Biểu tượng trong sống đọa thác đày của mạc ngôn (2017)

Tháng 10 năm 2012Mạc Ngôn đã được Viện Hàn Lâm Thụy Điển trao giải thưởng Nobel văn họccho những nỗ lực và cố gắng trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình.Mạc Ngôn có một sự nghiệp

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=====o0o=====

NGÔ THỊ THIÊN TRANG

BIỂU TƯỢNG TRONG

SỐNG ĐỌA THÁC ĐÀY CỦA MẠC NGÔN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học: ThS Bùi Thùy Linh

HÀ NỘI, 2017

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc nhất đếnThS Bùi Thùy Linh - Giảng viên tổ văn học nước ngoài, người đã trực tiếphướng dẫn, chỉ bảo và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trong tổ văn học nướcngoài, các thầy cô trong khoa Ngữ văn - trường Đại học sư phạm Hà Nội 2,

đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 4 tháng 5 năm 2017

Người thực hiện

Ngô Thị Thiên Trang

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Khóa luận Biểu tượng trong Sống đọa thác đày của

Mạc Ngôn là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của ThS.

Bùi Thùy Linh, có tham khảo ý kiến của những người đi trước

Khóa luận không sao chép từ một tài liệu, công trình sẵn có, không trùngvới kết quả nghiên cứu của tác giả khác

Hà Nội, ngày 4 tháng 5 năm 2017

Người thực hiện

Ngô Thị Thiên Trang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Cấu trúc của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 BIỂU TƯỢNG LOÀI VẬT TRONG SỐNG ĐỌA THÁC ĐÀY7 1.1 Khái niệm biểu tượng và biểu tượng nghệ thuật 7

1.2 Hệ thống biểu tượng loài vật 9

1.2.1 Biểu tượng lừa 9

1.2.2 Biểu tượng trâu 14

1.2.3 Biểu tượng lợn 18

1.2.4 Biểu tượng chó 233

1.2.5 Biểu tượng khỉ 28

1.2.6 Biểu tượng Lam Ngàn Năm Đầu To 30

1.3 Ý nghĩa biểu tượng loài vật 31

Chương 2 BIỂU TƯỢNG KHÔNG - THỜI GIAN VÀ BIỂU TƯỢNG MÀU SẮC TRONG SỐNG ĐỌA THÁC ĐÀY 36

2.1 Biểu tượng không gian 36

2.2 Biểu tượng thời gian 433

2.3 Biểu tượng màu sắc 455

2.3.1 Màu xanh 466

2.3.2 Màu đỏ 49

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.5 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Mạc Ngôn được xem là nhà văn có “bút lực hấp dẫn nhất” và là mộttrong những hiện tượng văn học mang tính thời đại Ông là một nhà vănđương đại Trung Quốc có phong cách sáng tác độc đáo và mới mẻ Hiện nay,tác phẩm của ông được dịch ra rất nhiều thứ tiếng trên thế giới, trong đó cótiếng Việt và thu hút sự quan tâm của đông đảo độc giả Tháng 10 năm 2012Mạc Ngôn đã được Viện Hàn Lâm Thụy Điển trao giải thưởng Nobel văn họccho những nỗ lực và cố gắng trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình.Mạc Ngôn có một sự nghiệp sáng tác đồ sộ, ông viết rất nhiều thể loại, trong

đó tiêu biểu nhất là tiểu thuyết với những thành công lớn.Tiểu thuyết MạcNgôn không chỉ hấp dẫn người đọc bằng nội dung tư tưởng mới mẻ mà cònbởi nghệ thuật thể hiện độc đáo Một trong những yếu tố khẳng định tài năngcủa Mạc Ngôn trong thể loại tiểu thuyết là xây dựng các biểu tượng nghệthuật

Trong những tiểu thuyết mà Mạc Ngôn đã xuất bản, Sống đọa thác đày

là cuốn tiểu thuyết đặc sắc Tiểu thuyết này ông viết trong thời gian rất ngắn(43 ngày) và cũng là tiểu thuyết có tính quy mô lớn nhất (hơn 800 trang).Theo cách nói của ông, nếu các tiểu thuyết trước đó là những kiến trúc về Cao

Mật, thì Sống đọa thác đày là kiến trúc tiêu biểu nhất Mạc Ngôn đã xây dựng

biểu tượng nghệ thuật để miêu tả một cách chân thực nhất về xã hội TrungQuốc trong hơn năm mươi năm nửa cuối thế kỉ XX

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đi vào tìm hiểu về các biểutượng nghệ thuật của tiểu thuyết Mạc Ngôn, với mong muốn khám phá thêm

về tài năng, cá tính sáng tạo của nhà văn, đồng thời khẳng định ví trí của nhàvăn trên văn đàn Quốc tế

2 Lịch sử vấn đề

Khi xuất hiện trên văn đàn Trung Quốc, các sáng tác của Mạc Ngôn nói

chung và tiểu thuyết Sống đọa thác đày nói riêng đã thu hút sự chú ý quan

tâm của rất nhiều độc giả và giới nghiên cứu phê bình ở Trung Quốc và nhiềunước trên thế giới, trong đó có Việt Nam Các nghiên cứu về Mạc Ngôn rấtphong phú, tập trung chủ yếu vào một số khía cạnh tiêu biểu như: ngôn ngữ,giọng điệu, nghệ thuật tự sự, màu sắc dân gian Vấn đề biểu tượng cũng đượcnhắc đến trong khá nhiều công trình nghiên cứu Biểu tượng trong các tácphẩm của Mạc Ngôn nói chung trong phạm vi khảo sát được chúng tôi thấymột số công trình nghiên cứu sau:

Bài viết của Nguyễn Thị Tịnh Thy trên Tạp chí Sông Hương số 285 với

tựa đề Mạc Ngôn - Người vinh danh làng quê Cao Mật bằng bút pháp hậu

hiện đại kiểu Trung Quốc đã nêu lên ba vấn đề chính: Cao Mật Trung Quốc nhân loại: duy nhất và tất cả, kết hợp đặc trưng tự sự truyền thống của TrungQuốc với tự sự hiện đại và hậu hiện đại phương Tây, tái sinh những sách lược

-tự sự cổ xưa nhất của Trung Hoa Phong cách -tự sự kiểu Mạc Ngôn: Chân đất,lưng trần, bụng đói, tâm hồn chứa đầy những câu chuyện kì ảo của xứ sở LiêuTrai và khởi nghiệp văn chương bằng ước mơ nhỏ nhoi là một ngày được ăn

ba bữa bánh sủi cảo có nhân thịt: “đã từng nói văn không nên nhất, võ khôngnên nhì” nhưng đến bây giờ, Mạc Ngôn đã xác lập được phong cách “tự sựkiểu Mạc Ngôn” mà ông cho là không giống ai Mạc Ngôn đã đưa Cao Mậtquê hương Cao lương đỏ của mình ra thế giới bằng bút pháp, phong cáchriêng

Trong luận văn thạc sĩ Biểu tượng tiêu biểu trong Báu vật của đời, Trần

Thị Ngoan đã tập trung tìm hiểu những biểu tượng tiêu biểu: biểu tượng bầu

vú, biểu tượng totem, biểu tượng nhà Tác giả cũng đã chú ý đến nghệ thuậtxây dựng biểu tượng như nghệ thuật ảo hóa (ở các phương diện nhân vật, sự

kiện, hiện thực) nghệ thuật phóng đại Trên cơ sở đó, tác giả đã tìm ra nhữnggiá trị tiềm ẩn khuất lấp sau từng biểu tượng cũng như mối liên hệ giữachúng, tầm tư tưởng của nhà văn, những thông điệp mà nhà văn gửi gắm, từ

đó có thể khẳng định tính nhân văn của tác phẩm

Luận văn thạc sĩ Người đàn bà trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, Nguyễn Thái Bình đã đề cập đến hình tượng người đàn bà qua ba tác phẩm Đàn

hương hình, Báu vật của đời, Rừng xanh lá đỏ Tác giả đã tìm hiểu người đàn

bà là một biểu tượng văn hóa ở ba khía cạnh: Biểu tượng văn hóa phồn thực,biểu tượng của thân phận bị áp bức, biểu tượng của nguyên lí mẹ Qua đó,giúp người đọc thấy được số phận và vai trò quan trọng của người phụ nữtrong xã hội

Luận văn thạc sĩ Giải mã biểu tượng ếch trong tiểu thuyết Ếch của Mạc

Ngôn, Nguyễn Thị Hoài đã tìm hiểu biểu tượng ếch qua bốn chương: chương

một biểu tượng ếch trong tâm thức dân gian và trong tác phẩm của MạcNgôn; chương hai biểu tượng ếch và hiện thực nghiệt ngã; chương ba biểutượng ếch và khát vọng tự do dân chủ; chương bốn biểu tượng ếch và quyềnsống của con người Luận văn đã đi sâu tìm hiểu và giải mã biểu tượng ếchgắn với số phận và ước mơ khát vọng của người dân Trung Quốc

Sức hút của hiện tượng Mạc Ngôn còn được thể hiện ở sự xuất hiệntrong một số luận văn, khóa luận tốt nghiệp ở một số trường Đại học Nguyễn

Thị Khánh Linh với luận văn Yếu tố kì ảo trong Báu vật của đời hướng tới

nghiên cứu yếu tố kì ảo trong tổ chức nhân vật và sự kiện tác phẩm Trongchương ba, tác giả đã đi vào tìm hiểu yếu tố kì ảo từ góc nhìn biểu tượng bầu

vú và khẳng định đây là biểu tượng của bầu trời, quê hương đất nước, là biểutượng của tình mẫu tử

Sống đọa thác đày ra đời, được dịch giả Trần Trung Hỷ dịch, Nhà xuất

bản Phụ Nữ xuất bản vào năm 2007 Hình thức của cuốn tiểu thuyết này khác

biệt rất lớn với các cuốn tiểu thuyết trước đây của Mạc Ngôn Điều kiện tiênquyết của mỗi nhà văn khi sáng tác tác phẩm mới là chỉ khi anh ta nhận thấycuốn sách của mình đang viết là mới, có phát triển trên cơ sơ cũ và không lặp

lại, anh ta mới có dũng cảm để cầm bút Sống đọa thác đày đã nêu ra một so

sánh hình tượng hóa Đây có thể coi là cuốn tiểu thuyết tiêu biểu nhất chokiến trúc trên bản đồ quê hương Đông Bắc Cao Mật của ông

Bài viết Thời gian trong Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn của Nguyễn

Thu Phương Tác giả đã lập ra thời gian biểu, các sự kiện chính và ngôi kể

trong tác phẩm Sống đọa thác đày xong mới dừng lại ở việc khảo sát chứ

chưa đi sâu phân tích, dấu ấn từng mốc thời gian

Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Tú Oanh (Đại học Vinh) với đề tài

Phương thức huyền thoại hóa trong Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn, tác giả

đi sâu vào tìm hiểu phương thức huyền thoại hóa trong Sống đọa thác đày qua

ba chương Chương một: vài nét về huyền thoại hóa và tiểu thuyết Sống đọa

thác đày của Mạc Ngôn; chương hai: huyền thoại hóa cốt truyện, nhân vật

trong Sống đọa thác đày; chương ba: huyền thoại hóa không gian, thời gian nghệ thuật trong Sống đọa thác đày.

Luận văn thạc sĩ của Phạm Thị Nhung (Đại Học Quốc Gia Hà Nội,

2012) với đề tài Nghệ thuật tiểu thuyết Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn lại

đi sâu tìm hiểu tiểu thuyết Sống đọa thác đày Công trình nghiên cứu này

khẳng định các yếu tố người kể chuyện, điểm nhìn, kết cấu và ngôn ngữ lànhững yếu tố nghệ thuật độc đáo của tiểu thuyết trên Hầu hết các bài nghiêncứu chỉ dừng lại ở điểm sách chưa có tác giả nào nghiên cứu thật sâu sắc về

nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm Sống đọa thác đày của nhà văn Mạc

Ngôn

Nhìn chung nghiên cứu về tiểu thuyết của Mạc Ngôn rất đa dạng, trong

đó vấn đề biểu tượng trong tiểu thuyết của ông đã có khá nhiều người tìm

hiểu và mang đến những kết quả nhất định Tuy nhiên các công trình nghiên

cứu này mới chỉ tập trung ở một số tác phẩm như Đàn hương hình, Báu vật

của đời, Ếch Với Sống đọa thác đày đã có những công trình nghiên cứu về

các yếu tố thuộc về nghệ thuật tự sự, phương thức huyền thoại hóa…, nhưngchưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu vào tìm hiểu, phân tích giải mã biểutượng trong tiểu thuyết này Với tinh thần học tập không ngừng, chúng tôi sẽ

kế thừa và tiếp thu có chọn lọc những thành tựu nghiên cứu, những ý kiến bổích của người đi trước để đi sâu tìm hiểu các biểu tượng trong tiểu thuyết

Sống đọa thác đày một cách cụ thể có hệ thống.

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu Biểu tượng trong Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn chúng

tôi xác định mục đích của khóa luận là: Tìm hiểu và giải mã các biểu tượng

tiêu biểu trong tiểu thuyết Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn, qua đó góp tiếng

nói khẳng định bút pháp sáng tạo riêng của Mạc Ngôn cũng như khẳng định

vị trí của Mạc Ngôn trong nền văn học Trung Quốc và thế giới

Đây cũng là bước tập dượt nghiên cứu quan trọng của sinh viên trongquá trình học tập ở khoa Ngữ văn của trường Đại học để có thể vận dụng vàoviệc giảng dạy sau này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, chúng tôi xác định hai nhiệm vụ:

- Hệ thống, phân loại các biểu tượng cơ bản trong Sống đọa thác đày của

Mạc Ngôn (bản dịch của Trần Trung Hỷ)

- Phân tích, giải mã các biểu tượng chỉ ra lớp ý nghĩa ẩn sâu sau các biểutượng đó

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Biểu tượng trong Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn

4.2 Phạm vi khảo sát

Tác phẩm Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn (bản dịch Trần Trung Hỷ).

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp so sánh, phương pháp hệ thống, phương pháp phân tích tổng hợp

-6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở Mở đầu, Kết luận, phần Nội dung khóa luận gồm 2

chương:

Chương 1 Biểu tượng loài vật trong Sống đọa thác đày

Chương 2 Biểu tượng không - thời gian và biểu tượng màu sắc trong

Sống đọa thác đày

NỘI DUNG

Chương 1 BIỂU TƯỢNG LOÀI VẬT TRONG SỐNG ĐỌA THÁC ĐÀY

1.1 Khái niệm biểu tượng và biểu tượng nghệ thuật

Thực tế đã khẳng định biểu tượng phát triển cùng với sự tiến hóa củanhân loại Có thể nói, biểu tượng xuất hiện sớm trong lịch sử nhận thức củanhân loại và phát triển song song với sự phát triển của xã hội con người Biểutượng bắt đầu từ những kí hiệu, tín hiệu giữa con người với nhau để giao tiếp,càng ngày biểu tượng càng được thể hiện với đầy đủ sự đa dạng và phong phú

của nó Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới thì khởi nguyên của biểu

tượng (Symbole) là một vật được cắt làm đôi hai người mỗi bên giữ mộtphần Sau này, ráp hai mảnh lại với nhau, họ sẽ nhận ra mối dây thân tìnhxưa, món nợ cũ, tình bạn ngày trước Từ nghĩa nguyên của biểu tượng có thểthấy, biểu tượng được chia ra và kết hợp lại với nhau, nó chứa đựng ý tưởngphân li và tái hợp, gợi lên ý tưởng về một cộng đồng bị chia tách và hợpthành Biểu tượng đôi lúc rất cụ thể song cũng có thể là những thứ rất trừutượng Biểu tượng được hiểu là một sự quy ước, một dấu hiệu, một tín hiệu…

để nhận ra nhau và có ý nghĩa biểu trưng Còn “trong tiếng Hán thì “biểu” làdấu hiệu, sự bày ra, sự tỏ rõ, “tượng” có nghĩa là tình trạng, hình tượng Biểutượng là một hình tượng nào đó được phô ra trong một dấu hiệu tượng trưng,nhằm diễn đạt một ý nghĩa hay một hiện tượng nào đó trừu tượng” [3; tr.27].Lịch sử biểu tượng cũng cho thấy mọi vật đều có thể mang giá trị biểu tượng,

dù là vật tự nhiên hay là trừu tượng thì nó đều có khả năng biểu tượng

Trong Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên có định nghĩa về biểu

tượng như sau: “Biểu tượng là hình ảnh tượng trưng Hình thức của nhậnthức, cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu ócsau khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã chấm dứt” [19; tr.64] Trong

Từ điển thuật ngữ văn học, khái niệm biểu tượng được giới thuyết như sau:

“Trong triết học và tâm lí học, biểu tượng là khái niệm chỉ một giai đoạn, mộthình thức cao hơn của nhận thức chỉ cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còngiữ lại trong đầu óc sau khi tác động vào sự vật vào giác quan ta đã chấm dứt.Biểu tượng như là thuật ngữ của mĩ học, lí luận văn học và ngôn ngữ học cònđược gọi là tưởng tượng, nó có nghĩa rộng và nghĩa hẹp… Bằng hình tượng,nghệ thuật sáng tạo ra một thế giới hoàn toàn mang tính biểu tượng Cho nên,trong nghĩa rộng, biểu tượng là đặc trưng phản ánh đời sống bằng hình tượngcủa văn học nghệ thuật Theo nghĩa hẹp, biểu tượng là một phương thứcchuyển nghĩa của lời nói hoặc một loại hình tượng nghệ thuật đặc biệt có khảnăng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của một hiện tượng nàođấy, vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay một triết lí sâu xa về conngười và cuộc đời”… [8; tr.23] Bởi vậy, biểu tượng vừa mang ý nghĩa dântộc vừa mang ý nghĩa nhân loại Giải mã biểu tượng là một quá trình chúng tatìm hiểu và lý giải các lớp nghĩa của nó đồng thời từ đó để có thể nhận ra tínhdân tộc của nền văn hóa ấy Biểu tượng nghệ thuật là một phương thứcchuyển nghĩa của lời nói, hoặc một loại hình tượng nghệ thuật, đặc biệt cókhả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của hình tượng nàođấy, vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay triết lí sâu xa về conngười, về cuộc đời Trong văn học nghệ thuật biểu tượng in dấu ấn cá tínhsáng tạo của nhà văn, nhà thơ Những biểu tượng do nhà văn, nhà thơ sáng tạo

ra thường chứa đựng nhiều ý tứ kín đáo, thâm trầm, thậm chí là bí hiểm Vìthế để hiểu được những ý nghĩa biểu tượng ấy cần phải hiểu khả năng sángtạo, sức mạnh tưởng tượng của nhà văn và nhìn thấu phong cách nhà văn thểhiện

Khi đi vào tìm hiểu tiểu thuyết Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn, chúng

tôi nhận thấy biểu tượng trong tác phẩm của ông vô cùng phong phú và mang

nhiều ý nghĩa nhưng tiêu biểu nhất và có nhiều ý nghĩa nhất là các biểu tượng:biểu tượng loài vật, biểu tượng không - thời gian và biểu tượng màu sắc Mỗibiểu tượng trong tác phẩm đều mang lại một ý nghĩa và đều cho mỗi ngườiđọc một cảm nhận riêng Đây cũng chính là những biểu tượng mà chúng tôitập trung đi sâu vào giải mã trong phạm vi khóa luận này.

1.2 Hệ thống biểu tượng loài vật

1.2.1 Biểu tượng lừa

Nhân vật lừa trong nguyên bản vốn là một con vật có trí tuệ khiêm tốnlàm việc quần quật từ sáng sớm tới tối mịt, thồ những gánh nặng oằn lưng màchỉ được ăn cỏ Mạc Ngôn đã mượn con vật ngoài đời để xây dựng chú lừa

thành một hình tượng nhân vật trong Sống đọa thác đày Đó là một nhân vật

đội lốt con vật nhưng lại mang tính người, một con vật biết suy nghĩ rất phóngtúng mà khoáng đạt Biểu tượng lừa là hình tượng thân thiết, gần gũi với mỗingười dân Trung Quốc, qua ngòi bút của Mạc Ngôn đã miêu tả chú lừa vừa

ảo, vừa thực, trong chú lừa tồn tại những bản năng sinh tồn Tây Môn Náo vìkêu oan trước Diêm Vương và bị chuyển thể xuống làm lừa, khi mang ngoạihình của một con vật có khi hắn ý thức được bản thân mình, nhưng cũng cókhi hắn vẫn không ý thức không cưỡng lại được những khát vọng trần tục củamột con vật – con người bản năng

Tuổi thơ nghèo đói, sống trong tủi nhục đã khiến Mạc Ngôn có cái nhìn

chân thực hơn về cuộc sống Biểu tượng lừa trong Sống đọa thác đày có ý

nghĩa rất lớn, đó là sự tượng trưng cho bản năng tự nhiên của con người.Trong mỗi con người bản năng là yếu tố trần tục và chân thực nhất mà ai aicũng có: ăn, ngủ, dục vọng, tham, sân, si… và cuộc sống đã cho con người cónhững cơ hội để có thể thực hiện được những bản năng ấy Trong tiểu thuyếtcủa Mạc Ngôn tình yêu, tình dục được nói đến rất nhiều và có mối quan hệkhăng khít với nhau Tiểu thuyết của Mạc Ngôn không xuất hiện nhiều lời

yêu màu mè mà nó vẫn luôn nồng nàn, cuồng nhiệt và cháy bỏng Khi thấycon lừa cái đang đến thời kì động đực, Tây Môn Lừa cũng có những đòi hỏicủa bản năng, sự ham muốn được chiếm đoạt, được thỏa mãn dâng trào trongngười Và cũng chính bởi yếu tố của bản năng, tiếng gọi của tình yêu mà chú

lừa trong Sống đọa thác đày đã bỏ chạy theo tiếng sét ái tình và có những

phút giây quả thực là hạnh phúc: “Hòa bình muôn năm! Trong thời bình, mộtcon lừa đực có thể cùng con lừa cái mà yêu thích mà tha hồ gặp được nhau”[16; tr.80] (…) Ôi lừa cái yêu quý của tôi! Bảo bối của tôi! Với tôi cô là thứquý giá nhất, thân thiết nhất… Tôi muốn ôm lấy ả, dùng bốn chân cặp chặtlấy ả, hôn lên tai, lên cái mồm xinh xinh màu phấn hồng lốm đốm của ả… Ôicon lừa nhỏ, có biết là tôi yêu cô đến nhường nào không?” [16; tr.81] MạcNgôn đã có cái nhìn mới về vấn đề tình yêu và tình dục Tình yêu ngự trị vàtồn tại ở tất cả mọi nơi, tất cả mọi người và cả chính động vật.Trong thế giớiloài vật ấy, loài vật cũng giống như con người: Yêu nhau say đắm, tình yêu ấycũng không thoát khỏi toan tính so đo bởi những giá trị vật chất sẽ quyết địnhnhư sự tồn tại của chúng “Sợ khổ Hoa Hoa quên thề ước” là tiếng nói của vậtnhưng chứa đựng và phản ánh tương đối nhiều tâm sự của con người TâyMôn Lừa đã bất chấp nguy hiểm tính mạng mình để bảo vệ Hoa Hoa, có thểthấy được tình yêu của hai con lừa dành cho nhau rất mãnh liệt, nồng nàn.Tuy là loài vật nhưng tình yêu chúng dành cho nhau còn sâu sắc, quý trọnghơn cả tình yêu của loài người Tây Môn Lừa nhận thấy rằng chỉ trong tìnhyêu với lừa cái nó mới thực sự có được hạnh phúc, được yêu thương trọn vẹnbằng tình cảm chân thành: “Sau khi gặp em, anh mới hiểu rằng, tuy là loài hạđẳng như lừa, song có tình yêu thì cuộc sống cũng sẽ hạnh phúc Kiếp trướcanh là người, có đến ba vợ, có lúc anh đã nghĩ một cách nhầm lẫn rằng anhthật hạnh phúc, bây giờ mới thấy anh vô cùng đáng thương Một con lừa đang

bị lửa tình thiêu đốt như tôi so với bao nhiêu người khác có lẽ hạnh phúc hơn

nhiều Một con lừa cứu được bạn tình của mình từ miệng chó sói, lại trướcmặt người yêu thể hiện rõ dũng khí và sự thông minh, còn niềm tự hào nàohơn thế? Chính em là người giúp tôi trở thành một con lừa vinh quang, mộtcon lừa hạnh phúc nhất trên cõi trần này” [16; tr.83] Đó là một tình yêu đẹp

có sự khát khao, sự dâng hiến tuyệt đối cả về tâm hồn và thể xác, sẵn sàngchiến đấu để bảo vệ người mình yêu thương với khát vọng được tự do tự tạikhông bị trói buộc giữa trời đất Chính cuộc sống hạnh phúc ấy đã giúp TâyMôn Náo nhận ra rằng khi còn sống mình là một kẻ ảo tưởng vào hạnh phúc,một kẻ thất bại trong tình yêu và hôn nhân mà không biết: kẻ đã ruồng bỏ tìnhyêu đích thực của cuộc đời mình – người vợ cả Bạch Hạnh Nhi để chạy theotình yêu mới với Nghinh Xuân và Thu Hương nhưng đến cuối cùng mìnhcũng không có được hạnh phúc trọn vẹn

Bên cạnh sức mạnh tình yêu trong chú lừa còn tồn tại sự đấu tranh sinhtồn Trong thế giới rộng lớn ngoài kia tưởng như yên bình nhưng đầy rẫynhững chông gai, sau khi bỏ đi khỏi nhà Mặt Xanh, chú lừa đã có nhữngtháng ngày hạnh phúc bên cạnh người yêu mình, cứ tưởng nó sẽ mãi đượcsống trong hạnh phúc trong thế giới tự do đó nhưng đã có những lúc nó phảiđối diện với biết bao khó khăn cận kề Khi đối diện với lũ chó sói, Tây MônLừa đã dùng trí thông minh và sự dũng cảm của mình để chiến thắng “Tunghai vó trước lên, từ trên cao tôi chụp xuống Trông dáng điệu oai phong củatôi lúc này đừng nói là chó sói, ngay cả hùm beo cũng phải lo mà chạy trốn.Con sói chưa kịp đề phòng, bị đầu tôi húc văng, lăn mấy vòng” [16; tr.81].Trong cuộc chiến đấu với loài sói hung ác, lừa đã có những kế sách và mưulược rất thông minh, nó chiến đấu hết mình một cách oai hùng giống nhưnhững tráng sĩ xưa trong trận chiến, đấu tranh để bảo vệ gia đình, bảo vệ nhândân, quê hương, đất nước

Có lúc nguy cấp vì sự sống phải bảo vệ lẽ phải, trừng trị những tên thợ

săn độc âc, tham lam dâm cướp công của người khâc, những kẻ theo chủnghĩa giâo điều, kinh nghiệm để chúng thấy được chđn lý: lừa cũng có thểtrừng trị con người “Tôi cắn chặt câi vai của thợ săn, miệng tôi nhay nhay Cómột vật gì đó chua chua, mặn mặn, tanh tanh nằm gọn trong miệng tôi, còncâi tay thợ săn thối mồm nói dối không biết ngượng, quỷ kế đa đoan kia mộtbín vai khuyết mất một miếng thịt to tướng, mâu đang túa ra, bất tỉnh nằmdưới đất” [16; tr.98] Tđy Môn Lừa cũng đê lăm những việc rất hữu ích nhưcõng Vương Lạc Vđn tới trạm xâ để sinh nở an toăn, bảo vệ bă Bạch, cùngvới Mặt Xanh chăm chỉ lao động, giúp huyện trưởng Trần Quang Đệ trongquâ trình công tâc vă thậm chí có lúc bị thương “bị thiến dâi”, “bị gêy mộtchđn” trở thănh con lừa tăn phế không còn khả năng lao động, rất nhiều lần nómuốn nhảy xuống núi để kết liễu kiếp lừa bi thảm nhưng bởi sự yíu mến thựclòng của ông chủ đê giữ nó ở lại thím một thời gian Ngay cả khi bị tăn phế,

nó vẫn cùng với Mặt Xanh ra đồng chịu những sự giỉm pha của mọi ngườixung quanh Dù có gặp biết bao khó khăn cũng không thể lăm lừa gục ngê bởisức sống tiềm tăng vẫn tồn tại vă khât vọng luôn ẩn chứa trong lừa Nó lấy lạiniềm tin vă tiếp tục lao động vì ông chủ (Mặt Xanh) mình cho đến hơi thởcuối cùng

Lă một con vật nhưng Tđy Môn Lừa đê chứng kiến cảnh Lam Mặt Xanhlăm ăn câ thể, cả xê hội đê tẩy chay ông, loại ông ra khỏi xê hội Hậu quả củaviệc năy lă những người của công xê đến cướp hết lương thực của Lam MặtXanh Nó nhìn thấy hết thảy những bất công mă xê hội đê tạo ra với mình vẵng chủ của mình Lă một con lừa quật cường, yíu lao động vă mang kí ứccon người nín rất tình cảm, Tđy Môn Lừa giống như người bạn tri kỉ của MặtXanh, Mặt Xanh cũng linh cảm đđy lă Tđy Môn Nâo đầu thai nín giữa họ cómối quan hệ rất đặc biệt

Cuộc sống lă những ngăy lao động vất vả, cực nhọc vă vô văn những

khó khăn Đó là những năm mất mùa lớn: “Cái đói làm cho con người biếnthành một loại dã thú hung tàn” Khi họ hết lương thực, họ ăn vỏ cây rồi đến

rễ cỏ, một đoàn người như loài sói xông vào nhà Mặt Xanh nhằm đến con lừacủa ông làm nguồn thức ăn Chính hoàn cảnh đói khổ lúc đó khiến cho conngười phải làm những việc không đành để nuôi sống mình, dân làng đã giếtlừa lấy thịt chia nhau: “Giết! Giết! Giết! Giết con lừa què của thằng cá thể!Nào! Một, hai, ba!” Kiếp lừa hóa kiếp và kết thúc từ đây: “Tôi biết đầu tôimột lần nữa vỡ nát Linh hồn tôi bay lên, lơ lửng trên không gian, nhìn xuốngthấy những người đói khát kia kẻ dao, người thớt đang cắn vụn thi thể tôithành hàng trăm mảnh” [16; tr.150], đó là thời điểm của năm 1959 Lam MặtXanh đã không cứu được nó Một kiếp sống khi hào hùng oai phong dũngcảm, khi bền bỉ chăm chỉ lao động, khi yêu thương giúp đỡ con người nhưngcuối cùng những gì nó tạo ra đều bị con người cướp mất Con người còn khaithác nó một cách cùng kiệt, khi nó bị tàn phế thì vứt bỏ nó, và cuối cùng là ănthịt nó Như vậy, có thể thấy kiếp lừa tồn tại trong vòng chín năm trời nhưng

nó đã chứng kiến biết bao những bi kịch, bất công của con người của xã hộiTrung Quốc

Mạc Ngôn đã rất thành công khi mượn Tây Môn Lừa để nói lên ý nghĩanhân sinh của tác phẩm Con người ở bất cứ thời đại nào cũng luôn phải trongcuộc cạnh tranh sinh tồn Khát vọng sống luôn tiềm ẩn trong mỗi con người.Tất cả những gì trần tục và bản năng ấy đều có sức sống vĩnh hằng tồn tạicùng cuộc sống Song hành cùng nhân vật Lam Mặt Xanh, biểu tượng lừacàng đọc càng được mở rộng theo chiều dài của tác phẩm, nó không còn đơnthuần là biểu tượng cho bản năng tự nhiên mà còn thể hiện khát vọng sốngmãnh liệt Lừa đã vượt qua ý nghĩa thông thường trở thành biểu tượng chung

về sự trường tồn cho khát vọng sống của con người

1.2.2 Biểu tượng trâu

Khác với con lừa, trâu xuất hiện trong cuộc sống đời thường với bản chấthiền lành, hòa đồng và chăm chỉ, hình ảnh con trâu gần gũi, thân mật nhất vớingười dân trong nền văn minh lúa nước của Trung Quốc và các nước ĐôngNam Á

Nếu trâu trong cuộc sống đời thường chỉ là một con vật lam lũ và quần

quật làm việc thì trâu trong Sống đọa thác đày đã được Mạc Ngôn hình tượng

hóa - kiếp trâu quật cường, trâu chân thực mà quật cường Trâu cũng là convật tình nghĩa, thủy chung và trả công cho người chăm sóc hậu hĩnh, xứngđáng, đến chết nó vẫn xả thân vì con người Mặt Xanh và Tây Môn Trâu tự do

tự tại đi theo con đường của mình dù có bị gia đình li tán, bị chèn ép ra sao họvẫn ngày đêm cần cù trên mảnh đất nhỏ giữa những thửa ruộng lớn

Ý nghĩa của trâu trong tác phẩm không những tượng trưng cho sự trungnghĩa mà còn biểu tượng cho sự kiên cường và dũng cảm cho sự sống và táitạo Cái chết đầy bi phẫn nhưng kiên quyết thể hiện một tiếng nói phản đốikịch liệt của một con vật và mang giá trị cảnh tỉnh sâu sắc đã thể hiện được ýnghĩa ấy Tây Môn Trâu là một con trâu quật cường, con trâu có tình cảm, cónghĩa khí như một con người bởi nó chính là Tây Môn Náo đầu thai màthành Khi chứng kiến Tây Môn Kim Long và Lam Giải Phóng đánh nhau,Tây Môn Trâu đứng ngay bên cạnh Giải Phóng mà đôi mắt nó u uất và bấtlực: “cậu chỉ nhắm ngay cái sống lưng của anh ta húc nhẹ một cái là anh tangã lăn ra thôi Nếu cậu dùng lực mạnh hơn một chút, chắc chắn anh ta sẽ baylên không trung và rơi xuống đất…nhưng cậu vẫn đứng bất động” [16;tr.189] Vì sao Tây Môn Trâu bất động? Điều này cũng dễ hiểu bởi KimLong chính là con đẻ còn Lam Giải Phóng là bạn thân nên Tây Môn Trâu khólòng mà chọn bênh vực ai Nó cũng phân vân, dằn vặt khi phải ở trong tìnhthế khó xử này Nó chấp nhận đứng yên chịu đòn roi từ tay Kim Long: “Cậu

quỳ chân trước xuống đất, và cứ như thế chịu đòn, nước mắt chảy từng dòngtrên má, nhỏ tí tách xuống đất” Trâu cũng như chính con người, hiểuđược con người và nó đã khóc bởi nó đang rất đau khi phải nhận đòn roi và

sự thù hằn từ chính người là con trai của mình ở kiếp trước Đứng trướccảnh tượng Kim Long dùng sơn đỏ quết đầy vào mặt Lam Mặt Xanh một KimLong lạnh tanh, nhẫn tâm tra tấn người cha đã có công chăm lo nuôi dưỡngkhông một chút thương tình Tây Môn Trâu đã cất lên âm thanh thê lươngthảm thiết nửa như khóc, nửa như cười hình như chính là tiếng than củacậu Âm thanh ấy vang lên như chính lời nói đau xót, cảm thông cho MặtXanh, một người thấu hiểu hết những tâm tình của nó Tây Môn Trâu tuymang thân trâu nhưng linh hồn là Tây Môn Náo, nó đã nhìn thấy tất cả mọithứ đang diễn ra, nào là con trai, con gái, nào là vợ cả, vợ hai, vợ ba, nào làngười làm công và con trai của người làm công…Trong lòng nó biết baonhiêu tâm trạng vừa thương yêu, vừa uất hận xâu xé trong lòng thì nómới cất lên tiếng kêu ai oán não nùng đến như thế

Khi bị ép vào công xã cùng với Lam Giải Phóng, Tây Môn Trâu ngaylập tức có hành động phản kháng lắc đầu thật mạnh làm cho bông hoacủa công xã rơi xuống đất Dù thân xác của Tây Môn Trâu có ở trong công xãnhưng trong thâm tâm Tây Môn Trâu vẫn luôn chỉ hướng về ông chủ Khi rời

xa chủ Mặt Xanh của mình nó quyết không chịu tham gia cày cấy cho công

xã Dù bị tra tấn nhưng nó vẫn kiên cường chấp nhận sự đọa đày, thịt nátxương tan chứ quyết tâm không chịu trở thành trâu công xã: “Đầu cậu bị kéolên khỏi mặt đất một tí song toàn thân vẫn bất động Hình như hai chântrước của cậu có đạp đạp như muốn đứng lên, nhưng không, tôi đã nhầm,cậu chẳng

hề có ý định đứng lên Tôi nghe có tiếng ọ ẹ như trẻ con khóc từ trong lỗ mũicậu phát ra, rồi một tiếng “phựt” vang lên, lỗ mũi đã đứt lìa, đầu cậu nặng nềrơi xuống, cùng lúc đó con trâu nái đã ngã dụi ra đất”[16; tr.311] Tây Môn

Trđu không phải một con trđu bình thường luôn kiín quyết đấu tranhcho quyền riíng của mình Cuộc giằng co quyết liệt giữa Kim Long với TđyMôn Trđu, cho thấy ai cũng muốn thể hiện sức mạnh vă sự tôn quý của bảnthđn mình Có một điểm rất giống nhau giữa họ đó lă sự ngang ngạnh TđyMôn Trđu thă chết chứ nhất quyết không chịu đứng dậy, đó lă một câi chếtrất dũng cảm vă lăm rung động lòng người, khiến mọi người phải suy nghĩ vềnhững chuẩn mực đạo đức của chính bản thđn mình Tđy Môn Trđu - mộtcon trđu quật cường, tnh thần thă chết chứ không chịu khuất phục cũng như

sự chịu đựng nỗi đau về thể xâc của cậu thật lă kì diệu Chính câi chết củaTđy Môn Trđu, sự đăy đọa chịu đau đớn về thể xâc ấy chính lă một lời lín

ân sđu sắc đến xê hội loăi người đầy rẫy những bất công, ngang trâi Conngười sống không có chút lương tđm, tình người, họ đều lă những kẻ độc âc,mâu lạnh: “Tiếng roi quất văo mâu nghe lă lạ vă dường như thấy mâu, những

kẻ độc âc ấy căng lín tinh thần, những câi quất ngăy căng mạnh hơn Mâu đêướt đẫm thđn thể cậu rồi!” [16; tr.308] Họ không bằng một con vậtsống có tình người, một xê hội mă người không bằng một con vật, đến loăivật còn biết khóc “đôi mắt nhắm nghiền vă từ đó đôi dòng nước mắt trăora” Tđy Môn Trđu khóc không phải vì nó đau mă nó khóc vì nó uất hận, xót xacho biết bao nhiíu những số phận, những người dđn hiền lănh sẽ như nó vẵng chủ Mặt Xanh bị ức hiếp, chỉn ĩp lăm những việc mă họ không muốnlăm.Tđy Môn Trđu bị tra tấn dê man dưới băn tay của Kim Long nhưngkhông vì thế mă chịu đầu hăng: “Cậu - Tđy Môn Trđu lảo đảo run rẩy, đứngdậy Trín vai cậu không còn dđy buộc, mũi cậu không còn vòng đồng, cổcậu không mang âch… Cậu đê trở thănh một con trđu tự do, không có dấuvết gì về sự quản thúc của con người, đê đứng dậy Cậu khó khăn lítừng bước về phía trước…” [16; tr.312] Dù có chết Tđy Môn Trđu cũng phải

cố lí thđn xâc của mình chết trín mảnh đất của ông chủ Mặt Xanh, chếtbín cạnh người yíu

thương nó Tây Môn Trâu một con vật tình nghĩa thủy chung theo ông chủcủa mình đến sức lực, hơi thở cuối cùng: “Cậu - Tây Môn Trâu từng bướctừng bước nhích dần về phía bố tôi, rời khỏi vùng đất mênh mông của tậpthể công xã nhân dân, bước sang mảnh đất cá thể nhỏ xíu duy nhất trên toànquốc của Mặt Xanh - mảnh đất một mẫu sáu sào, rồi như một ngọn núi nhỏ,cậu từ từ ngã xuống” [16; tr.313] Cái chết ấy đã làm cho mọi người tỉnh rarất nhiều trong cao trào Cách mạng Văn hóa Câu chuyện về Tây MônTrâu đã trở thành một truyện truyền kì hiện đại, thần thoại lưu truyền ởvùng Đông Bắc Cao Mật đến tận bây giờ Câu chuyện ấy cho người đọc mộtcái nhìn so sánh dường như đối lập với xã hội con người đầy hư vinh, hưngụy, toan tính là thế giới loài vật đầy nhân ái, nghĩa tình, chân thực Trong

xã hội loài người vốn còn âm ỉ quá nhiều sự phức tạp, bon chen thì hình ảnh

về một con trâu tình nghĩa, quật cường, im lặng đón nhận cái chết trongthanh thản dường như đã làm lay động lòng người Nó chịu nhiều đau đớn

về thể xác như vậy là để giác ngộ mọi người, hướng con người thoát ra khỏicon đường đen tối mê loạn: “Phải chăng nó đang kêu gọi một nguyên tắcsống: Con người ơi! Không nên độc ác với nhau, cũng không nên ác độc vớisúc vật Không nên cưỡng bức người khác làm những điều mà họ khôngthích làm, với trâu cũng thế!” [16; tr.309] Điều ấy giống như một âm thanhtrong trẻo lay động sự nhận thức của con người, bảo vệ những giá trị muônthuở của con người vốn có

Dưới đôi mắt của súc vật, Tây Môn Trâu vẫn nhìn thấy, nhận ra nhữngsai lầm kiểu làm ăn tập thể Trong khi đó, toàn xã hội loài người không thểhoặc không dám nhận ra điều đó “Trâu cá thể là trâu phản động”, bản án

đã tròng vào cổ Tây Môn Trâu Và con trâu ấy đã chấp nhận một cách kiêncường cho dù bị đọa đày thân xác, bị tra tấn dã man, thà thịt nát xương tanchứ vẫn quyết không trở thành trâu của công xã nhân dân giống như chủ

Lam Mặt Xanh của nó Tây Môn Trâu thể hiện cho tnh cách dũng cảm kiêntrì sẵn sàng đi theo

con đường đã lựa chọn với những điều mà nó cho là đúng đắn là chân lý.Trâu hiện lên vừa mang nét chân thực, vừa có nét hư ảo, song nó đãlàm lay động lòng người và xúc động về ý chí kiên cường, trung thànhcủa nó cũng như nhân vật Lam Mặt Xanh chấp nhận làm ăn cá thể, khôngchịu vào hợp tác xã để đấu tranh cương quyết đòi quyền riêng của mình.Đồng thời, nó còn tượng trưng cho sự ý chí, kiên định và dũng cảm trongmọi hoàn cảnh khắc nghiệt của cuộc sống.

1.2.3 Biểu tượng lợn

Lợn là con vật vô cùng quan trọng trong cuộc sống của người TrungQuốc Trong quan niệm của người Trung Quốc, lợn là con vật luôn mang lạimay mắn cho gia đình và đại diện cho sự thịnh vượng, giàu có, thành côngtrong công việc

Ở Sống đọa thác đày Mạc Ngôn đã xây dựng hình tượng lợn với nhiều ý

nghĩa Cuộc đời của kiếp lợn là bao sóng gió và sự kiện diễn ra trong hơnmười năm (từ năm 1970 đến năm 1982) Lợn trong tác phẩm biểu tượngcho sự vô minh của loài người và mang trong mình một quá khứ oai hùng.Một con lợn có trí năng giữa người và lợn, đã từng trải qua không biết cơman nào vui buồn giữa vòng âm dương đắp đổi Nó sinh ra trong thời đạihuy hoàng nhất của loài lợn “trong lịch sử loài người, loài lợn chưa bao giờtrở nên cao quý và quan trọng như lúc này…hàng vạn con người phải cúiđầu hành lễ trước loài lợn chúng tôi” [16; tr.342] Lợn mười sáu ngay từ lúcsinh ra nó đã thừa hưởng một sức khỏe phi thường và một trí tuệ thôngminh: “Lợn mười sáu - Em út nhất đàn” chẳng mấy chốc lấn át tất cả chị emđầu đàn Lợn ham ăn và biết tnh toán suy nghĩ khác hẳn những anh chị ngungốc của nó: “Tôi biết chọn cái đầu vú nhiều sữa nhất, đó là cái đầu vú ở giữabụng con lợn nái…Trong lúc ngậm đầu vú này, tôi khôn ngoan dùng thân thểcủa mình che thêm một cái nữa, đôi mắt láo liêng nhìn hai phía, hễ có đứanào muốn xông

vào là tôi dùng mông tận lực đẩy nó sang một bên” [16; tr.330] Tây Môn Lợnhóa thân thành “Vua Lợn” mà trại lợn Hạnh Viên giống như quốc gia thu nhỏ.Năm năm làm Vua lợn, đối với Tây Môn Lợn là một thời kì có cả huy hoàng,

có cả sự thất bại và cuối cùng ra đi vì trượng nghĩa Có thể nói, Tây Môn Lợn

đã nhìn thấu bi kịch của xã hội loài người, tất cả những việc làm của conngười không thoát khỏi cái nhìn thấu suốt của con lợn “bác học” Lợn mườisáu và cả đàn lợn kia say không phải nó tửu lượng kém, về sau này nó mớingộ ra “lần này không phải là tửu lượng của tôi thấp khiến tôi đầu choángmắt hoa mà là do người ta nấu rượu không đủ nồng độ nên cho cồn côngnghiệp vào Tôi thừa nhận rằng thời ấy người ta chưa quan tâm lắm đếnđạo đức

nhưng việc đổ cồn vào rượu lừa người quả là chuyện hi hữu xưa nay” [16;tr.398] Cuộc sống càng hiện đại người ta càng trở nên vô cảm, thờ ơvới nhau hơn, đời sống văn minh vật chất phát triển không có nghĩa là vănhóa giữa người với người được nâng lên mà con người đang tự hủy diệt cuộcsống

của chính mình Đến loài vật khi đứng trước cái chết của đồng loại, cứ từngcon chết vì cái đói cái rét, cái thời cuộc khó khăn của trại lợn Hạnh Viên, nócòn xót thương cho đồng loại của mình “Tình đồng loại khiến tôi cảm thươngcho bọn chúng, nước mắt tôi ứa ra nhưng chỉ kịp chảy đến má, nó đã nhanhchóng thành băng và rơi xuống đất” Hay khi Điêu Tiểu Tam dám tự do sangchỗ ở của Lợn mười sáu, nó đã nổi cơn điên húc mạnh con lợn - tạpchủng này khiến toàn thân nó run rẩy Sau hành động này Lợn mười sáu lạidằn vặt chính bản thân mình “con người dùng máu và tnh mạng để bảo vệlãnh địa, của lợn lại không đáng bảo vệ hay sao” Tuy vậy, nó lại thấy thươnghại cho Điêu Tiểu Tam nhiều hơn “lòng thương giống như của người bầncùng trong xã hội mới thương xót cho một kẻ trí thức tư sản vừa bị chính

họ hành hạ xong Sống mũi tôi cay cay, nước mắt của tôi chực trào ra” [16;

tr.364] Tây Môn Lợn cảm thấy có một chút hổ thẹn vì nó đã dùng thủđoạn không mấy

chính đáng khi đánh nhau với Điêu Tiểu Tam Cuộc sống như một guồngquay vội vã kéo con người về thế giới riêng tư, biệt lập mà quên đi tìnhtập

thể, cộng đồng Khi nỗi đau cùng sự bất hạnh của con người bị lăng nhục màvẫn không tìm được sự tri ân của con người thì đó không còn là một xãhội loài người Khi mà cái ác vì một lí do nào đó mà ngang nhiên tồn tại,người ta có thể lờ đi cái ác đó để từ đó kiếm lợi nhuận một cách phi lý, phinhân tính đã trở thành một hiện tượng tưởng tượng thì những nhận địnhcủa lợn mười sáu vẫn mang tnh thời sự và cảnh tỉnh

Tây Môn Lợn tỏ ra sớm giác ngộ tinh thần cách mạng nên đã tch cựcđộng viên đồng loại “Vì chủ nghĩa xã hội, vì con người, các bạn hãy lớnnhanh lên” [16; tr.355] Tây Môn Lợn rất thông tuệ khi biết rằng thời Cáchmạng Văn hóa “rồi sẽ có một ngày thời vận đổi thay, nó sẽ làm được nhữngchuyện mà ngày nay mọi người có thể cho là tức cười và ấu trĩ, nhưng trongthời ấy lại là một kì tích vinh quang” [16; tr.325] Cách mạng Văn hóa là mộtvết thương rất lớn, rất sâu của lịch sử, của dân tộc Trung Quốc và của mỗicon người đã từng sống trong vực thẳm thời gian đó Vết thương trên

da thịt, trong tâm hồn và di chứng của những vết thương ấy vẫn còn nhứcnhối trong mỗi người dân Trung Quốc Lợn mười sáu coi thường những trògọi là “Hội nghị điển hình tiên tến về nuôi lợn” “mỗi con lợn chính là mộtviên đạn đại bác công phá thành trì phản động của bọn đế quốc” Nó biếtrằng “cả thế giới này vốn chẳng tìm đâu ra sự công bằng Quan lớn cưỡingựa, lẽ nào binh lính cũng cưỡi ngựa à?” [16; tr.407] Nó biết rằng chính nócũng được Bà Bạch ưu ái, cho nó phần thức ăn ngon hơn của Điêu Tiểu Tam.Con lợn Nghi Mông cũng nhận thức được điều này, nó thét lên tếng chửi

“Con lợn mười sáu kia! Thế này gọi là công bằng à? Vì sao họ lại đối xửphân biệt như vậy” Tuy cùng là loài lợn những mỗi con lại có chế độ đãi

ngộ khác nhau “Con người đã bị họ chia làm cách mạng và phản cáchmạng, lẽ nào lợn cũng phân giai

cấp sao” Con lợn Nghi Mông muốn đứng lên đấu tranh với những cái bấtcông của xã hội “Ở đâu có áp bức, ở đó có đấu tranh” Chỉ là loài lợn nhưng

nó đã nhận ra được bản chất của xã hội thời này, không hề có cái gì đượcgọi là công bằng, con người trong xã hội bị phân biệt đối xử Người có quyềnthế, địa vị thì được ưu ái, được tôn trọng, còn những người “thấp cổ béhọng” trong xã hội thì bị người khác khinh bỉ, chèn ép, bị đối xử một cách tànnhẫn Lợn mười sáu nó tự tin khẳng định: “Tuy tôi là lợn nhưng trí não cókhác gì con người, thậm chí với tư cách lợn, tôi cũng có cơ hội hiểu rõ bảnchất xã hội, hiểu rõ quê hương” [16; tr.494].Trong những năm tháng đóikém nhất, lợn bị bệnh dịch chết tràn lan, người ta phải lấy thịt lợn chết cholợn sống ăn Chính sách của trại lợn Hạnh Viên đem những con lợn đã chếtchế biến thành

thức ăn cho lợn sống Đồng loại phải ăn thịt lẫn nhau chẳng khác nào mộtloại dã thú, nó biết trong hoàn cảnh khó khăn chỉ có cách này mới có thể cứunhững con lợn còn lại thoát khỏi cơn đói Với con lợn bình thường ănthịt đồng loại chẳng có gì là ghê gớm Lợn mười sáu là một con lợn đặc biệt -một con lợn bác học, có văn hóa biết suy nghĩ thì đó là một chuyện đau khổ

vô bờ bến nhưng bản năng là phải ăn để sinh tồn đã chiến thắng nỗi đau khổ

về tinh thần ấy Khi cái ác đã chiếm lĩnh thì những chiêm nghiệm suy tưcủa Lợn mười sáu vẫn mang tính thời sự Tây Môn Lợn đã dằn vặt rất nhiềukhi phải ăn thịt đồng loại để có thể tồn tại Nó tự an ủi rằng: “Bao nhiêu conlợn khác đang ăn thịt đồng loại một cách ngon lành, việc gì tôi phải dằn vặtmình? Người còn ăn thịt nhau, huống hồ là lợn! Ăn thôi! Nhắm mắt mà

ăn thôi!” [16; tr 417] Cái nhìn của Tây Môn Lợn đã rọi thấu nhân tâm, rọithấu lịch

sử, đánh đồng nhân tính với thú tính Câu truyện của Mạc Ngôn khiếnchúng ta nhớ đến Lỗ Tấn - một nhà văn Trung Quốc cũng đã lên án tố cáo xãhội với những con người máu lạnh dùng máu tươi của người chiến sĩ cách

mạng để làm phương thuốc chữa bệnh Câu truyện “ăn thịt người” từ LỗTấn đến Mạc

Ngôn vẫn còn nguyên giá trị Tây Môn Lợn nhận thức được thời thế đangthay đổi, một sự kiện lớn trong lịch sử Trung Quốc đã diễn ra: “Mao chủ tịchqua đời” Việc Mao chủ tịch ra đi không chỉ là tổn thất của con người mà còn

là tổn thất của loài lợn Mao chủ tịch đã chết, thế giới loài người sẽ phát sinhnhững biến động lớn Trong lúc này nó đã quyết định một việc trọng đại nhấttrong cuộc đời Nó quyết định trở về với tự do hoang dã, nó cũng muốn đồngloại được sống tự do nên trước khi đi nó đã kịp mở cửa cho những conlợn còn lại trong trại Hạnh Viên, vừa mở cửa vừa gào lên “Các anh em! Chạyđi” Hành động của Lợn mười sáu dám bơi theo dòng sông để đi tìm tự docho mình được con người xem là kỳ tch trong lịch sử Đông Bắc Cao Mật Lợnmười sáu chính là biểu tượng của lòng yêu cuộc sống, của sự khát khao tự

do, của tình yêu đẹp đẽ và kì lạ nhất thế gian Cuối cùng Tây Mộn Lợn đãchết vì cứu những đứa trẻ con đang nô đùa trên băng dày Băng vỡ làm chotất cả bọn trẻ bị rơi xuống nước lạnh Lúc này Tây Mộn Lợn đã ý thức nókhông phải là lợn nữa mà nó là người “Tôi chẳng phải là anh hùng mà chỉ

là một người lương thiện bình thường làm việc nghĩa” Nó đã nhảy xuốngnước, dùng tất cả sức lực để cứu từng đứa trẻ an toàn vào bờ Như vậy, việclàm cuối cùng của nó trước khi chết cũng là một việc có nghĩa Một con lợnsống luôn biết cống hiến, hi sinh và có trách nhiệm với cuộc đời của mìnhcũng như trong xã hội Một con lợn bác học, tuy là lợn nhưng lại có nhữngsuy nghĩ và trí tuệ, tình cảm như con người, nó mang bản chất một conngười lương thiện biết đau, biết thương xót trước nỗi đau của đồng loại đốilập với thời đại này con người đã đánh mất nhân cách của mình

Trong quan niệm nói chung lợn không phải là một con vật có trí tuệthông minh, nhưng dưới ngòi bút của Mạc Ngôn đó lại là một con lợn “báchọc” Trong tất cả các kiếp hóa thân, kiếp lợn lại là kiếp mang đến nhiều triết

lí cũng là chân lí nhất Nó không chỉ là nhân chứng lịch sử mà còn hiện lên

như một đối lập với sự vô minh của loài người Con người ai cũng có sự hiểubiết nhất định nhưng đôi khi họ nhìn sai hay hiểu sai về bản chất của mọi vậtthể Duy chỉ có lợn mười sáu nó nhận ra được chân lý, hiểu đời, hiểunhân tình thế thái, nó đã thoát ra khỏi sự vô minh không còn đau khổ Lợnmười sáu có thể nhìn thấu tất cả mọi bi kịch của con người trong xã hội.Thông qua kiếp lợn, tác giả thể hiện sự mỉa mai châm biếm và sâu sắc nhất,khiến người ta phải suy nghĩ về cuộc sống, về nhân sinh và về chính mỗingười Tây Môn Lợn càng nhân tính bao nhiêu thì con người lại càng thú tnhbấy nhiêu Câu khẩu hiệu chính trị lại được đặt vào miệng của một con lợn

“vì chủ nghĩa xã hội, vì con người các bạn hãy lớn nhanh lên” Khẩu hiệu đậmchất chính trị, thể hiện xu thế lịch sử của một thời đại lại được phát ngôn

từ con vật Đó cũng chính là cách tác giả phủ nhận cái nghiêm chỉnh từnhững khẩu hiệu đó Dường như ở đây đã diễn ra một cuộc hoán đổi giữangười và vật như “Yêu cái đẹp là bản chất của con người, lợn cũng có” [16;tr.445] Đó cũng chính là những trăn trở của Mạc Ngôn rằng các giá trị thuộc

về con người đang ngày một biến dạng, méo mó và mất đi

1.2.4 Biểu tượng chó

Trong Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn, nếu Tây Môn Lừa tượng trưng

cho bản tính sinh tồn, Tây Môn Trâu tượng trưng cho sự dũng cảm và quậtcường thì người đọc còn biết đến Tây Môn Chó trung thành và thấu hiểu,cảm thông với bi kịch của con người trong xã hội

Ở những kiếp trước, cuộc sống giữa con người và Tây Môn Lừa, TâyMôn Trâu, Tây Môn Lợn phải đấu tranh với cái đói, cái khát, lúc nào cũngđứng trước nguy cơ bị diệt vong thì ở đây người và chó Bốn được sống trongthời đại no đủ Chó Bốn được ăn cả những sơn hào hải vị “Gà vịt thịt cákhông kể, đó là những thứ bình dân, những thứ này mới đáng nói: mónglạc đà Mông Cổ, tay gấu Mục Đan Giang, nhung hươu Trường Bạch Sơn,sâm

mai hoa Uy Hải, vây cá mập Quảng Đông…” [16; tr.628] Nhưng khi đã đầy

đủ về vật chất thì những dục vọng của con người lại đẩy họ vào bi kịch

Nếu Tây Môn Lợn nhìn thấy bi kịch của xã hội thì Tây Môn Chó (tên thânmật là chó Bốn) lại cảm thông với bi kịch cá nhân của con người trong xãhội ấy Ngoài việc có những dự cảm bất an trước sự thay đổi bất thườngcủa làng Đông Bắc Cao Mật trong thời cải cách mở cửa, Tây Môn Chó cònthông hiểu những trớ trêu của nhân tình thế thái Dân gian thường nói: dùngmắt chó nhìn con người thì con người thường thấp Quả đúng như vậy,những người xung quanh Tây Môn Chó đều thấp về nhân cách và đạo đức.Dục vọng đã nhấn chìm họ khiến họ mãi ngụp lặn trong cái ao đời ngậpngụa ái dục và vô minh

Chó Bốn tuy mang hình hài của một con vật nhưng nó lại có cách ứng xửnhư một con người, nó là một con chó rất trung thành Nó thay ông bàchủ làm nhiệm vụ đưa Khai Phóng đến trường mỗi ngày, chó Bốn như một

vệ sỹ của Khai Phóng, đưa cậu bé đi học đúng giờ và giúp cậu bé quađường khi gặp nguy hiểm: “Tôi theo gót chân của con ông, cách khoảngmột mét, lúc qua đường mắt tôi nhìn kĩ, tai tôi dóng lên nghe ngóng Có mộtchiếc xe đang lao tới cách khoảng hai trăm mét, đủ thời gian qua đường vàcon ông chuẩn bị bước đi, tôi cắn chặt lấy ống quần của nó và giữ lại

- Chó Bốn, sao thế? Bé gan đến thế à?

Nhưng tôi không nhả, tôi muốn bà chủ yên tâm Chờ cho chiếc xe vútqua trước mắt, tôi nhả ống quần nó ra, đồng thời sẵn sàng trong tư thế xảthân cứu chủ, dắt con ông qua đường Hình như tôi ngửi thấy mùi vị biểuthị sự yên tâm của mẹ nó ở đâu đây, té ra cô ấy đã cưỡi xe đạp dò theochúng tôi từ nãy đến giờ, thấy Khai Phóng vào trường mới yên tâm đạp xe vềphía Đông” [16; tr.634] Và một mực chân thành với chủ, dù biết ông chủ làmviệc sai trái với vợ, dù rất thích mùi của Xuân Miêu, nhưng chó Bốn vẫn dẫnHợp Tác tới

gặp người tình của Giải Phóng vì nó nghĩ: “Sắp đến hiệu sách tôi bỗng do dự.Mùi thơm lâu nay tôi ngửi được trên người Xuân Miêu khiến tôi có cảm tìnhvới cô ấy Quay người lại, thấy dáng điệu thê thảm của vợ ông, tôi dằn lòng

và hạ quyết tâm Là một con chó, tôi phải trung thành với chủ Tôi hướng vàohiệu sách sủa hai tếng Vợ ông đẩy cửa bước vào, dẫn tôi vào theo.Trông thấy Xuân Miêu, tôi cũng sủa lên hai tiếng và cụp tai cúi đầu” [16;tr.667] Tây Môn Chó ý thức được đâu là chủ nhân của nó: “Chủ nhân chínhcủa tôi, thứ nhất là người đàn bà có chiếc mông sứt, thứ hai là thằng bé cónửa mặt màu xanh” [16; tr.610] Bởi vậy, nó luôn trung thành với chủ, giúpLam Khai Phóng tìm ra chỗ ở của Giải Phóng và Xuân Miêu Là một con chónhưng nó nhận được ra chân lý chuyện đời như cuốn sách, từng trang từngtrang lật qua Con người cần hướng về phía trước, chẳng quan tâm gì đến nợ

cũ Chó cũng cần theo thời thế, đối diện với cuộc sống thực Người đọc rấtbất ngờ bởi những suy nghĩ “rất người” của một con vật như chó Bốn, nó vìchủ của mình mà sẵn sàng không nghĩ tới cảm xúc của mình, có tìnhthương với chủ nhân và cảm thông với nỗi đau mà Hợp Tác đang phải gánhchịu Chó Bốn cũng đã nói hộ tâm tư, bộc lộ những suy nghĩ của Hợp Tác -khi mà chồng cô là Lam Giải Phóng đang bỏ mặc cô để chạy đến chỗ XuânMiêu:

“- Chó Bốn! Mày nghĩ tao phải làm gì bây giờ?

- Chó Bốn! Mày nghĩ là cô ta sẽ bỏ ông ấy chứ?

- Chó Bốn! Mày nghĩ lần này ông ấy đi họp ở Tế Nam, cô ấy có đitheo không?

- Chó Bốn! Mày nghĩ ông ta có đi họp không, hay là đưa cô ấy đến nơi nào đó?

- Chó Bốn! Mày nghĩ trên đời này có loại đàn bà mà không ngủ với đàn ông thì sẽ chết không?

- Chó Bốn! Mày nói đi Là tao sai hay ông ý sai?

- Chó Bốn! Mày xem ông trời có mắt không? Thiên lý ở đâu? Lương

tâm ở chỗ nào?” [16;

tr.682]

Dĩ nhiên là không có câu trả lời nào từ Chó Bốn nhưng việc Hợp Táctrò chuyện với nó đã cho thấy sự cô đơn đáng thương của cô Con ngườiđang mất dần khả năng đồng cảm với nhau Họ chỉ có thể tìm sự đồng cảm

sẻ chia từ một thế giới khác, từ loài vật Phải chăng, cuộc sống hiện đại cóquá nhiều dục vọng khiến con người không thể đặt lòng tin của mình vàođồng loại mà phải đem trao gửi nó vào những con vật gần gũi xung quanh.Đồng thời chi tết này cũng hàm chứa một sự mỉa mai thâm thúy, bởi khi conngười chỉ còn có chó làm bầu bạn, chỉ còn biết tin vào chó thì sự bất hạnhcủa con người là quá đỗi lớn lao

Bằng điểm nhìn bên trong chó thấu hiểu được tình cảm của từng ngườitrong gia đình mà nó sống Tình yêu cuồng dại của ông chủ Giải Phóng vớiXuân Miêu, sự ghen tuông hận thù của bà chủ Hợp Tác và nỗi tủi nhục củacậu chủ nhỏ Khai Phóng đều được chó cảm thông bằng những lí lẽ rất

“người”:

“Tôi biết, khi làm tình với vợ, trong lòng ông nổi lên cảm giác đạo đức khiếnông có thể chế ngự cảm giác ghét bỏ đối với vợ Nhưng còn cô gái kia, mộtkhi đã gây mầm trong lòng ông, tất sẽ có ngày khai hoa nở nhụy, lúc ấy không

có sức mạnh nào có thể kéo ông ra khỏi vòng tay cô ấy để quay về với vợ Từ

sự biến hóa về mùi vị trên người, tôi biết ông đã sống trở lại, mà một khi ôngsống trở lại, gia đình này sẽ têu vong” [16; tr.626] “Tôi biết ông và cô ấy đãyêu nhau, tình yêu ấy đã thấm vào máu huyết của hai người, tôi biết không

có cách gì để chia cắt hai người nữa rồi” [16; tr.625] “Tôi biết đó là nhữnggiọt nước mắt oán giận, bi thương, cảm khái thân phận” [16; tr.647] Ta thấyrất nhiều lần Chó Bốn đã dùng từ “tôi biết” để thể hiện sự thông hiểu củamình với tâm tư sâu kín của con người “Biết” ở đây còn là sự cảm thông vớingười đàn ông gần mười năm chung sống với vợ chỉ làm “chuyện ấy” haimươi lần nay lại tìm thấy tình yêu sét đánh với một cô gái trẻ trung,

thanh khiết và cuồng nhiệt “Biết” còn là sự sẻ chia với người vợ bị phụ bạcđang uất ức, âm

thầm đau khổ hàng đêm “Biết” chính là sự thấu hiểu mọi nhân tình thế tháitrong cuộc đời mà con người chưa kịp hoặc không thể nhận ra Là con vậtnhưng Chó Bốn chứa đầy “tình người”, khi được gặp anh em của mình:

“Tôi và anh cả chúi mũi vào nhau, ngửi nhau, cắn nhau rồi ôm nhau ngãlăn ra đất Loài người các ông có hiểu được cách biểu hiện tình cảm của loàichó không nhỉ?

Chó Bốn! Anh cứ nghĩ cả đời này anh không còn cơ hội gặp em nữa.Anh và chó hai nhớ em và chó ba lắm

Anh Hai đâu? Tôi ngước mũi lên và chuẩn bị truy tìm mùi vị anh ấy.[16; tr.628]

Chó Bốn sống có tình nghĩa, khi biết tn đồng loại chết, nó đã tập hợphội nghĩ để làm lễ truy điệu, tưởng nhớ người anh em của mình:

“Trong tháng này người bạn yêu quý Ngao Tạng của chúng ta chẳngmay đã qua đời Chúng ta đồng loạt sủa ba tiếng để đưa linh hồn bạn ấy trở

về với cao nguyên bao la!

Mấy trăm con chó nhất tề sủa ba tiếng làm chấn động cả phố huyện Tôi

ứa nước mắt vì vừa thương đồng loại xấu số nhưng cũng cảm động vì sựchân thành của tất cả bạn bè đang có mặt tại đây.” [16; tr.651]

Hóa ra con vật lại mang tình người hơn cả con người Giữa chúng cótình yêu thương chân thành, có sự nhân hậu, lương thiện mà con ngườikhông

có

Xây dựng nhân vật Tây Môn Chó, Mạc ngôn muốn ngợi ca lòng trungthành, sự thấu hiểu nhân tình thế thái điều mà trong xã hội loài người đãquên mất vì chạy theo tiếng gọi của dục vọng cá nhân Không những vậy, ChóBốn còn tượng trưng cho những bi kịch tnh thần trong mỗi con người, sựdằn vặt đấu tranh trong tư tưởng những việc nên làm hay không nên làm Từ

suy nghĩ trí tuệ và sự đồng cảm của Chó Bốn thấy được bi kịch của conngười đồng