Thời gian và không gian nghệ thuật trong cây tỏi nổi giận của mạc ngôn (2016)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA NGỮ VĂN NGUYỄN THỊ THẢO TRANG THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CÂY TỎI NỔI GIẬN CỦA MẠC NGÔN KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Văn họ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

NGUYỄN THỊ THẢO TRANG

THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ

THUẬT TRONG CÂY TỎI NỔI GIẬN

CỦA MẠC NGÔN

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ BÍCH DUNG

Hà Nội, 2016

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu

sắc tới cô giáo – TS Nguyễn Thị Bích Dung đã tận tình hướng dẫn tôi trong

suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong tổ bộ môn Văn học nướcngoài, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn, Ban giám hiệu trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2 đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứucũng như hoàn thành khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng năm 2016

Người thực hiện

Nguyễn Thị Thảo Trang

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận của tôi được hoàn thành dưới sự hướng dẫn nhiệt tình của

TS Nguyễn Thị Bích Dung và sự cố gắng của bản thân tôi Tôi xin cam

đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Trong khi nghiên cứu tôi đã

kế thừa các thành quả của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu

Các kết quả nêu trong khóa luận này là trung thực và chưa được ai công

bố trong bất kì nghiên cứu nào

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm với sự cam đoan này

Hà Nội, tháng năm 2016

Người thực hiện

Nguyễn Thị Thảo Trang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của khóa luận 9

7 Cấu trúc của khóa luận 9

NỘI DUNG 10

Chương 1 THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CÂY TỎI NỔI GIẬN CỦA MẠC NGÔN 10

1.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật 10

1.2 Thời gian nghệ thuật trong Cây tỏi nổi giận 12

1.2.1 Bảng khảo sát 12

1.2.2 Thời gian sinh hoạt đời thường 13

1.2.3 Thời gian mộng ảo 19

1.2.4 Thời gian hồi tưởng 23

Chương 2 KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CÂY TỎI NỔI GIẬN CỦA MẠC NGÔN 29

2.1 Khái niệm không gian nghệ thuật 29

2.2 Không gian nghệ thuật trong Cây tỏi nổi giận 31

2.2.1 Bảng khảo sát 31

2.2.2 Không gian xã hội 32

2.2.3 Không gian sinh hoạt 42

2.2.4 Không gian thiên nhiên 54

KẾT LUẬN 60 TÀI LIỆU THAM KHẢO

và khu vực trong đó có Việt Nam Lịch sử văn học Việt Nam đã ghi nhận kếtquả và những thành công của cha ông ta trong việc tiếp thu và học hỏi sự đadạng của những hình thức sáng tác tạo nên nét độc đáo cho văn học nước nhà.

Do đó việc nghiên cứu văn hóa, văn học Trung Quốc có vai trò quan trọng vàcần thiết trong việc khai thác, tìm hiểu kho tàng văn học Việt Nam cũng nhưhiểu được chiều sâu của nó

Mạc Ngôn – một nhà văn lớn của Trung Quốc và thế giới Ông tên thật

là Quản Mạc Nghiệp, sinh ngày 17 tháng 2 năm 1955 tại huyện Cao Mật, tỉnhSơn Đông, Trung Quốc Quê hương Cao Mật vốn là một huyện nghèo nàn,lạc hậu nhưng chính nơi đây đã hun đúc cho tâm hồn và nguồn cảm hứng chotất cả các sáng tác của Mạc Ngôn Ông sinh ra trong một gia đình nghèo khổnhưng rất yêu văn chương Những người lớn trong nhà là cả kho truyện kể

Cứ đêm đêm Mạc Ngôn và các anh chị thi nhau kể chuyện và cho tới bây giờnhà văn vẫn nhắc tới được 300 câu chuyện, mỗi câu chuyện ấy sau này là mộttiểu thuyết Gia đình chính là cái nôi nuôi dưỡng tâm hồn văn chương vànguồn tài liệu khổng lồ cho nhà văn sáng tác

Tháng 10 - 2012, giải Nobel văn học được trao cho Mạc Ngôn – mộtngười được xem là “hiện tượng lạ” trên văn đàn Trung Quốc và thế giới Ông

là cây bút xuất sắc của văn học đương đại Trung Quốc với tâm hồn không lúcnào bình lặng, luôn vật lộn gay gắt và chiến đấu cho những lý tưởng lươngthiện trong con người Mạc Ngôn là hiện tượng độc đáo bởi tác phẩm của ôngchứa đựng những điều mới mẻ, đặc biệt là “sự bùng nổ cảm giác” giúp độcgiả như nghe thấy, sờ thấy, ngửi thấy mùi vị cuộc sống qua mỗi trang viết.Trong mỗi trang văn của Mạc Ngôn người ta cũng tìm thấy những trạng phứctâm hồn, chúng muốn phá bỏ mọi khuôn phép, lề lối, quy chuẩn đạo đức xãhội để đạt trạng thái hoàn toàn tự do cả về thể xác lẫn tâm hồn, bởi phươngchâm sáng tác của ông là không bao giờ tự lặp lại mình Ông góp thêm tiếngnói mới, phong cách mới trong việc tái hiện hiện thực cuộc sống và con ngườitrong xã hội hiện đại

Có thể nói, Mạc Ngôn đã lao động cật lực trong cuộc đời cầm bút củamình để tạo ra số lượng tác phẩm lớn phục vụ độc giả trong nước và thế giới.Đọc những tác phẩm của ông ta có thể hình dung khá rõ quá trình vận động

về tư tưởng, tình cảm cũng như những trăn trở, tìm tòi, đổi mới cách tiếp cận,nhìn nhận đời sống và sự điêu luyện trong việc sử dụng nghệ thuật ở mỗi tácphẩm Mạc Ngôn đã từ bỏ những lí luận văn nghệ xã hội học khô cứng, ôngviết vì nhân dân, ông không coi mình là “kỹ sư tâm hồn” răn dạy dân chúng

mà chỉ coi mình là thành viên của đại chúng để nói lên tâm tư, nguyện vọng

và nỗi đau của mình mà thôi Có người nói, nếu như Mạc Ngôn không phải lànông dân trải nghiệm bao nỗi vui buồn ở nông thôn thì cũng không có MạcNgôn – nhà văn Phần lớn những sáng tác của ông phản ánh đời sống củanông dân trong các giai đoạn lịch sử Hiện thực nông thôn mà ông phản ánh làlịch sử chân thực nhưng được lạ hóa, mang đậm dấu ấn của chủ thể nhà văn.Những cảnh bom rơi đạn nổ, máu chảy đầu rơi, thù hận và yêu thương, thú

tính và nhân tính hòa quyện vào nhau rất li kì hấp dẫn Tác giả dẫn dắt ngườiđọc vào giữa lòng lịch sử khiến chúng ta như nghe thấy, sờ thấy, ngửi thấymùi vị tanh tưởi, cảnh tượng thần bí của cánh đồng cao lương vùng Đông BắcTrung Quốc.

Mạc Ngôn thành công ở nhiều thể loại nhưng thể loại ghi danh tên tuổicủa ông với độc giả thế giới vẫn là tiểu thuyết Tiểu thuyết là một thể loại kháquen thuộc với mỗi chúng ta, song tiểu thuyết của Mạc Ngôn vẫn luôn cuốnhút người đọc bởi các yếu tố thực ảo hòa quyện vào nhau, tạo nên sức hấp dẫnbởi các chi tiết, nhân vật Để có được những thành công ấy, ngoài sự đam mê,tìm tòi, đó còn là sự trải nghiệm, quan niệm của nhà văn về tiểu thuyết nóiriêng và văn học nói chung Tất cả những gì tiểu thuyết phản ánh đều xuấtphát từ cuộc sống thực tại Mạc ngôn đã từng đưa ra nhiều quan niệm về tiểuthuyết: tiểu thuyết đó là sự ghi chép “những tưởng tượng ngông cuồng củanhà văn hay đó là sự kết hợp giữa sự thật, cũng có lúc nó là cái thùng chứađựng những tình cảm của nhân loại Tiểu thuyết là lá cắt có tính sinh lý đờisống tinh thần của nhà văn ” Trong bài phát biểu “Bài ca cây tỏi ThiênĐường” nhà văn từng viết: “Khi viết cuốn tiểu thuyết sát sao với hiện thực xãhội, vấn đề lớn nhất mà tôi đối mặt thực ra không phải là chuyện tôi giám haykhông dám phê bình các hiện tượng đen tối trong xã hội mà là chuyện nhữngcảm xúc và lòng căm giận bừng bừng ấy có thể làm cho chính trị áp đảo vănhọc, khiến cho bộ tiểu thuyết đó trở thành một phóng sự tường thuật sự kiện

xã hội Có thể là do tôi từng trải qua cuộc sống gian khó lâu dài, điều đó khiếntôi có sự hiểu biết khá sâu sắc về tình người Tôi biết thế nào là dũng cảm thật

sự, cũng hiểu được buồn thương là gì Tôi hiểu trong cõi lòng mỗi người đều

có một vùng mờ ảo; cái vùng ấy khó có thể diễn tả thỏa đáng bằng một từ ngữđơn giản nó là phải hay trái, thiện hay ác ”

Tiểu thuyết là thể loại thành công nhất và tạo nên phong cách cũng nhưtên tuổi của ông Nhiều tác phẩm của ông đã được dịch và xuất bản ở ViệtNam như: Đàn hương hình, Rừng xanh lá đỏ, Báu vật của đời, Cây tỏi nổigiận để đáp ứng nhu cầu của bạn đọc và những nhà nghiên cứu Song donhiều nguyên nhân khác nhau tác phẩm của ông còn khá xa lạ với độc giả như

tiểu thuyết Cây tỏi nổi giận là một điển hình.

Sức hấp dẫn của Cây tỏi nổi giận có nhiều lý do trong đó có thể thấy thời

gian và không gian nghệ thuật của tác phẩm đóng một vai trò quan trọng –chính nó đã tạo nên cho tác phẩm một màu sắc riêng, một tiếng nói và ý nghĩa

riêng Thế giới của Cây tỏi nổi giận không thể lẫn với bất kì một thế giới nào

khác, nó là thế giới thực với cuộc sống hàng ngày của những người nông dânhuyện Thiên Đường chứ không phải thế giới huyền bí, kì ảo Thành công màtác phẩm này có được là nhờ một phần không nhỏ của ngòi bút xây dựng thờigian, không gian nghệ thuật đặc trưng Mặt khác, hiện nay việc nghiên cứu,khám phá các tác phẩm từ góc độ tìm hiểu thời gian, không gian nghệ thuật làhướng tiếp cận đang thu hút sự quan tâm của nhiều người trong giới nghiêncứu Bất kì tác phẩm văn chương nào khi tồn tại không tách rời hai yếu tố thờigian và không gian Nếu hiểu văn chương là sự cảm nhận về thế giới và conngười thì thời gian và không gian nghệ thuật chính là hình thức để con ngườicảm thụ về thế giới của bản thân mình Tìm hiểu về thời gian, không giannghệ thuật của một tác phẩm văn học chính là tìm hiểu cách cảm nhận cuộcsống một cách nghệ thuật và thẩm mỹ qua lăng kính chủ quan của người nghệ

sĩ, mà mỗi nghệ sĩ lại có cách nhìn riêng, cách chiếm lĩnh thực tại khách quan

riêng Vì vậy người viết chọn đề tài Thời gian và không gian nghệ thuật trong

Cây tỏi nổi giận của Mạc Ngôn như một phương thức đắc dụng để cảm nhận,

cắt nghĩa một cách sâu sắc, thấu đáo nội dung tư tưởng của tác phẩm cũngnhư tìm ra và khẳng định phong cách nghệ thuật của nhà văn

1.2 Lý do sư phạm

Việc tìm hiểu tiểu thuyết Cây tỏi nổi giận sẽ giúp người giáo viên

tương lai có cái nhìn chân thực về văn học nước ngoài, đặc biệt là văn họcTrung Quốc, để từ đó có thể liên hệ, mở rộng, giới thiệu cho học sinh nhữngbông hoa rực rỡ trên cánh đồng tiểu thuyết Trung Hoa nói chung và nhữngtrích đoạn của tiểu thuyết Trung Quốc được giới thiệu trong nhà trường phổthông nói riêng Đồng thời rèn luyện cho học sinh một thế giới quan, nhânsinh quan tốt đẹp, lành mạnh, biết có thái độ lên án, phê phán những hànhđộng sai trái trong xã hội và có cái nhìn đa diện để đánh giá đúng bản chất củamột hiện tượng, biết tôn trọng, cảm thụ nét đặc sắc nghệ thuật của một tácphẩm độc đáo

Hơn nữa, mỗi tác phẩm văn học ra đời là kết quả của biết bao trăn trở,trải nghiệm của người nghệ sĩ về cuộc đời, về con người Thời gian, khônggian nghệ thuật là đề tài độc đáo và đặc sắc, nó cuốn hút được nhiều ngườiquan tâm Bởi khi nghiên cứu đề tài này người viết không chỉ nắm được nộidung tư tưởng của tác phẩm mà còn thấy được phong cách riêng của tác giả

Với suy nghĩ đó người viết chọn đề tài Thời gian và không gian nghệ thuật

trong Cây tỏi nổi giận của Mạc Ngôn với mong muốn sẽ khám phá và cảm

thụ được những tư tưởng, những điều mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm

2 Lịch sử vấn đề

Kể từ khi xuất hiện trên văn đàn Trung Quốc, tên tuổi, tác phẩm củaMạc Ngôn đã thu hút được sự chú ý của công chúng và giới nghiên cứu trongnước cũng như thế giới, trong đó có Việt Nam Những tiểu thuyết tiêu biểucủa Mạc Ngôn được đông đảo bạn đọc đón nhận như Báu vật của đời; Đànhương hình; Sống đọa thác đầy và gần đây nhất là tiểu thuyết Ếch xuất bản

năm 2009 gây xôn xao cộng đồng bạn đọc Ông là nhà văn có bút lực mạnhnhất Trung Quốc hiện nay, là “nhân vật khai phá của thế kỉ XXI” ở châu Ávới hơn 40 giải thưởng và danh hiệu Đặc biệt là sự kiện giải Nobel văn họcnăm 2012 được trao cho Mạc Ngôn càng làm cho tên tuổi của ông có sức hútmạnh mẽ đối với giới nghiên cứu và phê bình văn học Từ những góc nhìnkhác nhau, các nhà nghiên cứu có những cách tiếp nhận riêng về tác phẩm củaông.

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tổng hợp được một sốvấn đề sau:

Ngày 12 tháng 08 năm 2006, “Hội nghiên cứu Mạc Ngôn Cao Mật”được thành lập tại tỉnh Sơn Đông Hội là diễn đàn nghiên cứu và trao đổi khoahọc chuyên về các sáng tác của Mạc Ngôn bởi “Mạc Ngôn là niềm kiêu hãnhcủa Cao Mật Địa vị của ông trên văn đàn Trung Quốc ngày một nâng cao,ảnh hưởng trên văn đàn thế giới ngày càng lớn (Mạc Ngôn nghiên cứu hội).Hội có tạp chí “Nghiên cứu Mạc Ngôn”, website “Cao lương đỏ”, “Bảo tàngvăn học Mạc Ngôn” Bảo tàng là nơi giới thiệu cuộc đời và thành tựu nghệthuật của Mạc Ngôn, trình bày một cách sinh động quá trình trưởng thành vàphong cách đỉnh cao của một tác gia nổi tiếng bao gồm các bộ phận chính là:

“thành tựu văn học”, “con đường trưởng thành”, “vương quốc văn học”, “gắn

bó với quê hương”, “giao lưu văn học” Ngoài ra, còn nhà chiếu phim, phòngsáng tác, phòng trưng bày thư pháp và bản thảo, phòng tư liệu tác phẩm MạcNgôn

Trong cuốn sách “Mạc Ngôn – nghiên cứu và tư liệu”, tác giả DươngDương đã tổng hợp rất nhiều bài nghiên cứu về sáng tác của Mạc Ngôn đượcđăng tải trên các tờ báo, tạp chí uy tín trong và ngoài nước

Tiếp đó, nhiều tác phẩm của Mạc Ngôn đã được dịch, giới thiệu như Đànhương hình, Sống đọa thác đầy, Cao lương đỏ, Cây tỏi nổi giận, Ếch Trênbáo chí, đặc biệt là báo điện tử xuất hiện nhiều bài phỏng vấn và bài viết liênquan đến nội dung tác phẩm Mạc Ngôn cũng được giới thiệu đến độc giảViệt Nam thông qua cuốn “Mạc Ngôn và những lời tự bạch” của dịch giảNguyễn Thị Thại Cuốn sách là tập hợp các bài phỏng vấn của nhà văn, qua

đó tác giả trình bày những quan niệm của mình về sáng tác văn học, bật mínhững thủ pháp nghệ thuật thường dùng và dấu ấn tuổi thơ trong sáng tác Cóthể nói cuốn sách đã cho người đọc nhìn nhận nhiều chiều về con người vàsáng tác của Mạc Ngôn

Trên báo Văn nghệ, số 5 tháng 12 năm 2003 có đăng bài Tiểu thuyếtMạc Ngôn với độc giả Việt Nam của Hồ Sỹ Hiệp và nhiều bài báo, bài phêbình của các học giả nước ngoài cũng được dịch rộng rãi ở Việt Nam

Chúng tôi nhận thấy rằng, đã có rất nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu vềMạc Ngôn và tiểu thuyết của ông nhưng chưa có công trình nghiên cứu nào

bàn về thời gian và không gian nghệ thuật cuốn tiểu thuyết Cây tỏi nổi giận,

các công trình nghiên cứu đó tập trung ở những cuốn tiểu thuyết như Đànhương hình, Báu vật của đời Những bài viết ấy là những ý kiến quý báu cótính định hướng và cũng là cơ sở để chúng tôi nghiên cứu và hoàn thành đề tàinày Với tinh thần học tập không ngừng, với thái độ tôn trọng và cầu thị,chúng tôi sẽ kế thừa và tiếp thu có chọn lọc những kết quả nhiên cứu củanhững người đi trước, trên cơ sở đó mạnh dạn đi sâu tìm hiểu một cách đầy

đủ, hệ thống về hình tượng thời gian cũng như không gian nghệ thuật trong

tiểu thuyết Cây tỏi nổi giận.

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài Thời gian và không gian nghệ thuật trong Cây tỏi nổi

giận của Mạc Ngôn nhằm hướng tới những mục đích chủ yếu sau:

+ Hiểu được dụng ý nghệ thuật khi nhà văn lựa chọn những kiểu thờigian, không gian này

+ Khám phá sâu sắc hơn về thời gian, không gian nghệ thuật trong tácphẩm, đồng thời có sự cảm thụ, cắt nghĩa thấu đáo hơn về tư tưởng, thế giớiquan của nhà văn biểu hiện trong trong tác phẩm

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cây tỏi

nổi giận của Mạc Ngôn.

4.2 Phạm vi khảo sát

Đề tài khảo sát tiểu thuyết Cây tỏi nổi giận của Mạc Ngôn dựa theo bản

dịch của dịch giả Trần Đình Hiến – Nhà xuất bản Văn học 2003

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiêncứu sau:

-Phương pháp khảo sát tác phẩm

-Phương pháp phân tích tổng hợp

-Phương pháp so sánh đối chiếu

-Phương pháp hệ thống

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận đóng góp một phần nhỏ bé trong việc chỉ ra các hình thức

thời gian và không gian nghệ thuật tiêu biểu xuất hiện trong tiểu thuyết Cây

tỏi nổi giận góp phần làm nổi bật vị trí và những đóng góp của nhà văn trong

nền văn học đương đại Trung Quốc và nhân loại

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung của khóa luận được triểnkhai thành 2 chương:

Chương 1: Thời gian nghệ thuật trong Cây tỏi nổi giận của Mạc Ngôn Chương 2: Không gian nghệ thuật trong Cây tỏi nổi giận của Mạc Ngôn.

NỘI DUNG Chương 1

THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CÂY TỎI NỔI GIẬN

CỦA MẠC NGÔN 1.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật

Trong triết học người ta xem thời gian là hình thức (phương thức) tồntại của vật chất, trong đó có cuộc sống con người Không một vật chất nào cóthể tồn tại ngoài thời gian Mọi dạng tồn tại của vật chất đều có thời gian củariêng mình

Khoa học và thực tiễn cho thấy, có một thời gian vật lý tuyệt đối vậnđộng không theo ý muốn của con người Đó là thời gian diễn ra từng giây,từng phút, từng giờ và được đo bằng mặt trời, bằng đồng hồ… Thời gian nàyđược hiểu là hình thái tồn tại của vật chất diễn biến theo ba trạng thái: quákhứ, hiện tại và tương lai Nó vận động và phát triển một chiều tuyến tính vàkhách quan không theo ý muốn của con người

Tuy nhiên đó chưa phải là thời gian nghệ thuật Trong cuốn Từ điểnthuật ngữ văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi, Trần Đình Sửcho rằng: “Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học chính là hình thứcnội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” Các tácgiả còn khẳng định: “Thời gian nghệ thuật phản ánh sự cảm thụ thời giancủa con người trong từng thời kỳ lịch sử, từng giai đoạn phát triển, nó cũngthể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả và phương thức tồn tại của conngười trong thế giới”

Thời gian trong tác phẩm văn chương chỉ trở thành thời gian nghệ thuậtkhi nó trực tiếp tác động vào nhân vật, những biến động của tâm tư Nó cùngvới các yếu tố khác góp phần làm nổi bật chủ đề của tác phẩm.

Trong cuốn Dẫn nhập thi pháp học của giáo sư Trần Đình Sử có bàn

về thời gian nghệ thuật như sau: “Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta cóthể chiêm nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục độ dàicủa nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với chiều thời gian hiện tại, quá khứhay tương lai”

Thời gian nghệ thuật đó được sáng tạo ra nên mang tính chủ quan, gắnvới thời gian tâm lí Nó có thể kéo dài hay rút ngắn thời gian thực tế Nó cóthể đảo ngược hay vượt tương lai Trong tác phẩm văn học, thời gian đượcbiểu hiện bằng nhiều phương tiện, đó là các trạng từ chỉ thời gian: “Ngày xửa,ngày xưa”, “ngày xưa”, “ngày ấy”, “cách không lâu”… Thời gian còn đượcchỉ bằng các dấu hiệu tuổi trẻ, xuân, hạ, thu, đông, hoa mai nở… song điềuquan trọng không chỉ là cách biểu thị thời gian mà là quan niệm, cách hiểuthời gian của tác giả

Có thể thấy, vấn đề thời gian nghệ thuật trong tác phẩm có hai mặt cơbản: Quan niệm thời gian của nhà văn và tổ chức thời gian của tác phẩm,quan niệm thời gian của nhà văn có thể bộc lộ trực tiếp và phổ biến hơn là bộc

lộ gián tiếp qua tổ chức thời gian Thời gian nghệ thuật cũng là một trongnhững mặt hình thức bên trong của tác phẩm, có quan hệ chẽ với ý thức nghệthuật của nhà văn Tổ chức thời gian cũng chính là cách xử lí thời gian trongtác phẩm văn học tạo ra những cách nhìn nhận đa chiều trong việc tiếp cậnnghệ thuật của tác phẩm và nó mang đậm tính chủ quan của tác giả Trong thếgiới nghệ thuật, thời gian nghệ thuật xuất hiện như một hệ quy chiếu có tínhtiêu đề được giấu kín để miêu tả đời sống trong tác phẩm, cho thấy đặc điểm

tư duy của tác giả Gắn với phương thức, phương tiện thể hiện, mỗi thể loạivăn học có kiểu thời gian nghệ thuật riêng.

Phạm trù thời gian nghệ thuật cung cấp một cơ sở để phân tích cấu trúcbên trong của hình tượng văn học, cũng như nghiên cứu loại hình các hiệntượng nghệ thuật trong lịch sử

1.2 Thời gian nghệ thuật trong Cây tỏi nổi giận

1.2.1 Bảng khảo sát

Cây tỏi nổi giận viết về cuộc sống của những người nông dân trồng tỏi

ở huyện Thiên Đường – Trung Quốc vào những năm 1987 Cũng giống nhưcác tiểu thuyết khác của Mạc Ngôn thời gian trong tác phẩm có sự đảo thuật

Lẽ ra tác giả phải miêu tả sự việc đập phá cơ quan huyện của nông dân huyệnThiên Đường rồi mới miêu tả đến cảnh Cao Dương, Cao Mã… bị bắt nhưngtác phẩm lại bắt đầu bằng sự việc Cao Dương bị bắt vào một buổi trưa đầynắng – đây là sự kiện thuộc về phần phát triển chứ không phải là khai đoạncủa một tác phẩm tự sự

Từ ýnghĩa của việc tiếp cận tác phẩm ở góc độ thời gian nghệ thuật nhưmột phương thức đắc dụng để cảm nhận một cách sâu sắc, thấu đáo nội dung

tư tưởng của tác phẩm, chúng tôi đã tiến hành khảo sát trên tiểu thuyết Cây

tỏi nổi giận.

BẢNG KHẢO SÁT TẦN SỐ XUẤT HIỆN CÁC KIỂU THỜI GIAN

TRONG CÂY TỎI NỔI GIẬN.

STT KIỂU THỜI GIAN TẦN SỐ XUẤT HIỆN

(chương/chương) TỈ LỆ

A Thời gian sinh hoạt đời thường 8/20 chương 40%

A1 Thời gian công việc 5/20 chương 25%A2 Thời gian tình yêu 3/20 chương 15%

B Thời gian mộng ảo 4/20 chương 20%

C Thời gian hồi tưởng 3/20 chương 15%Qua bảng khảo sát, chúng tôi nhận thấy trong tiểu thuyết Cây tỏi nổi giận

có ba loại thời gian Đó là:

- Thời gian sinh hoạt đời thường xuất hiện ở 8 trên 20 chương truyệnchiếm tỉ lệ 40% Thời gian thực tại chính là thời gian gắn liền với cuộc sống

hàng ngày của con người Nhờ thời gian này mà câu chuyện trong Cây tỏi nổi

giận chính là cuộc đời thực chứ không phải thế giới kì bí, huyền ảo.

- Thời gian mộng ảo xuất hiện ở 4 trên 20 chương truyện chiếm tỉ lệ20% Đây cũng chính là khoảng thời gian mà nhân vật sống thật với chính bảnthân mình

- Thời gian hổi tưởng xuất hiện ở 3 trên 20 chương chiếm tỉ lệ 15%, thờigian hồi tưởng chính là khoảng thời gian mà nhân vật nhớ lại, hồi tưởng lạinhững chuyện đã xảy ra trong quá khứ

1.2.2 Thời gian sinh hoạt đời thường

Thời gian sinh hoạt là thời gian gắn liền với cuộc sống, số phận củamỗi con người Nó là dòng thời gian phản ánh sự đa dạng của cuộc sống, thời

đại Trong Cây tỏi nổi giận thời gian sinh hoạt gắn liền với số phận, cuộc đời,

với ước mơ, khát vọng của các nhân vật – từng con người cụ thể Đó là nhữngngười nông dân trồng tỏi ở huyện Thiên Đường – những con người chất phác,

vốn hiền hành, lương thiện Trong Cây tỏi nổi giận có hai kiểu thời gian sinh

hoạt đó là thời gian lao động và thời gian tình yêu

1.2.2.1 Thời gian lao động

Đây chính là khoảng thời gian người nông dân Thiên Đường hăng sayvới công việc hàng ngày của mình đồng thời nó cũng là thời gian người nôngdân đấu tranh với chính quyền để đòi lại quyền lợi, vạch trần bộ mặt của giaicấp thống trị Khoảng thời gian này được Mạc Ngôn khái quát, miêu tả chânthực, rõ nét

Mở đầu tác phẩm, tác giả viết:

“Xin bà con lắng nghe tui kể ngọn nguồn

Về Thiên Đàng nơi hạ giớiĐồng ruộng phì nhiêu hai mươi vạn mẫuDòng sông xanh nước chảy hiền hòa

Đã nuôi dưỡng nam thanh nữ túNổi danh thiên hạ ngồng tỏi quê ta!”

Đây chính là lời hát sẩm của Khấu mù vào một buổi trưa nắng như đổlửa Huyện Thiên Đường đồng ruộng rộng lớn, phì nhiêu, hợp cung tiêuhuyện kêu gọi người nông dân trồng tỏi bán ngồng Nhờ đất đai màu mỡ,mưa gió thuận hòa mà tỏi ngồng tươi tốt, nhân dân vui mừng vì khi bánđược tỏi rồi sẽ có cái ăn cái mặc và có thể trang trải cuộc sống Tuy nhiênthực tế lại không được như mong muốn Khi ngồng tỏi được mùa, hợp cungtiêu huyện không có kế hoạch thu mua tỏi hợp lí, kho lạnh bảo quản ngồngtỏi bão hòa, hợp cung tiêu không thu mua tỏi của nhân dân nữa, thậm chítrong quá trình thu mua tỏi họ còn đặt ra vô vàn thứ thuế vô lí như thuế quản

lí giao thông, thuế bảo vệ môi trường… để chèn ép người nông dân Điều

này khiến cho toàn bộ số tỏi bị ngưng đọng chất thành từng đống Và đâycũng là nguyên nhân chính dẫn đến sự việc ngày 28 tháng 05 năm 1987,nhân dân trồng tỏi đã đập phá trụ sở ủy ban huyện, đốt hồ sơ, sổ sách… Đây

là việc làm tất yếu xẩy ra bởi lẽ con giun xéo lắm cũng quằn, người nôngdân bị áp bức, chà đạp quá mức rồi cũng đến lúc họ vùng lên đấu tranh đểbảo vệ quyền lợi cho mình, bảo vệ lẽ phải Tất cả như tạo thành một dòngthời gian độc đáo cho câu chuyện

Ví như sự việc ngày 28 tháng 05 năm 1987 Sau nhiều ngày đánh xetrâu, xe lừa mang ngồng tỏi lên huyện mà vẫn không bán được, người dân đãtập trung ở cổng ủy ban huyện đòi gặp huyện trưởng Trọng Vì Dân và nhữngngười có thẩm quyền trong cơ quan huyện để nghe lời giải thích và mongmuốn họ nhanh chóng thu mua số tỏi còn lại cho người dân:

“Tìm Huyện trưởng, tìm Bí thư đấu cho ra nhẽ!

Trọng Vì Dân ra đây!

Cao Dương trông thấy một thanh niên mặt ngựa cưỡi xe lao tới, lênhkhênh như con hạc giữa đàn gà Thanh niên mặt ngựa gào to: “Bà con đừngkêu gọi lung tung, Huyện trưởng không nghe thấy đâu! Bà con hô theo tui, tui

hô câu nào bà con hô câu ấy!” Thanh niên mặt ngựa hơi nói lắp

Quần chúng rào rào hưởng ứng

“Huyện trưởng tên là Trọng Vì Dân, không vì quần chúng, vì cá nhân!”– Mặt ngựa vung tay hô

Quần chúng đồng thanh gào lên, Cao Dương tâm tình bộc phát vì cảnhtượng trước mắt,cũng vung tay hô theo

“Quan lớn Huyện trưởng Trọng Vì Dân, mau ra cổng gặp nhân dân”…”

Nhưng mặc cho nhân dân kêu gào, hô hoán tất cả cán bộ trong huyệnkhông ai ra gặp người dân, chỉ có ông già gác cổng ra khóa cổng, vì vậy màngười dân đã vùng lên ra sức phá, huy động tất cả những gì có thể phá được:gậy gộc, nấm đấm, bờ gai, gạch vỡ để phá chiếc cổng ủy ban huyện Đến khithen chốt cổng bật ra, quần chúng kéo vào như nước thủy triều, họ đập những

gì họ thấy, phá những gì họ gặp thậm chí họ còn đốt cả phòng làm việc củaHuyện trưởng tạo thành một đám cháy lớn Những người nông dân vốn hiềnlành, họ mong muốn có một cuộc sống ấm no, hạnh phúc nhưng chính cácquan huyện quan xã lại không tạo điều kiện cho họ thực hiện ước mơ giản dị

đó, chính những việc làm của họ là nguyên nhân chính dẫn đến những sai tráicủa người nông dân trong sự việc ngày 28 tháng 05 này

Thời gian lao động trong tác phẩm còn là khoảng thời gian mà CaoDương và chú Tư Phương chở tỏi lên huyện bán vào lúc sáng sớm: “CaoDương đánh xe lừa chất đầy ngồng tỏi chở lên huyện dưới trời đầy sao Chiếc

xe quá cũ, khung rệu rã cót két, gặp đoạn đường xấu, kêu càng dữ, anh lo nó

có thể bung lên bất cứ lúc nào Qua chiếc cầu đá nhỏ trên sông Sa, anh ghìchặt chiếc vai trên cổ lừa, giúp nó bằng cách dung mông ghìm bớt sức đùntheo quán tính của chiếc xe chở nặng Con lừa chỉ to bằng con sơn dương mẹ,cho một bạt tai là quỵ Những phiến đá hình chữ nhật trên cầu không phẳng,bánh xe xiên vẹo, kêu lọc cọc Dưới cầu, nước vũng phản chiếu ánh sángxanh lạnh lẽo…” Biết bao lần họ mang ngồng tỏi lên huyện bán rồi lại mang

về, ngồng tỏi ngưng đọng bị hỏng gần hết Không chỉ một mình Cao Dươngphải chịu cảnh này mà gần như là toàn bộ nhân dân trồng tỏi ở huyện ThiênĐường đều bị như vậy, hàng ngàn chiếc xe, nào là xe lừa, xe trâu, xe đẩytay… xếp hàng sát nhau, nhích lên từng chút một chờ đến lượt mình cân tỏi.Nhưng năm lần bảy lượt như vậy họ vẫn không thể bán được ngồng tỏi, nếu

có bán được thì giá cũng rất thấp, nộp các loại thuế cũng không đủ Tỏi ngồng

không bán được, người dân rơi vào cảnh khốn cùng, Cao Dương hòa vàodòng người đập phá trụ sở ủy ban huyện để rồi bị bắt, chú Tư Phương bị xecủa bí thư Vương chèn chết oan ức mà không biết kêu ai.

1.2.2.2 Thời gian tình yêu

Trong tác phẩm, thời gian tình yêu là dòng thời gian theo chân mối tìnhđẹp nhưng không thành của Cao Mã và Kim Cúc, từ khi họ gặp nhau đến khiyêu nhau bị gia đình phản đối và họ phải chạy trốn

Kim Cúc là con gái nhà họ Phương, cô là một người con gái xinh đẹp,hiền lành, chăm chỉ lao động Cao Mã gặp Kim Cúc và đem lòng yêu thương

cô, trong buổi nghe Khấu mù hát sẩm trước sân nhà, Cao Mã nghĩ mình phảinắm được tay cô nàng, anh thấy lòng mình rạo rực cảm giác lâng lâng khắp cơthể:

“Mình phải nắm lấy tay cô ta, như Zuyliêng trong cái đêm đi dạo, đợi nhà thờgióng tiếng chuông gióng đủ chín tiếng, liền bất kể sống chết, nắm lấy tay phunhân ngài thị trưởng; mình cũng đợi Khấu mù nổi nhạc, đợi Trương Khấu hátlên câu đầu tiên là nắm luôn tay Kim Cúc, nắm chặt, bóp mạnh, bóp tất cả cácngón tay của cô nàng.”

Cao Mã không chỉ muốn nắm tay Kim Cúc mà còn muốn thổ lộ tình cảmvới cô, mong muốn lấy cô làm vợ, cùng cô xây dựng hạnh phúc gia đình Anhnghe rõ cả tiếng thở nhẹ của cô, cảm thấy rõ hơn sức nóng toát ra từ cơ thểsung mãn của cô khi anh bước lại gần cô Đây cũng chính là ước mơ giản dị,nhỏ bé của những chàng trai, cô gái ở nông thôn, họ mong muốn tình yêu,hạnh phúc, muốn cùng người mình yêu xây dựng hạnh phúc trọn đời

Theo lẽ tự nhiên họ yêu nhau như vậy thì sẽ được sống hạnh phúc bênnhau trọn đời Nhưng để cho người anh trai bị thọt của mình có vợ Kim Cúc

bị gia đình ép gả cho Lưu Thắng Lợi – một kẻ bị bệnh xuyễn, xách xô nước

không nổi và chẳng còn sống được bao lâu nữa Để được ở bên nhau, họ phảicùng nhau chạy trốn đi nơi khác Nhưng khi đến huyện Thương Mã đang chờ

xe để chạy trốn thì bị hai anh trai của Kim Cúc cùng trợ lí Dương bắt được,

họ đánh Cao Mã một trận thừa sống thiếu chết Mạc Ngôn đã miêu tả bến xehuyện Thương Mã nơi Cao Mã và Kim Cúc chờ xe trốn đi nơi khác khá chitiết: “Đây là một công trình kiến trúc to lớn, bề ngoài rất mĩ quan, đèn màungoài cổng chưa tắt, soi tỏ tấm biển chữ to sơn đỏ và bức tường bê tông quétvôi màu xanh nhạt Hàng quán ban đêm màu bày dọc hai bên đường dẫn đếncổng lớn, hình thành một hành lang Người bán hàng có nam có nữ, tất cả đềungáy ngủ, nét mặt mệt mỏi Cô trông thấy một cô bán hàng rong trạc hai mươituổi đang che miệng ngáp vặt, mỗi lần ngáp nước mắt lại ứa ra Dưới ánhsáng của chiếc đèn khí, cặp mắt đẫm nước của cô y hệt hai con nòng nọc.”

Cao Mã và Kim Cúc hai con người hiền lành nhưng có số phận bấthạnh, họ bị đẩy đến bước đường cùng Cuối cùng, Cao Mã vì theo dòng người

ùa vào đập phá ủy ban huyện nên bị bắt vào tù, Kim Cúc treo cổ tự tử vì cuộcsống tủi nhục, không có người thân bên cạnh Người thân trong gia đình, cả

xã hội bỏ mặc họ, thậm chí coi thường họ đẩy họ đến bước đường cùng, vôtình đã biến những con người bình thường vốn hiền lành, chăm chỉ lao độngthành những con người thừa Cao Mã và Kim Cúc là đại diện tiêu biểu cho sốphận của những người dân trồng tỏi ở huyện Thiên Đường, bị đàn áp quá mứcnên họ đã vùng lên phản kháng đòi quyền lợi cho chính mình và cho cả nhữngngười có cùng cảnh ngộ

Bằng ngòi bút trung thực và một cảm quan tinh nhạy với cuộc sống,Mạc Ngôn đã tái hiện lại cuộc sống của nhân dân huyện Thiên Đường mộtcách tinh tế qua dòng thời gian sinh hoạt đầy hiện thực Đó là dòng thời giangắn liền với cuộc sống của những người nông dân Những con người rơi vào

cuộc sống điêu đứng chỉ vì ngồng tỏi ứ đọng không bán được Từ đó tác giảmuốn nói lên bộ mặt của tầng lớp quan lại Trung Quốc đương thời Một xãhội thối nát, bất công, bộ máy quan lại chỉ biết quan tâm đến lợi ích của bảnthân mình, không chăm lo, quan tâm đến cuộc sống của người nông dân.

1.2.3 Thời gian mộng ảo

Một trong những biểu hiện khác của thời gian nghệ thuật trong Cây tỏi

nổi giận đó chính là thời gian mộng Mộng là phương thức nhận thức bằng

tưởng tượng của con người Nó là hiện thực hóa tâm linh của con người Đã

từ lâu văn học nhìn nhận mộng như một phương thức hữu hiệu để thể nghiệmcuộc sống

Trong Cây tỏi nổi giận có khá nhiều giấc mộng, xuất hiện trong 4 trên

20 chương với nhiều nội dung và ý nghĩa khác nhau Thời gian mộng trong

Cây tỏi nổi giận xét về mặt nào đó có liên quan mật thiết đến thời gian sinh

hoạt đời thường bởi nhân vật đứng ở thực tại mà nghĩ về quá khứ, nhớ đếnnhững gì đã đến với mình và những người thân trong gia đình mình Tuynhiên, nó cũng có sự chênh lệch nhất định với thời gian sinh hoạt đời thường.Trong tác phẩm nhiều lần Cao Dương mơ thấy bố mẹ, lúc ở trong tù thím TưPhương liên tục nghĩ đến cái chết oan uổng của chồng hay thím còn nhớ đếnlúc cả gia đình sum họp, vui vầy…

Nhiều lần Cao Dương mơ thấy bố mẹ – những người sinh thành raanh, họ là những người phải chịu nhiều vất vả, bất hạnh trong cuộc sống, bố

mẹ anh bị coi là địa chủ nhưng thực chất họ không phải là địa chủ Nhờ tiếtkiệm tiền để mua đất nên có đất đai canh tác và cũng vì có nhiều đất nên bị vu

là địa chủ Khi ở trong tù anh mơ đến hình ảnh mẹ trong cuộc Cách mạng Vănhóa:

“Bất giác anh mơ thấy bà mẹ hói đầu của anh mà cầm lòng không đậusuýt nữa bật khóc.

Mẹ anh vốn tóc bạc phơ, rất đẹp lão Trải qua nửa chừng Cách mạngVăn hóa, cái đẹp không còn mảy may, mớ tóc bạc đã bị bần nông và trungnông lớp dưới trong thôn giật lên giật xuống, không còn một sợi Đúng là chịutội sống! Bố là địa chủ, thì mẹ là vợ địa chủ, không giật tóc mẹ thì giật tócai? Thằng thu lương nhà họ Quách to như hộ pháp, túm tóc ấn đầu mẹxuống quát: “Con mụ tóc trắng quỳ xuống!” Cảnh tượng ấy anh đứng từ xanhìn thấy, giờ đây lại hiện ra sống động trước mắt… Anh nghe thấy tiếngkhóc tấm tức như trẻ con của mẹ.”

Mẹ anh phải chịu tội oan nhưng không một ai hiểu, không ai giúp đỡ

mẹ, phận làm con nhưng Cao Dương cũng không thể làm gì để cứu mẹ, anhchỉ biết đứng nhìn mẹ chịu đau đớn Cao Dương là một người con hiếu thảo,khi mẹ anh bị người ta đánh đập, hãm hại anh không thể làm gì để cứu mẹ,đứng nhìn mẹ đau đớn mà lòng anh quặn thắt Mặc dù chuyện xảy ra đã lâunhưng chưa lúc nào anh quên được cảnh tượng đã xảy ra với mẹ mình, nhữnghình ảnh đó luôn ở trong tâm trí anh, ngay cả khi anh gặp phải hoàn cảnh khókhăn nhất Những người thân yêu nhất trong gia đình luôn xuất hiện trongnhững giấc mộng của anh khi anh ở trong tù, cho thấy Mạc Ngôn muốn đềcao tình cảm gia đình, lòng hiếu thảo với cha mẹ và tình yêu thương con cái.Đây là những tình cảm thiêng liêng, cao cả và đáng trân trọng nhất trong cuộcđời mỗi con người

Bên cạnh việc đề cao lòng hiếu thảo với cha mẹ thể hiện trong nhữnggiấc mộng của Cao Dương, tác giả còn đề cao tình cảm vợ chồng, đề cao sựxum họp, đoàn tụ của các gia đình Điều này được thể hiện qua những giấcmộng của thím Tư Phương

Khi ở trong tù nhiều lúc thím mơ thấy chú Tư về tìm mình:

“Đêm thứ hai sau khi bị bắt vào tù, thím Tư mơ thấy chú Tư người đầy máuđứng trước giường, nói: “Bà ơi, bà ở đây sẵn cơm sẵn nước, an nhàn thảnhthơi, không kêu oan, không báo thù cho tôi nữa sao?” thím Tư bảo: “Ông ơi,oan của ông không thể kêu, thù của ông không thể báo, tui phạm tội rồi!” Chú

Tư thở dài: “Thế thì thôi vậy, tui giấu hai trăm đồng ở kẽ gạch hàng thứ haitính từ cửa sổ xuống, khi nào bà ra tù lấy ra một trăm, lập cho tui cái quỹ đen,dương gian làm sao, âm phủ làm vậy, chuyện gì cũng phải đi cửa sau, không

có tiền là không xong!” Chú Tư chùi máu trên mặt, lững thững đi ra.”

Cái chết oan ức của chồng, thím Tư không thể kêu, không thể báo thùđược cho chồng lòng thím vô cùng đau xót Mặc dù bản thân thím hiện tạicũng không được tự do, phải sống gò bó trong trại giam chật hẹp, đen tốinhiều bất công nhưng không lúc nào thím không nghĩ đến người chồng xấu sốcủa mình Hai người con trai bất hiếu của chú, sau khi chú qua đời bỏ mặc mẹgià, em gái đòi chia tài sản rồi ra ở riêng không tìm cách báo thù cho cha Ởdưới âm phủ cần tiền đi cửa sau chú phải báo mộng cho vợ để khi nào vợđược tự do sẽ lo lắng giúp mình Qua đây chúng ta cũng thấy hiện thực xã hộiTrung Quốc đương thời Một xã hội mà đồng tiền luôn giữ vị trí tối cao, luônchi phối cuộc sống của con người Tác giả đã tố cáo sự thối nát, bất công của

xã hội, đẩy con người vào bước đường cùng không lối thoát, biến họ thànhnhững kẻ phạm tội thậm chí đẩy họ đến cái chết mà gia đình Tư Phương làmột điển hình tiêu biểu

Kim Cúc – con gái duy nhất của gia đình Tư Phương là một cô gái xinhđẹp, hiền lành, chăm chỉ lao động nhưng cuộc đời cô gặp phải nhiều sóng gió,bất hạnh Cô đem lòng yêu Cao Mã, hai người yêu thương nhau, bị gia đìnhKim Cúc phản đối, họ cùng nhau chạy trốn nhưng không thành Cao Mã bị

bắt do hòa cùng dòng người đập phá ủy ban huyện, đốt hồ sơ sổ sách, anh bịbắt bỏ lại Kim Cúc một mình với đưa con sắp chào đời Khi đứa con sắp chàođời, Kim Cúc liên tục tưởng tượng ra cảnh mình nói chuyện với đứa con.Thằng con giận dữ, mắt trợn tròn, hai tay nắm chặt, gầm lên đòi ra: “Cho conra! Mẹ kiếp, cho con ra!” Có vẻ như thằng bé muốn ra ngoài xem cuộc sốngbên ngoài ra sao, muốn gặp bố mẹ cùng mọi người xung quanh Thằng bé đạpliên tiếp vào bụng mẹ đòi ra ngoài, nó còn tỏ vẻ oán hờn bố mẹ:

“Thằng con đấm cô một đấm, nói: “Đừng gọi nữa, Cao Mã cũng phạmtội, chạy trốn rồi! Vớ được bố mẹ như các vị, coi như tôi gặp vận xui!” – Nóđạp cô một đạp – Cô đớp không khí kêu lên một tiếng, mắt nảy đom đóm, ngãchúi đầu xuống đất Đầu cô va phải chiếc bàn chưa bị anh Cả và anh Hai côđập nát.”

Thằng bé không chịu ở yên trong bụng mẹ liên tiếp đòi ra thế giới bênngoài, cuối cùng nó bị dọa cho sợ hãi không dám đòi ra nữa Quá đau đớntrước cuộc sống hiện tại, trước cảnh gia đình li tán cha chết oan, mẹ và chồngphạm tội bị bắt giam, bị hai anh trai bỏ rơi, thằng con trong bụng thì giãy đạpđòi ra thế giới bên ngoài, không còn cách nào khác cô đã treo cổ tự tử chếtcùng đứa con trong bụng

Dòng thời gian mộng trong tác phẩm còn là những lần nữ phạm trongphòng giam cùng thím Tư mơ về thằng con Ái Quốc của mình Nữ phạm nằm

mơ thấy con trai mình đã chết, mơ thấy thằng bé những ngày nó còn sống ởbên chị và chị được trò chuyện cùng nó:

“Bác ơi! Thằng Ái Quốc nhà em chết rồi! Em mơ thấy nó chết rồi… Nó

bị người ta đánh vỡ đầu, mặt đầy máu, chảy mãi, chảy mãi… Lát sau, thằng

bé béo tốt phương phi là thế mà lép kẹp như cái túi, y như bác giết con rận…”

Phải chăng đây là một giấc mộng đề cao tình mẫu tử Nữ phạm nhân ởtrong tù nhưng cũng không yên tâm về thằng con trai mình ở bên ngoài, lúcnào chị cũng nghĩ về con ngay cả trong mơ chị cũng không quên con Hơn aihết chị luôn mong muốn con mình được mạnh khỏe, chị mong muốn mình cóthể ở bên con, yêu thương và chăm sóc con mỗi ngày Nhưng chị không mayphạm tội bị bắt giam, mong muốn ấy chưa thể thành hiện thực, vì thế lúc nàochị cũng nghĩ đến con ngay cả trong những giấc mơ.

Như vậy, thời gian mộng là thời gian để nhân vật sống hết mình Nó giúpcon người ta được sống nhiều hơn, trải nghiệm nhiều hơn những ước mơ, khátvọng không thể thực hiện được trong hiện thực Thời gian mộng giúp conngười nhìn nhận lại bản thân một cách rõ ràng, sâu sắc và thấu đáo hơn

1.2.4 Thời gian hồi tưởng

Trong các sáng tác của Mạc Ngôn nhiều khi còn xuất hiện dòng thờigian hồi tưởng Đó chính là khoảng thời gian mà tác giả để cho nhân vật củamình hồi tưởng lại những gì đã xảy ra trong quá khứ Thời gian hồi tưởngtrong cuốn tiểu thuyết này không xuất hiện nhiều như thời gian sinh hoạt đờithường hay thời gian mộng ảo nhưng nó cũng góp phần làm nên thành côngtrong việc xây dựng thời gian nghệ thuật của tác phẩm Qua bảng khảo sátchúng ta có thể nhận thấy thời gian hồi tưởng xuất hiện ở 3 trên tổng số 20chương của tác phẩm, chiếm tỉ lệ 15%

Trong tác phẩm nhiều lần tác giả để hình ảnh đứa con gái thông manhcủa Cao Dương xuất hiện trong đầu anh khi anh bị hai cảnh sát bắt giải đi:

“Bố ơi bố…sao bố không thưa lên?

…Em trai nào, em gái nào, mau chìa tay cho cô nào, hát một bài nào,nhảy một điệu nào, chạy một vòng, nhẹ nhàng thôi! Con Hạnh tay cầm gậy

đứng trên đường… sau đó nó nhích về phía cổng lớn, tay gậy, tay vịn lan cannghe bọn học sinh ca hát, nhảy múa dưới sự hướng dẫn của cô giáo Nhữngkhóm cúc nở hoa trong vườn trường Anh nắm tay con dắt về nhà, nó vùngvẫy chống lại Anh cáu, gầm lên một tiếng, đá nó một đá…”

Để Cao Dương luôn nghĩ về đứa con gái tật nguyền của mình khi bị bắtđang trên đường giải về ủy ban huyện hay cả khi bị giam trong trại giam tácgiả muốn đề cao tình mẫu tử Tình mẫu tử có ở khắp mọi nơi ngay cả khi conngười ta gặp phải những khó khăn nhất trong cuộc đời Cao Dương luôn nhìnthấy con gái trong hoàn cảnh khó khăn nhất chứng tỏ anh thương con rấtnhiều, trong bất cứ hoàn cảnh nào anh cũng nghĩ đến con Có lẽ vì Hạnh bị tậtnguyền, chịu nhiều thiệt thòi trong cuộc sống hàng ngày nên anh mới thươngcon nhiều đến vậy Ngay trong những giấc mộng Cao Dương cũng nghĩ đếnngười con gái bất hạnh của mình, đó cũng là những tình cảm thiêng liêngnhất, cao cả nhất ở ngoài đời thực mà tác giả gửi gắm vào tác phẩm

Khi ở trong tù nhiều lần Cao Dương còn nghĩ đến người mẹ xấu số củamình, trong cuộc Cách mạng Văn hóa mẹ anh bị đối xử tàn nhẫn, bất công.Hình ảnh mẹ luôn hiển hiện trước mắt anh:

“Trước mắt anh lại hiện ra cảnh tượng mẹ anh bị đấu trong “Cách mạngVăn hóa”… Anh lắc lắc đầu xua đuổi những con nhặng xanh đến do MặtNgựa nôn ọe… Mẹ quỳ trên hai cục gạch vỡ, hai tay trói giật cánh khuỷu…

Mẹ chống bàn tay xuống đất ho đỡ đau thì một gót giày bằng da lộn nghiếnlên Mẹ kêu thét, những ngón tay co quắp như móng gà, không bao giờ duỗithẳng được nữa…”

Ngay cả khi ở trong tù bị bọn phạm nhân trong tù ăn hiếp, bắt nạt, bắtphải uống hết số nước tiểu của chính mình anh cũng nghĩ đến hình ảnh bố mẹmình:

“Cao Dương chậm rãi cúi xuống bãi nước đái anh ban nãy Trong nướcđái có mùi tỏi dễ chịu Anh nhắm mắt, hình ảnh bố mẹ hiện ra trong đầu, bốđội chiếc nón mê, tóc chui ra ngoài lỗ thủng trên chóp, rên rỉ khóc lóc, mẹ vặnvẹo hai bàn chân nhọn, kéo xe ngược dốc đầy tuyết Anh áp mặt xuống nềnnhà, cặp môi khô nẻ chạm nước đái lạnh Mùi tỏi, mùi tỏi Anh ráng sức hítmột ngụm nước đái.”

Bố anh là địa chủ, mẹ anh bị coi là vợ địa chủ, trong cuộc Cách mạngVăn hóa tầng lớp địa chủ bị tịch thu tài sản, xuống làm nông dân, bố mẹ anhcũng không phải là ngoại lệ Mặc dù gia đình anh không có tài sản gì lớnnhưng vẫn bị coi là địa chủ và vẫn phải chịu tội như những người địa chủkhác trong thôn Khi mẹ anh qua đời đáng lẽ phải đưa lên huyện hỏa tảngnhưng vì thương mẹ nên anh đã lén đưa thi hài mẹ lội qua con sông ThuậnKhê sang một bãi đất trống bên huyện Thương Mã nơi giáp danh với huyệnThiên Đường để chôn xác mẹ Khi ở trong tù anh vẫn nhớ như in hôm anhđưa thi hài mẹ sang sông để chôn cất Đó là một ngày trời mưa rất to, anh bếxác mẹ lội qua con sông ngăn cách huyện Thiên Đường và huyện Thiên Mã

và anh tìm được mảnh đất vô chủ để chôn cất mẹ Theo anh đó là một mảnhđất tốt: “Phía Bắc có sông lớn, Đông có kênh to, phía Tây là đồng bằng mênhmông, Nam là núi Chu Bé lãng đãng sương mù Anh thấy lòng thanh thản, quìxuống lạy mẹ ba lạy rồi nói khẽ: Mẹ! Huyệt này tốt mẹ ạ” Khi anh quay trở

về nhà thì nước lũ lên rất lớn, có lẽ nơi anh vừa đặt thi hài mẹ đã ngập trongnước lũ nhưng dù có phải chịu tội chết Cao Dương cũng không hé răng nóinửa lời với cán bộ xã nơi đã chôn thi hài mẹ để mẹ anh được yên nghỉ, không

phải chịu đau đớn hơn trong lò hỏa táng, đây là cách duy nhất để Cao Dương

có thể báo hiếu mẹ Theo anh, cũng nhờ tìm được mảnh đất tốt đặt huyệt mẹ

mà năm nay ngồng tỏi nhà anh mới được mùa, được thu hoạch sớm và bộithu, cũng nhờ vậy mà năm nay vợ anh sinh hạ được một thằng cu, anh đã cóngười nối dõi tông đường

Có lúc tác giả lại để thím Tư Phương hồi tưởng về người chồng quá cốcủa mình Thím nhớ tới những khi chú Tư còn sống ngồi bắt rận và nói đùacùng Kim Cúc:

“Ngoài sân nắng chan hòa Chú Tư dựa tường, cởi trần, áo bông trảitrên đầu gối, bắt từng con rận bỏ vào cái bát vỡ có nước Thím động viênngười chồng cố bắt cho đầy bát rận, đem chiên mỡ làm thức nhắm rượu

Chú Tư nói: “Nghèo sinh rận, giàu sinh ghẻ.”

Chú Tư bắt một con giận kềnh bỏ vào bát Kim Cúc đùa, lấy cọng cỏkhuấy đám rận lộn tùng phèo Một con gà già khú đế ngoẹo đầu nhìn đàn rậntrong bát Kim Cúc nói: “Bố ơi, con gà định mổ giận!”

Chú Tư xùy con gà đi chỗ khác, nói: “Bắt mãi mới được, tưởng bở!”Kim Cúc nói: “Bố, cho nó ăn đi! Để nó đẻ nhiều trứng.”

Chú Tư nói: “Bố đang gom đây, ông Vương thôn Đoài đặt một nghìncon…”

Chú Tư là một người nông dân hiền lành, mạnh khỏe, chăm chỉ laođộng Cũng như bao người dân ở huyện Thiên Đường chú phải chịu nhiềuđiều bất công trong vụ tỏi năm ấy, biết bao lần chú chở ngồng tỏi lên huyệnbán nhưng không bán được và cuối cùng chú bị xe của Bí thư Vương chènchết Chú chết oan uổng mà không biết kêu ai, đau đớn trước cái chết oan của

chồng thím Tư đã hòa vào dòng người đập phá trụ sở Uỷ ban huyện và bị bắtgiam Lúc ở trong tù thím luôn nghĩ về cái chết oan khuất của chồng mình,muốn báo thù cho chồng nhưng không biết làm cách nào, không biết nhờ vả

ai nên đành cam chịu

Những lúc hồi tưởng lại chuyện đã xảy ra cũng là lúc mà nhân vật quaytrở về sống với quá khứ để quên đi những chuyện đau khổ mà họ đang gặpphải ở hiện tại Nhưng giường như quay về với quá khứ họ vẫn không đượcbình yên, chuyện cũ mà họ nhớ lại là những chuyện không mấy vui vẻ, nhữngchuyện đáng để quên đi nhưng họ lại không thể quên Đây chính là nỗi dằnvặt trong lòng người nông dân, ở hiện tại họ không được sống là chính mình,cuộc sống không ngày nào được yên ổn nhưng khi hồi tưởng lại quá khứ họcàng đau lòng, càng xót xa hơn

Tiểu kết:

Thời gian là là hiện tượng của thế giới khách quan, khi đi vào nghệthuật được soi rọi bằng tư tưởng, tình cảm, được nhào nặn và tái tạo trở thànhmột hiện tượng nghệ thuật độc đáo, thấm đẫm cá tính sáng tạo của nhà văn

Thời gian nghệ thuật trong Cây tỏi nổi giận là thời gian riêng của tác

phẩm được nhà văn Mạc Ngôn cảm nhận và xây dựng cho riêng những nhânvật của chính mình Bởi vậy tùy vào yếu tố thực tại hay mộng ảo, tùy theotừng kiểu loại nhân vật mà thời gian có sự vận động, biến đổi không ngừng:

Đó là thời khắc thực tại gắn với cuộc sống và số phận của những người nôngdân trồng tỏi ở huyện Thiên Đường, đó là thời gian mộng ảo, hồi tưởng vớinhững thời khắc gắn với cuộc sống riêng tư của từng nhân vật Tất cả tạo nên

sự đa dạng và phong phú về thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Và có thểnói trong tác phẩm dòng thời gian nghệ thuật có sự gắn kết chặt chẽ với nhau

cùng làm nên một thế giới sinh động, hấp dẫn Đó là cuộc sống hàng ngày củanhững người nông dân huyện Thiên Đường Bởi vậy, trong một chỉnh thểchung của hệ thống thời gian nghệ thuật ở tác phẩm việc phân chia rạch ròicác dạng thời gian là vô cùng khó khăn.Vì thế cho nên, tìm hiểu về các kiểu

thời gian trong Cây tỏi nổi giận cần phải đặt các kiểu thời gian trong hệ thống

thời gian nghệ thuật toàn tác phẩm để xem xét, tìm hiểu, cần phải đi sâu vàokhám phá cách suy nghĩ và cảm nhận của nhà văn về xã hội, con người thờibấy giờ tức là đi tới giải mã quan niệm của nhà văn trong việc xây dựng cáckiểu thời gian Để từ đó thấy được cái mới mẻ, cái hay của thời gian nghệ

thuật trong Cây tỏi nổi giận.

Chương 2

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG CÂY TỎI NỔI GIẬN CỦA

MẠC NGÔN 1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

Thời gian và không gian vốn là hai phạm trù triết học Đó là nhữnghình thức tồn tại của vật chất Không có gì có thể tồn tại ngoài không gian

và thời gian

Trong văn học, không gian và thời gian là hình thức tồn tại của thế giớinghệ thuật Khái niệm về không gian nghệ thuật chỉ thực sự được ý thức khingười ta nhận thấy sự so le giữa không gian, thời gian nghệ thuật với khônggian, thời gian được trần thuật Và hiện nay, không gian và thời gian nghệthuật là những khái niệm văn học được coi là một trong những vấn đề cơ bảncủa khoa học nghiên cứu văn học hiện đại

Tuy còn nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm không gian nghệ thuậtnhưng các nhà nghiên cứu đều đồng nhất chung là không gian nghệ thuậtkhông đồng nhất với không gian hiện thực Nó là yếu tố quan trọng không thểthiếu trong việc hình thành thế giới quan tư tưởng của người nghệ sĩ trướchiện thực, nó là yếu tố mang đậm tính chủ quan

Những định lí, định luật là cách giúp các nhà khoa học tìm ra đáp án, lờigiải cuối cùng cho một bài toán, thì không gian nghệ thuật có thể coi là cánhcổng giúp người đọc – người tiếp cận thêm khuynh hướng mới trong việckhai thác, tìm hiểu tác phẩm, từ đó đem đến cho người đọc cái nhìn toàn diệnhơn, sâu sắc hơn

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,Nguyễn Khắc Phi đã định nghĩa về không gian nghệ thuật: “Không gian nghệ