Luận văn thạc sĩ giáo dục đạo đức cho học sinh

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, thực trạng và đề xuất các biện pháp giáo dục đạo đức cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện của nhà trường hiện nay. Đề tài đã bảo vệ và được đánh giá cao, các bạn có thể tải và tham khảo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

 TỐNG MINH ĐỨC

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC NỘI TRÚ HUYỆN MƯỜNG TÈ,TỈNH LAI CHÂU THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CỘNG ĐỒNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC VÀ PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG

Hà Nội, năm 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

- -TỐNG MINH ĐỨC

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC NỘI TRÚ HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CỘNG ĐỒNG

Chuyên ngành: Giáo dục và phát triển cộng đồng

Mã số: Thí điểm

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC VÀ PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Vũ Lệ Hoa

Hà Nội, năm 2020

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Giới trẻ đóng một vai trò quan trọng trong công cuộc xây dựng và phát triểnđất nước ở mỗi quốc gia vì đó là một lực lượng đảm bảo cho sự phát triển bềnvững Khi còn sinh thời, trong một lần nói chuyện với học sinh (HS), Chủ tịch HồChí Minh đã khẳng định rằng “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức

mà không có tài thì làm việc gì cũng khó.”

Thế nhưng, một thực tế đáng báo động là lối sống đạo đức của một bộ phậnhọc sinh đang đi xuống do nhiều nguyên nhân, trong đó có cả nguyên nhân chủquan lẫn khách quan Nhưng nếu chúng ta cứ mãi tìm giải pháp để ngăn chặnnhững tác động mang tính khách quan, lại không nghiêm khắc với chính mình thìvấn đề không thể nào giải quyết được

Chỉ cần gõ "học sinh đánh nhau" trên google để tìm kiếm sẽ thấy hiện lênhàng loạt bài báo về các vụ bạo lực học đường trong cả nước Chúng ta dễ dàngnhận thấy không chỉ các em học sinh nam đánh nhau mà cả các em học sinh nữcũng giải quyết vấn đề bằng bạo lực Thậm chí học sinh đánh cả thầy, cô giáo dạycủa mình

Truyền thống "tôn sư trọng đạo" hay tình yêu thương giữa con người với conngười ngày càng trở nên mờ nhạt Một trong những nguyên nhân của vấn đề này là

do học sinh thiếu đi sự rèn luyện tính kiên nhẫn và thiếu lòng yêu thương đối vớinhững người xung quanh, với các cá nhân trong xã hội

Bên cạnh những giá trị mới được hình thành trong quá trình hội nhập,những cái tiêu cực đang xâm nhập vào đạo đức, lối sống của nhiều tầng lớp nhândân, đặc biệt là học sinh Hiện tượng suy thoái về đạo đức, mờ nhạt về lý tưởng,chạy theo lối sống thực dụng của một số học sinh làm ảnh hưởng đến chất lượnggiáo dục nhà trường

Đứng trước thực trạng đó, bản thân tôi thiết nghĩ cần phải triển khai tiếnhành lồng ghép giáo dục đạo đức, giáo dục kỹ năng sống vào các môn học và hoạtđộng trải nghiệm ngoài giờ lên lớp cho học sinh ở các nhà trường trong phạm vitoàn quốc cũng như ngay nơi tôi công tác nhằm trang bị cho các em những năng

lực cần thiết để nâng cao giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ Từ những lý do trên, tôi

lựa chọn và nghiên cứu đề tài: “Giáo dục đạo đức cho học sinhtrường phổ thông dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng”.

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, thực trạng và đề xuất các biện phápgiáo dụcđạo đức cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh LaiChâu thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng nhằm nâng cao chất lượng, hiệuquả thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diệncủa nhà trường hiện nay

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Giáo dục đạo đức cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trúthông quahoạt động trải nghiệm cộng đồng

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp giáo dục đạo đức cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trúhuyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

4 Giả thuyết khoa học

Giáo dục đạo đức cho học sinh phổ thông dân tộc nội trú huyện Mường Tè,tỉnh Lai Châunhững năm gần đây đã đạt được kết quả nhất định Tuy nhiên, côngtác giáo dục đạo đức còn những hạn chế nhất do nhiều nguyên nhân Nếu đề xuấtđược những biện pháp phù hợp, hiệu quả giáo dục đạo đức cho học sinh trườngphổ thông dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thông qua hoạt động trảinghiệm cộng đồngsẽ góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục toàn diệnhọc sinh trên địa bàn nghiên cứu hiện nay

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1.Hệ thống hóa cơ sở lý luận về giáo dục đạo đức cho học sinh trường phổ thôngdân tộc nội trú thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

5.2 Khảo sát và đánh giá thực trạng giáo dục đạo đức cho học sinh trường phổthông dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thông qua hoạt động trảinghiệm cộng đồng

5.3 Đề xuất các biện pháp giáo dục đạo đức cho học sinh trường phổ thông dân tộcnội trúhuyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thông qua hoạt động trải nghiệm cộngđồng.

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Đề tài được tiến hành nghiên cứu ở trường phổ thông dân tộc nội trú Mường

Tè và các xã, bản thuộc 13 xã và thị trấn biên giới huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp phân loại, hệ

thống hóa các tài liệu liên quan đến đề tài

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

7.2.1 Phương pháp quan sát

Tiến hành dự giờ, quan sát các hoạt động giáo dục của giáo viên và họcsinh trong và ngoài nhà trường nhằm thu thập các thông tin cần thiết để đánh giáthực trạng

Tiến hành quan sát các biểu hiện của học sinh trong quá trình tham gia các tổchức các hoạt động trải nghiệm cộng đồng nhằm đánh giá hiệu quả của việc giáodục đạo đức cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnhLai Châu thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

7.2.2 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

Tiến hành xây dựng hai phiếu hỏi dành cho các đối tượng là CBQLGD, giáoviên, học sinh và các lực lượng xã hội có liên quan nhằm thu thập những thông tincần thiết phục vụ cho việc phân tích và đánh giá thực trạng giáo dục đạo đức chohọc sinh trường phổ thông dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thôngqua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

7.2.3 Phương pháp phỏng vấn

Tiến hành phỏng vấn, trao đổi với một số giáo viên, học sinh tại trườngphổthông dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châuvà một số cán bộ ban ngành,đoàn thể có liên quan để làm rõ hơn những kết quả thu được qua phiếu hỏi, đồngthời bổ sung thêm những thông tin cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài

7.2.4 Phương pháp chuyên gia

Xin ý kiến các chuyên gia trong quá trình xây dựng đề cương nghiên cứu,xây dựng bộ công cụ điều tra và tiến trình triển khai nghiên cứu.

7.3 Phương pháp thống kê toán học

Phương pháp thống kê toán học được sử dụng để tính toán, xử lý, so sánh

số liệu thu được qua khảo sát, phân tích thực trạng vấn đề nghiên cứu và kết quảkhảo nghiệm

8 Bố cục của luận văn

Đề tài gồm các phần mở đầu, nội dung nghiên cứu, kết luận và kiến nghị, tàiliệu tham khảo và phụ lục Phần nội dung nghiên cứu bao gồm ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận giáo dục đạo đức cho học sinh trường phổ thông

dân tộc nội trú thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

Chương 2:Thực trạng giáo dục đạo đức cho học sinh trường phổ thông dân

tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thông qua các hoạt động trải nghiệmcộng đồng

Chương 3:Các biện phápgiáo dục đạo đức cho học sinh trường phổ thông

dân tộc nội trú huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu thông qua các hoạt động trảinghiệm cộng đồng

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀGIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC NỘI TRÚ THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI

NGHIỆM CỘNG ĐỒNG 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội được hình thành và phát triển theochiều dài phát triển của xã hội loài người và xã hội Giáo dục đạo đức luôn là vấn

đề được quan tâm là được đặt ra từ thời xa xưa nhưng có sự thay đổi theo sự pháttriển của xã hội

Giáo dục luôn là vấn đề nhận được sự quan tâm và đầu tư của người dân vàmột quốc gia nói chung Bởi vậy, nghị quyết Trung Ương 2 khoá VIII, đã xácđịnh“Muốn tiến hành Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá thắng lợi phải phát triểnmạnh giáo dục - đào tạo, phát huy nguồn lực con người, yếu tố cơ bản của sự pháttriển nhanh và bền vững Bởi vậy, Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu Nhànước và xã hội phát triển giáo dục nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồidưỡng nhân tài”

Giáo dục đạo đức cho học sinh trong nhà trường luôn được xem như là vấn

đề quan trọng, góp phần đáng kể trong sự hình thành và phát triển nhân cách chohọc sinh Chính vì lí do đó, giáo dục đạo đức vấn luôn là vấn đề nhận được nhiều

sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, nhà tâm lí, giáo dục học trong và ngoài nước

1.1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Thời phương Đông cổ đại, Khổng Tử (551-479TCN) - một trong số nhữngnhà hiền triết nổi tiếng của Trung Quốc đã xây dựng học thuyết “Nhân - Lễ - Chínhdanh” Trong học thuyết này, ông để cao yếu tố “Nhân” (lòng thương người) Ôngcoi đây là nhân tố hạt nhân, là yếu tố cơ bản nhất của mỗi con người Có thể thấy,ông là người đứng trên lập trường coi trọng giáo dục đạo đức, và chính ông cũng

có câu nói nổi tiếng được lưu truyền đến tận ngày nay “Tiên học lễ - Hậu học văn”[12, p21]

Đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa nhân đạo Pháp và tư tưởng giáo dục thời kìphục hưng Rabơle (1494 -1553) đã đưa ra tư tưởng giáo dục phải hàm chứa các nội

dung: “trí dục, đạo đức, thể chất, thẩm mĩ Ông cũng là người đã đưa ra sáng kiếnphải tổ chức các hình thức giáo dục như các buổi tham quan các xưởng thợ, các cửahàng, hay việc tiếp xúc với các nhà văn, các nghị sĩ, đặc biệt là mỗi tháng một lầnthầy và trò nên về sống ở nông thôn một ngày” [18, p21]

J.A.Comenxki - người có nhiều đóng góp cho nền giáo dục thế giới, ôngchính là người phản đối kiểu dạy học “giam hãm trong bốn bức tường” và đề caohọc tập ngoài không gian lớp học vì: “cần phải gắng sức dạy làm sao khiến cho conngười giành lấy những kiến thức không phải từ sách vở mà từ bầu trời và trái đất,

từ cây sồi và cây dẻ, nghĩa là làm cho họ hiểu biết và nghiên cứu về bản thân sự vậtchứ không phải chỉ là những quan sát và bằng chứng xa lạ về các sự vật” Cần làmcho người học học với một tâm trạng thoải mái, tự nguyện thì khi đó người họcmới có thể thu được kết quả học tập tốt nhất

A.X.Macarenco (1888 - 1939) là nhà giáo dục thực tiễn Xô Viết vĩ đại Nhờthực nghiệm giáo dục vĩ đại gần 20 năm ở trại lao động Goocki và công xãDecdinxki để cải tạo trẻ em phạm pháp, ông là người đã nêu và làm rõ quan điểmgiáo dục bằng lao động, trong lao động của mình Thành công của cuộc thựcnghiệm này chính là Macarenco đã giáo dục thành công các trẻ em phạm pháptrong trường Ngoài ra, ông còn gắn liền được giáo dục với lao động, trong các hoạtđộng như sinh hoạt tập thể, hoạt động xã hội, đồng thời chứng minh được các chânlí: Giáo dục trong sinh hoạt xã hội; Giáo dục trong tập thể; Giáo dục trong laođộng; Giáo dục bằng tiền đồ viễn cảnh

Trong những năm gần đây, nhiều nhà giáo dục nổi tiếng quan tâm và đề cậpnhiều đến việc tổ chức hoạt động giáo dục đạo đức thông qua hoạt động cộng đồng.Trong hầu hết các công trình này, các tác giả nhấn mạnh việc học sinh cần đượctrải nghiệm giáo dục đạo đức thông qua các hình thức hoạt động cộng đồng

N.K Cơrúpxkaia (1869 - 1939) - nhà tâm lí học, giáo dục học Xô Viết, đã cónhứng đóng góp to lớn cả về lí luận lẫn thực tiến Bà đã phân tích ý nghĩa của laođộng, đặc biệt là có sự quan tâm đến vai trò giáo dục của các tổ chức thanh niên,Đội thiếu niên…Bà chính là người đã xây dựng nền móng lí luận cho giáo dục tậpthể và là một trong những người sáng lập tổ chức Đoàn, Đội trong các nhà trường

Xô Viết Với bà, “giáo dục qua các hình thức hoạt động tập thể như thăm quan dulịch, cắm trại, lao động hè ở các nông lâm trường kết hợp với sinh hoạt văn hoánghệ thuật” có sức ảnh hưởng to lớn đến giáo dục đạo đức cho học sinh nói riêng

và giáo dục nhân cách cho các em nói chung

Có thể thấy, các nghiên cứu của các nhà giáo dục nêu trên đều nhấn mạnhvai trò, tầm quan trọng của việc tổ chức công tác giáo dục Các tác giả đều chorằng để học sinh có thể phát triển toàn diện, các nhà giáo dục không chỉ cẩn quantâm đến việc cung cấp tri thức khoa học trong các giờ học trên lớp, trong trườnghọc mà phải coi trọng các hình thức giáo dục ngoài giờ, trong đó có các hoạt độngcộng đồng

1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam

Các nhà giáo dục học, tâm lí học, các nhà nghiên cứu ở Việt Nam luôn coitrọng vấn đề giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ bởi đó là những chủ nhân tương laicủa đất nước Do vậy, họ có nhiều các công trình nghiên cứu về vấn đề này nhằmgiúp cho các nhà trường có thể thực hiện được mục tiêu giáo dục toàn diện nhâncách người học, góp phần tạo ra sự lớn mạnh, vương thịnh của đất nước

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng có câu nói rất nổi tiếng: “Có tài màkhông có đức là người vô dụng Có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”.Người luôn đánh giá cao các mục tiêu, nội dung giáo dục đạo đức trong các nhàtrường như: “Đoàn kết tốt Kỷ luật tốt Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm” Người đã

có những chỉ dẫn quan trọng mang ý nghĩa khái quát rất cao về thái độ đạo đức vàgiá trị đạo đức Người đòi hỏi phải nghiêm khắc với mình và rộng lòng khoan dungvới người khác Người nêu rõ: “con người cần có bốn đức: cần - kiệm - liêm -chính, mà nếu thiếu một trong các đức tính ấy thì không thành người” Theo ngài,

có cần, có kiệm, có liêm thì mới chính được Đủ cả 4 đức ấy mới là người toàndiện Ở đây, chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nhấn mạnh đạo đức là giá trị căn bản

để làm người, mà còn đề cập đến vai trò động lực của đạo đức đối với sự phát triển

và tiến bộ xã hội [13]

Kế thừa tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tác giả Phạm Minh Hạc – nhàtâm lí học hàng đầu của nước ta đã nêu lên các định hướng giá trị đạo đức của con

người Việt Nam trong thời kì Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá và bàn về thực trạngcũng như đề xuất một số biện pháp ở tầm vĩ mô về Giáo dục và Đào tạo con ngườiViệt Nam theo định hướng trên Về mục tiêu giáo dục, tác giả nêu rõ: “Trang bịcho mọi người những tri thức cần thiết về tư tưởng chính trị, đạo đức nhân văn,kiến thức pháp luật văn hoá xã hội Từ đó, hình thành cho mỗi công dân có thái độđúng đắn, tình cảm, niềm tin, đạo đức trong sáng đối với bản thân, mọi người, với

sự nghiệp cách mạng của Đảng, dân tộc, cụ thể hơn là với mọi hiện tượng xảy raxung quanh đời sống hiện thực của con người Tổ chức tốt giáo dục thế hệ trẻ,nhằm giúp họ tự giác thực hiện những chuẩn mực đạo đức xã hội, có thói quenchấp hành quy định, nỗ lực học tập, rèn luyện, tích cực cống hiến sức lực, trí tuệvào sự nghiệp Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá đất nước [11]

Vấn đề hội nhập, công tác giáo dục - chính trị, đạo đức, pháp luật cho họcsinh tại các nhà trường trong những năm gần đây đang nhận được sự quan tâm sátsao của Đảng và Nhà nước Điều này được thể hiện thông qua các chỉ thị, nghịquyết, các quyết định…về công tác giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức, pháp luậttrong các nhà trường như:

- Nghị quyết Trung ương 5 khoá IX từng bước đổi mới công tác giáo dụcchính trị tư tưởng

- Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X tăng cường công tác tư tưởng,rèn luyện phẩm chất, đạo đức cách mạng

- Thông tư 58/2011/TT-BGDĐT 12/12/2011 của Bộ GDĐT ban hành quychế đánh giá xếp loại học sinh THCS, THPT về hành kiểm quy định tại chương IIcủa quy chế

Hiện nay, ở Việt Nam đã có một số nhà giáo dục, nhà nghiên cứu tìm hiểusâu về đạo đức cũng như vấn đề giáo dục đạo đức cho học sinh Có thể kể đến như:

- Tác giả Phạm Minh Hạc (2001) đã nêu lên các định hướng giá trị đạo đứccon người Việt Nam và đề xuất 6 giải pháp cơ bản nhằm giáo dục đạo đức cho conngười Việt Nam trong thời kì Công nghiêp hoá - Hiện đại hoá đất nước

- Tác giả Hà Thế Ngữ (1987) chú trọng đến vấn đề tổ chức quá trình giáodục đạo đức thông qua giảng dạy các bộ môn khoa học, nhất là các bộ môn khoa

học xã hội và nhân văn, rèn luyện phương pháp tư duy khoa học để trên cơ sở đógiáo dục thế giới quan, nhân sinh quan, bồi dưỡng ý thức đạo đức, hướng dẫn thựchiện các hành vi đạo đức cho học sinh [15]

- Tác giả Đặng Quốc Bảo (2004) trong bài viết “Rèn luyện lòng tự trọngtrong giáo dục hiện nay” đăng trên báo Giáo dục và thời đại, số đặc biệt cuối tháng5/2012 đã nhận định: “Các gia đình, nhà trường, các đoàn thể trong xã hội ta thờigian qua đã có rất nhiều cố gắng Giáo dục đạo đức cho thể hệ trẻ, cho các thànhviên Tuy nhiên ta mới chỉ chú ý đến Giáo dục đạo đức hướng ngoại, mà chưa coitrọng đúng mức đến giáo dục hướng nội - đó là giáo dục tính biết hổ thẹn, xấu hổ,lòng chân chính, tự ái, tự trọng Chiến lược giáo dục của đất nước ta trong thời kìđổi mới, mục tiêu Nhân cách - Nhân lực của nền giáo dục nước ta trong thời kì đổimới rất cần sự nhấn mạnh các chủ đề này trong các bài học về đạo làm người chothế hệ trẻ” [2]

- Tác giả Nguyễn Hữu Tiến với đề tài “Nghiên cứu về giáo dục đạo đức chohọc sinh Trung học cơ sở tại Hồng Ngự, Đồng Tháp”

Nhóm tác giả Huỳnh Thị Gấm và Phạm Tấn Xuân Tước với đề tài “Vậndụng tư tưởng Hồ Chí Minh và giáo dục đạo đức cho sinh viên ở thành phố Hồ ChíMinh hiện nay”

Đề tài “Sự báo động của thang giá trị đạo đức ở Việt Nam hiện nay” - tác giảNguyễn Chí Mỳ, Học viện chính trị quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

- “Một số biện pháp tổ chức phối hợp các lực lượng giáo dục trong công tácgiáo dục đạo đức cho học sinh THPT Tây Hồ - Hà Nội”, luận văn thạc sĩ giáo dụchọc của Phạm Thị Minh Tâm (2007)

- “Một số biện pháp phối hợp nhà trường, gia đình và xã hội nhằm giáo dụcđạo đức cho học sinh THPT huyện Hoài Đức - Hà Tây” - thạc sĩ giáo dục học củatác giả Nguyễn Trọng Thà (2005)

- “Biện pháp quản lí giáo dục đạo đức học sinh ở trường THPT Bình Sơntỉnh Vĩnh Phúc” của tác giả Lê Gia Linh (2010)

- “Phối hợp hoạt động của Đoàn thanh niên với các lực lượng xã hội tronggiáo dục đạo đức cho học sinh trường THPT dân lập Trí Đức” - luận văn thạc sĩCao Thị Ninh năm 2016.

- Luận án “Vai trò của đạo đức đối với sự phát triển nhân cách con người ViệtNam trong điều kiện đổi mới hiện nay” [27] Tác giả bàn về vấn đề đạo đức và ảnhhưởng của nền kinh tế thị trường đối với việc hình thành nhân cách con người ViệtNam hiện nay Đề cao vai trò của thế hệ trẻ đối với sự phát triển của đất nước, đồngthời đưa ra một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của đạo đức

- Luận án tiến sĩ Giáo dục học “Giáo dục lòng nhân nghĩa cho học sinh trunghọc phổ thông trong giai đoạn hiện nay”của Nguyễn Xuân Thanh (2009) [25].Trong luận án này, tác giả đã nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc giáodục lòng nhân nghĩa cho học sinh trung học phổ thông, trên cơ sở đó xác định hệthống các biện pháp giáo dục nhằm nâng cao kết quả giáo dục lòng nhân nghĩa chohọc sinh trung học phổ thông trong giai đoạn hiện nay

- Trong luận án tiến sĩ tâm lý học “Định hướng giá trị nhân cách của học sinhtrung học phổ thông” của Nguyễn Thị Mai Lan (2009) [13], tác giả đã xây dựng cơ

sở lý luận về định hướng phát triển nhân cách của học sinh THPT, đồng thời phântích các yếu tố tác động đến định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT, từ đó

đề xuất một số kiến nghị góp phần vào việc giáo dục nhân cách cho học sinh phổthông hiện nay

- Ở bài viết “Nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức trong trường phổ thônghiện nay” của Phạm Nguyên Nhung (2013) trong tạp chí Lý Luận chính trị [19], tácgiả đã khẳng định một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượnggiáo dục trong trường phổ thông hiện nay là phải tăng cường có hiêụ quả việc giảngdạy môn Giáo dục công dân - một môn học có ảnh hưởng trực tiếp đến việc cungcấp tri thức đạo đức cũng như điều chỉnh hành vi đạo đức của học sinh

- Công trình “Một số vấn đề lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội” doHuỳnh Khái Vinh chủ biên (2001) [30], tác giả chỉ rõ: Lối sống, đạo đức và chuẩngiá trị xã hội là những yếu tố cơ bản trong đời sống của mỗi con người, gắn liền vớicác cơ sở kinh tế, chính trị, tư tưởng và mọi mặt của đời sống xã hội Từ thực trạng

tác động của các yếu tố đó, tác giả đưa ra giải pháp để xây dựng lối sống, đạo đức,chuẩn giá trị xã hội

Có thể thấy, trong những năm gần đây, Giáo dục đạo đức cho học sinh trongnhà trường đã trở thành vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiêncứu cũng như nhà giáo dục học, tâm lí học Các công trình này đã phân tích vấn đềdưới nhiều góc độ, cách tiếp cận khác nhau nên các đề tài rất phong phú, đa dạng.Tuy nhiên, các đề tài đi sâu vào nghiên cứu về giáo dục đạo đức cho học sinh dướicác hình thức hoạt động trải nghiệm cộng đồng vẫn còn mỏng và ít cả trên bìnhdiện lí luận và thực tiễn Cần đi sâu khai thác những thế mạnh của hình thức tổchức hoạt động giáo dục này nhằm giúp cho qúa trình giáo dục đạo đức cho họcsinh ở các nhà trường nói chung và nhà trường phổ thông dân tộc nội trú đạt hiệuquả cao hơn

1.2 Các khái niệm cơ bản

1.2.1 Giáo dục và nhà trường

1.2.1.1 Giáo dục

Giáo dục có đặc trưng là tổ chức định hướng theo những mục đích và chuẩnmực nhất định, được lựa chọn nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và diễn ramang dấu ấn của từng thời kì, giai đoạn lịch sử nhất định trong quá trình phát triểncủa từng xã hội

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mac-Lenin, giáo dục là một hình thái ý thức

xã hội, tồn tại và vận động, phát triển theo sự tồn tại, vận động và phát triển của xãhội Giáo dục là một hiện tượng xã hội chịu sự chi phối và quy định bởi nhiều lĩnhvực khác nhau của đời sống xã hội

Theo từ điển Tiếng Việt, Giáo dục được hiểu là “sự tác động có hệ thống đến

sự phát triển tinh thần, thể chất con người, để họ dần dần có được những phẩmchất, năng lực như yêu cầu đề ra” Trong khái niệm này, có thể hiểu, giáo dục làmột quá trình hai mặt, một mặt nó là sự tác động từ bên ngoài vào đối tượng giáodục, mặt khác thông qua sự tác động này làm cho đối tượng tự biến đổi bản thânmình, tự hoàn thiện, tự nâng cao mình lên qua giáo dục

Giáo dục là sự dẫn dắt của thế hệ trước đối với thế hệ sau Nhưng đây là một

sự dẫn dắt có mục đích, có kế hoạch, có nội dung và có phương pháp, hình thứcchọn lọc “Giáo dục là con đường ngắn nhất giúp thế hệ trẻ phát triển, bỏ quanhững vấp váp, sai lầm không cần có trong cuộc sống” [21, p49]

Dưới góc nhìn giáo dục học, giáo dục được hiểu theo 2 nghĩa:

- Giáo dục (nghĩa hẹp) là quá trình hình thành cho người học lí tưởng, động

cơ, niềm tin, những nét tính cách của nhân cách, những hành vi, thói quen cư xửđúng đắn trong xã hội thông qua việc tổ chức các hoạt động và giao lưu

- Giáo dục (nghĩa rộng) là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức, có kếhoạch, có nộidung, bằng phương pháp khoa học của nhà giáo dục tới người đượcgiáo dục trong các cơ quan giáo dục nhằm hình thành nhân cách cho người đượcgiáo dục

Quá trình này diễn ra dưới sự ảnh hưởng của các yếu tố bên trong (bẩm sinh,

di truyền, tính tích cực của chủ thể…) và các yếu tố bên ngoài (ảnh hưởng của môitrường tự nhiên và môi trường xã hội, tác động của giáo dục) Có thể hiểu giáo dụctheo một nghĩa khác là sự xã hội hoá con người chỉ dưới những tác động có mụcđích và có tổ chức

Như vậy, hoạt động giáo dục được hiểu là hoạt động do nhà giáo dụctổ chứctheo kế hoạch, chương trình, điều hành và chịu trách nhiệm Hoạt động giáo dục cơ

bản của xã hội được thực hiện bởi nhà trường và trong nhà trường.1.2.1.2 Nhà trường

Trường học là đơn vị cơ sở thuộc tổ chức giáo dục ra đời, tồn tại và pháttriển cùng sự phát triển của xã hội Trong giáo dục trẻ hiện nay, nhà trường khôngchỉ có vai trò truyền đạt kiến thức mà hơn hết còn trang bị kỹ năng sống cho trẻ đểtrẻ có thể hòa nhập cộng đồng, biết cách bảo vệ bản thân trước những mối nguyhiểm luôn rình rập ngoài xã hội

Nhà trường được nhìn nhận như một lực lượng, một môi trường giáo dục vớicác thể chế, nội quy bền vững, đảm bảo hiệu quả hoạt động, đáp ứng nhu cầu vềgiáo dục trẻ theo yêu cầu từ xã hội

Đặc trưng cơ bản nhất của nhà trường được đánh giá trên phương diện tácđộng có mục đích nhằm định hình nhân cách xã hội cho học sinh, xã hội hóa cánhân đáp ứng nhu cầu của xã hội cũng như nền giáo dục nước nhà mong đợi Nhàtrường đảm nhiệm vai trò truyền bá, chuyển giao di sản văn hóa để giúp trẻ cóđược hành trang tri thức, đạo đức tốt nhất chuẩn bị bước vào đời sống xã hội.

1.2.2 Đạo đức, giáo dục đạo đức

1.2.2.1 Đạo đức

Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, bao gồm các nguyên tắc và các chuẩnmực xã hội, nhờ đó mà con người tự giác điều chỉnh hành vi, thái độ của mình saocho phù hợp với lợi ích, hạnh phúc của bản thân mình và sự tiến bộ của xã hộitrong mối quan hệ người và người và mối quan hệ giữa con người và tự nhiên

Theo quan niệm phương Đông, trong các học thuyết của Phật giáo, của Đạogiáo, của Nho giáo để lấy đạo đức làm cơ sở trong đối nhân xử thế và tự rèn luyệnmình, khuyên con người làm điều thiện, hướng thiện, tránh điều ác Các học thuyết

ấy đề xuất các quy tắc, các chuẩn mực, những ràng buộc trong các hoạt động sốngcủa con người Như vậy, có thể nói, khái niệm đạo đức ở phương Đông hàm nghĩađạo làm người, bao gồm rất nhiều chuẩn mực về các mối quan hệ vua tôi, cha con,chồng vợ, anh em, làng xóm, bạn bè, tu thân, dưỡng tâm, rèn luyện khí tiết…theonhững định hướng giá trị nhất định

Ngược lại, ở phương Tây, người ta quan niệm rằng đạo đức là lĩnh vực củacon người mà các hành vi, các mối quan tâm, những tình cảm được chia sẻ giữangười này với người khác theo những mục tiêu và tiêu chí nhất định có liên quanđến tự do và trật tự phức tạp của cộng đồng

Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử,C.Mac và Ph.Ăngghen đã xây dựng một học thuyết có tính cách mạng, gắn quan hệđạo đức với các phương thức sản xuất Khi phương thức sản xuất thay đổi thì cácquan niệm đạo đức dù sớm hay muộn, nhanh hay chậm cũng sẽ biến đổitheo Dovậy, đạo đức trước hết là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh các mối quan hệ lợiích, thiện ác của xã hội Từ đó, các nhà kinh điển sáng lập chủ nghĩa Mác-Lênin đãquan niệm:

Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội bao gồm những nguyên tắc và chuẩnmực xã hội, nhờ đó con người tự giác điều chỉnh cách hành vi cho phù hợp với lợiích, hạnh phúc của bản thân và sự tiến bộ của xã hội trong mối quan hệ người -người và con người với tự nhiên.

Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức cũng bị quy định bởi tồntại xã hôi và chịu sự tác động của các hình thái khác của ý thức xã hội, nhưng dotính độc lập tương đối của mình, đạo đức có sự tác động ngược trở lại tồn tại xã hội

và các hình thái khác thông qua hoạt động của con người

Trên cơ sở truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc, chắt lọc tinh hoa đạođức của nhân loại, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kế thừa, phát huy và sáng tạo nhữnggiá trị đạo đức mới phù hợp với văn hoá và điều kiện Việt Nam Theo Người,những chuẩn mực đạo đức cách mạng Việt Nam thể hiện ở các nội dung như: trungvới nước, hiếu với dân, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, luôn yêu thương,quý trọng con người, sống có tình có nghĩa và có tinh thần quốc tế trong sáng…Người đã luôn quan niệm phải lấy đức làm góc, nhưng điều đó không có nghĩa làtuyệt đối hoá mặt đạo đức, coi nhẹ mặt tài Tiêu chí để đánh giá một cách kháchquan, chính xác đạo đức là ở hành động, ở việc làm, ở cách đối nhân xử thế Đạođức phải được xem xét trong ba mối quan hệ cơ bản: với bản thân, với người khác

và với công việc Do đó, quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức không phải là lítưởng cao xa, mà chính là những thái độ, hành vi, việc làm cụ thể của mỗi người,hàng ngày, hàng giờ trong cuộc sống sinh hoạt, trong học tập, trong lao động vàtrong chiến đấu Người đề ra những nguyên tắc đạo đức đó để cho bản thân mìnhthực hiện, sau đó mới giáo dục ngườ khác Người cho rằng, người thực sự có đạođức thì bao giờ cũng cố gắng học tập, nâng cao, bồi dưỡng trình độ, nâng cao nănglực, tài năng để hoàn thành nhiệm vụ được giao

Trong từ điển Tiếng Việt, “Đạo đức là những tiêu chuẩn, nguyên tắc được dưluận xã hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ của con người với nhau và đối với

xã hội” [29]

Tác giả G.Bendzeladze quan niệm: “Đạo đức của con người là năng lực phục

vụ một cách tự giác và tự do những người khác và xã hội Nơi nào không có những

hành động tự giác của con người thì nơi đó không có nhân phẩm, không thể thực sự

có đời sống xã hội Đặc trưng của đời sống con người và của bản thân tính người(hoặc nhân phẩm) là ở đạo đức và nội dung của đạo đức Chính là năng lực phục vụ

tự nguyện, tự giác lợi ích của người khác và của toàn xã hội” [10,p104]

Vũ Trọng Dung, chủ biên giáo trình Đạo đức học Mác-Lênin, cho rằng:

“Đạo đức chính là phép ứng xử có nhân phẩm giữa người này với người khác đượcđiều chỉnh bằng dư luận xã hội Đạo đức luôn luôn là quan hệ điều chỉnh các hành

vi của con người trong sinh tồn và giao tiếp xã hội; là phương thức xác lập mốiquan hệ giữa cá nhân và xã hội, giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội” [5,p12]

Từ các quan niệm trên, trong phạm vi luận văn này, tác giả quan niệm: Đạođức là một hiện tượng xã hội - một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, phản ánh cácmối quan hệ với hiện thực, bắt nguồn từ bản thân cuộc sống con người của xã hộiloài người, là tập hợp những nguyên tắc, những quy tắc, chuẩn mực xã hội nhằmđiều chỉnh và đánh giá cách cư xử của con ngưởi trong quan hệ với nhau và trongquan hệ với xã hội Chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, truyền thống dântộc và sức mạnh của dư luận xã hội

1.2.2.2 Giáo dục đạo đức

Giáo dục đạo đức trong nhà trường là một quá trình giáo dục bộ phận củaquá trình sư phạm tổng thể Nó có quan hệ biện chứng với các quá trình giáo dụckhác như: giáo dục trí tuệ, giáo dục thẩm mĩ, giáo dục thể chất, giáo dục lao động,giáo dục hướng nghiệp…

Giáo dục đạo đức cho học sinh được hiểu là quá trình hình thành và pháttriển các phẩm chất đạo đức của nhân cách học sinh dưới những tác động và ảnhhưởng có mục đích được tổ chức có kế hoạch, có sự lựa chọn về nội dung, phươngpháp và hình thức giáo dục phù hợp với lứa tuổi và với vai trò chủ đạo của nhà giáodục Từ đó, giúp các em học sinh có những hành vi ứng xử đúng mực, phù hợptrong các quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng-xã hội,giữa cá nhân với lao động, với tự nhiên…

Như vậy, có thể thấy giáo dục đạo đức là quá trình tác động hình thành chohọc sinh ý thức tình cảm, niềm tin và thói quen hành vi đạo đức, thể hiện trongcuộc sống hàng ngày đối với gia đình, cộng đồng, làng xóm, với bạn bè và tập thể.

Giáo dục đạo đức cũng có thể được hiểu là quá trình tổ chức hoạt động cómục đích, có kế hoạch, có chương trình của nhà giáo dục (hay những người tácđộng giáo dục) cho người được giáo dục (người học) tham gia nhằm giúp họchuyển hoá các yêu cầu chuẩn mực xã hội thành ý thức cá nhân, hành vi và thóiquen hành vi đạo đức ở người học (người được giáo dục) sao cho phù hợp với cácchuẩn mực đạo đức xã hội đã quy định sẵn [30]

Giáo dục đạo đức có mối quan hệ mật thiết với giáo dục chính trị, tư tưởng

và giáo dục pháp luật Đó là một quá trình lâu dài, liên tục về thời gian, rộng khắp

về không gian, từ mọi lực lượng xã hội, trong đó nhà trường giữ một vai trò hết sứcquan trọng

Giáo dục đạo đức góp phần quan trọng trong việc truyền lại cho các thế hệsau - những thế hệ đang trưởng thành những giá trị đạo đức (do các thế hệ trước tạora), được thể hiện trong các truyền thống quý báu của dân tộc Giúp học sinh nhận

ra các giá trị đạo đức, cũng như nhận thấy các giá trị nhân văn, nhân ái, góp phầnnhân đạo hoá con người để hình thành các nét tính cách, nhân cách tốt đẹp

Giáo dục đạo đức còn góp phần tạo ra những giá trị đạo đức mới, xây dựngnhững phẩm chất đạo đức mới như chủ nghĩa tập thể, tinh thần dũng cảm, thái độđúng đắn đối với lao động, đặc biệt là sản phẩm của lao động Đồng thời, giáo dụcđạo đức cũng góp phần tích cực trong công tác khắc phục những quan điểm, tưtưởng đạo đức lạc hậu, “lệch chuẩn” chống lại các hiện tượng phi đạo đức, nhữngthói hư tật xấu…

Như vậy, giáo dục đạo đức là những tác động sư phạm một cách có mụcđích, có hệ thống và có kế hoạch của nhà giáo dục tới người được giáo dục (họcsinh) để bồi dưỡng cho họ những phẩm chất đạo đức như: chuẩn mực, hành vi đạođức…phù hợp với yêu cầu của xã hội

1.2.3 Hoạt động trải nghiệm

Vladimir Sergeyevich Solovyov - nhà triết học vĩ đại người Nga quan niệmrằng trải nghiệm là kiến thức kinh nghiệm thực tế, là thể thống nhất bao gồm kiếnthức và kĩ năng Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người và thếgiới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

M.N.Skatkin cho rằng: “theo nghĩa rộng, trải nghiệm được hiểu là sự thựchành trong quá trình đào tạo và giáo dục” Có thể thấy, người ta công nhận mốiquan hệ giữa đối tượng và chủ thể chính là trải nghiệm Điều này cho thấy, chúng

ta cần nỗ lực để có các trải nghiệm chủ động, có ý thức và mang tính cách mạng

Zadek Kurt Lewin cũng có những nghiên cứu liên quan đến trải nghiệm Ôngcho rằng khi có mâu thuẫn giữa kinh nghiệm bản thân và nhiệm vụ học tập cần giảiquyết sẽ tạo ra sự thay đổi và giúp con người tiến bộ hơn Mô hình học tập dựa vàotrải nghiệm được ông giải thích như sau: đầu tiên, người học suy nghĩ về tìnhhuống; sau đó lập kế hoạch để giải quyết tình huống đưa ra; tiếp theo tiến hành kếhoạch theo định hướng đã vạch sẵn; cuối cùng là quan sát các kết quả đạt được

Năm 1984, dựa trên cơ sở những nghiên cứu của Dewey, Lewin, Piaget,Vygotsky và các nhà nghiên cứu khác về kinh nghiệm và học tập dựa vào kinhnghiệm, David Kolb (1939) đã nghiên cứu và cho xuất bản một công trình về họctập dựa vào trải nghiệm “Trải nghiệm học tập: Kinh nghiệm là nguồn học tập vàphát triển (Study experience Experience is the source of Learning andDevelopment)” Trong cuốn sách này, ông trình bày các lí thuyết học tập dựa vàotrải nghiệm, đưa ra mô hình học tập dựa vào trải nghiệm để ứng dụng trong trườnghọc, tổ chức kinh tế và hầu hết bất cứ nơi nào con người được tập hợp với nhau [4]

Theo Wikipedia “Trải nghiệm là kiến thức hay sự thành thạo một sự kiệnhoặc một chủ đề bằng cách tham gia hay chiếm lĩnh nó” Trong triết học, thuậtngữ “kiến thức qua thực nghiệm” đó là kiến thức có được dựa vào trải nghiệm

Có thể hiểu chuyên gia của một lĩnh vực chính là một người trải nghiệm nhiều ởmột lĩnh vực cụ thể nào đó Khái niệm “Trải nghiệm” dùng để chỉ phương pháplàm ra kiến thức hay quy trình làm ra kiến thức chứ không phải là kiến thức thuầntuý được tạo ra, nó không phải kiến thức trong sách vở mà là kiến thức dùng đểđào tạo nghề nghiệp

Ngoài ra, cũng có một số quan niệm khác về trải nghiệm

+ Trải nghiệm là một phạm trù của triết học, được đúc rút từ toàn bộ các hoạtđộng của con người ở mọi mặt, như một thể thống nhất giữa kiến thức, kĩ năng,tình cảm và ý chí Đặc trưng bằng cơ chế kế thừa di sản xã hội, lịch sử, văn hoá

+ Trải nghiệm là kiến thức hay sự thành thạo một sự kiện hoặc một chủ đềbằng cách tham gia hay chiếm lĩnh nó Khái niệm “trải nghiệm” dùng để chỉphương pháp làm ra kiến thức hay quy trình làm ra kiến thức chứ không phải làkiến thức thuần tuý được đưa ra, là kiến thức dùng để đào tạo nghề nghiệp chứkhông phải là kiến thức trong sách vở

Từ những hiểu biết được trình bày ở phần trên, có thể hiểu: “hoạt động trảinghiệm là hoạt động có động cơ, có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằngcác việc làm cụ thể của học sinh, được thực hiện trong thực tế, được sự định hướng,hướng dẫn của nhà trường” Đối tượng để trải nghiệm nằm trong thực tiễn Ngườihọc có được kiến thức, kĩ năng, tình cảm và ý chí thông qua trải nghiệm thực tiễn.Khi giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn phải vận dụng kiến thức, kĩ năng đã có đểgiải quyết vấn đề từ đó sẽ phát huy sự sáng tạo của cá nhân Qua mỗi lần xử lí cáctình huống, người học thu nhận những kinh nghiệm, tri thức cho bản thân để ứngdụng linh hoạt trong các tình huống linh hoạt trong các tình huống mới của đờisống thường ngày

* Các loại trải nghiệm

Có nhiều cách phân loại trải nghiệm tuỳ theo các tiêu chí khác nhau Có thểphân biệt các trải nghiệm khác nhau như trải nghiệm vật chất, trí tuệ, tình cảm, tinhthần, gián tiếp và mô phỏng

+ Trải nghiệm vật chất: xảy ra bất cứ khi nào khi đối tượng hay môitrường thay đổi Nói cách khác, trải nghiệm vật chất liên quan đến những trảinghiệm có thể quan sát được Nó là hình thức bên ngoài của hoạt động để chiếmlĩnh đối tượng

+ Trải nghiệm tinh thần: Đây là loại trải nghiệm có liên quan đến các khíacạnh trí tuệ và ý thức, là sự kết hợp giữa tư duy, nhận thức, trí nhớ, cảm xúc, ý chí

và tưởng tượng Nó bao gồm cả các quá trình nhận thức vô thức, trải nghiệm này

thường được sử dụng trong việc học tập các môn học, đặc biệt là các môn khoahọc; hoặc việc học được một khái niệm nào đó không có chủ định Có thể nói trảinghiệm tinh thần là hình thức bên trong của hoạt động để chiếm lĩnh đối tượng.

+ Trải nghiệm xã hội: Trải nghiệm xã hội cho con người kĩ năng và thói quencần thiết để sống trong xã hội của mình, chia sẻ kinh nghiệm, hình thành các chuẩnmực, phong tục, truyền thống, giá trị, vai trò xã hội, biểu tượng và ngôn ngữ

Trong học tập, việc cho các em học sinh tham gia vào các hoạt động tập thể,hoạt động thực tế tại địa phương, trang trại, câu lạc bộ, hoạt động trao đổi, thảoluận…giúp các em có trải nghiệm xã hội, hình thành nhân cách Hoạt động nàymang tính chất thuần tuý, đặc trưng cho phạm trù người Lúc này hoạt động cánhân không còn là của riêng một cá nhân, mà là của một cộng đồng người, tại mộtthời điểm xác định

1.2.4 Cộng đồng, hoạt động trải nghiệm cộng đồng

1.2.4.1 Cộng đồng

Cộng đồng (community) được hiểu theo nghĩa chung nhất là: “một cơ thểsống, cơ quan, tổ chức nơi sinh sống và tương tác giữa cái này với cái khác” […].Trong khái niệm này, điểm lưu ý: cộng đồng là “cơ thể sống”, có sự “tương tác”của các thành viên Tuy nhiên, các nhà khoa học, trong khái niệm này không chỉ cụthể “cái này” với “cái khác” là cái gì, con gì, bởi theo các nhà khoa học, đó có thể

là các loại thực vật, cũng có thể là các loài động vật, cũng có thể là con người –cộng đồng người

Cộng đồng là hình thức chung sống trên cơ sở sự gần gũi của các thành viên

về mặt cảm xúc, hướng tới sự gắn bó đặc biệt mật thiết (như gia đình, tình bạncộng đồng yêu thương) được chính họ tìm kiếm và vì thế được con người cảm thấy

có tính cội nguồn Cộng đồng cũng được xem như là một trong những khái niệmnền tảng nhất của xã hội học, bởi vì nó mô tả những hình thức quan hệ và quanđiểm về trật tự, không xuất phát từ các tính toán lợi ích có tính riêng lẻ và đượcthoả thuận theo hợp đồng, mà hướng tới một sự thống nhất về tinh thần – tâm linhbao quát hơn và vì thế, thường có những ưu thế về giá trị

Cộng đồng người có tính đa dạng, tính phức tạp nhiều hơn sơ với các cộngđồng sinh vật khác Trong đời sống xã hội, khái niệm cộng đồng có nhiều tuyếnnghĩa khác nhau đồng thời cộng đồng cũng là dối tượng nghiên cứu của nhiềungành, lĩnh vực khoa học khác nhau như xã hội học, dân tộc học, y học…

Khi đề cập tới cộng đồng người, người ta thường quy vào những “nhóm xãhội” có cùng một hay nhiều đặc điểm chung nào đó, nhấn mạnh đến đặc điểmchung của những thành viên trong cộng đồng

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác- xit, cộng đồng là mối quan hệ qua lạigiưa các cá nhân, được quyết định bởi sự cộng đồng hoá lợi ích giống nhau của cácthành viên về các điều kiện tồn tại và hoạt động của những người hợp thành cộngđồng đó, bao gồm các hoạt động xản xuất vật chất và các hoạt động khác của họ, sựgần gũi các cá nhân về tư tưởng, tín ngưỡng, hệ giá trị chuẩn mực cũng như cácquan niệm chủ quan của họ về các mục tiêu và phương tiện hoạt động Do vậy, cóthể thấy, quan niệm về cộng đồng theo quan điểm của Mác-xít là rất rộng, có tínhkhái quát cao, mang đặc thù của kinh tế - chính trị Dấu hiệu đặc trưng chung củanhóm người trong cộng đồng này chính là “điều kiện tồn tại và hoạt động”, là “lợiích chung”, là “tư tưởng”, “tín ngưỡng”, “giá trị chung”…Thực chất đó là cộngđồng mang tính giai cấp, ý thức hệ

Có nguồn gốc từ tiếng La tinh, “cộng đồng” - communis có nghĩa là

“chung/công cộng/được chia sẻ với mọi người hoặc nhiều người” Đặcđiểm/dấu hiệu chung của cộng đồng này chính là đặc điểm để phân biệt nóvới cộng đồng khác

Dấu hiệu/đặc điểm để phân biệt cộng đồng này với cộng đồng khác có thể làbất cứ cái gì thuộc về con người và xã hội loài người, màu da, đức tin, tôn giáo, lứatuổi, ngôn ngữ, sở thích, nghề nghiệp, nhu cầu…nhưng cũng có thể là vị trí địa lícủa khu vực (địa vực), nơi sinh sống của nhóm người đó như làng xã, quận huyện,quốc gia, châu lục…Những dấu hiệu này chính là những ranh giới để phân chiacộng đồng

Theo từ điển xã hội học của tác giả Harper Collins, cộng đồng được hiểu là

“mọi phức hợp các quan hệ xã hội được tiến hành trong lĩnh vực kinh tế cụ thể,

được xác định về mặt địa lí, hàng xóm hay những mối quan hệ mà không hoàn toàn

về mặt cư trú, mà tồn tại ở cấp độ trừu tượng hơn” [4]

Tóm lại, trong đời sống xã hội, cộng đồng là một danh từ chung chi tập hợpngười nhất định nào đó với hai dấu hiệu quan trọng: 1) họ cùng tương tác với nhau;2) họ cùng chia sẻ với nhau (có chung với nhau) một hoặc một vài đặc điểm vậtchất hay tinh thần nào đó

*Phân loại cộng đồng

Tuỳ theo tiêu chí và mục đích nghiên cứu, ngưởi ta phân loại cộng đồng theonhững dấu hiệu khác nhau Theo một số tài liệu, công trình nghiên cứu, người ta cóthể chia cộng đồng thành 2 nhóm như sau:

- Nhóm cộng đồng theo địa vực: thôn xóm, làng bản, khu dân cư, phường

xã, quận huyện, thị xã, thành phố, khu vực, châu thổ…cho đến cả quả địa cầucủa chúng ta Ở nước ta, ở quy mô tỉnh, thành phố thì có thể chia thành 63 tỉnh,thành phố Theo quy mô nhỏ hơn như xã phường thì có trên chục ngàn xã,phường; ở quy mô nhỏ hơn nữa như thôn xóm, khu dân cư thì có thể có đếnhàng trăm ngàn cộng đồng

- Nhóm cộng đồng theo nền văn hoá: nhóm này bao gồm: cộng đồng theo hệ

tư tưởng, van hoá, hệ tiểu văn hoá, đa sắc tộc, dân tộc thiểu số…Nhóm này cũng cóthể bao gồm cả cộng đồng theo nhu cầu và bản sắc như cộng đồng người cao tuổi,cộng đồng người khuyết tật…

- Nhóm cộng đồng theo tổ chức: được phân loại từ các tổ chức không chínhthức như tổ chức gia đình, dòng tộc, hội hè cho đến những tổ chức chính thức nhưcác tổ chức đoàn thể, các tổ chức chính trị, tổ chức hành chính nhà nước, tổ chứckinh tế, tổ chức hiệp hội nghề nghiệp, xã hội…từ phạm vi nhở ở một đơn vị hoặctrong phạm vi quốc gia cho đến phạm vi lớn hơn (phạm vi quốc tế)

Ngoài ra, cũng có thể phân loại cộng đồng theo đặc điểm khác biệt về kinh tế

- xã hội như:

- Cộng đồng khu vực đô thị

- Cộng đồng nông thôn

Trong bối cảnh Việt Nam, cộng đồng được hiểu là một chỉnh thể thống nhấtbao gồm những người dân (dân cư) sinh sống trong đơn vị hành chính cơ sở: xã(địa bàn nông thôn), phường (địa bàn thành thị) hay đơn vị hành chính dưới xã,phường, đó là thôn/làng, bản (địa bàn nông thông/nông thôn miền núi) và tổ dâncư/khu dân cư (địa bàn thành thị) cùng với hệ thống các đoàn thể, tổ chức chính trị

- xã hội, tổ chức kinh tế, tổ chức nghề nghiệp…mà những người dân đó là thànhviên dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lí của Nhà nước

Như vậy, có thể thấy, cộng đồng là một đơn vị hành chính, kinh tế-xã hội cótính độc lập tương đối so với các cộng đồng khác trong một quốc gia Trong mỗicộng đồng có các thành viên cộng đồng là các cá nhân hoặc gia đình đang sinhsống trên địa bàn, có những tổ chức hành chính nhà nước, tổ chức xã hội mà cácthành viên cộng đồng tham gia sinh hoạt trên địa bàn dân cư, các tổ chức kinh tế,dịch vụ mà thanh niên cộng đồng tham gia làm việc (cũng có thể là thành viênkhông tham gia làm việc ở đó)

Ở Việt Nam hiện nay, các tổ chức chính trị - xã hội có thể là các tổ chứctrong khối Mặt trận Tổ quốc xã phường: Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minhphường/xã; Hội/Chi hội Phụ nữ; Hội/Chi hội người cao tuổi; Hội/Chi hội Cựuchiến binh; Hội nông dân (đối với địa bàn nông thôn); tổ chức tôn giáo, tín ngưỡng(nếu có)…Tổ chức chính quyền: Uỷ ban Nhân dân; Hội đồng Nhân dân; một số tổchức kinh tế địa phương: Hợp tác xã nông nghiệp; Hợp tác xã thủ công, Doanhnghiệp…Các đơn vị sự nghiệp trên địa bàn có Trạm y tế xã/phường; bệnh viện;trường học; tổ chức Đảng; Chi bộ Đảng…

+ Các tương tác của con người trong cộng đồng với nhau và với môi trườngcủa mình để chia sẻ những quan tâm, lợi ích chung, bao gồm nguồn sống, thu nhập,nghề nghiệp, nhu cầu, sở thích…

1.4.2.2 Hoạt động trải nghiệm cộng đồng

Hoạt động cộng đồng là hoạt động đang diễn ra qua lại giữa các thành viêntrong cộng đồng nhằm mục đích tạo ra sự phát triển của cộng đồng đó Qua đó,hoạt động trải nghiệm cộng đồng được hiểu là hoạt động trải nghiệm được diễn raqua lại giữa các thành viên trong cộng đồng nhằm mục đích tạo ra sự phát triển củacộng đồng

Tuỳ phạm vị nhà trường, hoạt động trải nghiệm cộng đồng được hiểu là hoạtđộng có động cơ, có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằng các việc làm cụthể của học sinh, được thực hiện trong thực tế, được sự định hướng, hướng dẫn củanhà trường Cộng đồng là môi trường, phương tiện giúp học sinh tham gia hoạtđộng học tập, hoạt động trải nghiệm thực hiện các mục tiêu giáo dục Thông quahoạt động trải nghiệm, tại cộng đồng, người học (người được giáo dục) có điềukiện tham gia vào mọi hoạt động của đời sống xã hội, từ đó có được kiến thức, tìnhcảm, ý chí hành vi đạo đức cá nhân sao cho phù hợp với các chuẩn mực xã hội, gắnvới cuộc sống cộng đồng

Như vậy, có thể thấy, hoạt động trải nghiệm cộng đồng bổ sung, củng cố

và hoàn thiện những kiến thức đã được học trong nhà trường phổ thông, gia đình

và xã hội, thông qua hình thức câu lạc bộ, thăm quan, sưu tầm, sinh hoạt chuyên

đề, các hoạt động cá nhân…Hoạt động trải nghiệm cộng đồng định hướng chohọc sinh có những hiểu biết mới, mở rộng nhãn quan với thế giới xung quanh,cộng đồng xã hội

Hoạt động trải nghiệm cộng đồng định hướng chính trị, xã hội, có nhữnghiểu biết nhất định về truyền thống cách mạng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, truyềnthống tốt đẹp của địa phương, đất nước…đồng thời làm tăng sự hiểu biết của họcsinh về Đảng, về Bác Hồ…Bồi dưỡng cho các em học sinh những tình cảm đạođức trong sáng (tình cảm thầy trò, tình cảm bạn bè, tình yêu quê hương đất nước)

qua đó giúp các em biết thêm yêu quý và trân trọng cái tốt, cái đẹp, biết ghét nhữngcái xấu, cái lỗi thời, lạc hậu không còn phù hợp.

Hoạt động trải nghiệm cộng đồng còn giúp học sinh những kĩ năng giao tiếp,ứng xử có văn hoá, những thói quen tốt trong học tập, lao động công ích và trongcác hoạt động khác; rèn luyện cho học sinh kĩ năng tự quản, kĩ năng tổ chức, kĩnăng nhận xét, kĩ năng điều khiển, đánh giá kết quả hoạt động và thực hiện mộthoạt động tập thể có hiểu quả; rèn luyện cho học sinh các kĩ năng tự giáo dục, tựđiều chỉnh, hoà nhập để thực hiện tốt các nhiệm vụ do thầy cô giáo, do cộng đồng,nhà trường hoặc tập thể lớp giao phó

1.3 Giáo dục đạo đức cho học sinh ở trường phổ thông dân tộc nội trú

1.3.1 Ý nghĩa, mục tiêu giáo dục đạo đức cho học sinh ở trường phổ thông dân tộc nội trú

Điều 27 của Luật Giáo dục sửa đổi bổ sung (2009) đã chỉ rõ: “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là phải giúp cho học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thẩm mĩ, kĩ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.8

Trước những yêu cầu của sự phát triển nền kinh tế tri thức cùng với xuhướng toàn cầu hoá và những đặc điểm tâm ính lí lứa tuổi trung học phổ thông thìviệc giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông nói chung và THPT nội trúnói riêng là đặc biệt quan trọng, giúp hình thành ở các em những phẩm chất đạođức tốt đẹp, những thái độ đúng đắn trong giao tiếp, ý thức tự giác thực hiện cácchuẩn mực đạo đức xã hội và thói quen chấp hành các quy định của pháp luật

Mục tiêu giáo dục đạo đức nói trên cũng chính là một phần của giáo dụcđạo đức và giáo dục toàn diện trong nhà trường THPT nói chung và trong cáctrường THPT nội trú nói riêng Mục tiêu giáo dục đạo đức cho học sinh nội trúTHPT bao gồm:

- Về nhận thức:

+ Giúp cho các em nội trú, học sinh dân tộc thiểu số vượt qua những mặccảm tự ti, khắc phục những hạn chế về những thói quen sinh hoạt xấu, tập tụckhông tốt của dân tộc tại gia đình để tiếp cận lối sống sinh hoạt tập thể văn minh,phú hợp với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi.

+ Giúp cho học sinh nội trú THPT có nhận thức đúng đắn về bản chất, nộidung các chuẩn mực đạo đức cũng như những tri thức về pháp luật và chính trị củaĐảng, Nhà nước Việt Nam trong thời kì đổi mới và hội nhập quốc tế, phù hợp vớiyêu cầu phát triển của xã hội

+ Hiểu một cách đầy đủ ý nghĩa các chuẩn mực đạo đức, sự phát triển nhâncách cá nhan trong xã hội; sự cần thiết phải rèn luyện, học tập và cách thức rènluyện, học tập để đạt được những chuẩn mực đạo đức đó

- Về thái độ, tình cảm:

+ Thiết lập cho học sinh những thái độ đúng đắn với những quy phạm đạođức, có tình cảm trong sáng, lòng biết ơn sâu sắc đối với các thế hệ cha anh đã hisih vì độc lập tự do của dân tộc, những sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối vớinhân dân, đối với học sinh trên cả nước nói chung và đối với học sinh dân tộc, họcsinh nội trú nói riêng; có thái độ rõ ràng trước các hiện tương đạo đức trong xã hội,

có niềm tin vào tính đúng đắn của các chuẩn mực đạo đức xã hội chủ nghĩa và giátrị nhân văn của dân tọc để hướng tới những giá trị xã hội tốt đẹp hơn Có tráchnhiệm trước những hành động của bản thân, thực hiện tốt nghĩa vụ của người họcsinh, tạo dựng mục đích, động cơ học tập đúng đắn Biết tự điều chỉnh bản thân vàhành động để ngày càng hoàn thiện bản thân, đáp ứng được những yêu cầu của xãhội và trở thành những công dân tích cực trong xã hội

- Về kĩ năng, hành vi:

+ Hình thành cho học sinh nội trú những hành vi đạo đức đúng đắn trongcách ứng xử với mọi người và trong các quan hệ xã hội Nhận biết những mặt tíchcực, tiêu cực trong xã hội và biết đấu tranh với các biểu hiện tiêu cực trong xã hội

+ Hình thành các kĩ năng sống, kĩ năng biết đánh giá hành vi của bản thân vàmọi người xung quanh; biết lựa chọn và thực hiện cách ứng xử phù hợp với cácchuẩn mực đạo đức, pháp luật, văn hoá của cộng đồng trong học tập, lao động, sinh

hoạt tập thể, vui chơi giải trí…Biết lập kế hoạch hoạt động, học tập, rèn luyện chobản thân; biết tự kiểm tra, đánh giá quá trình học tập, rèn luyện theo các yêu cầucủa nhà trường và xã hội cũng như các chuẩn mực đạo đức được học.

1.3.2 Chương trình, nội dunggiáo dục đạo đức cho học sinhở trường phổ thông dân tộc nội trú

Nội dung giáo dục đạo đức cho học sinh trường THPT nói chung và học sinhtrường phổ thông dân tộc nội trú nói riêng bao gồm:

- Giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc như lòngyêu nước, nhân ái, thuỷ chung, hiếu học, cần kiệm liêm chính…

- Bảo vệ môi trường, bảo vệ sinh thái

- Vấn đề dân số, kế hoạch hoá gia đình, chống bạo lực gia đình và tệ nạn

xã hội

- Đấu tranh cho một thế giới hoà bình, ổn định, bình đẳng, dân chủ và pháttriển bền vững

- Thực hiện nhiệm vụ học tập, các nội quy, quy định của trường, lớp

- Giáo dục về các chuẩn mực chung (Kính trọng, đoàn kết, giúp đỡ, tươngthân, tương ái…)

- Rèn luyện thân thể, giữ gìn vệ sinh

- Tham gia các hoạt động tập thể, thực hiện các công tác xã hội, giúp đỡ giađình, thực hiện pháp luật

- Giữ gìn tài sản trường, công cộng, xây dựng và phát huy truyền thống nhàtrường

- Giữ gìn phát huy bản sắc, truyền thống dân tộc, giao lưu văn hoá

- Tính tự chủ, tự lập bản thân, tính cộng đồng, tập thể

1.3.3 Phương pháp, con đường giáo dục đạo đức cho học sinh ở trường phổ thông dân tộc nội trú

1.3.3.1 Phương pháp giáo dục đạo đức

Phương pháp giáo dục đạo đức cho học sinh được hiểu là cách thức tác độngcủa nhà GD lên đối tượng GD nhằm hình thành cho các em những phẩm chất đạođức cần thiết

Có nhiều phương pháp giáo dục đạo đức cho học sinh, nhưng có thể tóm lạithành ba nhóm chính như sau:

+ Nhóm phương pháp hình thành ý thức cá nhân cho học sinh (ngườiđược GD): Đây là nhóm các phương pháp tác động vào mặt nhận thức và tìnhcảm của học sinh nhằm khai sáng cho các em ý thức, thái độ tốt đẹp với cuộcsống Nhóm phương pháp này bao gồm: phương pháp kể chuyện, đàm thoại,giảng giải và nêu gương

+ Nhóm phương pháp tổ chức hoạt động: Nhóm phương pháp này nhằmmực đích đưa học sinh vào hoạt động thực tiễn để rèn luyện, tập dượt; từ đó hìnhthành các thói quen, hành vi ứng xử cho học sinh – những người được GD Trongnhóm phương pháp này có thể kể đến các phương pháp như: Giao việc, tập luyện

và rèn luyện

+ Nhóm phương pháp kích thích, điều chỉnh hành vi ứng xử của học sinh(người được GD): Đây là nhóm phương pháp được sử dụng nhằm tác động vàomặt tình cảm của đối tượng giáo dục để hình thành nên những phẩm chất, thúc đẩytích cực hoạt động, đồng thời cũng giúp cho những người có khuyết điểm (mắc sailầm) nhận ra sai lầm và khắc phục những sai lầm đó Có thể kể đến các phươngpháp như: khen thưởng, trách phạt hay thi đua

1.3.3.2 Các con đường giáo dục đạo đức cho học sinh ở trường phổ thông dân tộc nội trú

Hoạt động giáo dục đạo đức cho học sinh là hoạt động được thực hiệnthông qua các hoạt động giáo dục trong và ngoài phạm vi nhà trường Bao gồm:

+ Thông qua hoạt động dạy học các môn học

Giáo dục đạo đức cho học sinh được thực hiện chủ yếu thông qua chươngtrình các môn học xã hội nhân văn như: giáo dục công dân, văn học, lịch sử…và cóthể được tích hợp hay lồng ghép trong các nội dung, phương pháp dạy học, mốiquan hệ tương tác giữa HS và GV thông qua việc tổ chức dạy học các môn học.Thông qua hoạt động dạy học các môn học, người học/người được GD hình thànhcác tri thức, niềm tin, tình cảm tích cực đối với các chuẩn mực xã hội, trong đó cócác chuẩn mực về đạo đức

+ Thông qua các hoạt động ngoài giờ lên lớp trong nhà trường

Không chỉ thông qua hoạt động dạy học các môn học, giáo dục đạo đứccho học sinh còn được thực hiện thông qua các hoạt động ngoại khoá ở trườngtrung học phổ thông Các hoạt động ngoại khoá được hiểu là các buổi học thực sựnhưng sống động hoá bằng những gì học sinh tự tay làm, được tận mắt nhìn thấy

và được trải nghiệm, từ đó hình thành vốn sống – nền tảng phát huy tính sáng tạocho các em

Các hoạt động ngoại khoá/hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là sự tiếpnối hoạt động dạy học trên lớp Đó chính là con đường gắn kết lí thuyết với thựctiễn/thực hành, nhằm tạo nên sự nhất quán trong nhận thức và hành động của họcsinh, từ đó củng cố và phát triển những tri thức, niềm tin, tình cảm tích cực về cácchuẩn mực xã hội Ngoài ra còn hình thành và củng cố hành vi, rèn luyện nhữnghành vi đạo đức phù hợp cho học sinh có tính đến đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi, bồidưỡng thái độ tích cực, tự giác tham gia các hoạt động tập thể và các hoạt động xãhội, trên cơ sở đó hình thành và phát triển một cách toàn diện nhân cách của ngườihọc/người được GD

Các hoạt động ngoại khoá rất đa dạng, phong phú; nội dung và hình thức tổchức bao gồm: hoạt động văn hoá nghệ thuật, thể dục thể thao, vui chơi giải trí,thực hành thực nghiệm, sinh hoạt tập thể, lao động…

+ Thông qua các hoạt động Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh (TNCS HCM)

Việc tổ chức tốt các hoạt động Đoàn TNCS HCM sẽ giúp người học hìnhthành mục đích, giả trị sống, kĩ năng sống…Thông qua các hình thức phong phú,

đa dạng và gần gũi với học sinh, có thể tận dụng một cách tối đa vai trò của Đoànthể trong định hướng giá trị sống và kĩ năng sống cho học sinh, qua đó thực hiệnmục tiêu giáo dục đạo đức cho học sinh nói chung và học sinh trung học phổ thôngnói riêng

+ Thông qua hoạt động kết hợp với gia đình học sinh

Gia đình là môi trường xã hội đầu tiên của mỗi con người Giáo dục giáđình được coi là khâu đầu tiên, đặt nền móng quan trọng cho sự phát triển nhân

cách con người nói chung và của học sinh trung học phổ thông nói riêng Gia đìnhđược xem là trường học đầu tiên mang lại cho học sinh những tri thức, kĩ năngsống Gia đình có ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành ý thức cá nhân, hành vi,thói quen hành vi đạo đức của học sinh Chẳng hạn như: tính trung thực, tráchnhiệm, yêu thương, khoan dung…Do đó, trong công tác quản lí, giáo dục học sinh,các hoạt động kết hợp với gia đình là đặc biệt quan trọng, mang tính chất thườngxuyên, liên tục thông qua nhiều hình thức khác nhau Ví dụ như hoạt động liên hệthường xuyên giữa nhà trường và gia đình học sinh trong công tác quản lí hoạtđộng của học sinh nhằm cung cấp cho phụ huynh những kiến thức giáo dục concái, phối hợp cùng tham gia tổ chức các hoạt động giáo dục trong và ngoài nhàtrường cho các em học sinh.

+ Thông qua tổ chức các hoạt động cộng đồng

Giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua các hoạt động tham quan trảinghiệm tại các cơ sở thực tiễn cộng đồng như: bảo tàng, các địa danh lịch sử, vănhoá, doang nghiệp, làng nghề…được coi là môi trường cho học sinh được trựcquan, trải nghiệm thực tiễn, từ đó hình thành các ý thức, tình cảm, cảm xúc tíchcực, niềm tin, hành vi thói quen đạo đức gắn với hoạt động thực tiễn; đồng thời bồidưỡng ý thức trách nhiệm đối với sự phát triển của quê hương, đất nước

Các hoạt động giáo dục đạo đức ở trường trung học phổ thông thường được

tổ chức theo các chủ đề, chủ điểm, gắn liền với các hoạt động của cộng đồng như kỉniệm các ngày lễ lớn của dân tộc, địa phương; các hoạt động văn hoá, văn nghệ,hoạt động xã hội (từ thiện), hoạt động lao động, hoạt động bảo vệ môi trường…củacộng đồng địa phương sẽ tạo điều kiện cho các em học sinh được thực hành, trảinghiệm các giá trị sống, kĩ năng sống cần thiết, trên cơ sở đó thực hiện mục tiêugiáo dục đạo đức cho học sinh Tuy vây, giáo dục đạo đức cho học sinh thông quaviệc tổ chức các hoạt động cộng đồng đòi hỏi phải mang tính cụ thể, thiết thực, phùhợp với điều kiện thực tiễn của địa phương Cách tiếp cận này sẽ làm cho các hoạtđộng giáo dục trong nhà trường trở nên gần gũi, tự nhiên, thiết thực và bổ ích đốivới học sinh nói chung và học sinh phổ thông dân tộc nội trú nói riêng

+ Thông qua hoạt động tự rèn luyện của học sinh

Quá trình tổ chức cuộc sồng hàng ngày ở gia đình, nhà trường, cộng đồng

xã hội khi mỗi em học sinh ý thức được mình cần trở thành ai, cần phải làm gì? từ

đó các em sẽ tự luyện tập, rèn luyện thông qua chế độ sinh hoạt thường ngày.Chính các hoạt động này sẽ hình thành và phát triển cho các em học sinh ý thức cánhân và hành vi, thói quen hành vi đạo đức, tình cảm đạo đức phù hợp với cácchuẩn mực xã hội quy định

Các hình thức/con đường giáo dục đạo đức không tách rời nhau mà gắn bó,liên hệ mật thiết, tác động qua lại và hỗ trợ lẫn nhau để thực hiện và hoàn thànhmục tiêu giáo dục nói chung và mục tiêu giáo dục đạo đức cho học sinh nói riêng

Tổ chức các hoạt động giáo dục đạo đức cho học sinh đòi hòi cần phối kếthợp nhiều hoạt động khác nhau, với các hình thức/con đường giáo dục phong phú,

đa dạng nhằm tác động một cách toàn diện tới đời sống học tập của học sinh ởtrường trung học phổ thông nói chung và phổ thông dân tộc nội trú nói riêng; đồngthời tạo nên một không khí sôi nổi, cuốn hút học sinh tham gia vừa thực hiện tốtmục tiêu giáo dục, vừa giáo dục các phẩm chất đạo đức cho học sinh Đặc biệt làcác hình thức hoạt động ngoại khoá hướng tới cộng đồng, xã hội

1.3.4 Kiểm tra, đánh giá kết quả rèn luyện đạo đức của học sinh ở trường phổ thông dân tộc nội trú

- Đánh giá hạnh kiểm của học sinh căn cứ vào biểu hiện cụ thể về thái độ vàhành vi đạo đức; ứng xử trong các mối quan hệ với thầy cô giáo, cán bộ, công nhânviên, với bạn bè, cha mẹ, anh chị em và các quan hệ xã hộikhacs; ý thức phấn đấuvươn lên trong học tập; kết quả tham gia lao động, hoạt động tập thể của xã hội,trường, lớp; rèn luyện thân thể, giữ gìn về sinh và bảo vệ môi trường

- Kết quả đánh giá các biểu hiện về hành vi, thái độ của học sinh đối với cácnội dung dạy học môn Giáo dục công dân quy định trong chương trình giáo dụcphổ thông cấp THPT do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành

- Có thể thấy kiểm tra là một chức năng của quản lí, thông qua đó một cánhân, một nhóm hay một tổ chức theo dõi giám sát các thành quả hoạt động và tiếnhành những hoạt động sửa chữa, uốn nắn nếu thấy cần thiết Quá trình này đượcdiễn ra theo các bước sau:

+ Cán bộ quản lí đặt ra những chuẩn mực kết quả cần đạt của hoạt động.+ Cán bộ quản lí đối chiếu, đo lường kết quả so với chuẩn mực đã đề ra.+ Cán bộ quản lí tiến hành những điều chỉnh, những sai lệch.

+ Cán bộ quản lí hiệu chỉnh, sửa lại chuẩn mực nếu cần thiết

Trong nhà trường THPT, lãnh đạo nhà trường có thể kiểm tra kết quả thựchiện, kiểm tra qua các bài kiểm tra, qua quan sát, tự kiểm tra, đánh giá qua các tiêuchuẩn, tiêu chí cụ thể của từng hoạt động, kiểm tra qua các tình huống giả địnhhoặc trong thực tiễn…

Qua kiểm tra có thể đánh giá để xác nhận mức độ đặt được các mục tiêu củagiáo dục đạo đức cho học sinh PTDTNT thông qua hoạt động trải nghiệm cộngđồng và cũng từ đó rút ra những kinh Nghiệm, tìm ra các phương pháp quản lí tốt,chưa tốt, bổ sung, điều chỉnh kế hoạch quản lí giáo dục đạo đức cho học sinh thôngqua hoạt động trải nghiệm cộng đồng ở những năm tiếp theo

Hiệu trưởng chỉ đạo cho Ban chỉ đạo giáo dục đạo đức cho học sinhPTDTNT thông qua các hoạt động trải nghiệm cộng đồng của nhà trường, phốihợp với các lực lượng cộng đồng thu thập các thông tin cần thiết phục vụ chođánh giá hoạt động giáo dục đạo đức của học sinh và đưa ra các quyết định cầnthiết để điều chỉnh hoạt động giáo dục đạo đức của học sinh trong nhà trườngđược hiệu quả hơn

1.4 Giáo dụcđức cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

1.4.1 Ý nghĩa, mục tiêu giáo dục giáo dục đạo đức cho học sinh ở trường phổ thông dân tộc nội trú thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

Mục tiêu giáo dục đạo đức cho học sinh THPT nói chung và PTDTNT nóiriêng là hình thành những phẩm chất tốt đẹp trong nhân cách của học sinh Để đạtđược mục tiêu này, công tác giáo dục đạo đức trong nhà trường phải thực hiện cácnhiệm vụ sau:

+ Hình thành cho học sinh ý thức các hành vi ứng xử của bản thân sao chophù hợp với lợi ích xã hội; giúp các em học sinh lĩnh hội một cách đúng đắn cácchuẩn mực đạo đức theo quy định

+ Biến kiến thức đạo đức thành niềm tin, nhu cầu của mỗi cá nhân để đảmbảo các hành vi cá nhân được thực hiện một cách tự giác, tích cực, thường xuyên.

+ Bồi dưỡng tình cảm đạo đức, tính tích cực và bền vững, và các phẩm chất

ý chí để đảm bảo cho hành vi luôn theo đúng các yêu cầu đạo đức

+ Rèn luyện thói quen hành vi đạo đức để trở thành bản tính tự nhiên củamỗi cá nhân và duy trì lâu bền thói quen hành vi đạo đức này

+ Giáo dục văn hoá ứng xử đúng mực thể hiện sự tôn trọng và quý trọng lẫnnhau của con người

Quá trình giáo dục toàn diện cho học sinh THPT nói chung và giáo dục đạođức cho học sinh PTDTNT nói riêng là một quá trình lâu dài, liên tục và thốngnhất, bao gồm các ảnh hưởng khách quan và tác động chủ quan của toàn xã hội,được tổ chức theo một mục đích, nhiệm vụ và nội dung, chương trình đã được xácđịnh Trong hoạt động trải nghiệm cộng đồng có ảnh hưởng đến quá trình giáo dụcđạo đức cho học sinh PTDTNT, có những tác động của nhà trường, các hoạt độngtrải nghiệm cộng đồng của các đoàn thể xã hội ở địa phương, trong đó, nhà trường

là khâu quan trọng, các vai trò hết sức to lớn trong quá trình giáo dục đạo đức chohọc sinh THPT nói chung và học sinh PTDTNT nói riêng

Thông qua các hoạt động trải nghiệm cộng đồng phối hợp giữa nhà trườngvới cộng đồng trong giáo dục đạo đức cho học sinh PTDTNT nhằm huy động sứcmạnh tổng thể của toàn xã hội (đặc biệt là các lực lượng xã hội) để tổ chức, tiếnhành giáo dục đạo đức cho học sinh PTDTNT, góp phần nâng cao chất lượng vàhiệu quả của công tác giáo dục đạo đức cho học sinh trong nhà trường

1.4.2 Nội dung giáo dục đạo đức cho học sinh ở trường phổ thông dân tộc nội trú thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

Công cuộc đổi mới đang có nhiều thành tựu to lớn, dẫn đến sự thay đổi toàndiện về mặt xã hội Sự thay đổi về hệ thống giá trị cơ bản của xã hội đã kéo theo sựbiến đổi về hệ thống định hướng xã hội trong mỗi cá nhân, mỗi thành viên của xãhội Quá trình hội nhập đang diễn ra trên phạm vi toàn thế giới, cùng với sự thayđổi mạnh mẽ về kinh tế, xã hội thì việc phá hoại môi trường, khủng bố, chiếntranh…đang dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, đe doạ sự sống còn của nhân

loại thì nội dung đạo đức không chỉ là yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, yêu con ngườinói chung mà phải bao gồm những nội dung sau đây:

- Giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc như lòngyêu nước, nhân ái, thuỷ chung, hiếu học, cần kiệm liêm chính…

- Bảo vệ môi trường, bảo vệ sinh thái

- Vấn đề dân số, kế hoạch hoá gia đình, chống bạo lực gia đình và các tệ nạn

+ Giáo dục cho học sinh lòng yêu quê hương đất nước, yêu CNXH mà tađang xây dựng; biết tự hào về quá khứ và hiện tại, sẵn sàng hi sinh để bảo vệ tổquốc; có tinh thần hữu nghị và hợp tác quốc tế trên cơ sở bình đẳng và tôn trọnglẫn nhau

+ Giáo dục cho học sinh những truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộcnhư: trọng nhân nghĩa, lễ độ, chữ tín, cần, kiệm, liêm, chính…hình thành ở họcsinh những phẩm chất cần thiết để làm người

+ Giáo dục học sinh có tinh thần thái độ đúng đắn đối với lao động: biết yêulao động, chăm chỉ học tập, say mê khoa học kĩ thuật và coi trọng lao động, ngườilao đồng, quý trọng thành quả lao động và các di sản văn hoá Đồng thời giáo dụccho học sinh tinh thần và thái độ học tập đúng đắn; biết tự giác trong học tập, tựkhó vươn lên trong mọi hoàn cảnh; sống có bản lĩnh và sẵn sàng giúp đỡ bạn đểcùng tiến bộ.

+ Giáo dục học sinh biết kính trọng cha mẹ, ông bà, thầy cô, quý mến bạn bèxung quanh, kính trọng người lớn và những người xung quanh; có lòng nhân ái biếtgiúp đỡ người già, người tàn tật và những người khác…

+ Giáo dục học sinh tôn trọng và chấp hành các chủ trương, đường lốichính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước cũng như các nội quy, quy địnhcủa nhà trường

+ Giáo dục học sinh trong các mỗi quan hệ với cộng đồng, xã hội, đất nước:lòng nhân nghĩa, sự hoà nhập và hợp tác là những đức tính được phát triển từnhững giá trị truyền thống, đó cũng là yêu cầu đạo đức đối với học sinh nơi các emhọc tập và sinh sống Giáo dục cho học sinh những giá trị đạo đức của công dân với

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc như: lòng yêu nước, thương đồng bào làtrách nhiệm chính của mỗi công dân đối với đất nước hiện nay; giáo dục các embiết quan tâm đến đời sống chính trị, xã hội của địa phương, đất nước; thực hiện tốtchủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước

1.4.3 Các loại hình tổ chức hoạt động giáo dục giáo dục đạo đức cho học sinh ở trường phổ thông dân tộc nội trú thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng

Các loại hình tổ chức hoạt động giáo dục đạo đức cho học sinh trườngPTDTNT thông qua hoạt động trải nghiệm cộng đồng bao gồm:

1.4.3.1 Hình thức hoạt động thực tiễn

Mục đích: Hướng đến thay đổi đối tượng giáo dục, tạo ra các kĩ năng nângcao năng lực thao tác thực tế cho học sinh Bao gồm:

- Hoạt động xã hội (hoạt động tình nguyện)

Đây là hoạt động tác động đến trái tim, tình cảm, sự đồng cảm của học sinhtrước những con người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn Hoạt động này giúp các

em học sinh được chia sẻ những suy nghĩ, tình cảm, biết quan tâm hơn đến nhữngngười xung quanh từ đó giáo dục các kĩ năng cho học sinh như: tiết kiệm, tôntrọng, chia sẻ, cảm thông, yêu thương, trách nhiệm, hạnh phúc…

- Hoạt động thăm quan, dã ngoại

Đây là một hình thức tổ chức học tập thực tế hấp dẫn đối với học sinh Mụcđích của hoạt động này là để các em học sinh được đi thăm, tìm hiểu và học hỏikiến thức, tiếp xúc với các di tích lịch sử, văn hoá, công trình, nhà máy…giúp các

em có được những kinh nghiệm thực tế, từ đó có thể áp dụng vào cuộc sống củachính cách em

- Hoạt động chiến dịch

Đây là hình thức tổ chức không chỉ tác động đến học sih mà tới tất cả cácthành viên cộng đồng Nhờ các hoạt động này, học sinh có cơ hội khẳng định mìnhtrong cộng đồng, qua đó hình thành và phát triển ý thức “mình vì mọi người, mọingười vì mình”

- Lao động công ích

Trong nhà trường, lao động công ích có thể được hiểu là sự đóng góp sức laođộng của học sinh trong các công trình công cộng của nhà trường, hoặc địa phươngnơi các em sinh sống Lao động công ích giúp học sinh hiểu được giá trị của laođộng, từ đó biết trân trọng sức lao động và có ý thức bảo vệ, giữ gìn những côngtrình công cộng

1.4.3.2 Hình thức nghệ thuật/giải trí

Hình thức giáo dục này giúp các em học sinh trải nghiệm trong các sáng tạocủa mình, các em có thể biểu đạt, nuôi dưỡng ý tưởng, tình cảm, phong phú tâmhồn,…Bao gồm:

- Tổ chức trò chơi

Trò chơi là hình thức tổ chức các hoạt động vui chơi với nội dung kiến thứcthuộc nhiều lĩnh vực khác nhau Trò chơi giúp phát huy tính sáng tạo, hấp dẫn vàgây hứng thú cho học sinh; giúp học sinh dễ tiếp thu kiến thức mới; giúp chuyển tảinhiều tri thức của nhiều lĩnh vực khác nhau;…

- Sân khấu tương tác (sân khấu hoá)

Sân khấu tương tác là một hình thức nghệ thuật tương tác dựa trên hoạt độngdiễn kịch Nội dung của sân khấu tương tác là các vấn đề, những điều trực tiếp tácđộng tới chính cuộc sống của học sinh Học sinh tự chọn ra vấn đề, tự xây dựngkịch bản và cuối cùng chọn ra những diễn viên thực hiện sân khấu đó mà không có

sự trợ giúp từ bên ngoài

- Hội thi/cuộc thi

Đây là một trong những hình thức tổ chức hoạt động hấp dẫn, lôi cuốn họcsinh và đạt hiệu quả cao trong việc tập hợp, giáo dục, rèn luyện và định hướng kĩnăng cho học sinh Hội thi/cuộc thi có thể được thực hiện dưới nhiều hình thứckhác nhau như: Thi vẽ, thi đố vui, thi giải ô chữ, thi tiểu phẩm, thi thời trang, thichụp ảnh, thi sáng tác bài hát…

- Sinh hoạt tập thể

Sinh hoạt tập thể là hình thức chuyển tải những bài học về đạo đức, nhânbản, luân lí, giá trị…đến với học sinh một cách nhẹ nhàng, hấp dẫn Những hoạtđộng này không những giúp cho các em tiếp thu bài học một cách thoải mái, tựnhiên, mà còn giúp cho các em được vui chơi, thư giãn Sinh hoạt tập thể có thểđược tổ chức dưới những hình thức hoạt động như: ca hát, nhảy múa, vui chơi, dân

vũ, vở kịch, múa hát sân trường, khiêu vũ…

1.4.3.3 Hình thức khám phá, nghiên cứu khoa học

Hình thức này giúp học sinh thoả mãn nhu cầu khám phá, nâng cao hiểu biết,hình thành tư duy logic…từ đó có cái nhìn đúng đắn về các hiện tượng xã hội và tựnhiên, nâng cao năng lực quan sát, phân tích vấn đề…Có thể tổ chức dưới hìnhthức câu lạc bộ Câu lạc bộ là hình thức sinh hoạt ngoại khoá của những nhóm họcsinh cùng sở thích, nhu cầu, năng khiếu…dưới sự định hướng của những nhà giáodục nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các học sinh với nhau

và giữa học sinh với thầy cô giáo Câu lạc bộ gồm nhiều lĩnh vực khác nhau như:câu lạc bộ học thuật, câu lạc bộ thể dục thể thao, câu lạc bộ văn hoá nghệ thuật, câulạc bộ hoạt động thực tế, câu lạc bộ trò chơi dân gian…

1.4.3.4 Hình thức diễn đàn