Carnaval hóa trong tứ thập nhất pháo của mạc ngôn

Những vấn đề Mạc Ngônphản ánh trong tiểu thuyết không hẳn là mới mẻ so với các nhà văn khácnhưng chính bởi tài năng và cách dẫn dắt vấn đề một cách khéo léo và thú vịmà những tác phẩm củ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

HÀ NỘI - 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

ThS BÙI THÙY LINH

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này, tôi xin gửi lời cảm ơn đến:

- Thạc sĩ Bùi Thùy Linh, người trực tiếp và tận tình hướng dẫn khoahọc cho tôi

- Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Khoa Ngữ văn và thư viện đã tạođiều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành khóa luận này

- Gia đình, bạn bè đã ủng hộ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trìnhlàm khóa luận

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 17 tháng 5 năm 2018

Tác giả khóa luận

Đặng Thị Như Quỳnh

LỜI CAM ĐOAN

Sau một thời gian nghiên cứu, bằng sự nỗ lực cố gắng của bản thân và

sự hướng dẫn nhiệt tình của cô giáo - Thạc sĩ Bùi Thùy Linh, công trìnhnghiên cứu của tôi đã được hoàn thành Khóa luận này là kết quả nghiên cứucủa riêng tôi, nó không trùng với khóa luận và các công trình nghiên cứu đãđược công bố Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 17 tháng 5 năm 2018

Tác giả khóa luận

Đặng Thị Như Quỳnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Bố cục khóa luận 8

NỘI DUNG 9

Chương 1 CARNAVAL HÓA NHÂN VẬT TRONG TỨ THẬP NHẤT PHÁO 9

1.1 Nhân vật nghịch dị 9

1.1.1 Nhân vật có khả năng khác thường 10

1.1.2 Nhân vật mang những đặc điểm mâu thuẫn, đối lập 13

1.2 Nhân vật mặt nạ 18

1.2.1 Nhân vật có hành tung bí ẩn 20

1.2.2 Nhân vật mang nhiều mặt nạ 23

Tiểu kết 31

Chương 2 CARNAVAL HÓA KHÔNG GIAN TRONG TỨ THẬP NHẤT PHÁO 32

2.1 Miếu thờ - không gian tu hành hỗn loạn 33

2.1.1 Không gian trong miếu 33

2.1.2 Không gian ngoài miếu 37

2.2 Không gian lễ hội ẩm thực - Sân khấu cuộc đời 39

2.3 Không gian xưởng chế biến thịt Hoa Xương - Sự tha hóa nhân sinh 46

Tiểu kết 50

KẾT LUẬN 51 TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Trung Quốc được coi là một trong những cái nôi của văn minh nhânloại Nhắc đến đất nước Trung Quốc ta không thể không nhắc đến nhữngthành tựu rực rỡ về mặt văn học Ngay từ thời cổ trung đại nền văn học củaTrung Quốc đã rất phát triển Đến thời Tây Hán tư tưởng Nho gia chiếm ưuthế và trở thành tư tưởng chủ đạo được giảng dạy trong các trường học ThờiTùy Đường bắt đầu xuất hiện chế độ khoa cử, trong đó văn chương đã trởthành chuẩn mực để đánh giá tài năng của con người, vì vậy mà văn họcTrung Quốc đã đạt được những thành tựu rực rỡ Ứng với mỗi giai đoạn lịch

sử lại có những thể loại văn chương phát triển và những tác phẩm đó hiện nayvẫn còn có giá trị rất cao không chỉ đối với văn học Trung Quốc mà còn cóảnh hưởng đến văn học của một số nước lân cận như Việt Nam, Triều Tiên,Nhật Bản,… Do xu thế toàn cầu hóa mà trong những năm gần đây nền kình

tế, xã hội, văn học nghệ thuật của Trung Quốc đã đạt được những thành tựurực rỡ Văn học Trung Quốc song hành với lộ trình hiện đại hóa của xã hộiTrung Quốc Điều này giúp cho nền văn học Trung Quốc đương đại có mộtdiện mạo mới, với nhiều cách tân về thi pháp và thể loại Văn học TrungQuốc đương đại có một sức lan tỏa rất rộng trên thế giới Cùng với sự pháttriển của văn hóa thì văn học Trung Quốc cũng nhanh chóng phát triển đểcùng sánh bước chiếm được vị thế trên trường quốc tế Tại các hiệu sáchkhông chỉ của Việt Nam mà có cả các nước phương Tây, số lượng tác phẩmvăn học Trung Quốc được đặt lên kệ sách gia tăng Không chỉ có các tácphẩm kinh điển mà ở các hiệu sách còn bày bán cả tiểu thuyết mạng, văn họcthiếu nhi, tiểu thuyết khoa học viễn tưởng của Trung Quốc

Nhà văn Mạc Ngôn được coi là một trong những đại diện xuất sắc củanền văn học Trung Quốc đương đại Ông được đánh giá là nhà văn có bút

lực mạnh nhất Trung Quốc hiện nay Đối với người dân Cao Mật, Mạc Ngônđược coi là niềm tự hào của quê hương Trải qua một hành trình khôngngừng học tập và sáng tạo đến nay Mạc Ngôn đã tạo dựng cho mình một vịthế tương đối vững chắc trên văn đàn với đa dạng các tác phẩm thuộc nhiều

đề tài và thể loại Sáng tác của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa truyềnthống và hiện đại, sự sáng tạo của ông đã góp phần thổi vào văn học đươngđại Trung Quốc một làn gió mới, góp phần không nhỏ vào việc thay đổi diệnmạo của văn học Trung Quốc đương thời Ông đã từng mong ước viết đượcnhững thứ của riêng mình Để đạt được điều này, ông đã không ngừng tìmtòi và sáng tạo Mạc Ngôn cho rằng sự sáng tạo nghệ thuật “thực sự khôngphải là sự chen nhau theo mốt mà là cách viết về những gì mà mình quenthuộc, dùng ngòi bút tả thực, đồng thời dựa vào sức tưởng tưởng để tạo ranhững mùi vị không tồn tại và những sự thực không có thực, làm cho tiểuthuyết có cảm giác của sự sống” Các tác phẩm của Mạc Ngôn đã thực sựthu hút được đông đảo độc giả trong và ngoài nước Vinh dự lớn nhất trongcuộc đời sáng tác của mình, vào ngày 11 - 10 - 2012, Mạc Ngôn được nhậngiải Nobel Văn học tại Thụy Điển Nói như PGS.TS Lê Huy Tiêu “Nếu nhưkhông có cuộc giải phóng tư tưởng trong những năm 80 của thế kỉ XX thìkhông thể có Mạc Ngôn của ngày hôm nay Mạc Ngôn từ bỏ những lý luậnvăn nghệ xã hội học khô cứng, ông viết vì nhân dân, không coi mình là “kĩ

sư tâm hồn” răn dạy dân chúng mà chỉ coi mình là thành viên của đại chúngnói lên tâm tư, nguyện vọng và nỗi đau của mình mà thôi” Luôn sáng tácbằng chính cái tâm của mình để cho ra những tác phẩm có giá trị thiết thựcđối với văn học nước nhà, vì thế mà ông xứng đáng được tôn vinh là mộttrong những cây bút có sức ảnh hưởng đối với văn học Trung Quốc nói riêng

và văn học thế giới nói chung mà giải thưởng Nobel văn học ông nhận đượcchính là minh chứng rõ nhất

Mạc Ngôn sáng tác rất nhiều thể loại mà ở mỗi thể loại khác nhau ônglại tạo cho mình một dấu ấn riêng Ông thành công ở rất nhiều thể loại và mộttrong những thể loại đã giúp cho Mạc Ngôn khẳng định được tên tuổi củamình trên văn đàn đó chính là thể loại tiểu thuyết Những vấn đề Mạc Ngônphản ánh trong tiểu thuyết không hẳn là mới mẻ so với các nhà văn khácnhưng chính bởi tài năng và cách dẫn dắt vấn đề một cách khéo léo và thú vị

mà những tác phẩm của ông đã để lại một dấu ấn khó phai trong lòng bạn đọc.Sức cuốn hút của tiểu thuyết Mạc Ngôn tạo ra là từ nhiều nguyên nhân khácnhau và một trong những nguyên nhân tạo nên sức hấp dẫn đó chính là yếu tố

“carnaval hóa” Yếu tố carnaval hóa trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn sẽ đemđến cho người đọc tiếng cười từ sự đảo lộn trật tự thông thường của sự vậthiện tượng, nhưng đằng sau tiếng cười đó là một sự đau đớn, chua chát trướcnhững hiện tượng của xã hội đương thời

Trong sự nghiệp sáng tác của mình, tiểu thuyết Tứ thập nhất pháo là

một trong những tác phẩm tiêu biểu cho sự đổi mới của nhà văn trên phương

diện thi pháp tiểu thuyết Carnaval hóa trong Tứ thập nhất pháo được coi là

một trong những vấn đề được Mạc Ngôn sử dụng để xây dựng lên hình tượngnhân vật và không gian văn hóa trong tác phẩm Như vậy từ những lí do trên

chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài “Carnaval hóa trong Tứ thập nhất pháo

của Mạc Ngôn” để đi sâu nghiên cứu Hi vọng đề tài này sẽ giúp bạn đọcquan tâm tới tiểu thuyết Trung Quốc đương đại nói chung và tiểu thuyết MạcNgôn nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Theo dòng thời gian, những bài viết, công trình nghiên cứu về tiểuthuyết Mạc Ngôn ở Việt Nam ngày càng phong phú và đa dạng Tuy nhiên,dựa trên nguồn tài liệu có được, chúng tôi nhận thấy những nghiên cứu vềcarnaval trong tiểu thuyết Mạc Ngôn ở Việt Nam chưa nhiều và chưa có

nghiên cứu cụ thể về carnaval trong Tứ thập nhất pháo Trong công trình

nghiên cứu này chúng tôi xin được kể tên một số bài nghiên cứu tiêu biểu cóliên quan đến vấn đề chúng tôi nghiên cứu

Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn (Tạp chí Văn học nước ngoài, số 4, năm 2003) của tác giả Lê Huy Tiêu là một bài nghiên cứu được

đánh giá khá toàn diện về tiểu thuyết của Mạc Ngôn Trong bài viết tác giả đãnhấn mạnh nhờ có trí tưởng tượng phong phú, khả năng nắm bắt cảm giácmới, Mạc Ngôn đã sáng tạo ra những chi tiết, sự kiện, nhân vật hấp dẫn ngườiđọc Tác giả phân tích khá sâu về nghệ thuật miêu tả cảm giác đặc biệt củaMạc Ngôn, như cách tạo ra thế giới cảm giác mang đậm dấu ấn chủ quan nêntiểu thuyết của Mạc Ngôn luôn mới lạ Song trong khuôn khổ một bài nghiêncứu có tính khái quát cơ bản về những đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyếtcủa Mạc Ngôn thì những biểu hiện của carnaval hóa vẫn còn chưa được bànđến cụ thể [22]

Tác giả Nguyễn Thị Tịnh Thy trong bài Kì ảo hóa ngôn ngữ miêu tả

cảm giác trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn Theo tác giả thì “cảm giác mới” là

sự lấn sâu của cảm giác, cảm xúc thật của nhân vật, dùng bút pháp kì ảo đểdiễn tả một cách li kì, hấp dẫn Bài viết tập trung đi sâu nghiên cứu cái kì áohóa trong ngôn ngữ miêu tả cảm giác ở các tiểu thuyết của Mạc Ngôn Bàiviết chủ yếu đi sâu nghiên cứu về cái kì trong ngôn ngữ nên vấn đề carnavalhóa chưa được khám phá rõ [18]

Tác giả Bùi Thị Thanh Hương trong Người kể chuyện trong tiểu thuyết

Mạc Ngôn (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Tp Hồ Chí Minh, năm

2010) cho rằng điểm nhìn hư ảo là một trong những biểu hiện của thủ pháphiện thực huyền ảo và từ truyền thống hiếu kì của văn học Trung Quốc Tác

giả cũng đã khai thác điểm nhìn hư ảo của người say rượu (Tửu quốc), say thịt (Tứ thập nhất pháo), của người kể chuyện khó xác định (Thập tam bộ),…Việc

phân tích những điểm nhìn hư ảo cũng đã phần nào nói về đôi nét biểu hiệncủa carnaval hóa trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn [4].

Luận văn Thạc sĩ Nhân vật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn (Đại học

Vinh, năm 2015), tác giả Đặng Văn Thành đã chỉ ra được những quan niệmnghệ thuật về con người, những kiểu nhân vật xuất hiện trong tiểu thuyết củaMạc Ngôn cũng như là nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết của MạcNgôn để từ đó cho người đọc một cái nhìn toàn diện nhất về thế giới nhân vậttrong tiểu thuyết của Mạc Ngôn Bài viết có nghiên cứu về các kiểu nhân vậtnghịch dị trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn Trong đó có kiểu nhân vật trẻ thơ -người lớn, kiểu nhân vật người vật và kiểu nhân vật huyền thoại Nhân vậtnghịch dị là một trong những biểu hiện của carnaval hóa trong tiểu thuyết.Tuy nhiên, vì đây là bài nghiên cứu mang tính chất tổng thể về nhân vật nênvấn đề carnaval hóa chưa phải là vấn đề chính trong bài nghiên cứu này [15]

Tác giả Nguyễn Thị Tịnh Thy trong Tự sự kiểu Mạc Ngôn đã làm rõ

các đặc điểm, vị trí, tác dụng của các yếu tố tự sự trong tiểu thuyết của MạcNgôn Trong đó theo chúng tôi được biết, bài nghiên cứu này có nói đếncarnaval hóa nhưng chỉ xét ở khía cạnh ngôn ngữ và xét trên phương diện tất

cả các tiểu thuyết tiêu biểu của Mạc Ngôn chứ chưa đi sâu vào một tác phẩm

nào, đặc biệt là tác phẩm chúng tôi đang nghiên cứu Tứ thập nhất pháo [19].

Ở Việt Nam những công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn cũng rất phongphú Theo như chúng tôi được biết hiện nay có một số công trình nghiên cứutiêu biểu có liên quan đến vấn đề carnaval trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn

Trong luận văn Thạc sĩ Nghệ thuật tự sự trong 41 chuyện tầm phào của

Mạc Ngôn (Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2006), tác giả Trần Thị Thanh

Thủy cho rằng yếu tố quan trọng nhất tạo nên sự thành công của tác phẩmchính là tự sự bên trong tác phẩm chứa rất nhiều điều kì lạ Tác giả đã chothấy ngôn ngữ miêu tả cảm giác vừa thực vừa hư, cốt truyện lồng ghép, tự sự

hai điểm nhìn chính là những khía cạnh thể hiện rõ nhất sự mới lạ của nhàvăn Điều nhận thấy ở đây là carnaval hóa không được tác giả tập trung tìmhiểu cụ thể và cặn kẽ [20].

Tác giả Hoàng Thị Thanh Lê trong bài Tìm hiểu 41 chuyện tầm phào

của Mạc Ngôn Bài viết giúp người đọc có một cái nhìn tổng quan nhất về

cuộc sống về con người và cả những đặc sắc nghệ thuật của tiểu thuyết MạcNgôn Ở bài viết này chúng tôi nhận thấy một số biểu hiện của carnaval hóakhi tác giả phân tích những nét tính cách của các nhân vật La Tiểu Thông làmột cậu bé có biệt tài tương thông với thịt, Dương Ngọc Trân vì hoàn cảnh

mà phải sống một cách tằn tiện và sau này khi cuộc sống thay đổi thì bà lại trởthành một con người sa đọa, chạy theo đồng tiền, lão Lan một tên gian thương

vì lợi nhuận có thể chà đạp lên tất cả,… Đây chính là những biểu hiện củacarnaval hóa nhưng nó chưa được tác giả đi sâu nghiên cứu [8]

Như vậy, vấn đề carnaval hóa được coi là một trong những vấn đề nổibật trong sáng tác của Mạc Ngôn nhưng lại chưa có công trình nào ở ViệtNam nghiên cứu về vấn đề này, cụ thể là nghiên cứu vấn đề carnaval hóa

trong tác phẩm Tứ thập nhất pháo Lựa chọn đề tài nghiên cứu Carnaval hóa

trong Tứ thập nhất pháo của Mạc Ngôn chúng tôi hi vọng sẽ bổ sung thêm

một phần nhỏ vào lịch sử nghiên cứu về tác giả, vẫn còn đang để ngỏ Đặc

biệt là biểu hiện cụ thể của carnaval hóa trong Tứ thập nhất pháo.

3 Mục đích nghiên cứu

- Dưới ánh sáng soi đường của lí luận carnaval hóa của Bakhtin chúngtôi mong rằng sẽ giúp cho độc giả hiểu rõ hơn về vấn đề carnaval hóa trong

tiểu thuyết Tứ thập nhất pháo của Mạc Ngôn.

- Khẳng định được tài năng và đóng góp của Mạc Ngôn đối với nềnvăn học đương đại Trung Quốc nói riêng và văn học thế giới nói chung

- Phục vụ cho việc nghiên cứu, học tập văn học phương Đông, đặc biệt

là văn học Trung Quốc đương đại trong nhà trường

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận tập trung nghiên cứu biểu hiện của carnaval hóa trong Tứ

thập nhất pháo ở hai phương diện đó là carnaval hóa nhân vật và carnaval hóa

Thông qua các định nghĩa carnaval và carnaval hóa văn học chúng tôi

sẽ đưa ra cách hiểu của mình về carnaval, áp dụng trong tác phẩm cụ thể là Tứ

thập nhất pháo.

Theo Bakhtin carnaval là lễ hội dân gian, lễ hội hóa trang kiểu carnaval(do khó dịch chính xác mà người ta thường để nguyên) Bakhtin cũng cho

rằng “bản thân carnaval là một hình thức trình diễn nguyên hợp mang tính

cách nghi lễ Hình thức này rất phức tạp, nhiều dạng, trên cơ sở carnavalchung, nó có những biến thức và sắc thái khác nhau, tùy theo sự khác nhau về

thời đại, dân tộc và từng lễ hội cụ thể” [1,tr.117] Trong Lí thuyết carnaval

của Bakhtin và tư duy tiểu thuyết hiện đại Trần Đình Sử viết: “Bakhtin

cho rằng carnaval không chỉ đơn giản là lễ hội mà là cuộc sống thứ hai củacon người do các yếu tố khôi hài của dân chúng tạo thành Cũng theo Bakhtin

lễ hội carnaval trung đại, đó là nhu cầu vượt khỏi cuộc sống nề nếp hàngngày của tư tưởng tôn ti trật tự phong kiến của chủ nghĩa cấm dục tăng lữ nónhằm mềm hóa những khuôn khổ cứng nhắc của các thiết chế xã hội đươngthời” [13]

Lã Nguyên trong bài Carnaval hóa văn học, đã dịch định nghĩa

carnaval hóa văn học của Bakhtin như sau: carnaval hóa chính là sự phiên

dịch carnaval sang ngôn ngữ hình tượng nghệ thuật ngôn từ, là sự hoạt độngcủa các hình thức, động tác, hình tượng, biểu tượng tạo ra ngôn ngữ carnavaltrong tác phẩm văn học [10].

Trong bài viết Tính chất Các-na-van trong ngôn ngữ văn xuôi Việt Nam

đương đại của PGS.TS Phùng Gia Thế, định nghĩa về carnaval: “Các-na-van là

lễ hội hóa trang gắn liền với những cuộc diễu hành sặc sỡ Đó là lễ hội dângian, rất phổ biến ở những khu vực có nền văn hóa Kitô giáo và có nguồn cội

từ những phong tục đa thần giáo của đế chế La Mã Thông thường, nó diễn rahàng năm trước tuần Chay lớn, hay tuần Đại trai giới, cho nên, nó mới có tên

gọi là Các-na-van Các-na-van đặc biệt phát triển tại châu Mỹ - La tinh, nhất

là ở Barazil Nó giống như lễ Tống tiễn mùa đông của các dân tộc Slavơ” Tác

giả cũng trích dẫn lí thuyết của Bakhtin: “Theo Bakhtin, linh hồn của Các-

na-van là sự đảo ngược các đối lập nhị phân, tức là lật ngược ý nghĩa của các đối lập phân cực Cuộc sống Các-na-van là cuộc sống vượt khỏi nề nếp thường nhật ở mức độ nào đó là cuộc đời lộn trái, thế giới lộn ngược” [16].

Bản chất của carnaval hóa theo chúng tôi là sự lộn trái thế giới bằngcách diễn trò nhằm gây tiếng cười Qua đó để phê phán, mỉa mai, đả kích sựvật hoặc hiện tượng

Từ lí thuyết carnaval chúng tôi vận dụng để nghiên cứu một tác phẩm

cụ thể là Tứ thập nhất pháo của Mạc Ngôn.

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp

- Phương pháp đối sánh

6 Bố cục khóa luận

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Nội dung khóa luận gồm 2 chương:

Chương 1 Carnaval hóa nhân vật trong Tứ thập nhất pháo

Chương 2 Carnaval hóa không gian trong Tứ thập nhất pháo

tự được định nghĩa và thế giới được nhìn một cách hoàn toàn khác so với banđầu [6].

“Yếu tố nghịch dị đã xuất hiện và gắn liền với đời sống văn học từtrong thần thoại, biểu hiện quan niệm duy vật tự phát của dân gian về tồn tại

và phát triển lên đến đỉnh cao với nghệ thuật thời Phục Hưng và mang tínhlưỡng trị Đến thế kỉ XX yếu tố nghệ thuật này có những sự biến đổi để vừavặn với kích cỡ chiếc áo của thời đại Xu thế của kiểu nghịch dị này là sự biếnhóa đột ngột từ thế giới quen thuộc của ta thành thế giới xa lạ và thù nghịch

do nó cai quản Nó là một thế lực phi nhân và không thể hiểu được, một tinhthần tất yếu tuyệt đối biến con người thành con rối, nghịch dị thấm nhuần nỗi

sợ sống, thấm nhuần ý thức về tính phi lý của tồn tại” [2,tr.1054]

Tứ thập nhất pháo được coi là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu

của Mạc Ngôn Tác giả đã mượn lời nhân vật chính để kể lại thời niên thiếucủa mình với khát vọng tìm lại thời gian đã mất Tại ngôi miếu Ngũ ThôngThần, La Tiểu Thông đã kể lại cho sư cụ Lan nghe về cuộc đời mình thời thơ

bé Đây cũng chính là hình thức “ăn mày dĩ vãng” của cậu Yếu tố nghịch dị

là một trong những phương diện làm nên sức hấp dẫn cho cuốn tiểu thuyếtnày Nghệ thuật nghịch dị được tác giả thể hiện qua thế giới nhân vật sinhđộng trong tác phẩm với những nhân vật tiêu biểu như La Tiểu Thông, DươngNgọc Trân, đại hòa thượng

1.1.1 Nhân vật có khả năng khác thường

Kiểu nhân vật này được hiểu là những người mang trong mình nhữngtài năng kỳ lạ

La Tiểu Thông được tác giả xây dựng là một cậu bé có khả năng khácbiệt Ngay từ bé cậu ta đã mắc chứng bệnh thèm thịt đến điên cuồng Sinh ratrong ngôi làng giết mổ nhưng suốt năm năm liền, kể từ khi cha cậu bỏ đi theongười phụ nữ khác Tiểu Thông không được ăn một miếng thịt nào chỉ vì mẹcậu quá tiết kiệm để xây dựng cơ ngơi Tên tuổi của La Tiểu Thông gắn liềnvới khát vọng ăn thịt một cách điên cuồng, kể cả khi sau này không còn ở quêhương nữa thì mọi người trong thôn vẫn nhớ đến cậu ta La Tiểu Thông trongtác phẩm có thể phân biệt được tất cả các loại thịt thông qua việc ngửi mùi vị.Khi cậu đến nhà lão Lan đúng lúc nhà lão đang có cỗ tác giả đã miêu tả “từnhững mùi thơm dung tạp ấy tôi có thể nhận ra ở trên bàn tiệc có những loạithịt gì, đảm bảo trăm phần trăm chính xác như tận mắt nhìn thấy” Cậu luôndành cho thịt một tình yêu rất đặc biệt, thứ tình cảm đó là một thứ tình cảm vôcùng thiêng liêng, luôn coi thịt là những người bạn tri kỉ Cậu có thể nóichuyện, giao tiếp với thịt và coi thịt chính là những sinh linh, cũng có linhhồn như con người, cũng có những cung bậc cảm xúc như con người vậy Cậu

còn cảm nhận được những miếng thịt ấy cũng biết yêu, biết giận, biết tủi nhụckhi bị người khác làm cho ô uế “Thịt trong chảo kêu la oai oái, dồn ép xô đẩynhau để tránh dòng nước đái, nhưng làm sao thoát được Bị dòng nước đái hôithối thô tục rót vào giữa mặt, đúng là chẳng có nỗi nhục nào lớn hơn… Lũ thịtchỉ còn biết rên rỉ đau đớn” [9,tr.411] có lúc bọn thịt còn thấy hạnh phúc khiđược La Tiểu Thông ăn mình “thoát khỏi sự hổ lốn của nồi thịt tập thể, hìnhnhư bọn này đang rất vui kêu lên chí chóe, vẫy gọi tôi” [9,tr.410], “Rất nhẹnhàng, tôi cầm một miếng thịt lên, trong chớp mắt, tôi nghe thấy tiếng rênhạnh phúc vang lên Tôi cũng cảm nhận được nó đang run trong tay tôi,không run vì sợ hãi mà run vì hạnh phúc….Tôi biết, vì tôi yêu thịt nên thịtcũng yêu tôi.” [9,tr.550] Có một tình cảm đặc biệt với thịt vì thế mà TiểuThông có thể nhìn thấy nét mặt biểu cảm của lũ thịt, nghe được tiếng nói, thấuhiểu được tâm tư tình cảm của thịt Lời mời gọi tha thiết của lũ thịt đã khiếncho La Tiểu Thông phải rớt nước mắt Tiểu Thông còn biến việc ăn thịt trởthành nghệ thuật “Trên thế giới này, hằng hà sa số người ăn thịt, nhưng đểbiến một hành vi dung tục này thành nghệ thuật, thành cái đẹp chỉ có độc mỗimình tôi - La Tiểu Thông” Cậu đau đớn thương xót cho những miếng thịt bịVạn Tiểu Giang và Lưu Thắng Lợi ăn một cách thô bạo “Thịt ơi! Các bạncũng giống như người đẹp, đồng chung số kiếp hồng nhan bạc phận”[9,tr.553] Với khả năng đặc biệt này, La Tiểu Thông đã trở thành cậu bé yêuthịt nhất thế gian Cậu luôn dành cho thịt một tình cảm đặc biệt, luôn cảmthông, nâng niu, thấu hiểu chúng, coi chúng như những người bạn tri âm tri kỉcủa mình [3].

La Thông trong tác phẩm cũng là một nhân vật có tài năng khác người.Mặc dù có phần ham chơi, thích hưởng thụ nhưng La Thông được đánh giá làmột người vô cùng thông minh “Bố chẳng hề học qua vật lý nhưng ông biếtthế nào là điện âm điện dương; chẳng học qua một tiết sinh vật nào nhưng nói

vanh vách thế nào là tinh trùng, thế nào là trứng; cũng chẳng đọc một trangnào về hóa học nhưng biết chất phóoc - môn có tác dụng diệt khuẩn và chốngthiu thối” [9,tr.59] Không chỉ thông minh mà nhân vật này còn có khả năngđoán cân bò một cách chuẩn xác “mắt bố tôi không chỉ có dao sắc mà còn làcái cân Có nghĩa là, dắt một con bò đến trước mặt bố, bố chỉ cần đi vòng quacon bò hai vòng, nhiều nhất cũng chẳng vượt qua ba vòng, thi thoảng cũng sờvào lưng vào bụng con bò vài lần một cách tượng trưng, sau đó khẳng địnhmột cách chắc chắn số lượng thịt thành phẩm của nó” [9,tr.60] Theo lời kểcủa Tiểu Thông nếu người khác đầu tắt mặt tối để kiếm tiền thì với La Thôngông dùng chính tài năng đặc biệt này của mình để kiếm tiền La Thông có mộtcặp mắt rất tinh tường, chính dựa vào cặp mắt đặc biệt ấy mà ông đã giúp chokhông ít người dân thoát khỏi sự gian lận của những người buôn bò và nhữngngười giết mổ Với kì tài này La Thông đã phần nào giúp con người sống vớinhau chân thật hơn, sự công bằng được tôn trọng, danh tiếng của ông ngàycàng được mọi người kính trọng và đề cao.

Một nhân vật nữa trong kiểu nhân vật có khả năng đặc biệt cũng phảinhắc đến đó là nhân vật đại hòa thượng Vị hòa thượng này được nhận xét làmột kì nhân khi mang trên mình những đặc điểm khác lạ “Cuộc đời tôi đãsớm trôi nổi, bao nhiêu kỳ nhân dị tướng đều đã biết qua, nhưng người cónhững sợi lông tai dài vươn ra ngoài như thế này có lẽ chỉ có mỗi đại hòathượng” [9,tr.33] Không chỉ đặc biệt ở những sợi lông tai mà ông còn có mộtmôn công phu vô cùng độc đáo “Ông cuộn tròn người lại, dùng mồm ngậmlấy của quý của mình rồi giống như một quả bóng da, ông lăn lộn trên chiếcgiường rộng, từ chiếc đầu trọc, khí nóng bốc lên mù mịt và hình như lấp lánhbảy sắc màu” [9,tr.147] Nói khả năng này của đại hòa thượng là một khảnăng đặc biệt là bởi không dễ ai có thể làm được điều đó, ngay cả La TiểuThông cũng đã tò mò bắt chước nhưng cuối cùng cũng phải từ bỏ ý định “lăn

lộn trên giường là không khó, cuộn tròn thân thể lại cũng chẳng khó nhưng lạicắn được của quý của mình quả thật là điều không tưởng” [9,tr.147].

Như vậy, với những tài năng đặc biệt khác người của La Tiểu Thông,

La Thông và đại hòa thượng họ thực sự đáng để người khác kinh ngạc và gọi

họ là những kì nhân đầy ngưỡng mộ

1.1.2 Nhân vật mang những đặc điểm mâu thuẫn, đối lập

Đây là kiểu nhân vật luôn có sự mâu thuẫn giữa ngoại hình và tínhcách, mâu thuẫn giữa cái bên ngoài và cái bên trong Muốn hiểu được kiểunhân vật này ta phải đi sâu phân tích mới có thể làm sáng tỏ được

Trong tác phẩm nhân vật La Tiểu Thông đã toát lên mình những mâuthuẫn, đối lập giữa suy nghĩ và hành động, tình yêu với thịt và sự “cư xử” vớithịt Nếu như ở trên nói cậu có một tình yêu đặc biệt với thịt, có thể hiểu mọitâm tư, suy nghĩ của thịt thì những việc cậu làm khi tham gia vào xưởng chếbiến thịt Hoa Xương đã hoàn toàn đi ngược lại tình cảm đó Cậu đã cùng thamgia bơm nước vào động vật trước khi giết mổ La Tiểu Thông trong tác phẩmđược tác giả xây dựng là một đưa bé thông minh, láu cá vượt trội hơn người,

từ cử chỉ đến suy nghĩ của cậu ta khiến cho người lớn phải ngạc nhiên vì cóphần già trước tuổi Mới hơn mười tuổi nhưng Tiểu Thông đã đề xuất cải tiếnphương pháp bơm nước vào gia súc một cách khoa học mà lại rất tiết kiệmcho phân xưởng “Dưới sự chỉ huy của tôi, một tốp công nhân dùng năm câysam to hoàn thành một cái giá, trên giá có đặt một cái ròng rọc cố định, mộtsợi xích sắt treo trên đó, chúng tôi gọi là “dây cẩu” Một tốp công nhân khácghép hai chiếc xe ba gác lại với nhau để tạo thành một chiếc bàn di động Bò

và tất cả những con vật khác sau khi bơm nước được đưa ra, con nào còn điđược thì đi, không đi được thì lôi, thì đẩy đến trước cửa xưởng Đến đây cho

dù là chúng còn đứng hay đã nằm, tất cả đều được buộc dây xích quanh bụng,kéo lên rồi đặt hai chiếc bàn di động, sau đó bốn công nhân, hai kéo hai đẩy

rầm rộ chuyển về phía phân xưởng giết mổ” [9,tr.508] Một mình cậu có thểđiều khiển được hơn hai mươi công nhân và phân xưởng hoạt động một cáchrất tốt Những hành động trên đã đi ngược lại nguyên tắc tình thương đối vớithịt của cậu Yêu thịt là vậy mà cậu lại có những hành động không phải vớichúng Hành động bơm nước vào thịt, gian lận trong kinh doanh để tăng lợinhuận phi pháp của La Tiểu Thông chẳng khác nào hành động làm ô uế thịt,giết hại chúng Ta hình dung ra mỗi lần lũ thịt bị bơm nước vào sẽ cảm thấyđau đớn kêu rên, van xin Tiểu Thông tha cho chúng Như vậy, ta thấy có sựmâu thuẫn trong một con người Một đằng là tình cảm tận sâu trong đáy lòng

là một tình yêu thịt đến điên cuồng, luôn nâng niu, đau xót, quan tâm đến lũthịt nhưng hành động lại không trùng với suy nghĩ Chỉ vì lợi nhuận trước mắt

mà Tiểu Thông sẵn sàng chà đạp lên nguyên tắc tình thương đối với thịt củamình Qua đây ta thấy được sức mạnh của đồng tiền có thể thay đổi được tìnhcảm của một con người Sống trong một môi trường xã hội đồng tiền và danhvọng con người ta sẵn sàng đánh đổi những gì được coi là thiêng liêng vàquan trọng nhất đối với mình

Nét đối lập nữa trong con người La Tiểu Thông chính là sự mâu thuẫngiữa thân xác và tâm hồn của một con người luôn mang trong mình một nỗihoài niệm đến đáng thương Ở cuối tác phẩm, tác giả đã viết: “Khi nhân vậtchính La Tiểu Thông kể chuyện về cuộc đời mình cho hòa thượng Lan nghethì thân xác cậu ta đã lớn, nhưng tinh thần cậu ta vẫn không chịu trưởng thành[9,tr.736] Khi ở trong ngôi miếu hoang đổ nát, La Tiểu Thông đã kể cho đạihòa thượng nghe về quá khứ vàng son của mình Đây cũng chính là một cách

để cậu ta có thể “ăn mày dĩ vãng” Kiểu nhân vật có sự mâu thuẫn giữa thânxác và tâm hồn cũng được nói đến trong sáng tác của nhà văn Đức Gunther

Grass Oskar nhân vật trong Chiếc trống thiếc của ông đã tận mắt chứng kiến

quá nhiều điều xấu xa của con người, năm ba tuổi đã cố tình ngã xuống hầm

rượu để không phải lớn Từ đó thân xác cậu ta không bao giờ lớn lên đượcnhưng còn về tâm hồn thì lớn lên một cách vượt trội Được tiếp cận với cái ácmỗi ngày nên suy nghĩ có phần phức tạp và lớn hơn so với ngoại hình Trongthực tại, khó mà có những chuyện kì lạ như vậy, nhưng cũng chính từ trongcuộc sống không tồn tại những điều li kì như thế mà trong tiểu thuyết lại xuấthiện thì nó càng làm tăng thêm ý nghĩa khiến người ta phải suy ngẫm.

La Tiểu Thông trong tác phẩm đã kể chuyện cuộc đời mình cho đại hòathượng nghe thì thân xác cậu đã lớn nhưng tinh thần cậu ta vẫn là đứa trẻ.Những người như vậy ngoài đời dễ bị coi là một người ngớ ngẩn, nhưng TiểuThông hoàn toàn không ngớ ngẩn Điều này làm nên sự đặc biệt và tăng thêmgiá trị cho cuốn tiểu thuyết Động cơ để nhân vật chính không muốn lớn lênbắt nguồn từ việc sợ hãi cuộc đời, sợ hãi thế giới người lớn Không chỉ thế màcậu ta còn sợ hãi trước sự trôi chảy của thời gian La Tiểu Thông kể chuyện

về thời niên thiếu của mình cũng chính là cách cậu cố níu giữ thời gian, cố níugiữ một thời không phải hoàn toàn vàng son nhưng ít ra cậu vẫn được sốngdưới sự chở che của cha mẹ và tình yêu thương của đứa em gái Đây chính là

lí do cậu ta muốn hướng về quá khứ bởi chính quá khứ là sợi dây giúp cậu ta

gắn kết với cuộc đời Kim Đồng trong Báu vật của đời cũng được tác giả xây

dựng là một nhân vật nghịch dị to xác nhưng tâm hồn thì trẻ thơ Cậu ta bịmắc chứng bệnh luyến vú kì lạ Cuộc sống của cậu ta gắn với bầu vú củangười phụ nữ, đến khi đã trưởng thành nhưng chứng luyến vú của Kim Đồngvẫn không hề mất đi và chính vì chứng bệnh kì lạ đó đã khiến cho cậu ta từmột người thông minh rơi vào rất nhiều thảm cảnh

Tên tác phẩm là Tứ thập nhất pháo nhan đề này có thể hiểu là 41 câu

chuyện tầm phào Tên nhan đề khiến ta phải suy nghĩ, biết đâu trong 41 câuchuyện Tiểu Thông kể với sư cụ Lan kia lại có những câu chuyện tầm phàokhông đáng tin Bản thân tác giả cũng đã khẳng định những gì anh ta không

thỏa mãn với hiện thực thì anh ta sẽ phản ánh nó trong khi kể chuyện Nhưng

dù những câu chuyện kia có đáng tin đến đâu thì một sự thật luôn hiện hữu đóchính là nỗi cô đơn mà cậu ta phải chịu trong cuộc sống

Từ những trải nghiệm thời thơ ấu của mình Mạc Ngôn đã xây dựng lênhình tượng nhân vật La Tiểu Thông một cách tài tình Những gì xấu xa, bạcbẽo của cuộc đời sẽ được tác giả bù đắp qua lối kể chuyện Đây cũng chính làđiều tất yếu trong văn chương

Nhân vật Dương Ngọc Trân cũng mang trong mình những mâu thuẫnđối lập

Mâu thuẫn đầu tiên chính là ở cái tên của nhân vật Dương Ngọc Trân đây là một cái tên rất đẹp nhưng lại đặt cho một người đàn bà quê kệch, lam

-lũ Bà là một người phụ nữ nông dân chất phác, tần tảo, thân hình có phần thôkệch do lao động vất vả Tính cách có phần nóng nảy nhưng đấy là vì hoàncảnh sống Do chồng đã bỏ hai mẹ con bà đi theo cô la hoang nên mỗi khinghĩ đến việc đó bà lại dùng những lời lẽ có phần thô tục để chửi rủa chồng

và cô tình nhân Mỗi lần chửi bà thường lôi tất cả những thứ có ở bên trongđũng quần ra để chửi “Chồng tao là một con ngựa đực, sẽ có ngày đè chếtmày, con la hoang kia!; hoặc chồng tao là một con voi to tướng, rồi có ngày

sẽ đạp mày nát như tương, con chó cái kia!” [9,tr.29,30] Điều này cho thấy

bà là một con người ngoa ngoắt, thô tục nhưng đồng thời cũng ẩn chứanhững mặc cảm, ấm ức về chuyện tình dục, liên quan về việc chồng ngoạitình Và mỗi lần như vậy mọi bực tức, căm ghét bà lại trút lên đứa con traicủa mình Nhưng đấy là khi bà mất bình tĩnh vì không chịu nổi sự phản bộicủa chồng nên mới có những lời lẽ và hành động như vậy

Tuy là một người nông dân lam lũ nhưng Ngọc Trân lại là một ngườiphụ nữ có những triết lí vô cùng thâm thúy Một mình thân gái phải nuôi con,

bà đã cố gắng làm lụng vất vả, tiết kiệm từng đồng từng hào một Bữa sáng

của hai mẹ con là bột ngô nấu cháo, năm năm liền chỉ ăn rau mà không cómiếng thịt nào vào người, điều này khiến cho La Tiểu Thông vô cùng bức xúcvới mẹ và đây cũng là một nguyên nhân khiến cho Tiểu Thông mắc chứngthèm thịt đến đáng thương Tất cả những việc Dương Ngọc Trân làm với một

hi vọng sẽ xây được nhà, tậu được xe “Nhiều tiền như vậy, việc gì mà mẹ lạicho tôi ăn sáng bằng bột ngô? Làm sao tôi có thể vui vẻ chấp nhận sự đãi ngộnày? Nhưng lúc ấy tôi vẫn là đứa trẻ mười tuổi, chưa đủ quyền được nói; cólúc tôi đã bóng gió nói chuyện này, song nhìn gương mặt khắc khổ và buồnphiền của mẹ, tôi đành ngậm miệng Có lúc bà còn mắng tôi là chưa hiểu sựtình Mẹ nói, bà làm như vậy đều là do tôi, vì tôi mà xây nhà, vì tôi mà bàmua xe, không lâu nữa là bà sẽ cưới vợ cho tôi…” [8,tr.38] Tất cả những

gì bà làm cũng là vì con và để chứng minh cho người chồng phụ bạc kia cùngmọi người trong thôn rằng không có chồng mẹ con bà vẫn sống tốt “Con trai

à, bố mày là người đàn ông không có lương tâm, vứt chúng ta lại đây màchạy theo tình mới Mẹ phải làm tất cả để ông ấy thấy, để cho tất cả mọingười trong thôn thấy, không có ông ấy cuộc sống của chúng ta còn tốt hơnnhiều lần”

Tuy là một người phụ nữ nông dân, lao động nặng nhọc nhưng bà lại làmột con người rất hiểu biết Bà đã dạy con tính tiết kiệm và phải biết khốngchế đấu tranh với cái miệng của mình “miệng của con người chẳng qua chỉ làmột chiếc cửa để mọi vật đi qua, thịt cá hay rau dưa qua cái cửa này là xong,cuối cùng đều hoàn toàn giống nhau Con người có thể quản lí được lừa đượcngựa, song không cai quản được chính mình; để có được cuộc sống bình yên,phải đấu tranh với chính cái miệng của mình….Mẹ nói, nằm trong chiếcchuồng lợp tranh vách lá so với chuồng lợn không hơn không kém thì bụng cóđầy thịt, liệu có ích gì?” [9,tr.38]

Nét nghịch dị ở nhân vật Dương Ngọc Trân chính là sự đối lập giữangoại hình, xuất thân với những triết lí, suy nghĩ vô cùng sâu sắc

Một nhân vật nữa cũng mang trong mình nhiều nét đối lập, đó là nhânvật đại hòa thượng Sự mâu thuẫn trong con người vị hòa thượng này chính là

sự biểu hiện của nét mặt khắc khổ với bên trong là một thân hình cường tráng.Khi khoác chiếc áo cà sa, đại hòa thượng đã toát lên mình một vẻ thoát tục, uynghiêm cùng với khuôn mặt khắc khổ lại càng làm nổi bật thêm chất tu hànhcủa một vị sư tăng “ông ta mặc chiếc áo cà sa rách nát vào và ngồi trướctượng Ngũ Thông Thần thì nói ông ta đã chín mươi tuổi thì cũng chẳng có ainghi ngờ gì” [9,tr.408] Nhưng khi cởi bỏ lớp áo cà sa đó ra thì lại là một thânhình cường tráng đầy dục tính “Rõ ràng thân thể ông hãy còn trẻ lắm, trángkiệt lắm, hoàn toàn đối lập với gương mặt khắc khổ già nua” [9,tr.148] Điềunày đã chứng tỏ rằng nhân vật này luôn tồn tại sự mâu thuẫn giữa một bên là

vẻ mặt bên ngoài già nua khắc khổ với một bên là thân hình cường tráng bêntrong Miêu tả sự mâu thuẫn đó tác giả cho thấy nhân vật này là một nhân vật

kì lạ không tầm thường, chắc hẳn nhân vật này phải ẩn chứa rất nhiều điều bímật mà người đọc cần phải suy ngẫm và tìm tòi

Như vậy, chúng ta có thể thấy nhân vật nghịch dị trong tác phẩm củaMạc Ngôn đó có thể là những nhân vật mang trong mình những nét kì quặc,cũng có thể là những nhân vật có những sự mâu thuẫn trong con người giữacái thiện và cái ác, cái xấu xa với cái tốt đẹp,… Xây dựng lên những nhân vậtnghịch dị trong tác phẩm Mạc Ngôn nhằm phô bày hiện thực cuộc sống đầybất công, ngang trái, qua đó tạo nên tiếng tiếng cười cho bạn đọc nhưng đó làtiếng cười đầy chua xót trước cuộc đời

1.2 Nhân vật mặt nạ

Kiểu nhân vật mặt nạ trong văn học ra đời từ rất lâu đời, nó được các

nhà văn sử dụng để xây dựng hình tượng nhân vật Thần thoại Hi Lạp là một

ví dụ điển hình cho kiểu nhân vật này mà đại diện là thần Dớt Đây là một vịthần tối cao, có quyền lực vô biên trên đỉnh Ôlempơ, vậy mà khi xuống trần

gian với những “mặt nạ” khác nhau để ong bướm với các cô gái trẻ dưới trần

gian Hay như mặt nạ của ông Giuốc đanh trong vở kịch Trưởng giả học làm

sang của Môlie, qua việc ông ta đòi đặt may bộ lễ phục theo phong cách quý

tộc nhưng bộ trang phục lố bịch đó đã lột trần được sự ngu dốt của ông Giuốcđanh Kế thừa và học tập cách xây dựng kiểu nhân vật mặt nạ từ các nhà vănnước ngoài Mạc Ngôn đã tạo nên kiểu nhân vật mặt nạ đặc sắc trong các tácphẩm của mình mà ở đây chúng tôi sẽ đi sâu nghiên cứu kiểu nhân vật mặt nạ

trong tác phẩm Tứ thập nhất pháo để thấy được tài năng của Mạc Ngôn.

Trước tiên, ta cần làm rõ thuật ngữ “mặt nạ” và “kiểu nhân vật mặt nạ”

Theo Từ điển tiếng Việt của Nguyễn Văn Hùng và Thái Xuân Đệ định nghĩa

thuật ngữ “mặt nạ” như sau: “Vật đeo vào để hóa trang, giấu không cho ngườikhác nhận ra mặt thật” [7] Còn theo nhóm tác giả Lê Bá Hán - Trần ĐìnhSử

- Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ Văn học, định nghĩa thuật

ngữ “nhân vật mặt nạ” như sau: “nhân vật mặt nạ” trước tiên nó được khẳngđịnh là nhân vật chức năng “có các đặc điểm phẩm chất cố định, không thayđổi từ đầu đến cuối, không có đời sống nội tâm, sự tồn tại và hoạt động của

nó chỉ nhằm thực hiện một số chức năng trong truyện và trong việc phản ánhđời sống Nhân vật đồng nhất với vai trò mà nó đóng trong tác phẩm” [5]

Theo tác giả Dương Thị Bích Thảo trong bài Tiểu luận kiểu nhân vật mặt nạ

trong tác phẩm Vũ Trọng Phụng, “nhân vật mặt nạ chính là kiểu nhân vật con

rối hóa, được nhà văn sử dụng như một phương tiện nghệ thuật hữu hiệu nhất

để khắc họa hình tượng nhân vật, qua đó thể hiện những quan điểm, ý tưởngcủa nhà văn”

Cũng theo như tác giả Dương Thị Bích Thảo, kiểu nhân vật này xuấthiện trong văn học là bắt nguồn từ lễ hội carnaval thời Trung cổ và PhụcHưng của phương Tây Trong lễ hội này, người tham dự sẽ đeo mặt nạ hóatrang để che đi khuôn mặt thật của mình Người xem sẽ tò mò và luôn đặt ra

câu hỏi “Liệu sau chiếc mặt nạ kia sẽ là ai?” Và không ai có thể đoán được.Đây chính là điều làm nên sự thú vị của lễ hội hóa trang.

Nhân vật mặt nạ trong Tứ thập nhất pháo chính là kiểu nhân vật phải

sống với nhiều vai diễn khác nhau Có những kiểu nhân vật vì nhiều lí do mà

họ phải khoác lên mình nhiều chiếc mặt nạ, cũng có những kiểu nhân vậtnhập nhằng về hành tung khiến cho độc giả không xác định được đâu chính làcon người thật của họ Để làm rõ vấn đề trên chúng tôi xin đi vào phân tíchtừng kiểu nhân vật cụ thể:

có những sợi lông tai dài vươn ra ngoài như thế này có lẽ chỉ có mỗi đại hòathượng Chỉ riêng với những chiếc lông này, đại hòa thượng đã khiến tôi thậpphần kính sợ, đó là chưa kể đến chuyện ông có những năng lực siêu phàm”[9,tr.33] Trong ngôi miếu đổ nát sư cụ rất tĩnh tâm lắng nghe những câuchuyện của Tiểu Thông kể Ngoài vẻ điềm tĩnh, nghiêm trang thì khuôn mặtkhắc khổ của đại hòa thượng đã góp phần làm tăng thêm chất tu hành cho vịhiền sư này Nhưng khi sư cụ cởi bỏ chiếc áo cà sa ra thì đó là một thân hình

cường tráng, khỏe mạnh khác hoàn toàn với vẻ mặt khắc khổ của sư cụ Đạihòa thượng còn có biệt tài là gập người lại và gậm dương vật “Vị hòa thượngnày có một môn luyện công độc đáo vô cùng Ông cuộn tròn người lại, dùngmồn ngậm lấy của quý của mình rồi giống như một quả bóng da, ông lăn lộntrên chiếc giường rộng, từ chiếc đầu trọc, khí nóng bốc lên mù mịt và hìnhnhư lấp lánh bảy sắc cầu vồng” [9,tr.147] Biệt tài này của ông khiến cho LaTiểu Thông nhớ đến vị trưởng thôn Lan Hữu Lí Theo lời kể của La TiểuThông thì lão Lan cũng có “công phu” giống như đại hòa thượng “cúi gậpngười húc đầu vào đũng quần, cặp mông bành sang hai bên như mông ngựa

tơ, miệng lão ngoạm đúng cái chim lão” Chi tiết này khiến cho bạn đọckhông khỏi thắc mắc về hành tung trước khi xuất gia của vị hòa thượng.Trước khi xuất gia ông là ai? Có hành tung như thế nào? Lão Lan có liên quan

gì đến sư cụ không? Khi nghe La Tiểu Thông kể chuyện thái độ của ông rấtdửng dưng Chính thái độ này đã khiến cho độc giả không khỏi thắc mắc tạisao vị sư cụ này lại có thái độ như vậy? Theo như phỏng đoán chúng tôi đưa

ra hai cách lí giải: thứ nhất, có lẽ vị hòa thượng này đã cắt đứt bụi trần đểchuyên tâm tu hành đắc đạo nên những câu chuyện của Tiểu Thông kể không

hề làm ông rung động Cách lí giải thứ hai, có thể ông đã biết trước đượcnhững câu chuyện mà La Tiểu Thông kể nên có thái độ dửng dưng Nếu đãbiết trước được những câu chuyện Tiểu Thông kể thì chắc chắn đây phải làngười trong cuộc chứng kiến những câu chuyện của gia đình La Tiểu Thông

và ngôi làng giết mổ Một điểm nữa trong tác phẩm khiến ta không thể khôngthắc mắc về hành tung của nhân vật đó là chi tiết Tiểu Thông nhìn thấy trênngười đại hòa thượng có vết thương do đạn bắn mà những vết thương đó đềunằm ở những chỗ hiểm yếu nếu bị bắn phải thì bảy tám phần là đi chầu DiêmVương Điều này khiến chúng ta nghĩ đến cái chết của lão Lan trong lễ ẩmthực, lão chết là do bị bắn Liệu rằng vị sư cụ này có phải là lão Lan sau khi

thoát chết đã xuất gia để cải tà quy chính, chuộc lại những lỗi lầm trước kiacủa mình hay đây chỉ là một sự trùng hợp ngẫu nhiên? Tất cả những điều nàykhiến chúng ta luôn phải đặt ra cho mình câu hỏi liệu vị hòa thượng này là ai?Ông ta và lão Lan có mối quan hệ như thế nào? Ông ta và lão Lan có phải làmột hay không? Nếu là một thì rõ ràng với sự nhập nhằng về hành tung này,nhân vật đại hòa thượng đã trở thành một nhân vật mặt nạ.

Đọc tác phẩm chúng tôi nhận thấy giữa Tiểu Thông và Nhục Thần cómột sự liên quan với nhau La Tiểu Thông được miêu tả là một đứa bé mắcchứng bệnh thèm thịt, cậu ta được sinh ra ở làng giết mổ Tiểu Thông có mộtcuộc đời đầy biến động, mẹ và em gái chết, bố đi tù bản thân cậu thì thahương cầu thực không nơi nương tựa Trong một chương khác của tác phẩmNhục Thần được mọi người kể rằng “Nhục Thần này nghe đồn rằng là đứa trẻthèm ăn thịt nhất ở thôn giết mổ Bố mẹ của ngài gặp chuyện chẳng lành, ngàibèn bôn ba giang hồ giương cờ gióng trống giả làm quỷ thần, đi đến đâu cũngthi ăn thịt thi với con người”, khả năng ăn thịt của Nhục Thần cũng có nét rấtgiống với La Tiểu Thông lúc nhỏ “Nghe đâu ngài đã từng một lúc ăn hết támmét lòng bò, hai cái đùi chó, lại thêm mười chiếc đuôi lợn” [9,tr.333] Mộtđiểm trùng hợp nữa giữa hai nhân vật này khiến cho chúng ta khó có thể phânbiệt được hành tung của họ đó là chi tiết khi xem đoàn kịch diễn vở “Thầnthịt” tìm cách cứu mẹ La Tiểu Thông có cảm giác vở kịch trên sân khấu kiachính là câu chuyện kể về cuộc đời cậu “Trong tiếng loẻng xỏeng buồn bã củathanh la não bạt, tôi thấy mình với “Thần thịt” kia đang dung hợp làm một.Câu chuyện về La Tiểu Thông ăn thịt với thằng tôi đang ngồi trước mặt đạihòa thượng có liên quan gì với nhau? Tựa hồ như đó là câu chuyện của mộtđứa trẻ khác, còn câu chuyện của tôi thì đang diễn ra trên sân khấu” [9,tr.668].Như vậy với những điểm tương đồng trong xuất thân cũng như sự tươngthông giữa tượng Nhục Thần và Tiểu Thông khiến cho người đọc không khỏi

thắc mắc liệu La Tiểu Thông có phải là hiện thân của tượng Nhục Thần?Chính những điều này khiến cho nhân vật trở thành một nhân vật kì bí vềhành tung.

Như vậy, với kiểu nhân vật mặt nạ nhập nhằng về hành tung đã khiếncho người đọc không xác định được rõ liệu đó là một hay hai nhân vật cụ thể.Ngay kể cả khi kết thúc truyện rồi nhưng nó vẫn khiến cho người đọc phảisuy nghĩ, phải băn khoăn đi tìm thân phận thật sự cho nhân vật Đây cũngchính là một trong những điều đặc biệt làm nên sức hấp dẫn cho tác phẩm

1.2.2 Nhân vật mang nhiều mặt nạ

Nhân vật mang nhiều mặt nạ được hiểu là cùng một lúc nhân vật đó cóthể khoác lên mình rất nhiều chiếc mặt nạ khác nhau

Lan Hữu Lí là một thôn trưởng tốt bụng đồng thời cũng là một doanhnhân thành đạt

Lão Lan là thôn trưởng của làng giết mổ, là hậu duệ của dòng họ Lan

Tổ tiên của lão có rất nhiều người tài giỏi, từ thời nhà Minh, Thanh, cho đếnthời Dân quốc, thời nào dòng họ nhà lão cũng có người đỗ đạt làm quan to.Sau đó, thì dòng họ nhà lão dần yếu thế, cho đến sau cuộc vận động đấu tranhgiai cấp, trong số ít những hậu duệ còn lại của dòng họ, lão là người đã vựcdậy và kế thừa truyền thống trở thành trưởng thôn của thôn đồ tể Trong thờigian La Thông bỏ mẹ con Tiểu Thông đi theo tình nhân, lão Lan chính làngười giúp đỡ mẹ con họ Lão được mọi người nhận xét là một người hàohiệp “Lão Lan vốn là một người hào hiệp khẳng khái, mấy năm gần đây nhờvào chuyện bơm nước vào thịt mà phát tài nên càng tỏ ra hào phóng” LãoLan đã giúp đỡ mẹ con Dương Ngọc Trân vô điều kiện, điều này khiến NgọcTrân vô cùng biết ơn, lão bán xe cho mẹ con họ với giá phế liệu, rồi còn kígiấy phép sử dụng đất để họ được làm nhà Khi La Thông trở về thì lão niềm

nở, gạt bỏ tư thù riêng để làm hòa và còn rủ vợ chồng La Thông làm ănchung, lão mắc điện, mua tivi, mừng tuổi La Tiểu Thông và Kiêu Kiêu rồi còn

tính chuyện cho hai đứa đi học, Đây là một chiếc mặt nạ vô cùng tốt đẹp, nókhiến cho người ngoài nhìn vào cảm thấy kính nể vì sự công tâm và tấm lòngbiết bao dung giúp đỡ kẻ khó của lão Lan Nhưng thực chất bên trong mọihành động giúp đỡ kia đều có mục đích và khi ta lột bỏ chiếc mặt nạ của lão

ra ta nhận thấy: việc giúp đỡ gia đình Tiểu Thông đã khiến cho Dương NgọcTrân biết ơn lão vô cùng mà danh tiếng của lão ở trong thôn ngày càng đượcnâng lên Còn những hành động tưởng chừng như làm hòa và vô cùng tử tếvới gia đình La Thông của lão thực chất đã nằm trong tính toán từ trước Kếhoạch được vạch ra rất bài bản khiến cho gia đình La Thông rơi vào thế phảichịu ơn lão, bị lôi vào đường dây làm ăn phi pháp của lão [8] Đây chính làchiếc mặt nạ thứ hai của lão Lan

Trên danh nghĩa lão Lan là một doanh nhân làm ăn chính đáng nhưngthực chất lão lại mang bản chất của một con buôn với rất nhiều chiêu trò,mánh khóe, làm ăn phi pháp để kiếm lợi Lão đã “phát minh ra cách dùngmáy bơm nước với áp suất cao để đưa nước vào động mạch của động vật, từ

đó nước lan tỏa khắp cơ thể chúng” [7,tr.40] Không chỉ dừng lại ở việc bơmnước vào động vật mà lão còn tẩm phóoc-môn và lưu huỳnh vào thịt, vì thế

mà thịt từ lò mổ của lão rất tươi và thơm cho dù có vứt dưới nắng nóng haingày thì vẫn không hề bốc mùi Lão còn chăn nuôi gia súc bằng thuốc tăngtrọng, thu mua gia súc gia cầm ăn trộm Lão còn đưa ra luận điệu vô cùngtrắng trợn “tham ô không có tội nhưng lãng phí là có tội lớn”, dưới sự chỉ huycủa lão thì cho dù thịt có bốc mùi hay gia súc, gia cầm bị bệnh cũng đều được

xử lí một cách tinh vi trở thành thực phẩm tươi ngon và vô cùng “chất lượng”.Hắn còn lập liên hiệp chế biến thịt, mua chuộc phóng viên Để đạt được mụcđích kiếm tiền lão không từ bất cứ một thủ đoạn nào

Đằng sau chiếc mặt nạ tốt đẹp là cả một bản chất xấu xa, biến chất vàdường như tình người dần bị mất đi trong lão Trong đám tang vợ của mình,lão Lan tổ chức rất linh đình Bề ngoài thì tỏ ra đau xót trước sự ra đi của