học của dân tộc là chưa nhiều Ở giai đoạn sáng tác này, Thanh Thảo chưa có những tác phẩm đặc sắc cả trên phương

diện nội dung và hình thức sáng tác Những bài thơ của Thanh Thảo ở giai đoạn này chủ yếu thiên về bộc bạch giãi bày cùng với những suy tư, trăn trở của một người lính mới bước vào hiện thực khắc nghiệt của chiến trường Nó chưa có sức khái quát cao cũng như chưa có nhiều khám phá trong tư duy thơ và chưa có những cách tân rõ rệt về hình thức Cùng với suy nghĩ này, khi đọc tập thơ Thanh Thảo 1 2 3, Mai Bá Ấn ví các con số 1, 2, 3 được xếp theo trình tự bậc thang trên tiêu đề tập thơ như các bước vận động và đổi mới tư duy thơ Thanh Thảo Theo tác giả bài viết “1 2 3 của Thanh Thảo và ba bậc tư duy trong quá trình hiện đại hoá thơ ca” thì bậc thang thứ nhất thể hiện nấc thang đầu tiên của một lối tư duy thơ Ông viết: “Rõ ràng, cái giọng thơ táo bạo gai góc như là tuyên ngôn thơ chiến tranh của một thế hệ đã làm nên cái mới, cái lạ của “Một người lính nói về thế hệ mình” nhưng tư duy thơ thì vẫn nằm nguyên trong cách diễn ý theo cảm xúc trình tự…” Nhận xét trên của tác giả Mai Bá Ấn đã chỉ ra được những chuyển biến trong tư duy thơ Thanh Thảo trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của nhà thơ Như vậy, thời kì sáng tác trước 1975 có thể xem là bước chuẩn bị quan trọng cho những giai đoạn sáng tác sau này của Thanh Thảo

2.2.2 Giai đoạn sau năm 1975

Phạm Tiến Duật, Nguyễn Duy, vào chiến trường, Thanh Thảo vừa tham gia chiến đấu vừa sáng tác văn học Và ông cũng sớm khẳng định được vị trí của mình trên thi đàn thơ ca chống Mỹ Từ bài thơ đầu tay ra đời trong không khí rát bỏng của chiến trường tới nay thơ Thanh Thảo đã đi trọn chặng đường hơn ba mươi năm Hơn ba mươi năm ấy, Thanh Thảo đã trải qua không ít thăng trầm Nhưng nhà thơ vẫn luôn luôn chung thuỷ với cái nghiệp mà mình đã chọn Điều đáng trân trọng ở Thanh Thảo là ông đã đem đến cho thơ ca Việt Nam nhiều nét mới mẻ trên con đường hội nhập Không ngừng lao động sáng tạo, không ngừng

tìm tòi đổi mới thơ ca, thơ Thanh Thảo đã thực sự chinh phục được bạn đọc nhiều thế hệ

Có thể khẳng định giai đoạn từ 1975 đến 1985 là thời kì sáng tác sung sức nhất của Thanh Thảo Sau chiến tranh, tác giả có được quãng lùi thời gian cần thiết để có một cái nhìn sâu hơn về những vấn đề mà ông đã nghiền ngẫm trong chiến tranh Thanh Thảo đã tìm đến trường ca và thể loại này đem lại cho nhà thơ nhiều thành tựu Và ông được xem là “ông vua trường ca” (Chu Văn Sơn) Trường ca đầu tiên gây tiếng vang lớn đó là Những người đi tới biển (1976) Tiếp sau đó là một loạt 7 trường ca khác: Trẻ con ở Sơn Mỹ (1976 – 1978), Những nghĩa sĩ Cần Giuộc (1978 – 1980), Bùng nổ của mùa xuân (1980 – 1981), Đêm trên cát (1982), Trò chuyện với nhân vật của mình (1983), Cỏ vẫn mọc (1983), Khối vuông ru - bích (1984) Tám trường ca trong khoảng mười năm quả là một thành tựu đáng nể đối với một nhà thơ Tuy nhiên, chỉ có 6 trường ca được xuất bản trước 1985, còn lại hai trường ca Trò chuyện với nhân vật của mình và Cỏ vẫn mọc vì nhiều nguyên nhân khác nhau mà mãi đến năm 2002 mới được xuất bản Trong khoảng thời gian này, Thanh Thảo còn sáng tác khá nhiều thơ ngắn nhưng chưa có tuyển tập riêng, chỉ có tập “Khối vuông ru - bích xuất bản năm

1985 cùng với trường ca cùng tên của nhà thơ Sau này, Thanh Thảo cho xuất bản tập thơ Thanh Thảo 70, tuyển những bài thơ được tác giả viết trong những năm 70 của thế kỉ trước Đây là kết quả của một đời lao động nghệ thuật đầy đam

mê và nghiêm túc của một nhà thơ “giàu nghĩa khí” Mỗi sáng tác của Thanh Thảo đều thể hiện một phong cách thống nhất, độc đáo của một cây bút ham cách tân, dám dấn thân trên con đường cách tân văn học Thơ Thanh Thảo thực sự đã góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hoá thơ ca Việt Nam hiện đại

Đóng góp mới mẻ của thơ Thanh Thảo trước hết được thể hiện qua phương diện nội dung Thanh Thảo là nhà thơ của “nghĩa khí”, của “chất người” lấp lánh

Ông đam mê đi tìm kiếm “chất người” của những con người lấy “nghĩa khí” làm

lẽ sống Bởi vậy, không ngẫu nhiên mà Thanh Thảo viết nhiều và viết rất hay về nhân dân, về thế hệ mình, về mẹ, về những nhân vật đã làm nên lịch sử, văn hoá của dân tộc và nhân loại Đó là nhân dân trong cuộc trường chinh gian khổ hy sinh cuộc đời mình trên từng tấc đất “địa hình” để làm nên Tổ quốc Đó là những người lính cùng thế hệ nhường nhau một giọt nước mát cuối cùng để tiếp sức cho đồng đội trong cuộc chiến đấu ác liệt với kẻ thù: “buổi sáng ấy tôi bước vào tuổi 25/ ở đường dây 559 – trạm 73/ ngày sinh nhật bắt đầu bằng cơn sốt/ cổ đắng khô ngồi thở trên đỉnh dốc/ bạn mở bi đông nhường hớp nước cuối cùng/ hớp nước cuối cùng giữa cơn sốt đầu tiên/ ngày sinh nhật tuổi 25 mình được uống” (Những người đi tới biển) Đó là những người mẹ với tấm lòng mênh mông như “sông Hồng trằn sóng đỏ” thầm lặng hi sinh cả cuộc đời để yên bước chân con Đó là người anh hùng Trương Định ngoảnh mặt với triều đình bạc nhược để đứng về phía nhân dân để cùng họ chiến đấu đến hơi thở cuối cùng bảo vệ mảnh đất cha ông để lại Đó là “nhà thơ làm loạn” Cao Bá Quát, nhà thơ mù “dùng bút đâm gian” Nguyễn Đình Chiểu luôn đứng về phía nhân dân để đấu tranh cho “tự do”

và “sự thật” Đó còn là Lor-ca của đất nước Tây Ban Nha, là Maiacốpxki, A.Puskin của nước Nga,… những nhà thơ giàu nghĩa nặng tình với quê hương, đất nước và cả cuộc đời cống hiến cho nghệ thuật Những con người ấy, dù có tên hay không tên, là người của thời hiện tại hay quá khứ, là người Việt Nam hay một đất nước nào trên thế giới đều gặp nhau ở vẻ đẹp của “chất người nghĩa khí”,

“chất người” “lấp lánh”

Cùng với việc khám phá vẻ đẹp của “chất người” “lấp lánh”, thơ Thanh Thảo còn đặt ra nhiều vấn đề có tính phổ quát của cuộc sống: vấn đề được – mất, niềm vui – nỗi đau, cá nhân – cộng đồng, hạnh phúc, nhân tính, nghệ thuật,… Khi đề cập đến những vấn đề này, Thanh Thảo không chỉ dừng lại ở khám phá,

phản ánh mà còn thể hiện những suy tư, trăn trở và dự báo bằng một cảm quan tinh tế và nhạy bén Dù viết về cái đẹp hay cái xấu, cái ác hay cái thiện, hạnh phúc hay đau khổ, được hay mất,… Thanh Thảo luôn tin tưởng tuyệt đối ở mỗi

“phẩm chất người”, tin tưởng ở lòng tốt của con người, tin tưởng ở cái đẹp, ở sức sống mãnh liệt, trường tồn của nghệ thuật, dĩ nhiên là nghệ thuật chân chính

Cùng với những đóng góp về nội dung, thơ Thanh Thảo giai đoạn này luôn thể hiện những đột phá táo bạo trong cách tân nghệ thuật Điều này đã góp phần làm nên nét độc đáo trong phong cách thơ Thanh Thảo Với nhiều trường ca trong giai đoạn này, Thanh Thảo đã tìm cho mình một “lãnh địa’ để cách tân, đó

là trên phương diện cấu trúc tác phẩm Mỗi trường ca của Thanh Thảo là một sáng tạo trong cấu trúc và xử lý ngôn ngữ Qua các trường ca của Thanh Thảo, người đọc dễ dàng nhận thấy trường ca của ông không thiên về tổ chức câu thơ theo mạch cảm xúc của thơ ca truyền thống, đồng thời nhà thơ cũng khước từ kiểu cấu trúc tác phẩm theo một “vỏ” tự sự đơn giản Các kiểu kết cấu mà Thanh Thảo thường sử dụng trong các tác phẩm của mình là: kết cấu ru-bích, kết cấu giao hưởng, kết cấu điện ảnh,… Nhờ vậy mà hầu hết trường ca Thanh Thảo không sa vào bộn bề chi tiết hiện thực, không sa vào kể lể mà đào sâu vào tư duy, mang tính triết luận sâu sắc Điều đáng ghi nhận ở Thanh Thảo trên con đường tìm tòi đổi mới hình thức biểu hiện của thơ ca là việc ông phát hiện và thử nghiệm một cấu trúc hoàn toàn mới cho thơ: “Ru-bích – đó là cấu trúc của thơ” (Khối vuông ru-bích) Đó chính là bản lĩnh của một cây bút dám dấn thân vì nghệ thuật: “Người ta yêu những người cố mở đường mà thất bại, yêu những người biết thất bại mà dám mở đường Bởi vì những người đó đã nghĩ đến sự tiến bộ của nghệ thuật”” (Thanh Thảo - Thơ chính là số phận)

Sự tìm tòi đổi mới trong thơ Thanh Thảo còn thể hiện qua những tìm kiếm, thể nghiệm và đổi mới về mặt ngôn từ, giọng điệu Xuất phát từ lối tư duy thơ

giàu chất nghĩ, chất thực, ngôn từ trong thơ Thanh Thảo có độ nén năng lượng rất cao Thanh Thảo đặc biệt ghét kiểu “chuốt chữ” cầu kì và cố gắng khai thác thứ ngôn ngữ “thô sơ mà hực sáng” ( Thanh Thảo) của nhân dân Trong thơ của Thanh Thảo, ngôn ngữ đời thường Nam Bộ, ngôn ngữ phổ thông của nhân dân được tiếp nhận một cách tinh tế và sâu sắc Bằng tài năng và bản lĩnh của mình, Thanh Thảo đã biến ngôn ngữ của nhân dân thành những công trình nghệ thuật tuyệt mỹ Đó là thứ ngôn ngữ giàu sức gợi, giàu chất nghĩ và chất trí tuệ Và những tác phẩm thơ của Thanh Thảo lại góp phần làm giàu thêm cho ngôn ngữ của nhân dân

So với giai đoạn sáng tác trước đó, từ những năm 1986 là giai đoạn sáng tác có phần dịu lắng của Thanh Thảo Theo giới chuyên môn, lúc này không còn những sáng tác mang tính bùng cháy và ồ ạt như thời kì chiến tranh vừa kết thúc Sau khi sáng tác xong “Khối vuông ru – bích”, chính Thanh Thảo cũng tưởng như mình không còn gì để viết nữa, nhưng rồi sau những khoảng lặng mong manh trong thoáng chốc, người ta lại như thấy một Thanh Thảo của ngày mới, sức sáng tạo của anh như không bị lụi tàn theo quy luật của vạn vật mà càng thăng hoa hơn, bền bỉ hơn Trung Đỉnh đã từng nhận xét về sự sáng tạo của Thanh Thảo trong giai đoạn này như sau:“bản tính thông minh khôi hài hóm hỉnh của ông đã dìu ông ra khỏi trạng thái rỗng của người vừa viết xong một tác phẩm tâm huyết Nó dìu ông, hay nói đúng hơn, nó đã bốc ông ra khỏi chính sự ngộ nhận tài năng để đem ông trở lại với khả năng lao động tìm tòi đích thực đầy khốc liệt” Như vậy, với bản chất của một cây bút ham tìm tòi đổi mới, Thanh Thảo đã không đứng yên một chỗ Thanh Thảo “vẫn trên đường” (Nguyễn Việt Chiến) sáng tạo mà mình đã chọn Ông vẫn âm thầm đổi mới, đem đến những cái mới cho thơ ca, cho nghệ thuật Với nhiều tập thơ được xuất bản (gồm cả một số sáng tác trước 1975): Tàu sắp vào ga (1986), Bạch đàn gởi bạch dương

(1987), Từ một đến một trăm (1988), Thanh Thảo 1 2 3 (2007), Thanh Thảo 70 (2008) , trường ca Mêtro và một trường ca viết về Trường Sơn vừa ra mắt bạn đọc chứng tỏ Thanh Thảo vẫn tiếp tục có những đóng góp quan trọng cho nền văn học của dân tộc Ngoài thơ ca mang hướng cách tân sâu sắc, cũng cần phải điểm qua ở giai đoạn này Thanh Thảo còn viết tiểu luận, phê bình văn học Ba tập tiểu luận phê bình: Ngón thứ sáu của bàn tay (1995), Mãi mãi là bí mật (2004), Trò chuyện với dòng sông (2009)… là bằng chứng cụ thể cho quá trình lao động nghệ thuật không mệt mỏi của Thanh Thảo Điều đáng chú ý ở nhà thơ – nhà phê bình Thanh Thảo là ông viết phê bình như anh đang sáng tác văn học Trong bài viết “Không đề Thanh Thảo”, tác giả Nguyễn Đỗ nhận xét khá xác đáng về cách viết tiểu luận này của Thanh Thảo: “Tôi cho rằng điều mà Thanh Thảo có được trong tập sách này – cái thành công nhất – chính là anh đã được sáng tác, anh viết tiểu luận như là một hối thúc bên trong, giống khi làm thơ” Trong một lần khác, tác giả nhận xét: “Chưa có ai gọi viết tiểu luận là sáng tác nhưng với tôi tiểu luận của Thanh Thảo là một sáng tác, hay rõ hơn là một biến thái của sáng tác”

Như vậy, tư duy thơ Thanh Thảo đến giai đoạn này chẳng những không chùng lại mà đã tiến thêm một bậc nữa, việc này càng làm giới nghiên cứu không khỏi bàng hoàng trước sức sống của tư duy và sự bền bỉ trong lao động nghệ thuật của anh Sự bền bỉ trong sáng tạo này được người ta ví như nấc thang thứ ba trong hành trình vận động tư duy thơ của ông Trong bài viết “1 2 3 của Thanh Thảo và ba bậc tư duy trong quá trình hiện đại hoá thơ ca”, tác giả Mai Bá

Ấn cho rằng: “Bậc 3 là 13 bài thơ còn lại được anh sáng tác gần đây với một ý thức bứt phá rõ nét, đẩy thơ Việt tiệm cận cùng những trào lưu thơ hiện đại thế giới” và “…tư duy thơ đã nghiêng hẳn về lối sáng tác của chủ nghĩa hậu hiện đại” Chính lối tư duy này đã khiến Thanh Thảo sáng tạo một cấu trúc tác phẩm

thơ hoàn toàn mở, nhằm “rủ rê” sự tham gia của người tiếp nhận Đây có thể xem là bước đột phá táo bạo của Thanh Thảo trong việc đổi mới hình thức thơ ca Những bài thơ của ông thường tạo ra rất nhiều “không gian rỗng” để người đọc bị cuốn vào câu chữ mà tham gia đồng sáng tạo với nhà thơ Thơ Thanh Thảo thường mở ra nhiều trường liên tưởng khác nhau, tạo ra độ mờ nhoè về nghĩa, một độ nhòe hoàn toàn chủ động của người tạo ra nó, lúc này người đọc cũng rất

“tự do” trong việc tiếp nhận bài thơ Mai Bá Ấn đã từng đánh giá khá cao lối tư duy thơ của Thanh Thảo trong hành trình của dòng chảy thơ hậu hiện đại Mặc dù khái niệm “hậu hiện đại” theo Thanh Thảo là còn “mù mờ” nhưng những đóng góp của ông trên bình diện hiện đại hoá thơ là điều mà ai cũng nhận ra rất rõ

Về mặt nội dung, thơ Thanh Thảo giai đoạn này chủ yếu hướng vào hiện thực cuộc sống đời thường với những trăn trở về con người và những vấn đề nóng bỏng, thời sự của cuộc sống Tuy nhiên không vì thế mà thơ Thanh Thảo bớt đi tính trí tuệ Ngược lại, chất trí tuệ trong thơ ông được nâng lên một tầm khái quát mới, anh phản ánh đời thực bằng màu sắc của trí tuệ, hiện thực được nhìn qua lăng kính trí tuệ, khoảng cách của trí tuệ và hiện thực đan cài nhau, chồng lấp lên nhau tạo ra cái triết lí nhân sinh mới mẻ cho hồn thơ Thanh Thảo Những vấn nạn của cuộc sống hiện thực, sự giả dối của con người, bao nhiêu cái xấu, cái ác nhan nhản tồn tại xung quanh khiến Thanh Thảo phải chạnh lòng:

“Có những lúc ra về lòng rỗng không/ vì phải gặp trong cơ quan một thằng cặn bã” (Tôi chào đất nước tôi) Nhưng dù thế nào thì Thanh Thảo cũng tin tưởng vào

“một lòng tốt bình thường” của con người: “vì tôi tin mãi mãi con người là bí mật/ mãi mãi chúng ta không đi hết bản thân mình” (Gởi Iu.Bonđarep)

Dọc theo hành trình sáng tạo nghệ thuật của Thanh Thảo từ trước năm

1975 đến nay, giới nghiên cứu và bạn đọc gần xa đều luôn cảm nhận cái mới mẻ không thôi tuôi chảy trong lối sáng tác của thơ Thanh Thảo nói riêng và trong

từng tác phẩm của Thanh Thảo nói chung Đối với quá trình sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt những kiểu nghệ thuật liên quan khá trực tiếp đến những vấn đề xã hội

và ít nhiều chịu sự chi phối của nó như văn học, việc phải luôn đảm bảo một kiểu

tư duy mới mẻ, cách tân để không rơi vào tục hậu thì thật không dể dàng, muốn làm được điều đó, người nghệ sĩ phải luôn dấn thân vì nghệ thuật, một cái dấn thân cần thiết để có thể bước qua những rào cản từ nhiều lý do, có khi là khách quan, có lúc là chủ quan.Với tôi, thơ Thanh Thảo cùng tất cả những sáng tác của ông từ những năm trước 1975 đến nay là một minh chứng xác thực cho khuynh hướng cách tân không hề mệt mỏi của nhà thơ Những biến động từ đời sống xã hội trước và sau năm 1975, những đổi thay từ các trào lưu, các trường phái văn học cùng những đổi mới về quan điểm thẫm mỹ của bạn đọc không làm cho tư duy thơ Thanh Thảo bị lạc hậu, vị trí thơ Thanh Thảo cùng với những sáng tác của ông luôn thôi thúc người đọc tìm tòi, thơ ông luôn hấp dẫn người đọc, từng dòng thơ Thanh Thảo vẫn cứ thôi thúc, lôi kéo….Có được cái sức mạnh bất diệt đến chừng như huyền bí nà, với Thanh Thảo hẳn không phải chỉ nhờ vào sự dấn thân vì nghệ thuật mà còn ở một tài năng thiên phú của ông ngay trong cả tư duy

và cảm hứng mà ông dành cho nghệ thuật

CHƯƠNG 2: NHỮNG CẢM HỨNG THƠ THANH THẢO

2.1 Về con người công dân

Tên tuổi của Thanh Thảo không chỉ nổi tiếng trong sáng tác thơ Việt từ nhiều năm, tài năng và sự cống hiến của ông không chỉ dừng lại ở lĩnh vực thơ văn, tài năng ấy còn thể hiện ngay cả trên những trang báo có tầm khái quát và đòi hỏi một tư duy kiểu mới, một tư duy khái quát và ngôn luận mang tính công dân Có lẽ vì thế mà trong thơ Thanh Thảo, cảm hứng về người công dân cũng được thể hiện khá rõ, cảm hứng này theo tôi là một kết quả tất yếu không nên bàn cãi Còn đó một tư duy thơ lạ lẫm, một phong cách viết luôn đổi mới, lại được kết hợp với một năng khiếu đặc biệt của lĩnh vực báo chí tạo cho thơ Thanh Thảo nguồn cảm hứng dạt dào về hình ảnh của người công dân Có thể nói công việc sáng tác thơ và viết báo đã góp phần tạo cho trang thơ Thanh Thảo một điểm nhấn mới về đối tượng phản ánh Cảm hứng về con người công dân là một trong những biểu hiện khá rõ nét trong thơ Thanh Thảo, cảm hứng này góp phần đưa thơ Thanh Thảo ngày càng mới mẻ hơn

Tại sao trong khi thể hiện cảm hứng thơ, người ta lại tìm thấy cảm hứng về con người công dân trong thơ Thanh Thảo? Một thực tế không thể bỏ qua và liên quan đến cảm hứng về người công dân trong thơ ông, cảm hứng này xuất phát từ mạch nguồn của một trái tim hết lòng vì mọi người của nhà thơ Một thực tế không thể không nhắc đến, là một thực tế có liên quan đến cảm hứng về người công dân trong thơ ông Trên quê hương Quảng Ngãi, từ nhiều năm nay nhà thơ Thanh Thảo được người dân nhắc đến nhiều với những hoạt động của một người làm công tác xã hội Thanh Thảo làm thơ, viết báo cốt để làm từ thiện và từ trong những việc làm nhân đạo ấy, ông lại sáng tác thơ, viết báo…Thanh Thảo từng vì người công dân trong cả những việc làm rất cụ thể, ông lập quỹ “vì những trái