Biểu tượng nghệ thuật trong báu vật của đời mạc ngôn (2017)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA NGỮ VĂN ====== HÀ THỊ HẢI YẾN BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT TRONG BÁU VẬT CỦA ĐỜI - MẠC NGÔN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

HÀ THỊ HẢI YẾN

BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT

TRONG BÁU VẬT CỦA ĐỜI - MẠC NGÔN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

HÀ NỘI - 2017

bổ ích cho tôi trong suốt khóa học.

Tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến Tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Dung, người

đã trực tiếp hướng dẫn và hết lòng giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiệnkhóa luận này

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến người thân, bạn bè đã quan tâm,giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học và công việc nghiên cứu của mình

Khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót, chúng tôi rất mong nhậnđược sự đóng góp, giúp đỡ của quý thầy cô và các bạn!

Hà Nội, ngày 02 tháng 04 năm 2017

Sinh viên

Hà Thị Hải Yến

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các sốliệu, kết quả nghiên cứu nêu trong khóa luận là trung thực và chưa từng công

bố trong bất kì công trình nào khác

Hà Nội, ngày 02 tháng 04 năm 2017

Tác giả

Hà Thị Hải Yến

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

3.1 Đối tượng nghiên cứu 4

3.2 Phạm vi khảo sát 4

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4.1 Mục đích nghiên cứu 4

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Giới thuyết khái niệm 5

6.1 Biểu tượng 5

6.2 Biểu tượng nghệ thuật 8

7 Cấu trúc của khóa luận 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1: CAO MẬT- BIỂU TƯỢNG KHÔNG GIAN TRUNG HOA THU NHỎ TRONG BÁU VẬT CỦA ĐỜI 11

1.1 Không gian vật lí vùng Cao Mật trong Báu vật của đời 11

1.1.1 Không gian vật lí gắn với biểu tượng văn hóa, tín ngưỡng Error! Bookmark not defined. 1.1.2 Không gian vật lí gắn với biểu tượng lễ hội 19

1.2 Không gian tiên tri, điềm báo 22

1.3 Tiểu kết 27

CHƯƠNG 2: BIỂU TƯỢNG CON NGƯỜI TRONG BÁU VẬT CỦA ĐỜI 28 2.1 Báu vật của đời- biểu tượng Tính nữ 28

2.1.1 Báu vật của đời- biểu tượng cho sự sinh sôi, sự sức sống mãnh liệt 28

2.1.2 Báu vật của đời- biểu tượng cho tình mẫu tử 32

2.1.3 Báu vật của đời- biểu tượng của cái đẹp 35

2.2 Cánh chim - biểu tượng của khát vọng tự do và không thỏa hiệp 45

2.3 Tiểu kết 50

KẾT LUẬN 52 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Nền văn học Trung Quốc tính từ những năm 80 của thế kỉ XX đã cóđược một diện mạo hoàn toàn mới cùng với đó là những bước đột phá, nhữngcách tân trên nhiều phương diện: đề tài, phong cách… Đây cũng là thời kìxuất hiện thêm nhiều cây bút tài năng, họ đã mang đến cho văn học đương đạiTrung Quốc những diện mạo đa sắc màu Có thể kể tới một số nhà văn nổitiếng như: Tào Đình, Vương Mông, Phùng Kí Tài, Trương Tử Long… và đặcbiệt là Mạc Ngôn- một cây bút xuất sắc đã được vinh danh với giải thưởngNôben văn học.

Trên văn đàn Trung Quốc đương đại, Mạc Ngôn được đánh giá là “cóbút lực mạnh nhất hiện nay”, là “nhân vật khai phá” của thế kỉ XXI ở Châu Á,

là nhà văn có nhiều tác phẩm được dịch và được dư luận Việt Nam chú ýnhiều nhất Năm 2012, ông đã được Viện Hàn lâm Thụy Điển trao giải NobelVăn học cho những cống hiến không mệt mỏi trong sự nghiệp sáng tác củamình Mạc Ngôn đạt thành công ở nhiều thể loại nhưng về cơ bản, tiểu thuyếtmới chính là thể loại thành công nhất của ông

Điều làm nên sức hấp dẫn của tiểu thuyết Mạc Ngôn chính là lối hànhvăn ngắn gọn, súc tích, nhịp điệu dồn dập mang tính hiện đại, có sự kết hợpgiữa hiện thực và huyền thoại, tính nhiều tầng, đa nghĩa Song đặc điểm cơbản trong các sáng tác của Mạc Ngôn chính là việc: nhà văn đã rất khéo léotrong việc sử dụng những biểu tượng nghệ thuật trong tác phẩm để từ đótruyền tải đến độc giả những ý nghĩa sâu sa

Trong sự nghiệp sáng tác đồ sộ với hơn 200 tác phẩm, có thể thấy tiểu

thuyết Báu vật của đời là một trong những tác phẩm nổi bật hơn cả Nó được

coi là “viên đá nặng nhất trong lâu đài văn học” của Mạc Ngôn Với ý nguyệnviết một cuốn sách dâng tặng mẹ, nhưng ý nghĩa của tác phẩm đã vượt qua dự

định ban đầu của nhà văn, trở thành cuốn sách thu hút được sự chú ý của đôngđảo bạn đọc và có giá trị trên nhiều phương diện

Báu vật của đời đã khái quát một giai đoạn lịch sử đầy bi tráng của đất

nước Trung Hoa thông qua các thế hệ khác nhau trong gia đình nhà Thượng

Quan Đọc Báu vật của đời chúng ta thấy được một xã hội trần trụi được Mạc

Ngôn mô tả rất tỉ mỉ Trong xã hội ấy, chiến tranh, tệ nạn và đặc biệt là cái

xấu, cái ác luôn đè nặng lên con người Tiểu thuyết Báu vật của đời có sức

khái quát rất rộng mà cũng vô cùng cụ thể

Điểm nhìn của tác giả dựa trên hiện thực lịch sử và quan điểm của nhândân từ đó Mạc Ngôn thể hiện được tài năng cá nhân trong việc sáng tạo ra hệ

thống các chi tiết, hình ảnh có tính “lạ hóa” Báu vật của đời có sức hút riêng

của nó bởi lối viết văn mới mẻ đưa người đọc đi từ bất ngờ này đến bất ngờkhác, từ thú vị này đến thú vị khác và đặc biệt là ở việc Mạc Ngôn đã xâydựng thành công các biểu tượng nghệ thuật độc đáo, mang nhiều ý ngĩa nhânvăn sâu sắc Biểu tượng trong cuốn tiểu thuyết này có tác động, thậm chí là có

sự chi phối lớn trong việc hình thành cấu trúc chung của tác phẩm

Chính vì lý do đó, chúng tôi lựa chọn đề tài Biểu tượng nghệ thuật

trong báu vật của đời- Mạc Ngôn với mong muốn khảo sát, phân tích và

bước đầu khái quát về một số biểu tượng tiêu biểu, mang tính nghệ thuậttrong cuốn tiểu thuyết này Từ đó, chúng tôi mong muốn góp một phần đểviệc đánh giá, tiếp nhận tác phẩm Mạc Ngôn được ngày càng hoàn chỉnh hơn

2 Lịch sử vấn đề

Báu vật của đời của Mạc Ngôn là một bộ tiểu thuyết đương đại đang tạo

được sức hút mạnh mẽ đối với độc giả và giới nghiên cứu bởi tính hiện thực

và những nét nghệ thuật đặc sắc của nó Nhưng vì là một tác phẩm đương đại

nên số lượng bài nghiên cứu về Báu vật của đời còn chưa phong phú Đồng

thời những bài nghiên cứu ấy cũng chỉ tiếp cận sơ lược tác phẩm dưới góc độ

xã hội hoặc xoay quanh các yếu tố lịch sử, chính trị… mà chưa có công trình

nào đi sâu nghiên cứu về các biểu tượng nghệ thuật trong Báu vật của đời Nhà văn Mạc Ngôn được biết đến nhiều hơn ở Việt Nam khi Báu vật của

đời được dịch giả Trần Đình Hiến dịch và xuất bản tháng 2 năm 2001 Các

nhà nghiên cứu Việt Nam cũng dựa trên nhiều góc độ, nhiều phương diện để

đưa ra những quan điểm, những nhận xét riêng của mình về tiểu thuyết Báu

Phó Giáo sư Lê Huy Tiêu với bài nghiên cứu “Thế giới nghệ thuật tiểu

thuyết của Mạc Ngôn” in trong cuốn Cảm nhận mới về văn hoá văn học Trung Quốc (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2005) đã khái quát gần như

đầy đủ những đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn từ hìnhảnh, cảm giác, giọng điệu, nghệ thuật tự sự, ngôn ngữ, bản sắc dân gian…Đặc biệt, Phó Giáo sư nhấn mạnh thế giới nhân vật trong tác phẩm của MạcNgôn chủ yếu là ba thế hệ nhân vật “tiêu biểu cho tinh thần cần cù dũng cảmcủa quê hương Cao Mật, nói rộng ra là tượng trưng cho truyền thống của dântộc Trung Hoa Họ là hóa thân của nhân sinh tự tại, sinh mệnh tự do…”.Ngoài ra còn có một số công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu Đức,

Trung Quốc, Nhật Bản đã tìm hiểu tiểu thuyết Báu vật của đời dưới nhiểu góc

độ như: lịch sử, chính trị, xã hội…

Trên đây là sơ lược một số công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Báu vật

của đời Từ lịch sử vấn đề được khảo sát như trên, có thể thấy tình hình

nghiên cứu tiểu thuyết Báu vật của đời được chú ý ở khá nhiều phương diện.

Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu chỉ tập trung vào việc kháiquát lại một số khía cạnh nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Như vậy, cóthể thấy cho đến nay ít có công trình nào đề cập đến sự sáng tạo độc đáo củanhà văn Mạc Ngôn trong việc khai thác giá trị của tác phẩm ẩn sau các biểutượng nghệ thuật

Với tinh thần học tập không ngừng chúng tôi sẽ kế thừa và tiếp thu cóchọn lọc những thành tựu nghiên cứu, những ý kiến bổ ích từ các nhà nghiêncứu đi trước để từ đó tìm hiểu về các biểu tượng nghệ thuật một cách chi tiết

và cụ thể hơn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu trong tiểu thuyết Báu vật của đời của

Mạc Ngôn

3.2 Phạm vi khảo sát

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi chủ yếu khảo sát tác

phẩm Báu vật của đời dựa trên bản dịch của dịch giả Trần Đình Hiến do Nhà

xuất bản văn nghệ Hà Nội ấn hành năm 2000

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: Biểu tượng nghệ thuật trong Báu

vật của đời- Mạc Ngôn nhằm mục đích sau:

- Thông qua việc nghiên cứu biểu tượng nghệ thuật trong tiểu thuyết Báu

vật của đời để từ đó thấy được quan điểm nghệ thuật của nhà văn Mạc Ngôn.

- Khẳng định những thành công của tiểu thuyết Mạc Ngôn và đóng góp

của ông cho nền văn học Trung Quốc nói riêng, nền văn học thế giới nóichung.

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu của đề tài, chúng tôi đặt ra nhiệm vụ:

- Khảo sát tiểu thuyết Báu vật của đời của nhà văn Mạc Ngôn qua bản

dịch của Trần Đình Hiến để chỉ ra những biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu

- Phân tích làm rõ hai biểu tượng nghệ thuật là: biểu tượng không gian

và biểu tượng con người để thấy được tài năng và sự sáng tạo của Mạc Ngônkhi xây dựng những biểu tượng này

5 Phương pháp nghiên cứu

Để tìm hiểu các biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu trong tiểu thuyết Báu vật

của đời của Mạc Ngôn, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu

ra chúng tôi còn kết hợp sử dụng các phương pháp khác như: đối chiếu, thống

kê, phân loại để làm rõ những biểu tượng nghệ thuật trong tiểu thuyết: Báu

vật của đời của Mạc Ngôn.

6 Giới thuyết khái niệm

6.1 Biểu tượng

Biểu tượng là một phần quan trọng không thể thiếu trong đời sống tinhthần nhân loại Ngày nay, nghiên cứu biểu tượng đã và đang trở thành lĩnhvực được nhiều nhà khoa học ở nhiều ngành khác nhau đặc biệt quan tâm

Thế giới biểu tượng nói chung góp phần không nhỏ trong quá trình hình thành

và phát triển của một cộng đồng, một dân tộc Biểu tượng mang lại những đặcsắc về văn hóa cho mỗi quốc gia Mỗi một nền văn hóa trên thế giới này đều

là sự tổng hòa của các hệ thống biểu tượng Jean Chevalier, tác giả của cuốn

Từ điển Biểu tượng văn hóa thế giới từng nhận xét rằng: “Nói chúng ta sống

trong một thế giới biểu tượng thì vẫn còn chưa đủ, phải nói một thế giới biểutượng sống trong chúng ta” [5, 14] Như thế, vai trò của biểu tượng đã đượcđánh giá khá chính xác với những gì chúng đóng góp trong đời sống của conngười Việc đi sâu vào thế giới biểu tượng và mối quan hệ của biểu tượng vớiđời sống con người là một trong những phương thức giúp con người nhận ragiá trị của chính mình trong vũ trụ Thế giới biểu tượng vẫn còn là một thếgiới đầy kì ảo, mê hoặc và luôn có sức hấp dẫn đặc biệt Tiếp cận và lý giải nó

là mong muốn của nhân loại trên con đường đi đến tương lai

Trước hết, ta cần tìm hiểu: biểu tượng là gì? Biểu tượng, theo tiếng Hán,

biểu là bày ra, trình bày; tượng là hình ảnh, hình dạng Biểu tượng là một hình

ảnh cụ thể được bày ra, được thể hiện để nhằm biểu thị một ý nghĩa trừutượng Thuật ngữ chỉ biểu tượng trong tiếng Anh là symbol có nguồn gốc từtiếng Hy Lạp là symbollon (có nghĩa là kí hiệu, dấu hiệu để nhận ra nhau làmột) Biểu tượng (symbol) là một thuật ngữ được nhiều ngành khoa học sửdụng với những nội hàm khác nhau Từ xa xưa, biểu tượng đã được dùng đểchỉ một vật được cắt, tách ra làm đôi (thường là mảnh sứ, gỗ hoặc kim loại).Mỗi mảnh này được giữ bởi hai người (chủ - tớ, người cho vay – người vay,tình nhân, chồng – vợ, …) Sau này, khi hai mảnh vỡ ấy có cơ hội ráp lại vớinhau thì họ sẽ nhận ra mối quan hệ cũ Như vậy biểu tượng chia ra và kết lạivới nhau chứa đựng hai ý tưởng phân li và tái hợp Điều này cũng đồng nghĩarằng mọi biểu tượng đều chứa đựng dấu hiệu bị đập vỡ: “Mọi biểu tượng đềuchứa đựng dấu hiệu bị đập vỡ: ý nghĩa của biểu tượng bộc lộ ra trong cái vừa

là gãy vỡ, vừa là kết nối những phần của nó đã bị vỡ ra” [5, 23] Sau này, khikhoa học về biểu tượng được hình thành và phát triển hơn thì có rất nhiềuquan điểm khác nhau được đưa ra nhằm lí giải về ý nghĩa của biểu tượng, mốiquan hệ và vai trò của biểu tượng trong đời sống của con người Theo phântâm học Freud, biểu tượng diễn đạt một cách gián tiếp, bóng gió và ít nhiềukhó nhận ra, niềm ham muốn hay các xung đột Biểu tượng là mối liên kếtthống nhất nội dung rõ rệt của một hành vi, một tư tưởng, một lời nói với ýnghĩa tiềm ẩn của chúng.

Tóm lại, các ý kiến trên ít nhiều đều có sự khác nhau, song về cơ bản, tất

cả đều chỉ ra rằng, biểu tượng là những cách thức dùng hình ảnh này để bày tỏ

ý nghĩa nọ, dùng hình ảnh cụ thể để thể hiện một ý nghĩa trừu tượng Hay nóicách khác, biểu tượng là sự thống nhất của hai mặt: cái biểu đạt và cái đượcbiểu đạt Con người tồn tại, trưởng thành từ những kinh nghiệm sống của thế

hệ đi trước và tự tạo ra kinh nghiệm sống cho chính mình Những kinhnghiệm đó thường được con người lưu giữ trong trí nhớ, đây chính là cơ sởtạo nên biểu tượng Và biểu tượng chính là hình ảnh cảm tính về hiện thựckhách quan, thế nhưng giữa các sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan

và những ý nghĩa mà nó hàm chứa (dưới góc độ biểu tượng) không phải là sựđồng nhất mà là một sự tương ứng ở nhiều khía cạnh, cấp độ, quan hệ khácnhau Chính điều này làm nên tính đa nghĩa của biểu tượng

Biểu tượng mang tính cộng đồng Bởi chỉ những sự vật, hiện tượng, hayhình ảnh được cộng đồng chấp nhận, đồng tình rằng nó có chứa những ýnghĩa nào đó ở bên ngoài nó, thì nó mới trở thành biểu tượng Sau khi trải quathời gian, biểu tượng được hình thành, phát triển ổn định, chắc chắn trong tâmthức cộng đồng Cũng chính vì biểu tượng mang tính cộng đồng, tính xã hội

mà trên thế giới có vô số các cộng đồng, dân tộc khác nhau, nên các sự vật,hiện tượng dù giống nhau cũng không bao giờ chứa các ý nghĩa biểu tượng

hoàn toàn giống nhau Trong luận án tiến sĩ Biểu tượng nghệ thuật trong ca

dao truyền thống người Việt, tác giả Nguyễn Thị Ngọc Điệp đưa ra một số ví

dụ về tính đa dạng của biểu tượng trong đời sống của các cộng đồng dân tộckhác nhau trên thế giới: “Chẳng hạn, đối với người Hindu, thấm nhuần tưtưởng Vệ - Đà, con bò cái mang một ý nghĩa tinh thần khác hẳn đối với ngườinuôi bò xứ Normandie Đối với người dân lao động Nga, trong thi ca dângian, chim thiên nga, con tu hú mang những ý nghĩa tượng trưng sâu sắc mà ởcác dân tộc khác không có” Mặc dù không toàn toàn trùng khớp về nhữnglớp nghĩa biểu tượng trong những cộng đồng, dân tộc khác nhau, thế nhưnggiữa chúng có một mối liên hệ liên kết con người lại với nhau Điều này thểhiện cụ thể qua một số biểu tượng mang tầm vóc quốc tế bên cạnh những nétriêng của dân tộc mình: chim bồ câu – biểu tượng của sự hòa bình, hoa – biểutượng chỉ người con gái, …

6.2 Biểu tượng nghệ thuật

Biểu tượng nghệ thuật là một phương thức chuyển nghĩa của lời nói hoặcmột loại hình tượng nghệ thuật, đặc biệt, nó có khả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của hình tượng nào đấy, vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay triết lí sâu xa về con người, về cuộc đời Biểu tượng nghệ thuật được coi là kí hiệu thẩm mĩ đa nghĩa bao gồm cái biểu đạt và cái được biểu đạt Nó chính là sự mã hoá cảm xúc ý tưởng của nhà văn

Biểu tượng nghệ thuật luôn luôn có xu hướng tái sinh về mặt ý nghĩa không chỉ trong sáng tác mà còn cả trong tiếp nhận Cái biểu đạt có thể vẫn giữ nguyên nhưng ý nghĩa của nó đã được bổ sung Và như vậy khi xuất hiệntrong tác phẩm với nét nghĩa mới nó vẫn lưu giữ trong mình những ý nghĩa đãtừng có trong lịch sử

Bên cạnh những ý nghĩa truyền thống, biểu tượng nghệ thuật luôn luôn

có xu hướng cách tân hoặc là bổ sung ý nghĩa cho những biểu tượng cũ hoặc

là phát sinh những biểu tượng hoàn toàn mới.Chẳng hạn trong ca dao con thuyền thường là biểu tượng cho người con trai gắn với sự chuyển động tìm

tòi khi vào thơ Xuân Quỳnh nó lại gắn với người con gái: Nếu từ giã thuyền

rồi/Biển chỉ còn sóng gió/ Nếu phải cách xa em/ Anh chỉ còn bão tố Trong

biểu tượng nghệ thuật thường xuyên đan xen giữa yếu tố truyền thống và yếu

tố cách tân Chính điều đó khiến cho biểu tượng nghệ thuật một mặt dễ thức dậy những nỗi niềm từ ngàn đời trong tâm thức của độc giả mặt khác lại tạo nên cảm hứng về những điều mới lạ

Biểu tượng nghệ thuật mang chức năng mã hoá cảm xúc tư tưởng quanniệm của nhà văn về đời sống; kết tinh bản sắc văn hoá suy nghĩ quan niệmcủa dân tộc; thể hiện sâu sắc dấu ấn của thời đại hay khuynh hướng văn học

Có thể xem biểu tượng như là một sự quy ước, hay nói đúng hơn, mộttrong những đặc điểm của biểu tượng là tính quy ước Đó có thể là quy ướccủa một cá nhân, một cộng đồng hay một dân tộc Khi đi vào trong tác phẩmvăn học, biểu tượng đơn thuần sẽ trở thành biểu tượng nghệ thuật Một nhàvăn, nhà thơ thường xuyên sử dụng một hình ảnh nào đó trong các sáng táccủa mình nhằm biểu hiện một thông điệp cá nhân về con người và cuộc sống.Độc giả tiếp xúc và nhận ra các hình ảnh quen thuộc đó, đồng thời khám phá

ra các giá trị thẩm mĩ của những hình ảnh mà nhà văn, nhà thơ đã dụng côngxây dựng Điều này làm cho tác phẩm, tác giả có sức sống với thời gian Đó làbiểu tượng của cá nhân, mang tính quy ước của một tác giả nào đó Rộng hơn

là những biểu tượng là quy ước của cộng đồng Biểu tượng sẽ chỉ tồn tại khi

nó được cộng đồng hiểu, chấp nhận Ở đây, ta phải nhắc đến ý nghĩa ổn địnhcủa biểu tượng trong một thời kì lịch sử nào đó, trong một bối cảnh xã hộinhất định Biểu tượng sẽ chết nếu đứng yên, bất biến Thế nhưng nếu một sựvật, hiện tượng luôn luôn thay đổi về ý nghĩa thì khó mà tạo nên giá trị biểutượng cho bản thân nó Biểu tượng phải vừa ổn định, vừa không ổn định

“Mỗi nhóm người, mỗi thời đại có những biểu tượng của mình: rung độngtrước cái biểu tượng đó, tức là tham gia vào nhóm người và thời đại ấy” [5,33]

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung khóa luận gồm có hai chương:

Chương 1: Cao Mật- biểu tượng Trung Hoa thu nhỏ trong Báu vật

của đời

Chương 2: Biểu tượng con người trong Báu vật của đời

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CAO MẬT- BIỂU TƯỢNG KHÔNG GIAN TRUNG HOA

THU NHỎ TRONG BÁU VẬT CỦA ĐỜI 1.1 Không gian vật lí vùng Cao Mật trong Báu vật của đời

1.1.1 Không gian vật lí gắn với biểu tượng văn hóa, tín ngưỡng

Biểu tượng văn học là một biến thể loại hình của biểu tượng văn hóa Từnhững biểu tượng văn hóa với những nét nghĩa đã được hình thành từ xưa cácnhà văn, nhà thơ đã lựa chọn và sử dụng trong tác phẩm văn học Từ đó, biểutượng ấy được bồi đắp thêm nhiều lớp ý nghĩa mới, chuyển tải thêm nhiềucảm xúc, tình cảm của tác giả về đời sống của con người đương đại Nhữnghình ảnh, sự kiện, … của thế giới xung quanh được nhà văn, nhà thơ chắp nối,tái tạo theo một logic mới, trật tự mới để tạo ra những biểu tượng hoàn toànmới mẻ dựa trên cơ sở những mẫu gốc Như thế biểu tượng văn học xuất hiện.Trong văn học, khi nói đến biểu tượng là người ta thường đề cập đến hai dấuhiệu nhận biết Biểu tượng là những hình ảnh cảm tính về hiện thực kháchquan, nhằm diễn đạt, truyền tải một thông điệp, nội dung trừu tượng Biểutượng văn học được coi là kí hiệu thẩm mĩ đa nghĩa Nó là sự mã hóa cảmxúc, ý tưởng của nhà văn Biểu tượng văn học chính là phương tiện diễn đạt

cô đọng, hàm súc, có sức khai mở rất lớn trong sự tiếp nhận của độc giả.Những tác phẩm sử dụng nhiều biểu tượng chính là sự thể hiện cách từ chốicủa tác giả về cách bày tỏ tâm tư, tình cảm một cách trực tiếp Điều này tathường thấy trong thơ ca Biểu tượng văn hóa, biểu tượng văn học (biểu tượngnghệ thuật) cũng có sự khác biệt cơ bản

Như đã nói, biểu tượng văn học là một biến thể loại hình của biểu tượngvăn hóa Ngoài ra, biểu tượng văn hóa cũng có xu hướng được bổ sung ýnghĩa, và sau một thời gian, dường như ý nghĩa đó trở nên cố định và nhiều

lúc trở nên khó hiểu đối với con người ở thế hệ sau Còn biểu tượng văn họcluôn có xu hướng tái sinh về mặt ý nghĩa, không chỉ trong sáng tác mà trong

cả tiếp nhận văn học Một vài nét nghĩa có thể vẫn được giữ nguyên nhưng sẽ

có một vài nét nghĩa của nó được bổ sung Và như thế, khi xuất hiện trong tácphẩm với nét nghĩa mới nó vẫn giữ trong mình những ý nghĩa từng có tronglịch sử Lý do cơ bản của việc vì sao biểu tượng văn hóa đôi khi lại gây khóhiểu cho con người ở thế hệ sau đó chính là do thời đại phát sinh đã khôngcòn hiện hữu, trái lại biểu tượng văn học, ngoài môi trường thời đại, xã hội thì

nó còn một môi trường không bao giờ có thể mất đi, đó là chỉnh thể tác phẩm

Do đó, cho dù thời đại phát sinh có lùi xa vào quá khứ thì việc cảm nhận, lígiải, cắt nghĩa biểu tượng văn học cũng không mấy khó khăn Khi những biểutượng văn học được nhiều người thừa nhận, đồng thời chính nó có một đờisống rộng lớn trong lòng công chúng, chứa đựng toàn vẹn nỗi niềm của conngười thì nó trở thành biểu tượng văn hóa Sự biến đổi này đôi lúc khiếnchúng ta khó nhận ra được là biểu tượng đi từ đời sống vào văn học hayngược lại Văn học là một bộ phận của văn hóa Có thể nói, được trở thànhbiểu tượng văn hóa là một thành công lớn lao của biểu tượng văn học

Đi vào tìm hiểu các biểu tượng trong văn học, ta cần phải phân biệt sựkhác nhau giữa biểu tượng và những khái niệm có nội hàm gần giống nó như

ẩn dụ và hình tượng Từ điển Thuật ngữ văn học nói về sự giống và khác nhau

giữa ẩn dụ và biểu tượng như sau: sự giống nhau là chúng đều được “hìnhthành trên cơ sở đối chiếu, so sánh các hiện tượng, đối tượng có nhữngphương diện, khía cạnh, những đặc điểm gần gũi, tương đồng, nhằm làm nổibật bản chất, tạo ra một ý nghĩa cụ thể sáng tỏ về hiện tượng hay đối tượngđó” [8, 24] Sự khác nhau giữa chúng là: “ẩn dụ và hoán dụ đều mang ít haynhiều ý nghĩa biểu tượng, nhưng biểu tượng không phải bao giờ cũng lànhững hoán dụ, ẩn dụ (…) ; biểu tượng không loại bỏ ý nghĩa cụ thể, cảm tính

của vật tượng trưng (…) trong khi đó, ẩn dụ và hoán dụ nhiều khi có khuynhhướng làm mờ ý nghĩa biểu vật, trực quan của lời nói; nếu như ý nghĩa của ẩn

dụ, hoán dụ trong ngữ cảnh cụ thể của từng văn bản, thì ý nghĩa của biểutượng tồn tại cả ngoài văn bản” [8, 24, 25] Đó là những ý kiến sâu sắc về sựkhác nhau giữa ẩn dụ và biểu tượng Như vậy biểu tượng có xu hướng ổn định

về nghĩa và ý nghĩa của nó luôn được số đông cộng đồng thừa nhận, ý nghĩacủa biểu tượng còn là sự phức tạp, đa nghĩa Trong khi đó ẩn dụ thì có xuhướng nghiêng về một ý nghĩa cụ thể riêng biệt, không ổn định Nghĩa củabiểu tượng không chỉ được tạo nên từ văn bản tác phẩm mà còn từ sự cảmnhận, tiếp nhận của độc giả Nó phải thể hiện quan niệm về cuộc đời, xã hội,

về thế giới, về con người qua từng giai đoạn phát triển của lịch sử văn minh.Còn ẩn dụ chủ yếu được tạo nên từ văn bản tác phẩm, trong nhiều tác phẩmcủa nhà văn hay nhiều nhà văn Không phải lúc nào nghĩa của biểu tượngcũng rõ ràng, cụ thể và dễ nhận ra, vì có lúc nó ẩn sâu bên trong đòi hỏi ngườicảm nhận phải có một bề dày kiến thức đời sống xã hội, một năng lực cảm thụvăn chương và một sự nhiệt tình lớn lao để khám phá, tìm tòi ý nghĩa biểutượng

Trong tiểu thuyết Báu vật của đời, Mạc Ngôn xây dựng không gian sống

và sinh hoạt của các nhân vật chủ yếu là không gian vùng đất Cao Mật- quêhương của tác giả Thông qua bức tranh thiên nhiên và đời sống văn hóa củaCao Mật để phản ánh tính cách con người vùng đất này

Không gian được tác giả chú ý xây dựng mang đậm chất biểu tượng chonhững truyền thống văn hóa, tín ngưỡng của con người Không gian trong tácphẩm hiện lên với đặc điểm nổi bật đó là tính lưỡng cực: đẹp đẽ mà khắcnghiệt cũng như văn hóa nơi đây: gồm cả phong tục và hủ tục

Văn hóa là nhân tố căn bản cấu thành một dân tộc, mỗi một dân tộc (dù

có chữ viết hay không có chữ viết) đều có nền văn hóa riêng của mình Văn

hóa Trung Quốc là một trong những nền văn hóa lâu đời nhất và là tài sản quýbáu trong lịch sử văn hóa nhân loại Văn hóa là sản phẩm vật chất và tinh thầnđược tạo bởi hoạt động thực tiễn của con người Nó là một tiêu chí quan trọngtrong sự phát triển lịch sử loài người Nền văn hóa của đất nước Trung Hoarộng lớn ấy là một nền văn hóa đặc sắc, đậm đà tính dân tộc, phong phú bởi

sự hợp thành của nhiều dân tộc, nhiều bộ phận Cũng chính vì vậy, khi nhắcđến văn hóa Cao Mật của Mạc Ngôn ta vẫn có thể hình dung được nó là mộtđại diện cho nền văn hóa Trung Hoa

Thông qua việc xây dựng không gian sinh sống của các nhân vật tác giảcũng không ngần ngại phê phán những tập quán lạc hậu từ thuở xưa vẫn còntàn dư cho đến hôm nay Người Cao Mật khi sinh nở chưa có thói quen mờibác sĩ đỡ đẻ mà thường gọi các lão bà bà Tuy nhiên, những bà lão này trình

độ kém, khi đỡ đẻ họ “thường dùng chày cán bột đè lên bụng sản phụ, lại còndùng những tấm giẻ rách nhơ bẩn nhét vào miệng sản phụ trông chẳng khácnào họ sợ là đứa bé sẽ tòi ra từ miệng của người mẹ vậy” [12, 21] Họ còn mêmuội và không ý thức được rằng những việc mình làm sẽ ảnh hưởng đến tínhmạng của sản phụ mà chỉ đơn giản nghĩ đến việc “được ăn một bữa cơm ra tròtại nhà sản phụ, ra về còn có hai chiếc khăn vải và chục quả trứng gà xem nhưtiền thù lao” [12, 20] Không những vậy, người Cao Mật còn quan niệm rằng

đứa trẻ đẻ ngược sẽ khiến người ta kinh sợ bởi họ truyền tụng câu “chen chân

ra, rước nợ quỷ ma” Quả thực, đây là những suy nghĩ, những quan niệm và

tập quán xấu cần phải loại bỏ Nó cho thấy sự lạc hậu của vùng quê Cao Mật.Chịu ảnh hưởng của tục bó chân, Cao Mật cũng không nằm ngoài quanniệm vẻ đẹp của thời đại Chính vì thế, những bé gái tuổi lên năm; sáu đằngsau những chiếc giày bé xíu với những màu sắc rực rỡ là một nỗi đau thể xác

vô cùng lớn Đôi bàn chân không được tăng trưởng, bằng mọi cách để chúngkhông vượt qua kích thước lí tưởng “gót sen vàng” là 7.5 cm Đây là một hủ

tục đã đè nén người phụ nữ khiến họ đau đớn về thể xác và tinh thần màvùng đất Cao Mật không tránh được Lỗ Toàn Nhi là một ví dụ: Từ khi mớilên năm tuổi, Toàn Nhi đã là nạn nhân của hủ tục này Đây là điều đã gây racho những người phụ nữ Trung Quốc thương tích, tật nguyền suốt đời, họphải chịu nhiều đau đớn với lí do “phụ nữ không bó chân sẽ thành bàn chânquốc , không ai thèm lấy” [13, 763] Với lí do như vậy, mọi bé gái sẽ bị épphải bó chân , chịu đựng những đau đớn không chỉ về thể xác mà còn cả vềtinh thần.

Với ngòi bút miêu tả chân thực, Mạc Ngôn đã cho bạn đọc thấu hiểuđược nỗi đau khôn cùng của người phụ nữ trong cái tập tục bó chân lạchậu ấy: “Bà dùng nẹp tre cố định chân mẹ lại, khiến mẹ gào lên như lợn bịchọc tết, phải kẹp chặt vì tạo hình cho bàn chân nhỏ là rất quan trọng Sau

đó cuốn thật chặt hết lớp này đến lớp khác những đoạn vải đã tẩm nướcmuối phơi khô, rồi lấy dùi gỗ vỗ một lượt Mẹ kể rằng, buốt đến tận óc…”[13, 764]

Bên cạnh đó, người Cao Mật còn có tập tục rải đất dưới lưng sản phụ

“bà Lã đổ đất lên mặt giường đắp bằng đất đã lột bỏ chiếu và đệm rơm (…)

bà dùng cả hai tay san đất cho phẳng (…) chị Lỗ cố sức lê cái bụng nặng nềlên

giường, chỗ đã trải đất mịn sau khi lột bỏ chiếu” [13, 10-11] Có lẽ, đối vớingười Cao Mật thì đó là cách để đứa trẻ vừa lọt lòng mẹ đã tếp xúc với đất,thực tiễn hóa niềm tn “mọi người được sinh ra từ đất” [11, 362] Đứa trẻvừa sinh ra đã được tiếp xúc với đất của quê hương, nơi thấm máu anh hùngcủa cha ông, nơi có niềm vui và nỗi buồn của bao người, như vậy đứa trẻ sẽđược sinh ra và lớn lên từ mảnh đất quê hương với những câu chuyện anhhùng, truyền kì…

Cũng từ mảnh đất Cao Mật này đã hình thành nên biết bao nhiêu vẻđẹp của tín ngưỡng dân gian Tín ngưỡng như là chỗ dựa tâm linh cho sựsáng tạo nghệ thuật, hơn thế, tín ngưỡng còn được nghệ thuật hóa để trởthành những biểu tượng mang ý nghĩa kép: ý nghĩa tâm linh và ý nghĩa nhânvăn

Tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết Mạc Ngôn dễ nhận thấy là tâmthức tôn sùng Mẫu và thờ cúng vật tổ, nó cũng chính là cách mà Mạc Ngônthể hiện quan niệm của mình về con người Theo dịch giả Trần Đình Hiến:tôtem là linh vật, mang ý nghĩa biểu tượng về sức mạnh tinh thần củacon

người Ở Trung Quốc, tôtem ban đầu thường là những biểu hiện về ngườiphụ nữ như mặt trăng, cá và đặc biệt được biết đến sau này là rồng Trong

Báu vật của đời những hình ảnh về tôtem xuất hiện khá ít nhưng lại bao

hàm một ý nghĩa lớn lao Trong tác phẩm, Lai Đệ nói Lãnh Đệ là “chimphượng hoàng”, Kim Đồng thì cho rằng “chị đã nhập vào thế giới của loàichim, suy nghĩ là suy nghĩ của chim, hành vi là hành vi của chim, thái độ làthái độ của chim (…) biến thành một con chim tuyệt đẹp, không là phượnghoàng thì là khổng tước, không là khổng tước thì là gà nấm…” [13, 160] Chimvốn là con vật được dùng làm biểu tượng cho mối liên thông giữa người vàđất Theo các tài liệu nghiên cứu thì hình ảnh về phượng hoàng là tôtem củacác bộ lạc miền Đông thời cổ đại ở Trung Quốc Trước đây, con trốngđược gọi là Phượng còn con mái được gọi là Hoàng, nhưng ngày nay thì sựphân biệt đực, cái đã gần như không còn và Phượng cùng Hoàng đã đượctrộn lẫn vào nhau thành một thực thể giống cái, gọi là Phượng hoàng, để cho

nó có thể ghép cặp với Long - Rồng là con vật mang ý nghĩa của giốngđực Phượng hoàng có ý nghĩa tích cực, nó biểu thị cho sự hòa hợp âmdương Người Trung Quốc coi Rồng và Phượng ( Phượng hoàng) là biểutượng cho quan hệ hạnh phúc giữa chồng và vợ, một kiểu ẩn dụ khác của

âm và dương Vì thế phượng là biểu

tượng của hạnh phúc Như vậy, câu chuyện về nàng Tiên Chim trong Báu vật

của đời rất đậm chất truyền thống Biểu tượng tôtem này phải chăng là

19những ước mơ bình an, hạnh phúc trong một cuộc sống đầy rẫy những bất

an và gian khổ của cư dân vùng Cao Mật

Tín ngưỡng phồn thực cũng được Mạc Ngôn đề cập tới trong tiểu

thuyết Báu vật của đời Từ xưa đến nay, đặc biệt ở phương Đông thì vấn đề

tình dục luôn bị xem là một vấn đề cần phải kín đáo và kìm nén Tuy nhiên, trong tiểu thuyết của mình, Mạc Ngôn đã mở ra một thánh địa cho nhân vật tìm đến bản năng như là một cách giải phóng khỏi mọi ràng buộc với thực tại Các nhân vật của ông trong nhiều tiểu thuyết đều được nhà văn tạo điều kiện để khám phá con người bản năng của mình Tín ngưỡng phồn thực với những cảm giác cơ thể đan cài vấn đề của kinh tế, chính trị, đạo đức… là công cụ để văn học nhận thức khám phá về con người

Trong Báu vật của đời, tác giả miêu tả tnh dục như một công cụ

để toát ra nhân tính tốt đẹp nhất của con người Người mẹ Lỗ Thị đã từngthốt lên rằng “bọn con gái nhà Thượng Quan một khi đã có cảm tnh vớingười đàn ông nào thì dù có tám ngựa cũng không kéo lại” [13, 531] Những

cô con gái nhà Thượng Quan như Lai Đệ, Lãnh Đệ, Cầu Đệ, Niệm Đệ… đều cótnh cảm bản năng ấy Đặc biệt là Lai Đệ - người đàn bà xuân sắc, có khátvọng sống và khát khao mãnh liệt nhưng thiếu vắng người đàn ông bêncạnh Khi đã là vợ của thằng Câm, cô vẫn theo Hàn Chim mà không hề sợbất cứ điều gì Với Tôn Câm, cô không hề có tnh yêu mà chỉ là nỗi sợ hãi.Hắn hành hạ cô và biến cô trở thành nô lệ tình dục cho hắn Trong tác phẩm,chúng ta biết cô là một người phụ nữ có nhiều khao khát, nhưng tại sao vớiTôn Câm cô không có cảm xúc? Điều đó cho thấy với Lai Đệ, tnh dục vẫn đivới cảm xúc chứ không phải là những ham muốn bệnh hoạn Qua việcmiêu tả cuộc tnh của Lai Đệ với Hàn Chim tác giả đã thể hiện rõ điều đó.Một Lai Đệ đầy uẩn ức nhưng khi nghe tiếng chim hót lảnh lót, réo rắt gọibạn tnh thì cô trở nên xúc động nghẹn ngào Phải nói rằng, trong khung cảnh

ấy, tiếng hót ấy và ánh mắt hiền lành u uất ấy của Hàn Chim đã làm nên một

21cuộc tình đầy dự cảm bi kịch Trong những lần làm tnh thì Lai Đệ luôn cảmthấy được giải thoát khỏi

những đau khổ và cũng là để trả thù thằng Câm Sự dịu dàng của Hàn Chimkhiến cô thoả mãn, được hiến dâng, được thụ hưởng niềm hạnh phúc tộtcùng trong men say tnh ái khi hai trái tm, hai tâm hồn, hai thể xác hòaquyện làm một Nhà văn đã không ngần ngại ngợi ca: “Anh ta ngồi bên Lai

Đệ Chị hít lấy hít để mùi cỏ dại và mùi ánh trăng trên người anh, cái mùikhiến chị như tỉnh người như say, như thư thái như điên cuồng! Trongkhoảnh khắc chờ đợi chim mắc bẫy và trong căn lều ấm áp cách xa thôn xómnày, người đàn bà đã tự trút bỏ quần áo, còn quần áo của người đàn ông thì

do người đàn bà cởi hộ Lần giao hoan lần này giữa Hàn Chim và Lai Đệ là đểhiến tế trời đất bao la vùng Cao Mật, là sự trình diễn mẫu mực cho loàingười Về trình độ, cao hơn chín tầng mây, về kiểu cách, nhiều hơn các loàihoa trên mặt đất Quả thật họ không còn nghĩ tới sự sống còn nữa Vầngtrăng lóa mắt, cằn nhằn chui vào đám mây nghỉ ngơi Hàn Chim nằm phụctrên người Lai Đệ… Hai người ôm chặt nhau đầy thông cảm, chỉ tiếc người nọkhông thể tan biến vào người kia để không còn phải xoắn xuýt lăn lộn, khôngcòn phải nói năng lảm nhảm khi cuồng hoan Ánh trăng thấp thoáng trênngười họ, lấp lánh như rượu có thuốc độc” [13, 787-790] Lai Đệ hiện lêntrong tình yêu với nhiều cung bậc khác nhau từ nhẹ dạ, cả tn đến mạnh

mẽ, chủ động, già dặn và từng trải… Điều này cho thấy ý thức cá nhân,yếu tố riêng đã “cựa quậy” để thoát ra khỏi những ràng buộc cố hữu.Đây không phải là điều dễ thấy trong hình ảnh những người phụ nữtrong văn học truyền thống, khi gánh nặng “tam tòng” còn đè nặng lên vai

Từ đó đã dần hé lộ ra những dấu hiệu ý thức “nữ quyền” một cách kín đáonhưng không kém phần quyết liệt

Mạc Ngôn vừa cất tiếng bênh vực, ca tụng quyền thiêng liêng của conngười đồng thời muốn áp chế thái độ bất công của xã hội phương Đôngkhi coi người phụ nữ chỉ là công cụ trong tay đàn ông Nói đến tín ngưỡng

23phồn thực, Mạc Ngôn còn muốn khẳng định những giá trị của tính dụctrong nhận

thức, trong khát vọng bản năng của nữ giới Qua tính dục đòi hỏi một sự trântrọng triệt để đối với nữ giới, giúp họ “bung thoát” ra khỏi vòng kim cô bấtbình đẳng giới, để họ dám bày tỏ cũng như dám nói những điều mình mongmuốn, những khát vọng bản năng thầm kín, dám sống thật với cảm giác củamình.

1.1.2 Không gian vật lí gắn với biểu tượng lễ hội

Không gian vật lí tiếp tục được tác giả đề cập tới trong Báu vật của đời

thông qua việc miêu tả, khắc họa lễ hội độc đáo, kì lạ ở vùng quê Cao Mật.Không gian lễ hội chợ Tuyết có ý nghĩa như là một hệ biểu tượng phồn thựctượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở giống nòi của cư dân nông

nghiệp

Chợ Tuyết là một phiên chợ đặc biệt và kì lạ “chợ họp trên tuyết, giaodịch mua bán trên tuyết và cử hành những lễ nghi trên tuyết Đây là một nghithức im lặng tuyệt đối, bất kể tnh huống nào cũng không được nói, mởmiệng nói là chuốc lấy tai họa Ở chợ Tuyết, mọi người chỉ được nhìn thấy,được ngửi, được sờ mó, cảm thụ bằng trái tim, mà không được phép nóithành lời Còn như nếu lỡ miệng nói một câu thì hậu quả như thế nào?Không ai hỏi, cũng không ai giải thích, làm như ai cũng biết, ai cũng hiểu,

có điều không nói ra miệng đấy thôi Những người Cao Mật còn sống sót,phần lớn là phụ nữ và trẻ con, đều mặc quần áo ngày tết, lội tuyết đến chợ”[13, 395-396]

Phiên chợ này còn chọn ra một người đảm nhiệm vai “Công tử Tuyết”.Kim Đồng đã được lão đạo sĩ lựa chọn và anh trở thành người được rấtnhiều phụ nữ ngưỡng mộ Trước khi đi làm nhiệm vụ, Kim Đồng đã được mẹtắm rửa sạch sẽ, sửa móng tay, lão đạo sĩ mang đến “ một chiếc áo dài màutrắng, một chiếc mũ màu trắng, đều may bằng lụa trơn bóng, sờ mát tay

Cụ còn đem cho tôi một chiếc phất trần bằng lông đuôi ngựa trắng” [13,

398] được hai người đàn ông khiêng chiếc kiệu bên trái vẽ rồng, bên phải vẽphượng khiêng đến lễ hội chợ Tuyết, bước thứ nhất làm lễ thụ phong vàbước thứ hai

là tuần du trong chợ Công tử Tuyết ngồi trong một tịnh thất nhỏ, trong tịnhthất không thờ cúng thần tiên nào cả và làm một nhiệm vụ đặc biệt Cóthể nói, Chợ Tuyết được mệnh danh là ngày Tết của phụ nữ Chính vì vậy,nơi đây đã diễn ra những điều thật kì lạ và thú vị: “Tôi ngồi xuống ghế, nghĩngay đến nhiệm vụ cuối cùng khiến tôi vô cùng xúc động Lão đạo sĩ vén tấm

ri đô ngăn tịnh thất với bên ngoài, bước vào Lão trùm lên đầu tôi chiếc khăn

sa mỏng màu trắng Theo lời dặn của lão, tôi hiểu trong khi thực hànhchức trách, tôi không được vén chiếc khăn sa lên (…) Một phụ nữ nhẹ nhàngtiến lại phía tôi Qua tấm sa mỏng, tôi lờ mờ nhìn thấy người này có thânhình thanh mảnh, trên người toát ra cái mùi lông lợn cháy (…) Tôi lập tứcthọc hai bàn tay vào chậu tuyết để tuyết thiêng rửa sạch những gì ô uế trêntay tôi, rồi tôi giơ hai tay ra phía trước Theo qui định, những phụ nữ đến cầu

người phụ nữ

Xây dựng không gian chợ Tuyết, Mạc Ngôn không chỉ dừng lại ở việcnói đến mặt tích cực của tín ngưỡng phồn thực mà nó còn mang ý nghĩabiểu

tượng cho những hành vi bất thiện đang được xã hội ấy chấp nhận vàđang

được thực hiện một cách công khai, biểu tượng cho “phép im lặng” màtheo tác giả đó mới là điều đáng sợ Mạc Ngôn đã từng viết: “Yên lặng mới là

điều đáng sợ! Khi người ta lên tiếng loạn xị bát nháo, anh hãy yên tâm là

xã hội còn phương để cứu chữa, khi người ta ngậm tăm đưa mắt nhìn thờ ơngay cả một tiếng chửi cũng không có, e rằng xã hội ấy đã đến ngày cuốicùng” [12,

22]

Thực ra, chợ Tuyết cũng chỉ là một phiên chợ bình thường, là một hìnhthức sinh hoạt dân gian truyền thống của vùng đất Cao Mật nếu nó không cócái quy định kì dị là không được phép lên tếng Quy định không được nói

trong chợ Tuyết ở Báu vật của đời hàm ẩn một ý nghĩa sâu xa, nó có cả mặt

tch cực và têu cực Mặt tích cực của chợ Tuyết không được biểu hiện nhiều

mà dường như nó đã bị xâm lấn bởi mặt tiêu cực Năm đó, Kim Đồng đượclựa chọn làm công tử Tuyết, có nhiều đặc quyền như: ngồi kiệu dạo phố chomọi người ngắm nghía, tặng quà, trừng phạt những kẻ dám vi phạm quyđịnh của chợ Tuyết… đặc biệt là sờ vú phụ nữ để ban phước lành Hành độngcủa Công Tử Tuyết được nâng lên thành nghi thức thiêng liêng trongniềm tn rằng đây là hiện thân của thần thánh Dâng tặng bầu vú là thể hiệnlòng thành và sẽ được ban phước Dựa trên những quy tắc bất thành văn

đó, Kim Đồng

được thỏa sức tiếp xúc với những cặp vú Chợ Tuyết có dáng dấp của một lễhội với những nghi lễ dân gian thần bí nhưng nghi thức chủ đạo vàtôn nghiêm nhất của nó lại mang màu sắc dung tục

Mạc Ngôn đã miêu tả khá tỉ mỉ những màn giao tiếp “linh thiêng” giữangười và hiện thân của thần linh và thông qua đó lột trần bản chất đồi bạicủa những nghi thức ngỡ như tôn nghiêm đó Lần thực hiện thứ nhất, Công

Tử Tuyết “cảm thấy chóng mặt, qua hai bàn tay, luồng hơi ấm hạnh phúclân khắp cơ thể”, “nghe thấy tiếng thở khó kìm hãm của người phụ nữ” Lầnthứ hai, vì chưa được thỏa mãn ở lần đầu tiên nên Kim Đồng “hơi thấtvọng”, “chờ đời cặp vú thứ ba” và khi nó tới, Kim Đồng “ngay lập tức giơbàn tay rắn chắc chụp lấy chúng” Rõ ràng cảm xúc mà người thực hiện nghi

lễ thấy

được là không hề tôn nghiêm Sự giao tiếp thần thánh đã lộ rõ bản chất làmột hình thức trao đổi những thèm khát bản năng Điều này càng được thể

hiện cụ thể hơn khi Kim Đồng tiếp xúc với Kim Một Vú- người đàn bà đầy dụctính Quy ước im lặng trong chợ Tuyết đã vô tình bị phá bỏ, mọi nghi thứcdường

như đi ngược lại quy luật thông thường Phép im lặng trong chợ Tuyết là mộtcách để tác giả truyền tải đến bạn đọc rằng: dường như xã hội đó cũng đồnglõa cho nghi thức dung tục đó tồn tại và diễn ra công khai.

Thông qua việc xây dựng biểu tượng về không gian văn hóa Mạc Ngôncũng cho thấy bản sắc văn hóa dân tộc đang ngày càng mai một từ đó ông đãđặt ra nhiệm vụ lưu giữ những bản sắc văn hóa của dân tộc Ông say mêtrong bầu văn hóa của đại địa Cao Mật với những phong tục tập quán, tínngưỡng đậm đà màu sắc Cao Mật, đắm đuối với những không gian lễ hội độcđáo như lễ hội Chợ Tuyết Mặc dù viết về hình tượng Cao Mật, vùng đất quêhương mình, nhưng có thể thấy tác giả không giới hạn ở vùng địa lý Cao Mật

mà những vấn đề ông đặt ra đều là những vấn đề của Trung Hoa và nhânloại Con người và văn hóa Cao Mật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn đã chứngminh cho mối quan hệ nội tại giữa văn học và văn hóa Văn học vừa là mộtthành tố quan trọng, vừa tác động đến sự phát triển của văn hóa dân tộc.Với tư cách chủ thể văn hóa, Mạc Ngôn đã kêu gọi mỗi con người lưu giữ vàbảo tồn những đặc trưng của văn hóa Cao Mật nói riêng và văn hóa TrungHoa nói chung

1.2 Không gian tiên tri, điềm báo

Không gian trong tiểu thuyết Báu vật của đời không chỉ là những không

gian thực- nơi con người sinh sống, mà đó còn là không gian đã qua lăng kính

kì ảo, không gian được nhìn nhận qua tâm lí của những nhân vật trong tácphẩm Trạng thái tâm lí của chủ thể đã làm mờ đi tính chất hiện thựccủa không gian, làm cho không gian nhuốm màu thần bí với những hiệntượng thiên nhiên kì lạ, có tính điềm báo

Không gian tâm lí là không gian được xây dựng và đánh giá bằng tâm tư,

tình cảm và suy nghĩ của chính nhân vật Không gian tâm lí trong Báu vật của

đời thường gắn với những điềm báo, nó không chỉ cho thấy số phận cuộc

đời

của các nhân vật mà còn biểu tượng cho số phận và những biến đổithăng

trầm của đất nước Trung Hoa lúc bấy giờ

Không gian điềm báo là kiểu không gian chứa đựng những thông tinmang tính dự báo về một hiểm họa, một tai ương sắp xảy ra Đặc điểm cơbản của nó là sự bất thường, khó lí giải về mặt biểu hiện và biểu hiện của nócũng thấm đẫm chất thần bí, ma quái, gợi sự bất an trong lòng người chứng

kiến Kiểu không gian này được nhắc đến khá nhiều lần trong tiểu thuyết Báu

vật của đời.

Các nhân vật trong tác phẩm được tác giả đặt vào hoàn cảnh chung đó

là sự biến động và đổi thay của thời cuộc Vùng Cao Mật đã phải sống trongmột đêm đáng sợ với: “Sấm Chớp Máu tươi Xương thịt tung tóe [ …] Mộtcánh tay giẫy đành đạch, chân vướng ruột người Những hạt mưa to nhưđồng bạc trắng Những ánh chớp chói mắt…” [13] Nhưng trước cái đêm bí

ẩn ấy, Cao Mật đã chứng kiến một ngày bí ẩn không kém khi không gianchìm ngập trong không khí quái đản, bất thường Đây cũng là một ngày lịch

sử của Cao Mật: “Buổi trưa, không khí ngột ngạt, mặt trời đen lại, cá trênsông ngửa bụng lên, chim trên trời rơi thẳng đứng Chú lính dựng cột chiếuphim bị trúng thử, ôm bụng lăn lộn đưới đất, nôn mật xanh mật vàng đó

là điều không bình

thường Hơn chục con rắn cạp nia rồng rắn kéo qua phố, đó là điềukhông bình thường […] Mẹ phá bỏ thường lệ, kể một câu chuyện cười vềchàng rể ngốc cho chúng tôi nghe đó là điều không bình thường! Nước sôngThuồng Luồng đỏ như máu đó là điều không bình thường! Lúc hoàng hôn,muỗi tập trung thành đàn như một đám mây trên sân đập lúa đó là điềukhông bình

thường! Lúc chạng vạng tối, ráng chiều đỏ như lửa, biến ảo thiên hình vạntrạng, đó là điều không bình thường! Những đóa sen nở muộn trong đầmhiện lên như những linh vật trên trời, đó là điều không bình thường! Sữacủa con dê của tôi có mùi tanh đó là điều không bình thường” [13, 277]

Cái chết đồng loạt của cá và chim, sự trốn chạy của những con giangtrong đầm, sự diễu hành của loài rắn độc, màu máu của nước sông, mùi tanhcủa sữa dê… đều ẩn chứa dấu hiệu của sự hủy diệt, chết chóc Tử khí baotrùm lên không gian Đông Bắc Cao Mật Trong không gian đó, không chỉ cóthiên nhiên lạ lùng, con người cũng trở nên khó lí giải với hàng loạt nhữnghành động kì quặc Dường như đã có một nguồn năng lượng thôi thúc họthực hiện điều đó Cả thiên nhiên và con người đều trở nên kì lạ trước khixảy ra biến cố Không chỉ dừng lại ở đó không gian điềm báo này còn baotrùm lên cả những sự kiện trong suốt quá trình nó xảy ra, tăng cường tínhchất kinh hoàng và kì bí của sự kiện Mưa và ánh chớp liên hồi trong đêm LỗLập Nhân đánh Tư Mã Khố nhấn chìm làng Cao Mật trong sự hỗn loạn, đẩynhanh nhịp độ và kịch tính cho sự kiện đồng thời cũng hoàn thành tínhđiềm báo của mình từ lúc biến cố chưa xảy ra cho đến khi nó hoàn toànchấm dứt.

Không gian điềm báo không phải là chi tiết xa lạ trong văn học Trung

Quốc.Ta có thể bắt gặp kiểu không gian này trong Tam quốc chí diễn nghĩa

của La quán Trung cũng chứa đựng rất nhiều không gian kỳ bí mà không gianđiềm báo là một chi tiết nổi bật Trước trận đánh có ngọn gió cuốn cờ làđiềm đại bại Đang tự nhiên có ngọn gió vật đổ cây là báo trước một đạitướng qua đời… Tất cả điều đó làm người đọc không sao lí giải về nhữnghiện tượng thần bí của vũ trụ Sự tồn tại của các hiện tượng thiên nhiên kì lạnày một mặt cho thấy tác giả đã chịu ảnh hưởng của thuyết “ thiên nhân cảmứng, vạn vật hữu linh” với tư tưởng duy tâm, một mặt cho thấy sự giacông của tác giả nhằm đem lại sức hút cho câu chuyện

Việc xây dựng không gian mang tính điềm báo tiếp tục minh chứng chocái nhìn của Mạc Ngôn về lịch sử: lịch sử luôn mang tnh truyền kì

Nhân vật Lỗ Toàn Nhi đã trải qua những giây phút hoảng loạn khi đốtvàng mã cho mẹ chồng- người mà cô đã từng dùng chùy đập chết khi bàta