Khai thác tư liệu để dạy học văn bản nhật dụng ở trường THCS

Qua quá trình dạy môn Ngữ văn nói chung và phần văn bản nhật dụng nóiriêng, tôi nhận thấy phần lớn bài giảng chưa sinh động, hệ thống các tư liệu minhhọa còn rất hạn chế, nếu chỉ dừng lạ

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Năm học 2018-2019 là năm tiếp tục thực hiện phong trào dạy tốt học tốt gắn với

việc thực hiện chỉ thi 03-CT/TW ngày 14.5.2011 của Bộ chính trị về việc đẩy mạnh

thực hiện phong trào học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; tiếp

tục thực hiện Nghị quyết 29- NQ/TW ngày 4.11.2013 của BCHTW về đổi mới cănbản toàn diện nền giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học, đẩy mạnh ứng dụngcông nghệ thông tin trong dạy học

Căn cứ vào nhiệm vụ năm học 2018-2019 của ngành, của trường trong đóđổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học là nhiệm trọng tâm.Muốn vậy phải chú trọng nâng cao chất lượng từng môn học cụ thể, đặc biệt là mônNgữ văn Đó là cơ sở để nâng cao chất lượng các môn học khác Vì học tốt mônNgữ văn sẽ tác động tốt đến các môn học khác và ngược lại Ngữ văn là một mônhọc thuộc nhóm khoa học xã hội, có vai trò rất lớn trong việc hoàn thiện nhân cáchcho học sinh bởi văn học là nhân học

Văn học là nghệ thuật của ngôn từ được hình thành nhờ những cảm xúc thẩm

mĩ của nhà văn Chương trình Ngữ văn THCS được xây dựng theo tinh thần tíchhợp Các văn bản được lựa chọn có hình thức, thể loại, nội dung, tư tưởng, phù hợpvới tâm lý lứa tuổi, để “rèn luyện cho các em những tình cảm mà các em chưa có,

bồi dưỡng cho các em những tình cảm sẵn có” Bên cạnh đó chương trình còn cócác văn bản nhật dụng có nội dung là tính cập nhật, gắn kết , bức thiết đối với cuộcsống con người và cộng đồng trong xã hội hiện đại như : thiên nhiên, môi trường,dân số, quyền trẻ em, và các tác hại của tệ nạn xã hội… đưa học sinh tiếp cận vớinhững vấn đề quen thuộc, gần gũi hàng ngày, vừa có tính lâu dài mà mọi người đềuquân tâm đến ; trang bị kiến thức và trau dồi tư tưởng, tình cảm thái độ cho họcsinh Từ đó các em mở rộng hiểu biết toàn diện tạo điều kiện tích cực để hoà nhậpvới cuộc sống, cộng đồng xã hội, tăng cường ý thức công dân đối với cộng đồng

Văn bản nhật dụng tồn tại ở tất cả các kiểu văn bản, các thể loại, các phươngthức biểu đạt, nó có thể là văn bản văn chương hoặc không phải là văn bản vănchương Loại văn bản này chiếm số lượng không nhiều (khoảng 10% ) Nhưng về líluận dạy học chưa từng đặt vấn đề PPDH văn bản nhật dụng Cho nên giờ giảng dạy

và học tập văn bản nhật dụng gặp không ít trở ngại Bên cạnh đó một số văn bản

nhật dụng chất “văn” không nhiều, nếu không khéo léo thì giờ Ngữ văn sẽ rất khô

khan cứng nhắc Vì vậy tư liệu: tranh ảnh, clip, thông tin, bài viết… - để giờ vănthật sự hấp dẫn- là một phần không thể thiếu trong dạy học văn bản nhật dụng

Qua quá trình dạy môn Ngữ văn nói chung và phần văn bản nhật dụng nóiriêng, tôi nhận thấy phần lớn bài giảng chưa sinh động, hệ thống các tư liệu minhhọa còn rất hạn chế, nếu chỉ dừng lại ở việc giảng giải, phân tích bình luận như cácvăn bản khác thì bản thân học sinh khó hình dung được vấn đề cụ thể Do đó cần cómột hệ thống tư liệu đủ để phục vụ minh hoạ cho bài học thì vấn đề được bàn bạc

mới sinh động và tăng tính chân thực của vấn đề Có như vậy mới giúp cho ngườidạy dễ dàng đạt được mục tiêu: tăng tính thực hành, giảm lý thuyết, gắn bài học

với thực tiễn, rèn kĩ năng sống cho cho sinh.

Mặt khác công nghệ thông tin phát triển ngày càng mạnh, trong khi cácnguồn tư liệu trên các phương tiện thông tin khá đa dạng và phong phú nhưng chưađược khai thác nhiều Do vậy, sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học thông quacác thiết bị điện tử hỗ trợ để trình chiếu tranh ảnh, âm nhạc, phim tư liệu cho bàidạy thêm sinh động, hiệu quả, tạo sự hứng thú cho học sinh, góp phần nâng caochất lượng giờ học, môn học

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã mạnh dạn tìm hiểu và xây dựng đề tài:

“ Khai thác tư liệu để dạy học văn bản Nhật dụng ở trường THCS” góp phần

nâng cao hiệu quả dạy học văn nói chung, giờ văn bản nhật dụng nói riêng khôngcòn khô khan mà thật sự hấp dẫn với những vấn đề gần gũi trong cuộc sống của họcsinh

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài.

- Thông qua việc sử dụng tư liệu, tạo cho học sinh sự hứng thú và yêu thíchmôn học; đảm bảo hai quá trình của nhận thức từ trực quan sinh động đến tư duy

trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn

* Nhiệm vụ

- Nghiên cứu thực trạng của việc vận dụng phương pháp giảng dạy, trong đó có

phương pháp sử dụng tư liệu-học liệu: các loại tranh ảnh, phim, nhạc, bài viết, thông tin trong dạy học văn bản nhật dụng ở trường THCS Nguyễn Văn Trỗi.

- Bước đầu đề xuất một số giải pháp về khai thác và sử dụng các loại tư liệutrong dạy học văn bản nhật dụng góp phần đổi mới phương pháp dạy học để nângcao chất lượng bộ môn

3 Đối tượng nghiên cứu

Các tư liệu: tranh ảnh, phim, nhạc, bài viết… có liên quan đến các văn bản nhật dụng trong chương trình Ngữ văn trung học cơ sở

4 Giới hạn của đề tài

- Tìm hiểu Phương pháp sử dụng tư liệu trong dạy và học phần văn bản nhật dụng

- Không gian:Trường THCS Nguyễn Văn Trỗi, huyện EaH’Leo, tỉnh Đăk Lăk

- Thời gian: Từ năm học 2016-2017 đến năm học 2017- 2018.

5 Phương pháp nghiên cứu.

- Nghiên cứu tài liệu: Tìm hiểu các tài liệu liên quan đến phương pháp dạy-học

môn Ngữ văn

- Phương pháp đàm thoại: quan sát sư phạm: Quan sát thái độ học tập của học

sinh, trao đổi với học sinh về việc học môn Ngữ văn đặc biệt phần VBND

- Phương pháp trò chuyện và dự giờ các đồng nghiệp: dự giờ đồng nghiệp, trò

chuyện về cách dạy văn bản nhật dụng

- Phương pháp thực nghiệm: Áp dụng phương pháp sử dụng tư liệu vào dạy học

phần văn bản nhật dụng

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Kiểm tra đánh giá kết quả sau

giờ học và việc vận dụng bài học vào thực tiễn của học sinh

- Phương pháp thống kê toán học: thống kê kết quả học tập bộ môn của hs từng

năm

- Phương pháp so sánh: Đối chiếu kết quả học tập của học sinh theo năm học, từ

đó đánh giá, rút kinh nghiệm

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Trong các phương pháp dạy học tích cực có phương pháp dạy học trực quan:

sử dụng tranh ảnh, tư liệu minh họa Đây là phương pháp quan trong quyết địnhnhiều đến chất lượng dạy và học Tuy nhiên việc sử dụng các tư liệu nói trên ít phổbiến trong môn Ngữ văn Trong khi cái mới trong bộ môn này là có các văn bảnnhật dụng đề cập đến những vấn đề gần gũi và nóng bỏng trong cuộc sống, điều đórất cần các tư liệu minh họa để nội dung bài học trở nên chân thực hơn, sống độnghơn

Song từ khi bộ giáo dục đưa loại văn bản này vào chương trình Ngữ văn chođến nay chưa có một tài liệu hay giáo trình cụ thể nào hướng dẫn về phương phápdạy học hay đồ dùng cho bài dạy văn bản nhật dụng Chủ yếu là tự giáo viên tìmkiếm và linh hoạt sử dụng Với các dạng bài học này không chỉ đòi hỏi sự nỗ lựccao của từng học sinh mà còn đòi hỏi tinh thần hợp tác trong học tập; không chỉ đòihỏi tìm tòi tư liệu trong sách vở, báo chí mà còn cả tư liệu trong thực tế địa phương

và thực tiễn cuộc sống

Thực tế hiện nay khoa học công nghệ phát triển, các trường học được đầu tưnhiều trang thiết bị hiện đại hỗ trợ đắc lực cho công tác dạy và học nên việc tìmkiếm các tư liệu phục vụ dạy học văn nói chung và văn bản nhật dụng nói riêng cónhiều ưu thế Điều quan trọng là phương pháp sử dụng các tư liệu như thế nào cho

có hiệu quả nhất mà vẫn đảm bảo được thời lượng, nội dung và mục tiêu của bài học.

2 Thực trạng vấn đề nghiên

cứu * Đánh giá thực trạng

- Thực tế hiện nay, học sinh đa số coi nhẹ bộ môn xã hội nói chung và mônNgữ văn nói riêng Các em coi trọng các môn học mang tính thời đại hơn như cácmôn Toán, Anh văn, Tin học… ( Qua khảo sát thực tế các kì thi đại học, cao đẳngcác năm gần đây lượng thí sinh dự thi vào khối KHXH&NV rất ít, có khi thiếu chỉtiêu ) Điều đó chứng tỏ học sinh ít hứng thú với môn Ngữ văn

- Học tập bộ môn này học sinh chưa thực sự chủ động, chưa tích cực tìm tòi vàcũng chưa có nhiều sáng tạo Đặc biệt là học sinh đồng bào dân tộc thiểu số tiếngViệt là ngôn ngữ thứ hai của các em, khả năng giao tiếp và vốn ngôn ngữ còn nhiềuđiểm hạn chế nên việc học tập và cảm thụ văn bản lại càng khó khăn hơn Chủ yếucác em thường dựa vào các sách tham khảo có sẵn để soạn bài cũng như làm bàitập Liên hệ thực tế cuộc sống còn xa rời với bài học, hiểu biết về cuộc sống cònhạn chế, chưa thực sự hoà nhập với cuộc sống, và nhất là chưa quan tâm đến nhữngvấn đề có tính thời sự, cấp thiết của cuộc sống; kĩ năng sống và khả năng vận dụng

lí thuyết vào thực tiễn chưa được thể hiện

* Khảo sát kết quả bộ môn qua những năm học trước:

để nâng cao chất lượng dạy học Tuy nhiên nhiều giáo viên còn ngại sử dụng côngnghệ thông tin do tốn nhiều thời gian, chưa làm chủ được các phương tiện kĩ thuật

do chưa thành thạo về các thiết bị này Trong khi đó các nguồn tư liệu không chỉ

bó hẹp ở tranh ảnh của bộ môn mà rất phong phú, đa dạng trên các phương tiệnthông tin đại chúng, nhất là internet, chưa được khai thác và sử dụng đúng mức

- Văn bản nhật dụng là một loại văn bản khá mới mẻ trong chương trình Ngữ vănTHCS nhưng lí luận dạy học chưa đưa ra cụ thể phương pháp dạy học loại văn bảnnày nên giờ học gặp không ít khó khăn, vướng mắc Do đó phương pháp dạy học

trực quan - sử dụng tư liệu: tranh ảnh, bài viết, thông tin, và video clip… vào trong

giảng dạy có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của

giờ họcTừ khi tìm tòi tích lũy và áp dụng phương pháp này vào dạy học văn nóichung và văn bản nhật dụng nói riêng, tôi thấy kết quả học tập của học sinh đượcnâng cao rõ rệt Số học sinh khá giỏi ngày càng nhiều hơn, học sinh yếu giảm hẳn.

- Có nhiều học sinh rất hứng thú, tích cực chủ động và có nhiều sáng tạo tronghọc tập: chuẩn bị bài kĩ trước khi đến lớp, hăng hái phát biếu xây dựng bài, chấtlượng bộ môn năm sau cao hơn năm trước

- Các phương tiện hỗ trợ dạy và học khá đa dạng, việc trình chiếu tư liệu thôngqua các phương tiện điện tử không còn là công việc khó khăn và mới mẻ đối vớigiáo viên Công việc này khá dễ dàng và tiện lợi: tư liệu giúp giáo viên tiết kiệmthời gian thuyết giảng, giải thích, vừa tạo sự chú ý tập trung của học sinh

- Trong quá trình dạy học phần văn bản nhật dụng, không phải chỗ nào giáo viêngiảng học sinh cũng nắm được vấn đề mà có những nội dung phải dùng tư liệuminh họa cho các em được “tai nghe mắt thấy ” những vấn đề đã và đang diễn ratrong cuộc sống, để học sinh bộc lộ thái độ và nhận thức đúng đắn về bản chất củavấn đề Điều đó làm các em rất hứng thú, phát huy được sự tích cực chủ động, sángtạo của bản thân

- Từ thực tế trên, người giáo viên phát huy được vai trò là chủ thể chỉ đạo quátrình dạy học còn học sinh phát huy được vai trò chủ thể nhận thức của quá trìnhnày Mặt khác vừa tạo được sự thân thiện giữa thầy và trò, làm cho học sinh hứngthú với bài học Bằng phương pháp này giáo viên có thể phát hiện, chọn lựa họcsinh có năng lực để bồi dưỡng học sinh giỏi

3 Nội dung và hình thức của giải pháp:

a) Mục tiêu của giải pháp

- Sử dụng các tư liệu cho nội dung dạy học văn bản nhật dụng nhằm góp phần đổimới phương pháp, nâng cao chất lượng môn học nói riêng và chất lượng học tậpnói chung

- Rút kinh nghiệm để phát huy những ưu điểm, mặt mạnh; hạn chế, khắc

phục nhược điểm trong quá trình dạy học bộ môn Ngữ văn

b) Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

* Khái quát hệ thống văn bản nhật dụng trong chương trình Ngữ văn

THCS :

- Mục tiêu :

Nhằm giúp giáo viên xác định được số lượng văn bản nhật dụng trong từngkhối lớp, nắm được nội dung chủ đề của từng văn bản Khi khai thác tư liệu bámsát hệ thống và sắp xếp theo nội dung đề tài, khối lớp

- Cách thức thực hiện:

Trong hệ thống các văn bản sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ sở, phân loại các văn bản nghệ thuật và văn bản nhật dụng, thống kê số lượng văn bản nhật dụng;

đọc kĩ và khái quát nội dung đề tài Lập bảng theo mô hình: khối lớp, tên văn bản, nội dung đề tài.

1.Cầu Long Biên – chứng nhân lịch sử Di tích lịch sử

6 2.Bức thư của thủ lĩnh da đỏ Con người với môi trường

7 3 Cuộc chia tay của những con búp bê Gia đình và Quyền trẻ em

con búp bê

4.Ca Huế trên sông Hương Văn hoá dân tộc

1.Thông tin về ngày Trái Đất năm 2000 Ô nhiễm môi trường

1 Đấu tranh cho một thế giới hoà bình Bảo vệ hoà bình, chống chiến tranh

2 Phong cách Hồ Chí Minh Hội nhập với thế giới và bảo vệ bản

9 3 Tuyên bố thế giới về sự sống còn, sắc văn hoá dân tộc

quyền được bảo vệ và phát triển của trẻ Quyền sống của con người

Nó hỗ trợ cho quá trình dạy học, hình thành kiến thức kĩ năng cho học sinh

- Thể hiện sự đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực: kịp thời cậpnhật những sự kiện, thông tin, bài viết, tìm kiếm chọn lọc hình ảnh, clip, số liệu liênquan đến vấn đề của từng bài dạy phục vụ thiết thực cho công tác dạy-học phầnvăn bản nhật dụng có hiệu quả

Cách thực hiện:

- Giáo viên cần nắm vững một số thao tác về tìm kiếm thông tin trên mạng,down về, sao chép, xử lí và lưu trữ tư liệu Nguồn tư liệu khá phong phú nên cầnphải chọn lọc tư liệu phù hợp, chính xác, tiêu biểu và có ý nghĩa thiết thực đối vớibài dạy

- Hiện nay công nghệ thông tin phát triển, có nhiều thiết bị điện tử giúp giáoviên xây dựng ngân hàng tư liệu thuận lợi, mà không tốn nhiều công sức như trướcđây Việc khai thác tư liệu có thể lấy từ các nguồn như:

+ Mạng internet : Trên máy tính hoặc điện thoại thông minh có thể tìm tư liệu, tranh

ảnh, phim, nhạc, trên trang tìm kiếm Google, chọn tư liệu và tải về (đó là một nguồn tài nguyên vô tận.)

+ Trên các sách báo, tạp chí: với cách này khi sưu tầm tài liệu tranh, ảnh có thể

cắt ảnh hoặc dùng máy scan quét ảnh, in ra thành tranh khổ lớn, hoặc chụp lại rồi lưu vào USB

+ Từ các băng hình, đĩa phim video có tư liệu cần thiết, sang-copy, lưu vào USB,

máy tính hoặc gmail

- Từ các nguồn khai thác trên giáo viên đã tạo cho mình một ngân hàng tư liệuphong phú Bước tiếp theo là phân loại theo chủ đề riêng, lưu trữ thành từng filenhỏ, ghi tên file theo tên văn bản để dễ dàng tìm kiếm và xác định mục đích sửdụng

* Sử dụng tư liệu vào bài

dạy: Mục tiêu:

Minh họa cho nội dung bài học, khai thác tri thức thông qua tư liệu và tuyên truyềngiáo dục tư tưởng Nhằm trang bị kiến thức và trau dồi tư tưởng, tình cảm, thái độcho hs Tăng tính thực hành, giảm lý thuyết, gắn bài học với thực tiễn

Cách thực hiện

Dạy học văn bản nhật dụng mà chỉ sử dụng các kênh hình có trong sách là chưa thể

đủ mà cần phải thu thập, sưu tầm các nguồn tư liệu ngoài văn bản liên quan đến tácgiả, nội dung văn bản Đây là công việc dạy học chủ động tích cực của giáo viên và

HS trong khâu chuẩn bị bài học

- Bước 1: Chuẩn bị tư liệu và phương tiện sử dụng tư liệu: máy chiếu, ti vi, máy tính

- Bước 2: Xác định mục đích, vị trí, thời lượng sử dụng tư liệu

- Bước 3: Chuẩn bị hệ thống câu hỏi, cách khai thác-sử dụng tư liệu

- Bước 4: Sử dụng tư liệu vào vị trí bài dạy theo kế hoạch đã định

* Một số tư liệu cụ thể có thể sử dụng cho từng nội dung của một số văn bản:

+ Khi dạy văn bản “Cầu Long Biên- chứng nhân lịch sử” giáo viên nên tìmmột số hình ảnh về cầu Long Biên trong chiến tranh và hoà bình sau đó liên hệ mởrộng đến một số cây cầu khác của Hà Nội để giúp học sinh thấy được: cầu LongBiên mãi là cây cầu lịch sử, là nhân chứng không gì thay thế được cho lịch sử Cách

mạng, kháng chiến và xây dựng, gian khổ và anh hùng của nhân dân Hà Nội một thế kỉ qua.

+ Dạy bài “Động Phong Nha” giáo viên có thể sử dụng đoạn phim ghi hình có

âm thanh, có lời thuyết minh về những đặc sắc của hang động Hay khi tìm hiểu vẻđẹp của động Phong Nha ta có thể chiếu những hình ảnh thạch nhũ của các hang

động với những màu sắc kì ảo lộng lẫy, để các em cảm nhận đúng là không bút nào lột tả hết.

+ Dạy bài “Bức thư của thủ lĩnh da dỏ” cho học sinh quan sát bức tranh chândung thủ lĩnh da đỏ , một số hình ảnh về môi trường trong lành, môi trường bị tànphá, ô nhiễm Qua đó hs thấy được nguyên nhân chính của sự ô nhiễm là do con

người, và điều gì con người làm cho đất là làm cho mình, làm hại đất là làm hại chính mình.

+ Đối với văn bản “Ca Huế trên sông Hương” giáo viên có thể cho HS nghe

một đoạn nhạc về làn điệu dân ca Huế khi tìm hiểu “Huế là cái nôi của dân ca” Hay khi tìm hiểu “những đặc sắc của ca Huế’’ giáo viên chiếu hình ảnh về cảnh

biểu diễn và thưởng thức ca Huế trên sông Hương Để giúp học sinh có thể nhậnbiết và nhớ được tên các loại nhạc cụ mà nhạc công biểu diễn ca Huế chiếu hìnhảnh về đàn tranh, đàn nguyệt, tì bà, nhị, đàn tam…

+ Đối với văn bản “Bài toán dân số” giáo viên đưa một số hình ảnh về hậuquả của việc gia tăng dân số ở một số nước chậm phát triển (đói nghèo, chỗ ở chật,đường phố đông, trẻ em suy dinh dưỡng ở Châu Phi, châu Á ) để học sinh nhậnthức rõ được trách nhiệm của mỗi quốc gia và ý thức vì cộng đồng của mình

- Tuỳ thuộc vào những thông tin, nội dung nhật dụng mà văn bản đề cập mà giáoviên có thể lựa chọn những hình ảnh sao cho phù hợp, thậm chí là những hình ảnhthực chụp hoặc những thước phim quay được qua camera, điện thoại, để tăng thêmtính chân thực và thuyết phục

Ví dụ: Khi dạy văn bản “Ôn dịch, thuốc lá" giáo viên có thể liên hệ thực tếbằng chính những hình ảnh chụp được về hiện tượng HS hút thuốc lá trong và ngoài

nhà trường sau đó nêu câu hỏi tình huống: Lớp em có một số bạn nam hút thuốc lá,

em sẽ vận động bạn bỏ thuốc lá như thế nào?

- Mục đích của việc dạy văn bản nhật dụng là đưa học sinh hoà nhập với xã hội, rèn kĩ năng sống vì vậy khi dạy không thể không liên hệ tới những vấn đề liên quan

như : môi trường, văn hoá, tệ nạn xã hội,… ở địa phương nơi các em sinh sống

Ví dụ : Bài “Thông tin về Trái đất năm 2000” Giáo viên chiếu vài hình ảnh vềmôi trường để liên hệ và hướng dẫn học sinh thấy được nguyên nhân gây ô nhiễmmôi trường nghiêm trọng nhất là rác thải công nghiệp và rác thải sinh hoạt Giáoviên hướng dẫn tập trung phân tích tác hại của việc dùng bao bì ni lông, cần liên hệ

với các hoạt động hạn chế và xử lí rác thải sinh hoạt bảo vệ môi trường ở địaphương Giáo viên có thể đưa hình ảnh đổ rác bừa bãi ở chính thôn, buôn, những

con đường, những dòng suối nơi học sinh thường thấy, và đặt câu hỏi : Em suy nghĩ như thế nào và sẽ làm gì khi thấy những hình ảnh này? Từ đó hình thành ý thức

trách nhiệm của các em với những người xung quanh và cảnh quan môi trườngmình đang sống

- Bài “Đấu tranh cho một thế giới hòa bình”, GV chọn hình ảnh về hậu quả

của vụ ném bom nguyên tử, clip các vụ thử bom, chiến tranh hạt nhân…để học sinhthấy được cụ thể sự khủng khiếp của chiến tranh và sự hủy diệt của nó (hoặc có thểchọn một đoạn phim tiêu biểu về chiến tranh hạt nhân) Hình thành tư tưởng tìnhcảm yêu hòa bình ghét chiến tranh

- Bài “Phong cách Hồ Chí Minh”, giáo viên chọn một số hình ảnh, đoạn phim

về sự ăn mặc giản dị của Bác, có thể trích dẫn đoạn văn trong bài “Đức tính giản dị

của Bác Hồ” minh họa cho bài dạy, để học sinh cảm nhận được con người vĩ đại

mà giản dị vô cùng, từ đó học sinh có ý thức học tập tấm gương của Bác

- Chính việc cho học sinh quan sát hình ảnh, tư liệu giúp cho học sinh tự bộc lộquan điểm, tư tưởng làm cho giờ học dân chủ, tích cực, sinh động Đây là conđường ngắn nhất để học sinh hoà nhập thực tiễn cuộc sống, phát huy khả năng tưduy của học sinh và thể hiện được tác dụng của việc học văn bản nhật dụng

- Cần chú ý: Khi giảng dạy văn bản nhật dụng việc bình giảng sẽ ít hơn các văn

bản nghệ thuật Tuy nhiên, không phải là bỏ qua mà giáo viên vẫn có thể chiếu một

số những chi tiết hoặc những hình ảnh tiêu biểu đặc sắc có sức rung cảm để từ đó

hướng dẫn học sinh bình để học sinh có khả năng cảm thụ, viết văn văn tốt hơn,

trau dồi vốn ngôn ngữ cho học sinh

Ví dụ “Động Phong Nha” giáo viên nên chọn vẻ đẹp lộng lẫy, kì diệu của động Phong Nha để hướng dẫn học sinh bình

- Ngoài tranh, ảnh, phim, nhạc giáo viên cần sưu tầm một số tư liệu khác là các

số liệu, thông tin, bài viết có liên quan: Như bài Ôn dịch thuốc lá: sưu tầm nhữngbài viết, nghiên cứu về tác hại của thuốc lá, những số liệu mới nhất về số người chếthằng năm do những bệnh có liên quan, ngày thế giới chống thuốc lá và ngày ViệtNam cấm hút thuốc nơi công cộng:

“ Khói thuốc lá chứa tới hơn 4000 chất hoá học, phần lớn là chất độc hại, trong đó 43 chất là tác nhân gây ung thư, đặc biệt nguy hiểm nhất là nicotin.

…Mỗi năm, thuốc lá, thuốc lào giết chết 5 triệu người trên toàn cầu Việt Nam là một trong 15 nước có tỷ lệ nam giới hút thuốc lá cao nhất thế giới Điều tra năm

2010 cho thấy, Việt Nam có tới 47% nam giới hút thuốc lá Không chỉ có hại cho

sức khỏe, thuốc lá còn gây ra những tổn thất lớn về kinh tế của mỗi gia đình và toàn xã hội”

…Ngày thế giới không thuốc lá 31-5 Qui định cấm hút thuốc lá nơi công cộng của Thủ tướng Chính phủ có hiệu lực theo Quyết định số 1315/QĐ – TTg”

- Đôi khi tư liệu không ở đâu xa mà ngay chính trong bài học Chẳng hạn văn bản

"Mẹ tôi" , có thể chiếu đoạn văn cuối, ( hoặc bảng phụ đoăn văn này) yêu cầu HS

quan sát và trả lời câu hỏi: Người cha đã thẳng thắn bộc lộ tình cảm và thái độ của mình về lỗi lầm của En-ri-cô với mẹ bằng câu văn nào? Khi HS trả lời GV kết hợp

sử dụng bút vẽ gạch chân câu văn "Bố rất yêu con, En-ri-cô ạ, con là niềm hi vọng thiết tha nhất của đời bố, nhưng thà rằng bố không có con, còn hơn là thấy con bội bạc với mẹ" Sau đó GV tiếp tục nêu câu hỏi: Qua câu văn trên, em cảm nhận như thế nào về nỗi lòng người cha của En-ri-cô khi đó? Khi HS cảm nhận được nỗi lòng

vô cùng đau khổ của người cha có đứa con hư hỏng các em sẽ rút ra được bài học

về tình mẫu tử: “Tình mẫu tử là vô cùng thiêng liêng, cao quý, không ai được phép chà đạp lên tình cảm đó” Đó cũng là nội dung vừa cập nhật, vừa lâu dài của bài

văn nhật dụng này Học sinh sẽ được luyện rèn những tình cảm có sẵn thông qua

văn bản bởi “ Văn chương luyện cho ta những tình cảm mà ta có sẵn” ( Hoài

Thanh)

Hoặc khi dạy văn bản "Cuộc chia tay của những con búp bê", GV cũng cóthể trình chiếu những đoạn văn, câu văn để khai thác nghệ thuật miêu tả diễn biếntâm lí nhân vật, nghệ thuật miêu tả thiên nhiên, tạo vật đẹp đẽ, vô tư, bình thảntrước cảnh ngộ bất hạnh của con người làm tăng thêm nỗi buồn sâu thẳm, trạng tháithất vọng, bơ vơ, lạc lõng của nhân vật trong truyện Qua đó GV giúp HS hiểu

được: “Đằng sau câu chuyện về tình anh em gắn bó trong sự tan vỡ hạnh phúc gia đình, truyện đã toát lên vấn đề về quyền sống của trẻ em đang bị đe doạ trong một

xã hội hiện đại” Đây là một trong những nội dung nhật dụng chính của văn bản

này

- Về mục tiêu kiến thức của bài học VBND là giúp HS hiểu đúng ý nghĩa xãhội (chủ yếu là ý nghĩa thời sự cập nhật gần gũi) qua việc nắm bắt vấn đề được đềcập trong văn bản Còn về mục đích giao tiếp, các VBND chủ yếu thoả mãn mụcđích truyền thông xã hội Tuy nhiên, văn học là loại hình nghệ thuật bằng ngôn từ,được hình thành trên những cảm xúc thẩm mĩ của nhà văn Đối với một số văn bản

có giáo trị nghệ thuật cao như : Cổng trường mở ra, Mẹ tôi , Cuộc chia tay của những con búp bê giáo viên cần chú ý khai thác chất trữ tình hay những đặc sắc

về nghệ thuật của văn bản để từ đó hiểu được chủ đề nhật dụng đặt ra trong văn

bản Do vậy tư liệu có thể là âm nhạc : những bài hát về tình cảm mẹ con-gia đình,những câu nói hay về tình cảm gia đình

Khi sử dụng tư liệu cho bài dạy văn bản nói chung và văn bản nhật dụng nóiriêng trước hết phải xác định mục tiêu cơ bản của bài học và mục đích sử dụng tưliệu, các phương pháp sử dụng tư liệu:

- Mục tiêu là trang bị kiến thức và trau dồi tư tưởng, tình cảm, thái độ cho hs:các tư liệu phải đảm bảo vừa là nguồn cung cấp tri thức vừa mang tính giáo dụccao

- Mục đích của việc sử dụng tư liệu là tăng tính thực hành, giảm lý thuyết, gắnbài học với thực tiễn: nguồn tư liệu phải chân thực, phổ biến mà có thể hàng ngàycác em không nhận ra, thấy bình thường nhưng khi đưa vào bài học thì đó quả làmột vấn đề thiết thực đối với mọi người và hết sức quan trọng

Như khi dạy bài “Thông tin về ngày trái đất năm 2000", vấn đề là tác hại của bao

bì ni lông Hằng ngày gia đình, bản thân các em cũng như mọi người vẫn sử dụng,thậm chí dùng nhiều nữa và điều đó rất bình thường, dường như chẳng có gì đángquan tâm Thế nhưng khi được học, được tìm hiểu về tác hại của nói cộng vớinhững hình ảnh rất thực, thông tin chính xác về tác hại của bao bì ni lông thì vấn đềkhông đáng quan tâm thường ngày trở nên là vấn đề nghiêm trọng cần được tuyêntruyền và hành động ngay để bảo vệ môi trường, sức khỏe và cuộc sống của conngười

- Phương pháp sử dụng tư liệu: Sử dụng tư liệu có sự hỗ trợ của công nghệthông tin nghĩa là phải có các thiết bị điện tử như máy chiếu, tivi, máy tính, hoặcđầu đọc đĩa cứng điều này không quá khó vì nhiều trường đã được nhà nước đầu

tư nhiều trang thiết bị dạy học hiện đại Điều quan trọng là giáo viên sử dụng tư liệu

đó như thế nào cho bài dạy để đạt hiệu quả tối ưu

+ Sử dụng để minh họa: Tư liệu dùng để minh họa là khi tìm hiểu và phântích xong một nội dung giáo viên cho học sinh tiếp xúc với tư liệu để các em hiểu rõ

hơn, thực hơn, đáng tin cậy hơn Ví dụ như dạy bài Động Phong Nha, nên dùng

hình ảnh minh họa về vẻ đẹp kì ảo lộng lẫy của hang động vách đá sau khi phântích vẻ đẹp của động Phong Nha

+ Sử dụng để khai thác tri thức: Cho học sinh tiếp xúc với tư liệu, Gv hướngdẫn, yêu cầu hs quan sát, tìm hiểu, nhận xét và khái quát vấn đề Ví dụ như dạy bài

Ôn dịch thuốc lá, để hướng dẫn hs phân tích tác hại của thuốc lá gv có thể chiếu

một đoạn clip khoa học nghiên cứu về sự độc hại của thuốc lá với người hút và

những người xung quanh Sau đó đặt câu hỏi thảo luận: Kết hợp thông tin trong sgk và những hình ảnh trong đoạn clip em hãy phân tích các tác hại và đánh giá mức độ nguy hiểm của thuốc lá đối với cuộc sống của con người?

+ Sử dụng để tuyên truyền: Tư liệu này thường được sử dụng ở phần liên hệthực tế, sau phần tổng kết, để học sinh khắc sâu hơn nội dung bài học và có ý thứctrách nhiệm với cộng đồng Chẳng hạn như bài Ôn dịch thuốc lá, cuối bài giáo viên

có thể cung cấp một số hình ảnh, thông tin về ngày thế giới,và Việt Nam chốngthuốc lá, số người chết do các bệnh có liên quan đến thuốc lá

c) Mối quan hệ giữa các giải pháp biện pháp:

Khái quát hệ thống văn bản nhật dụng sẽ giúp cho việc xây dựng ngân hàng tư liệu được dễ dàng có hệ thống: theo khối lớp, theo chủ đề hoặc theo bài học Việc lập bảng khái quát các văn bản và xây dựng hệ thống tư liệu hỗ trợ việc lựa chọn tư

liệu cho từng bài dạy nhanh hơn, tiện hơn, khoa học hơn, đúng chủ đề Như vậygiữa các biện pháp, giải pháp có mối quan hệ mật thiết hỗ trợ lẫn nhau trong quá

trình thực hiện Nếu không có bảng hệ thống các văn bản thì việc xây dựng hệ thống tư liệu sẽ rất khó khăn, việc chọn lọc sắp xếp các tư liệu theo đề tài sẽ thiếu khoa học và khó sử dụng Như vậy biện pháp khái quát hệ thống văn bản nhật dụng

và xây dựng hệ thống ngân hàng tư liệu là tiền đề, tạo diều kiện để góp phần cho việc sử dụng tư liệu vào bài dạy đạt được hiệu quả cao.

d) Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu:

- Đề tài đã nghiên cứu và đưa ra được phương pháp tìm kiếm xây dựng và sửdụng tư liệu trong dạy học môn Ngữ văn nói chung, phần văn bản nhật dụng nóiriêng

- Qua đó góp phần xây dựng phương pháp luận về dạy học Ngữ văn phần vănbản nhật dụng, nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn, tạo sự hứng thú cho học sinhtrong giờ học, tăng tính thực hành, học đi đôi với hành, lí luận gắn với thực tiễn

- Qua việc Sử dụng tư liệu minh họa trong dạy học văn nói chung và phần vănbản nhật dụng nói riêng tạo cho học sinh sự hứng thú trong môn học, giờ học sinhđộng, sôi nổi, học sinh tích cực, dễ tiếp thu bài học, nắm vững kiến thức bài học, đểlại dấu ấn khắc sâu trong tâm trí học sinh Kết quả học tập bộ môn của các em đượcnâng cao rõ rệt Bài học đã đạt được mục tiêu gắn lí thuyết với thực tiễn, bước đầuthông qua nội dung bài học tăng cường ý thức công dân của học sinh đối với cộng

đồng , các em vận dụng vào cuộc sống như: ý thức bảo vệ môi trường, xác địnhđược quyền và nghĩa vụ của bản thân trong gia đình và xã hội, vạch ra kế hoạch chotương lai như sinh đẻ có kế hoạch, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyềnthống…

- Cụ thể: sau giờ học giáo viên dùng bài tập kiểm tra nhanh kiến thức của họcsinh: khoảng 50-60% học sinh nắm bài khá tốt; 30-35% nắm bài trung bình; khoảng5% học sinh không nắm chắc

- Khi chuẩn bị và lên lớp cho một bài dạy có sử dụng tư liệu minh họa, giáoviên chủ động, tự tin, tiết kiệm được thời gian thuyết giảng hay giải thích nhữngvấn đề mới mẻ, có thời gian để kiểm tra nắm bắt tình hình học sinh Chuyên mônnghiệp vụ của giáo viên cũng vì thế thêm vững chắc