Kinh nghiệm khai thác kênh hình trong dạy học lịch sử lớp 9 ở trường THCS điền lư, huyện bá thước, thanh hóa

Muốn khắc phụcđược vấn đề này thì việc kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy họctích cực với việc sử dụng thường xuyên các thiết bị đồ dùng dạy học trựcquan như bản đồ, lược đồ, tranh

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY

HỌC LỊCH SỬ LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCS ĐIỀN LƯ,

BÁ THƯỚC, THANH HÓA

Người thực hiện: Trần Hải Nam

1 Mở đầu 1

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 32.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5-152.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 16

Tài liệu tham khảo

Danh mục đề tài sáng kiến kinh nghiệm

Phụ lục

Trong phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực,phẩm chất chohọc sinh thì đồ dùng dạy học nói chung và hệ thống kênh hình trong SGK lịch

sử lớp 9 nói riêng, không chỉ dừng lại ở giá trị minh hoạ cho hệ thống kênh chữ,

mà chính các thiết bị, đồ dùng dạy học này còn là công cụ, là phương tiện cungcấp kiến thức, bởi chính nó cũng là nguồn kiến thức cần phải khai thác

Nhưng trong thực tế hiện nay,nhiều giáo viên vẫn dạy học hoàn toànbằng phương pháp truyền thống, chưa phát huy được tính tích cực, chủ độnghọc tập của học sinh, nhiều học sinh vẫn cho rằng môn lịch sử thật khô khan,nhàm chán với những sự kiện đã diễn ra trong quá khứ Muốn khắc phụcđược vấn đề này thì việc kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy họctích cực với việc sử dụng thường xuyên các thiết bị đồ dùng dạy học trựcquan như bản đồ, lược đồ, tranh ảnh… vào giảng dạy là vô cùng cần thiết, đểtạo ra những hình ảnh cụ thể sinh động, chính xác, giúp học sinh dễ hình thànhkhái niệm lịch sử, hứng thú học tập, nhớ lâu, nhớ kĩ nội dung bài học [2]

Một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để bỏ ngỏ,yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ để tìm tòi,khám phá những kiến thức mới, cần thiết liên quan đến nội dung bài học Ngoài

ra việc khai thác tốt kênh hình sẽ tạo nên một không gian sinh động trong giờhọc, giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức và học sinh sẽ nhớ kĩ, hiểu sâuhơn những kiến thức đã học Bên cạnh đó, còn góp phần phát triển kĩ năng quansát, phân tích, nhận xét, đánh giá và tư duy ngôn ngữ cho học sinh

Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học

Lịch sử nói riêng, bản thân tôi xin trình bày kinh nghiệm: Một số giải pháp khai thác kênh hình trong dạy học Lịch sử lớp 9 ở trường THCS Điền Lư, huyện Bá Thước, Thanh Hóa Đây cũng là lí do tôi chọn đề tài này

tư tưởng của học sinh đối với bộ môn…

- Đề xuất một số giải pháp góp phần gây hứng thú học tập cho họcsinh khi sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử lớp 9, nâng caochất lượng dạy và học bộ môn

- Mục đích nghiên cứu của đề tài này hướng đến chính là khơi dậy khảnăng tư duy, sáng tạo của học sinh, thông qua các kênh hình về các bản đồ, sơ

đồ, về các nhân vật lịch sử cũng như về các sự kiện lịch sử của Việt Nam và thếgiới, học sinh được khắc sâu và ghi nhớ những nội dung của bài học Từ đó các

em có những hiểu biết nhất định về lịch sử của nhân loại, lịch sử của thế giới,thêm yêu quý và tự hào về những trang sử hào hùng của dân tộc, tôn thờ vàngưỡng mộ những danh nhân thế giới nói chung và danh nhân Việt Nam nói

- Đưa ra một số giải pháp phục vụ cho việc sử dụng đồ dùng trực quantheo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học “Bài 8- Nước Mĩ

và Bài 28 - Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ

và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954-1965)” lớp 9, trường THCS

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu, khai thác kênh hình và đồ dùng trựcquan, phân tích nội dung và ý nghĩa của kênh hình, đồ dùng trực quan trong sáchgiáo khoa và cả những kênh hình sưu tầm bên ngoài có liên quan vào bài họclịch sử một cách phù hợp để tăng tính hấp dẫn trong giờ học, góp phần phát huytính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử 9 trung học cơ sở

- Kết hợp việc sử dụng bản đồ, lược đồ và các hình ảnh minh họa để phântích về một nhân vật lịch sử, một trận đánh hay một sự kiện lịch sử mà giáo viênđang trình bày giúp giáo viên gây được hứng thú, hướng các em đến với nộidung của bài học Học sinh yêu thích bộ môn, hứng thú và tích cực học tập hơn,như vậy sẽ cho kết quả cao hơn

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là học sinh lớp khối 9 của trườngTHCS Điền Lư học kì II năm học: 2018-2019 và năm học: 2019 – 2020; Học kì

I năm học: 2020-2021

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết.Tham khảo SGK,SGV, sách chuẩn kiến thức kĩ năng bộ môn Lịch sử

- Phương pháp quan sát sư phạm: Quan sát thái độ, mức độ hứng thú họctập của học sinh

- Phương pháp tổng kết, rút kinh nghiệm dạy và học: Tích lũy các giờ dạytrên lớp, dự giờ đồng nghiệp, đồng nghiệp dự giờ góp ý

- Phương pháp thực nghiệm: Lựa chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng;

áp dụng dạy thử nghiệm trên lớp

- Phương pháp phân tích: So sánh chất lượng giờ dạy, lực học, mức độtích cực của học sinh khi chưa áp dụng SKKN với khi đã áp dụng SKKN

- Phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học sinh

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Thao giảng, dự giờ, trao đổi ý kiến với các đồng nghiệp trong quá trìnhgiảng dạy

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng của nó có vai trò và tác động

to lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ hiện nay Tuy nhiên ngày nay việc học sinhkhông thích học cũng như tìm hiểu về lịch sử dân tộc ngày càng nhiều Nhiều

em cho rằng đây là một môn học thuộc lòng mất nhiều thời gian lại khô khan,

nhàm chán Nếu thiếu hiểu biết lịch sử là điều vô cùng nguy hiểm khi văn hóaViệt Nam, con người Việt Nam hội nhập với văn hóa và con người của nhiềudân tộc trên thế giới.

Vậy tại sao học sinh lại thiếu hiểu biết và không thích học Lịch sử ? Cũng

có nhiều nguyên nhân, song không thể phủ nhận nguyên nhân xuất phát từ việcdạy và học Lịch sử của chúng ta từ trước đến nay còn nặng về cung cấp kiếnthức gây ra tình trạng quá tải cho học sinh

Do đặc điểm của việc nhận thức Lịch sử là không trực tiếp quan sát sựkiện, nhân vật từ quá khứ nên việc tạo biểu tượng là một yêu cầu quan trọngtrong dạy học bộ môn

Việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa, đồ dùng trực quan là mộtbiện pháp quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học, tuy nhiên nó chưa đượcquan tâm một cách đầy đủ

Chúng ta mới chỉ quan tâm đến kênh chữ nhiều hơn mà không nhận thấykênh hình và đồ dùng trực quan không những là nguồn kiến thức quan trọng mà

nó còn là phương tiện trực quan có giá trị giúp bài học lịch sử trở nên sinh động

và hấp dẫn hơn Trong các buổi bồi dưỡng thay sách giáo viên mới chỉ được giảithích về kênh chữ, nội dung, phương pháp mà chưa được bồi dưỡng cụ thể vềkênh hình Có nhiều kênh hình mới mà giáo viên chưa thật nắm rõ về xuất xứcũng như nội dung của nó [1]

Nhiều giáo viên còn ngại sử dụng kênh hình và đồ dùng trực quan do sợmất thời gian hoặc nếu có sử dụng thì chỉ mạng tính chất minh họa cho bài giảngnên chưa phát huy được hết hiệu quả của nó

Với đề tài này hy vọng sẽ giải quyết một cách toàn diện vấn đề sử dụng

đồ dùng trực quan trong việc dạy một bài cụ thể “ Bài 28 - Xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miềnNam (1954-1965)” lớp 9, trường THCS

Vậy với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch

sử, bằng thực tiễn giảng dạy và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp cũng như tựnghiên cứu tài liệu, tôi xin mạnh dạn đưa ra một số kinh nghiệm: Khai thác kênhhình và đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử lớp 9, trường THCS Điền Lư,huyện Bá Thước , Thanh Hóa

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm Việc đổi mới phương pháp dạy học cùng với sự hỗ trợ đắc lực của các

phương tiện kĩ thuật đã và đang phần nào đạt được những yêu cầu đặt ra.Tuynhiên, các phương pháp này đòi hỏi mất rất nhiều thời gian, trang thiết bị dạyhọc trong khi điều kiện học tập ở nhà trường còn chưa trang bị được máy chiếucho tất cả các lớp học và một tiết học trên lớp chỉ có 45 phút thì không đủ thờigian cho các hoạt động [2] Đa số giáo viên thường dạy chay ngại sử dụng đồdùng dạy học vì sợ mất công mượn trả và phải nghiên cứu kĩ đồ dùng trước khidạy Một số giáo viên có sử dụng nhưng chưa nghiên cứu sâu hoặc không hiểuhết dụng ý của đồ dùng trực quan nên hiệu quả của nó không phát huy hết tác

dụng.Vì vậy hiệu quả giờ dạy không cao, không phát huy được tính tự giác tíchcực của học sinh, khả năng phát triển phẩm chất năng lực trong giờ dạy còn hạnchế Học sinh cảm thấy chán khi học bộ môn

+ Về phía giáo viên:

- Nhiều giờ dạy, giáo viên chưa chú ý đến việc sử dụng đồ dùng trựcquan, kênh hình trong sách giáo khoa Do đó, dẫn đến việc khai thác bài dạythiếu tính hệ thống, thiếu chiều sâu, làm cho chất lượng bài dạy đạt hiệu quảchưa cao

- Khi chuẩn bị đồ dùng trực quan, kênh hình giáo viên thiếu sự chuẩn bị

kĩ càng, hiểu chưa hết nội dung, ý nghĩa của các kênh hình và sử dụng đồ dùngmột cách tùy hứng dẫn đến hiệu quả tích hợp không cao

- Nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị ý nghĩa của kênh hình nhưnglại ngại sử dụng, sợ mất thời gian hoặc sử dụng mang tính chất hình thức, minhhoạ cho bài giảng

- Có giáo viên lại sưu tầm nhiều hình ảnh sinh động, có nội dung liênquan đến kênh hình trong sách giáo khoa, nhưng chỉ mang tính giới thiệu, chứchưa mang tính chất khai thác để nâng cao chất lượng dạy học

+ Về phía học sinh:

-Tiết học lịch sử thường bị các em coi là giờ học phụ nên rất trầm, ít hănghái phát biểu ý kiến mà nếu có xung phong thì chỉ là đọc hoặc nêu những kiếnthức có trong sách giáo khoa hay chỉ có thầy hỏi và trò trả lời Học sinh ít thảoluận với nhau khi giáo viên yêu cầu và học sinh gặp khó khăn trong việc đưa racác ý kiến của bản thân về một sự kiện lịch sử nào đó Trong những năm gầnđây phụ huynh học sinh họ chú trọng và hướng cho con em mình theo học cácmôn tự nhiên vì sau này khối tự nhiên thi vào đại học rất nhiều trường lựa chọn

Vì vậy con em mình học yếu các môn tự nhiên vẫn muốn cho theo học Trongkhi đó nhiều học sinh có tố chất cho các môn khoa học xã hội lại bị cấm khôngcho theo học và ôn thi học sinh giỏi các môn đó

Trong thực tế, quá trình giảng dạy bộ môn Lịch sử lớp 9 ở trường THCSĐiền Lư năm học: 2018- 2019, 2019-2020, trước khi áp dụng đề tài nghiên cứu

Bảng số 2 Kết quả khảo sát mức độ tích cực, chủ động học tập môn Lịch sử của học sinh lớp 9A trường THCS Điền Lư qua các tiết học:

Năm học Tổng số

Rất tích

Không tích cực

để nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cho học sinh lớp 9 dù là cuối cấp nhưngnhững kiến thức của lớp 9 rất cần thiết cho sau này các em học khi học cao hơn,

vì vậy tôi mạnh dạn đưa ra các giải pháp để giải quyết vấn đề này như sau

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử gồm: Bản đồ, lược đồ, biểu đồ , sơ

đồ, tranh ảnh Được in, phóng to dùng chung cho cả lớp gọi là đồ dùng dạy họcđược sử dụng trong mục đích dạy học nhằm phát huy tính tích cực tự giác chohọc sinh để phát triển phẩm chất năng lực bộ môn lịch sử

Đồ dùng dạy học có sẳn và đồ dùng dạy học tự làm của giáo viên và cáchkhai thác, sử dụng cũng khác nhau Để khai thác hiệu quả kênh hình và đồ dùngtrực quan học sinh phải nắm vững các phương pháp khai thác như sau: [1]

2.3.1 Kỹ năng khai thác kênh hình.

Để đạt hiệu quả cao khi khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sửnhằm phục vụ cho việc giảng dạy, giáo viên nên yêu cầu học sinh quan sát vàtìm hểu thông tin liên quan đến kênh hình của bài học mới ở nhà Đồng thời phải

có kế hoạch cụ thể công việc của thầy và trò trong quá trình làm việc trên lớp Trước hết để khai thác tốt kênh hình trong SGK phục vụ cho việc giảng dạy bộmôn lịch sử, bằng những kinh nghiệm thực tế, xin trình bày một số kĩ năng cơbản sau:

Thứ 1: Nắm được phương pháp cơ bản khai thác các loại kênh hình

Về cơ bản, hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử hiện nay, gồm

có hai loại chính sau:

Loại 1: Lược đồ, biểu đồ.

Loại 2: Hình ảnh lịch sử.

Trong loại hình ảnh lịch sử lại có hai nhóm chính:

Nhóm1: Hình ảnh minh họa tình hình quân sự, kinh tế, văn hoá, chính trị,

khoa học kĩ thuật

Nhóm 2: Hình ảnh về nhân vật lịch sử.

Do mỗi loại kênh hình thể hiện một nội dung khác nhau, nên phương pháp khai

thác cũng khác nhau và phải phù hợp, cụ thể là:

- Loại lược đồ, biểu đồ: Phương pháp là khai thác từng bước những vấn

đề lịch sử đặt ra để đi đến hoàn thiện

- Nhóm hình ảnh minh hoạ: Phương pháp là khai những chi tiết của hìnhảnh để đi đến đến hoàn thiện

- Nhóm hình ảnh nhân vật lịch sử Phương pháp là tìm hiểu hoạt động củanhân vật lịch sử để đi đến hoàn thiện

Thứ 2: Phải nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình

Việc nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình đóng một vai trò rất quantrọng, giúp giáo viên chủ động, linh hoạt trong quá trình tổ chức khai thác kênhhình trên lớp

Để nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình, bên cạnh những tài liệu nhưcác loại sách tham khảo, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách chuẩn kiến thức kỹnăng thì Internet đang trở thành công cụ đắc lực và được phổ biến trong việckhai thác thông tin, tìm tài liệu hiệu quả nhất Hầu hết cách kênh hình và nhữngthông tin liên quan đều đã có trên một số trang Web của Internet, nên việc tìmthông tin trên Internet, có nhiều lợi ích, như:

Hình ảnh màu, sắc nét và sinh động hơn hình ảnh trong sách giáokhoa.Thông tin phong phú và có những đánh giá về vấn đề lịch sử mang tínhhiện đại, phù hợp với quan điểm hiện nay hơn.Tiết kiệm được thời gian tìm kiếmthông tin

Thứ 3: Xác định mục đích cần hướng đến khi khai thác kênh hình.

Việc xác định mục đích cần hướng đến khi khai thác kênh hình, là nhằmtránh sự chệch hướng trong quá trình khai thác và để đạt hiệu quả cao nhất saukhi khai thác

Thứ 4: Thiết kế câu hỏi hợp lý, trọng tâm.

Câu hỏi hợp lý, trọng tâm, có ý nghĩa rất quan trọng, nó không nhữngphát huy được tính tích cực, phát triển khả năng tư duy của học sinh; mà còngiúp học sinh hiểu sâu, nhớ kĩ những kiến thức được tìm hiểu

2.3.2 Nguyên tắc khai thác kênh hình

Giáo viên đứng lớp cần phải có sự chuẩn bị chu đáo cẩn thận, nghiên cứu

kỹ trước nội dung các kênh hình trước khi lên lớp Chuẩn bị lời nói ngắn gọn,súc tích, dễ hiểu và gây hứng thú cho học sinh Chính yêu cầu đó sẽ giúp ngườigiáo viên nâng cao ý thức tự giác, tinh thần trách nhiệm trong các giờ lên lớp

Để nâng cao hiệu qủa sử dụng kênh hình cần đảm bảo các nguyên tắc sau:

Một là: Sử dụng đúng mục đích VD: Kênh hình được trình bày để minh

họa cho bài giảng thì việc sử dụng chúng cũng chỉ dừng lại ở việc minh họa chobài giảng nhằm làm cho nội dung bài giảng sinh động, phong phú, hấp dẫn hơn.Giáo viên không sử dụng chúng trong việc củng cố hay trong kiểm tra, đánh giákết quả học tập của học sinh Với những kênh hình là nguồn cung cấp thông tin

kiến thức thì giáo viên phải gợi mở, yêu cầu học sinh thông qua làm việc vớikênh hình để tìm ra kiến thức và lĩnh hội tri thức đó.

Hai là: Sử dụng đúng lúc Nghĩa là kênh hình lúc nào cũng phải được sử

dụng hợp lý nhất, trong trình bày kiến thức mới hay là củng cố kiến thức đã họchoặc ra bài tập về nhà Tóm lại cần được đưa ra khi học sinh cần được minh họa,cần tìm hiểu nhất về nội dung bài học, tránh đưa ra đồng loạt phân tán sự chú ýcủa học sinh

Ba là: Sử dụng đúng mức độ, cường độ Tùy vào từng nội dung, mục

đích sử dụng mà giáo viên đưa ra những yêu cầu khác nhau đối với học sinh.Trong giờ giảng bài mới nếu điều kiện thời gian không cho phép thì giáo viênchỉ tập trung giới thiệu, thuyết minh một số hình vẽ, sơ đồ, lược đồ, tranh ảnhđiển hình nhất ( nếu bài nhiều tranh ảnh ) Với những hình ảnh khác giáo viênchỉ dừng lại ở việc cho học sinh quan sát sơ lược để học sinh nắm được nhữngbiểu tượng ban đầu mà thôi Hoặc với những kênh hình để minh họa cho bàigiảng giáo viên không nên cho học sinh đứng lên thuyết trình về kênh hình đó vìđiều đó vượt quá sức của học sinh, giáo viên có thể giao cho học sinh tìm hiểuthêm ở nhà Hơn nữa cần phải bố trí thời gian ở những kênh hình một cách hợp

lý mà không bỏ qua phần cơ bản là kênh chữ

Bốn là: Kết hợp sử dụng kênh hình sách giáo khoa với các đồ dùng được trang bị. Như bản đồ, sơ đồ, tranh ảnh phóng to, các tài liệu thành văn cóliên quan Với những kênh hình khó quan sát, mờ hoặc chưa cụ thể, giáo viên cóthể phóng to, sưu tầm ảnh màu trên Internet hoặc cụ thể hóa để các em dễ nhậnbiết và tiếp thu hơn

Năm là: Nội dung thuyết minh kênh hình phải sinh động, hấp dẫn, kếthợp với những lời nói truyền cảm thì mới có sức thuyết phục cao đối với họcsinh

Sáu là: Phương pháp thường hay sử dụng để khai thác kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử là Hướng dẫn học sinh quan sát ( từ tổng thể đến

chi tiết ), kết hợp miêu tả, phân tích, đàm thoại thông qua hệ thống câu hỏi gợi

mở của giáo viên để học sinh tự rút ra được ý nghĩa của kênh hình đó Giáo viên

có thể tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm, cá nhân hoặc toàn lớp…

2.3.3 Giải pháp luyện kĩ năng thực hành.

Để luyện kỹ năng thực hành, trước tiên giáo viên cần nắm rõ các loại đồdùng trực quan trong dạy học lịch sử

Có nhiều cách phân loại đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử Có ýkiến chia đồ dùng trực quan thành ba nhóm:

a- Hiện vật (các di vật của một nền văn hóa còn lưu lại )

b- Đồ dùng tạo hình (tranh ảnh, phim nhựa, phim đèn chiếu, video, đồphục chế )

c- Đồ dùng trực quan quy ước ( bản đồ, sơ đồ, đồ thị, niên biểu )

- Hiện vật quá khứ

- Đồ dùng tạo hình và minh họa có tính chất tư liệu (ảnh, phim tài liệu )

- Đồ dùng tạo hình nghệ thuật (tranh lịch sử, phim truyện )

- Biếm họa- Bản đồ- Sơ đồ, biểu đồ, đồ thị

*Nhóm thứ nhất:

Đồ dùng trực quan hiện vật bao gồm những di tích lịch sử và cách mạngnhư (thành Nhà Hồ, hang Pác Pó, nhà số 5D Hàm Long, ), những di vật khảo

cổ và các di vật thuộc các thời đại lịch sử gần đây như (công cụ đồ đá của núi

Đọ, trống đồng Đông Sơn, cọc gỗ Bạch Đằng, trống và cờ thời Xô viết NghệTĩnh, truyền đơn cách mạng )

*Nhóm thứ hai:

Đồ dùng trực quan tạo hình, bao gồm các loại phục chế, mô hình, sa bàn,tranh ảnh lịch sử Nó có khả năng khôi phục lại hình ảnh của những người, đồvật, biến cố, sự kiện lịch sử cụ thể sinh động

Đồ dùng trực quan tạo hình gồm:

a, Mô hình, sa bàn và các loại phục chế khác có khả năng diễn tả khá đầy

đủ về bề ngoài của một sự vật hay sự kiện lịch sử như công cụ lao động, vũ khímột chiến dịch hay một trận đánh

b, Hình vẽ, phim ảnh lịch sử có giá trị như một tư liệu lịch sử như hình vẽ(người đi săn hươu, nai), (hình vẽ trên vách hang ), bức ảnh “ Nguyễn ái Quốc ởĐại hội Tua 1920

c, Tranh ảnh, phim truyện lấy chủ đề về lịch sử như tranh chân dung cácnhân vật lịch sử, bức tranh “ chiến sĩ Gia Cô Banh” có tác dụng tạo biểu tượng

về đặc điểm các giai cấp, tầng lớp trong xã hội

*Nhóm thứ ba:

Đồ dùng trực quan quy ước, bao gồm các loại như: bản đồ lịch sử, đồ thị

sơ đồ, niên biểu các loại đồ dùng trực quan này tạo cho học sinh những hìnhảnh đặc trưng, khi phản ánh những mặt chất lượng và số lượng của quá trình lịch

sử, đặc trưng khuynh hướng phát triển của hiện tượng phát triển kinh tế, chínhtri - xã hội của đời sống

Trong dạy học lịch sử trường THCS thường sử dụng các loại đồ dùng trựcquan quy ước sau:

a- Bản đồ lịch sử: Nhằm xác định địa điểm của sự kiện trong thời gian vàkhông gian nhất định Đồng thời bản đồ lịch sử còn giúp học sinh suy nghĩ vàgiải thích các hiện tượng lịch sử về mối liên hệ nhân quả, về tính quy luật vàtrình tự phát triển của quá trình lịch sử, giúp các em củng cố, ghi nhớ nhữngkiến thức đã học

Về hình thức, bản đồ lịch sử không cần có nhiều chi tiết về điều kiện thiênnhiên (khoáng sản, sông, núi )mà cần có các kí hiệu về biên giới các quốc gia,

sự phân bố dân cư, thành phố…các minh họa trên bản đồ phải đẹp, chính xác rõràng

Về nội dung, bản đồ lịch sử có thể chia làm hai loại chính: bản đồ tổnghợp và bản đồ chuyên đề Bản đồ tổng hợp phản ánh những sự kiện lịch sử quantrọng nhất của một nước hay nhiều nước có liên quan ở một thời kì nhất định,trong những điều kiện tự nhiên nhất định

Bản đồ chuyên đề nhằm diễn tả những sự kiện riêng rẽ hay một mặt củaquá trình lịch sử như: diễn biến một trận đánh, sự phát triển kinh tế của mộtnước trong một giai đoạn lịch sử nhất định, như bản đồ “Chiến dịch Biên giớithu đông năm 1950”

b- Niên biểu hệ thống hóa các sự kiện Niên biểu tổng hợp là bảng liệt kêcác sự kiện lớn xảy ra trong một thời gian dài Loại niên biểu này giúp học sinhkhông những ghi nhớ những sự kiện chính mà còn nắm được các mốc thời gianđánh dấu mối quan hệ của các sự kiện quan trọng

Niên biểu so sánh dùng để đối chiếu, so sánh các sự kiện xảy ra cùng mộtlúc trong lịch sử, nhằm làm nổi bật bản chất đặc trưng của các sự kiện ấy, hoặc

để rút ra một kết luận khái quát có tính chất nguyên lí

c- Đồ thị dùng để diễn tả quá trình phát triển sự vận động của một sự kiệnlịch sử, trên cơ sở sử dụng số liệu, tài liệu thống kê trong bài học Đồ thị có thểbiểu diễn bằng một mũi tên để minh họa sự vận động đi lên, sự phát triển củamột hiện tượng lịch sử, hoặc được biểu diễn trên các trục hoành (ghi thời gian)

và trục tung (ghi sự kiện)

d- Sơ đồ nhằm cụ thể hóa nội dung sự kiện bằng những mô hình, hình họcđơn giản, diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị, mối quan hệgiữa các sự kiện lịch sử

2.3.4 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử.

Khi sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử cần chú ý các nguyên tắcsau:[1]

Phải căn cứ vào nội dung yêu cầu giáo dưỡng, giáo dục của bài học để lựachọn đồ dùng trực quan tương ứng thích hợp Vì vậy cần xây dựng một hệ thống

đồ dùng trực quan phong phú, phù hợp với các bài học lịch sử

Đảm bảo kết hợp lời nói với việc trình bày đồ dùng trực quan, đồng thờirèn luyện khả năng thực hành của học sinh khi xây dựng và sử dụng đồ dùngtrực quan (đắp sa bàn, vẽ bản đồ, tường thuật trên bản đồ, miêu tả hiện vật )

Thứ nhất, cách sử dụng đồ dùng trực quan cỡ lớn dùng chung cho cả lớpcùng một lúc như tranh ảnh, bản đồ treo tường, mô hình sa bàn lớn

Thứ hai, cách sử dụng đồ dùng trực quan cỡ nhỏ đặt ở bàn học sinh nhưatlat sử, an bum, tranh ảnh lịch sử, minh họa trong sách giáo khoa, báo chí, tàiliệu tham khảo, đồ phục chế nhỏ

Thứ ba, cách sử dụng đồ dùng trực quan quy ước và hình vẽ trên bảng.Thứ tư, cách dùng màn ảnh như phim đèn chiếu, phim hình video

Thứ năm, sử dụng trực quan hiện vật trưng bày trong các viện bảo tàng,

các di tích lịch sử khi tiến hành bài giảng ở bảo tàng hay nơi diễn ra sự kiện.

Loại đồ dùng trực quan treo tường được sử dụng nhiều nhất trong dạy họclịch sử hiện nay là bản đồ sơ đồ, đồ thị, bảng niên biểu trước khi sử dụngchúng, cần chuản bị thật kĩ, nắm chắc nội dung bản đồ, ý nghĩa của từng loạiphục vụ cho nội dung nào của giờ học

Trong tiến trình, xác định đúng thời điểm treo bản đồ (hoặc sơ đồ, đồ thị).Không nên treo trên bảng, vì bảng còn dùng để viết Phải treo ở chỗ cao ở gócbên phải bảng, nơi có đủ ánh sáng cho tất cả học sinh nhìn thấy rõ Giáo viênphải đứng bên phải bản đồ, dùng que chỉ các địa điểm cho thật chính xác

SOẠN THỰC NGHIỆM DẠY HỌC MỘT BÀI CỤ THỂ :

Nội dung đề tài tôi thực hiện là “ Một số giải pháp sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử 9 ở trường THCS Điền Lư ", cụ thể áp dụng thực nghiệm

trong bài sau:

Bài 28 - Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miến Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954- 1965).

- Bài này tôi chủ yếu dùng tranh ảnh kênh hình trong sgk kết hợp máy chiếu

a Các loại đồ dùng trực quan có thể dạy của bài:

- Hệ thống các kênh hình trong sách giáo khoa:

+ Hình 57: Đồng bào Hà Nội dẫn bộ đội vào tiếp quản Thủ Đô

+ Hình 59: Chủ tịch Hồ Chí Minh và Phó Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng(7-1960)

+ Hình 60: Lược đồ “Đồng khởi”

+ Hình 61: Nhân dân nổi dậy ở Trà Bồng (Quảng Ngãi – năm 1959)

+ Hình 62: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng

+ Hình 63: Chiến thuật “ trực thăng vận” của Mĩ

+ Hình 64: Phá ấp chiến lược khiêng nhà về làng cũ

b Phương pháp sử dụng:

(1) Hình 57: Đồng bào Hà Nội đón bộ đội vào tiếp quản Thủ Đô

Bức ảnh này được sử dụng khi dạy mục I - Tình hình nước ta sau Hiệp định ne-vơ 1954 về Đông Dương

b/ Phương pháp sử dụng.

* Hướng dẫn học sinh chuẩn bị ở nhà:

Sưu tầm các tài liệu nói về ngày giải phóng Thủ đô, các tác phẩm thơ văn, cácbài hát, các bản nhạc viết về ngày giải phóng Thủ đô

* Sử dụng trong tiến trình lên lớp.

Bước 1: Tổ chức học sinh quan sát sách giáo khoa.

- Giáo viên có thể tổ chức học sinh quan sát bức ảnh này trong SGK Phóngphóng to bức ảnh lên phông để cả lớp thuận tiện, tập chung theo dõi

Bước hai: Giáo viên nêu các nội dung gợi mở về bức ảnh.

Bước ba: GV tổ chức học sinh kết hợp với tài liệu tham khảo để miêu tả

thật sinh động

Bước bốn: GV bổ sung và chốt lại theo nội dung trên.

(2) Hình 59 - Chủ tịch Hồ Chí Minh và Phó Chủ tịch nước Tôn Đức

Từ ngày 7 đến ngày 15-7-1960 diễn ra kì họp thứ nhất của Quốc hội khóa

II Quốc hội đã bầu Hồ Chí Minh giữ chức Chủ tịch nước, Tôn Đức Thắng giữchức Phó Chủ tịch nước, Trường Chinh giữ chức Chủ Tịch ủy ban thường vụQuốc hội, Phạm Văn Đồng giữ chức Thủ tướng Chính phủ Quốc hội bầu hộiđồng Quốc phòng, cử Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Chánh ánTòa án nhân dân tối cao

Bức ảnh trên còn thể hiện tình đoàn kết Bắc - Nam Bắc - Nam làanh em ruột thịt, là con một nhà Bác Tôn sinh ở miền Nam, Bác Hồ sinh ở miềnBắc, nhưng đều là con của dân tộc Việt Nam

b/ Phương pháp sử dụng.

* Hướng dẫn học sinh chuẩn bị ở nhà.

Sưu tầm tài liệu, tóm tắt đôi nét về tiểu sử Bác Hồ và Bác Tôn

* Sử dụng trong tiến trình lên lớp.

Bước một: GV giới thiệu bức ảnh

- Tổ chức học sinh quan sát bức ảnh trong SGK

- Nếu trường có điều kiện thì phóng to bức ảnh để treo tường cho học sinhtập trung trong qúa trình học

Bước hai: GV giới thiệu bức ảnh và bổ sung ý: “Từ năm 1958 đến 1960

bên cạnh việc thực hiên cải tạo quan hệ sản xuất, bước đầu phát triển kinh tế vănhóa của đất nước, Đang ta còn ra sức củng cố chính quyền dân chủ nhân dân.Điều đó được thể hiên qua kì họp thứ nhất Quốc hội khóa II đã bầu ra những

người lãnh đạo cao nhất của đất nước.

(3) Hình 60 - Lược đồ phong trào “ Đồng khởi”

Lược đồ này được sử dụng khi dạy mục III, ý 2 - Phong trào đồng khởi(1959-1960) của bài

a/ Nội dung cần nắm.

Đây là lược đồ phong trào “Đồng khởi” ở miền Nam những năm 1960

1959-Tháng 2-1959, nhân dân ở vùng Đông và Tây Bắc Ái (Ninh Thuận) đã nổidậy phá tề, trừ gian; tháng 4-1959, nhân dân làng Tà Booc, huyện Đắc Lây (KonTum) và nhiều làng khác ở Kon Tum, Đắc Lắc đã nổi dậy diệt ác, dời làng vàorừng chống Mĩ- Diệm Tháng 8- 1959, tại các xã Trà Phong, Trà lãnh, TràQuân thuộc huyện trà Bồng (Quảng Ngãi) nhất loạt chiêng trống, tù và nổi lênhiệu triệu nhân dân đứng dậy tiêu diệt bọn cảnh sát, bảo an Phong trào pháttriển nhanh chóng thành cao trào “Đồng khởi”, trong đó tiêu biểu là ở Bến Tre

Ngày 17-1-1960, nhân dân các xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánhthuộc huyện Mỏ Cày với gậy gộc, giáo mác đã nổi dậy đánh đồn, diệt ác ôn,giải tán chính quyền dịch, giành lấy chính quyền làm chủ ở thôn xã Cuộc nổidậy lan ra toàn huyện Mỏ Cày, toàn tỉnh Bến Tre và toàn miền Nam

Đồng khởi dã làm cho hệ thống kìm kẹp của Mĩ - Diêm ở thôn xã bị phá

vỡ từng mảng lớn Ngày 20-12-1960,Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam ViệtNam - tổ chức đại diện chân chính của nhân dân miền Nam đã ra đời

b/ Phương pháp sử dụng.

* Sử dụng trong tiến trình lên lớp Với lược đồ này có nhiều cách sử dung

để phát huy tính tích cực của HS trong giờ học Giáo viên có thể sáng tạo linhhoạt theo những hình thức sau

- Treo lược đồ câm Sau đó tổ chức học sinh trình bày diễn biến đồng khởibằng các tấm đề can nhỏ cắt hình ngọn lửa gián theo tiến trình tường thuật lênlược đồ Lúc tường thuật xong thì kí hiệu của nơi nổ ra đồng khởi cũng giánxong

Sau đó giáo viên tổ chức học sinh nhận xét về quy mô, tính chất của cuộcđồng khởi

Cũng có thể sử dụng hệ thống đèn nháy thắp sáng những nơi nổ ra đồngkhởi theo tiến trình tường thuật

Cách thứ ba là sử dụng lược đồ in của nhà xuất bản giáo dục để giảng dạy

Dù dùng theo cách nào thì giáo viên cũng cần trải qua các bước sau:

+ Bước một: GV giới thiệu lược đồ, các kí hiệu.

+ Bước hai: giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh quan sát lược đồ, kết

hợp với SGK để trả lời các câu hỏi gợi mở:

Quan sát lược đồ, em thấy nhân dân nổi dậy đầu tiên ở đâu? Sau đó phongtrào phát triển như thế nào? Mặt trận dân tộc miền Nam Việt Nam ra đời ở đâu?

Quan sát lược đồ, em có nhận xét gì về phong trào đồng khởi?

+ Bước ba: Sau khi trình bày xong diễn biến của cuộc đồng khởi, GV tổ

chức cho các em thảo luận về ý nghĩa của phong trào

(4) Hình 61 - Nhân dân nổi dậy ở Trà Bồng (Quảng Ngãi – năm 1959)

Bức ảnh này cũng được dùng đẻ dạy mục III, ý 2 - Phong trào “Đồngkhởi”

và nữ Tất cả mọi người đều mặc quần áo dân tộc đi hàng hai với khí thế hừnghực, quyết đấu tranh với kẻ thù Nhân dân các xã Trà Phong, Trà Nham, TràThanh cũng đã vùng dậy dùng vũ khí thô sơ tiêu diệt địch Cuộc khởi nghĩa đãlan ra 16 xã vùng cao Tất cả những người Co làm việc trong chính quyền SàiGòn cũng tham gia khởi nghĩa Địch phải rút khỏi huyện lị chuồn về tỉnh Các

ủy ban tự quản của nhân dân được thành lập Ngày 3-9-1959, nhân dân xã TràPhong mở đại hội bầu ủy ban nhân dân tự quản

Liên tục trong 8 ngày đêm nổi dậy, nhân dân Trà Bồng đã đập tan bộ máyngụy quyền, quét sạch các đồn bốt, tiêu diệt 161 tên địch và làm bị thương hàngtrăm tên khác Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa ở Trà Bồng có ý nghĩa to lớn, mởđầu một trang sử mới, góp phần thúc đẩy phong trào cách mạng ở miền Nam

b/ Phương pháp sử dụng.

* Hướng dẫn học sinh chuẩn bị ở nhà: Kết hợp với lược đồ phong tràođồng khởi để tập tường thuật phong trào đồng khởi

* Sử dụng trong tiến trình lên lớp

Bức ảnh này giáo viên sử dụng kết hợp với lược đồ “phong trào đồngkhởi”

Để làm được như vậy, GV có thể tổ chức học sinh quan sát bức ảnh trongSGK hoặc dùng đèn chiếu phóng to bức ảnh lên phông để học sinh tiện theo dõi

(5) Hình 62 - Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng

Bức ảnh này dùng minh họa khi dạy học mục IV, ý 1 [3]

a/ Nội dung cần nắm.

Đây là ảnh tư liệu của bảo tàng cách mạng Việt Nam

Ngày 5-9-1960, tại hội trường Ba Đình- Hà Nội, Đại hội đại biểu toànquốc của Đảng lao động Việt nam đã khai mạc trọng thể Tham dự Đại hội 525đại biểu chính thức, 51 đại biểu dự khuyết thay mặt cho hơn 50 vạn đảng viêntrong cả nước và có 20 đại biểu quốc tế đến dự

Trong ảnh là Chủ tịch đoàn của Đại hội Trên tấm bình phong lớn treo trên