Dổi mới PPDH ở trường phổ thông

Ngoài việc nâng cao nhậnthức và trình độ lí luận dạy học cho giáo viên, chương trình bồi dưỡng thường xuyêncòn tăng cường được năng lực thực thi các phương pháp dạy học tiên tiến và sử d

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

DỰ ÁN PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC THPT-TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ

PGS TS NGUYỄN ĐỨC VŨ

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ

Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

(TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG NÂNG CAO NĂNG LỰC CHO GIÁO VIÊN THPT

HAI TỈNH QUẢNG NGÃI VÀ QUẢNG BÌNH)

HUẾ, THÁNG 9 NĂM 2005

MỤC LỤC

Trang

MÔĐUN 1. Nhận thức về đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trường

MÔ ĐUN 2. Kĩ thuật sử dụng các phương pháp dạy học tiên tiến trong Địa

MÔ ĐUN 3. Kĩ thuật sử dụng các thiết bị kĩ thuật trong dạy học theo

MÔĐUN 6 Kiểm tra, đánh giá trong dạy học Địa lí trung học phổ thông 75

GIỚI THIỆU TÀI LIỆU

I MỤC TIÊU CỦA TÀI LIỆU

Làm chỗ dựa thiết thực, cụ thể và vững chắc cho GV môn Địa lí THPT trong việcthực hiện đổi mới PPDH tại cơ sở giáo dục của mình Cụ thể, giáo viên:

1 Biết, hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp và đánh giá:

- Tính tất yếu, mục đích, định hướng và cách thức chung đổi mới PPDH bộ môn ởtrường THPT

- Kĩ thuật sử dụng các PPDH tiên tiến

- Kĩ thuật sử dụng các thiết bị kĩ thuật trong dạy học theo hướng đổi mới PPDH

- Đổi mới các hình thức tổ chức dạy học bộ môn

- Đổi mới việc thiết kế bài dạy học bộ môn

- Đổi mới kiểm tra, đánh giá trong dạy học bộ môn

2 Có khả năng:

- Sử dụng các PPDH tiên tiến, các hình thức tổ chức dạy học, các thiết bị kĩ thuật

và công nghệ thông tin, thiết kế bài dạy học, kiểm tra và đánh giá trong dạy học Địa lítheo hướng đổi mới

- Thực hiện đổi mới có hiệu quả và giúp đỡ đồng nghiệp trong nâng cao nhận thức

và rèn luyện kĩ năng dạy học theo hướng đổi mới

3 Có ý thức:

- Luôn thực hiện việc đổi mới nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí ở trườngphổ thông

- Tìm tòi, sáng tạo, khát vọng với đổi mới PPDH

II ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG TÀI LIỆU

- Giáo viên cốt cán môn Địa lí trường THPT hai tỉnh Quảng Bình, Quãng Ngãi

- Các cán bộ quản lí và chỉ đạo chuyên môn ở Sở, Trường, giảng viên các trườngĐHSP, cán bộ Viện nghiên cứu về khoa học giáo dục, giáo viên môn Địa THPT vàTHCS trong toàn quốc đều có thể sử dụng, tham khảo tài liệu này

III CẤU TRÚC CỦA TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP BIÊN SOẠN

1 Cấu trúc

Cấu trúc tài liệu gồm các môđun kế tục nhau Mỗi môđun được trình bày trong thờigian 1 buổi học (tương đương 4 tiết), hoặc một thời gian nhất định của buổi học (1/2/3tiết) Có 6 môđun:

- Tính tất yếu, mục đích, định hướng và cách thức chung đổi mới PPDH bộ môn ở

trường THPT (1tiết).

- Kĩ thuật sử dụng các PPDH tiên tiến (3tiết).

- Kĩ thuật sử dụng các thiết bị kĩ thuật trong dạy học theo hướng đổi mới PPDH

(12 tiết).

- Đổi mới các hình thức tổ chức dạy học bộ môn (1 tiết).

- Đổi mới việc thiết kế bài dạy học bộ môn (7 tiết).

- Đổi mới kiểm tra, đánh giá trong dạy học bộ môn (8 tiết).

II GIỚI THIỆU CHUNG VỀ MÔĐUN

Giới thiệu chung về môđun, bao gồm các nội dung chính sau:

- Vị trí của môđun trong toàn bộ tài liệu

- Các chủ đề (hoặc nội dung chính) của môđun

- Thời gian để học môđun

- Những điểm cần lưu ý khi học môđun

III TÀI LIỆU VÀ THIẾT BỊ ĐỂ THỰC HIỆN MÔĐUN

- Thiết bị, phương tiện dạy học, tài liệu tham khảo, tài liệu in, băng hình/băngtiếng, máy chiếu đa năng, máy vi tính, tivi và đầu video,

- Tài liệu tham khảo được giới thiệu là tài liệu thiết yếu nhất, dễ tìm kiếm

IV HOẠT ĐỘNG

- Hoạt động 1: (tên, thời gian).

 Nhiệm vụ: Chỉ ra nhiệm vụ cụ thể để thực hiện hoạt động 1

 Thông tin cho hoạt động (xem Phụ lục số , tên /tài liệu tham khảo số )

- Hoạt động 2: (tên, thời gian).

 Nhiệm vụ: Chỉ ra nhiệm vụ cụ thể để thực hiện hoạt động 2

 Thông tin cho hoạt động 2 (xem Phụ lục số , tên /tài liệu tham khảo số )

V ĐÁNH GIÁ

 Ghi rõ hình thức, kĩ thuật đánh giá sau buổi học (Ví dụ: câu hỏi vận dụng trongthực tế/bài tập liên quan đến đánh giá thực tiễn đổi mới hiện nay ở cơ sở giáo dục, ).Các câu hỏi và bài tập đánh giá đa dạng:

- Dùng câu hỏi tự luận (thường dùng cho đánh giá kiến thức)

- Dùng bảng kiểm kê (thường dùng khi đánh giá kĩ năng, nhất là đối với các bàithực hành, thí nghiệm, )

- Câu hỏi trắc nghiệm: trắc nghiệm nhiều lựa chọn, (thường dùng đánh giá kiếnthức và kĩ năng)

 Thông tin phản hồi của đánh giá môđun: Cung cấp đáp án/những gợi ý cho câutrả lời, bài tập

VI PHỤ LỤC

 Ghi rõ những thông tin cần cho thực hiện các hoạt động trên Các phụ lục có tên

và đánh số cụ thể để dễ phân biệt nhau

III CÁCH SỬ DỤNG TÀI LIỆU

1 Khi sử dụng tài liệu này, cần phối hợp nghiên cứu và sử dụng các tài liệu như:

Sách giáo khoa Địa lí lớp 10 và 11 thí điểm (Ban KHTN và Ban KHXH- NV), sách

"Đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trường trung học phổ thông" (Nguyễn Đức Vũ,Phạm Thị Sen, NXB Giáo dục, 2004), Tài liệu bồi dưỡng thay sách Địa lí 11 của BộGD&ĐT,

2 Căn cứ vào điều kiện cụ thể thực tế tại địa phương và cơ sở giáo dục của mình,

người đọc/học nên vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo tài liệu cho phù hợp vớitrình độ và hoàn cảnh giáo dục trên cơ sở tôn trọng các nguyên tắc và định hướng đổimới PPDH

Môđun 1 NHẬN THỨC VỀ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

I MỤCTIÊU Học viên cần:

- Đánh giá được một cách khách quan tính tất yếu, những thuận lợi và khó khăncủa đổi mới PPDH Địa lí hiện nay Đồng thời xác định được mục tiêu, định hướng vàcách thức đổi mới PPDH Địa lí THPT

- Có kĩ năng tư duy ở mức cao (phân tích, đánh giá, phân loại, lựa chọn, quyếtđịnh, )

- Có ý thức đổi mới PPDH một cách dứt khoát và tích cực

II GIỚI THIỆU CHUNG VỀ MÔĐUN

- Đây là môđun đầu tiên trong số các môđun trình bày về đổi mới PPDH Địa lí ởtrường THPT Nội dung môđun có tính định hướng về đích, tính tất yếu và tiền đề củaviệc đổi mới, hướng và cách thức chung đổi mới PPDH Địa lí THPT Những nội dungnày được cụ thể hoá trong các môđun tiếp sau của tài liệu

- Nội dung của môđun gồm các chủ đề:

+ Lí do phải đổi mới PPDH Địa lí ở THPT

+ Mục đích và mục tiêu của đổi mới

+ Hướng và cách đổi mới

- Thời gian dành cho môđun: 1 tiết (tương đương 45 phút)

- Khi nghiên cứu môđun này, cần lưu ý:

+ Các nội dung trong môđun có tính chất chung, không đi sâu chi tiết

+ Các nội dung này có thể chung cho việc đổi mới PPDH của tất cả các môn học ởtrường THPT Vì vậy, cần có sự trao đổi với HV của các bộ môn khác

III TÀI LIỆU VÀ THIẾT BỊ ĐỂ THỰC HIỆN MÔĐUN

- Máy vi tính có phần mềm PowerPoint và máy chiếu đa chức năng

- Bộ GD&ĐT, Ban Chỉ đạo xây dựng chương trình và biên soạn sách giáo khoaTHPT, Tài liệu về đổi mới PPDH môn Địa lí THPT, Hà Nội - 7/2003, trang 1 - 9

- Nguyễn Đức Vũ, Đổi mới các yếu tố của quá trình dạy học và bài soạn Địa lí ởphổ thông, Tạp chí Giáo dục, số 74 (12/2003)

Phiếu học tập 1.1

- Phiếu học tập

Trên cơ sở mục tiêu và định hướng đổi mới PPDH, Anh/Chị hãy đề xuất cách dạy học mới theo từng yếu

tố của quá trình dạy học, ghi đề xuất đó vào ô trống tương ứng.

BẢNG 1 ĐỔI MỚI CÁC YẾU TỐ CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC ĐỊA LÍ Các yếu tố

1 Mục tiêu Của giáo viên ("Qua bài học này, giúp cho

5 Phương tiện dạy học - Truyền thống

- Sử dụng chủ yếu theo kiểu minh họa

6 Kiểm tra, đánh giá - Hình thức đơn điệu: tự luận, hỏi miệng

- Nội dung: chủ yếu kiến thức, nặng về tái hiện.

- GV độc quyền đánh giá.

7 Điều kiện vật chất Bảng đen, phấn trắng

8 Giáo viên Tạm bằng lòng với vốn chuyên môn,

IV HOẠT ĐỘNG

* Hoạt động 1: Thảo luận nhóm Chia lớp thành 4 nhóm.

- Thảo luận nhóm (dựa vào sự hiểu biết của bản thân) xung quanh các câu hỏi:+ Vì sao cần phải đổi mới PPDH Địa lí ở THPT?

+ Hiện nay trong thực tế ở địa phương của Anh/Chị, việc đổi mới PPDH có nhữngthuận lợi và khó khăn nào?

+ Mục đích của đổi mới là gì?

- Sau khi thảo luận nhóm xong, đại diện một nhóm lên trình bày trước lớp GgV tổchức cho các nhóm khác trao đổi, bổ sung, kết luận các điểm cần thiết

* Hoạt động 2: Thuyết trình của GgV

GgV thuyết trình (bằng PowerPoint) định hướng đổi mới PPDH ở trường THPT(sử dụng thông tin ở Phụ lục 1.1, mục III.1), nhấn mạnh đến các định hướng cụ thể

* Hoạt động 3: Thảo luận toàn lớp

Mỗi HV đều có phiếu học tập GgV (bằng máy chiếu đa năng) chiếu phiếu học tập1.1 lên bảng để toàn lớp làm việc chung

GgV yêu cầu HV toàn lớp từ cách dạy cũ có ở bảng, suy nghĩ, trao đổi, đề xuấtcách dạy học mới theo từng yếu tố dạy học, đồng thời ghi kết quả vào các ô trống thíchhợp của bảng ở phiếu học tập, hoàn thành bảng ở phiếu học tập 1.1

GgV chiếu bảng hoàn thành để toàn lớp xem (bảng 1, Phụ lục 1), HV đối chiếu vớibảng ở phiếu học tập của bản thân, sửa chữa và hoàn thiện

2 Thông tin phản hồi

- Nêu một khó khăn, cách đang khắc phục, hoặc dự kiến khắc phục và tiên liệu kếtquả đạt được

- Giáo viên Vì họ là người quyết định đổi mới tất cả các yếu tố dạy học

VI PHỤ LỤC

Phụ lục 1.1

MỘT SỐ NHẬN THỨC CƠ BẢN

VỀ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ

I - LÍ DO PHẢI ĐỔI MỚI

1 Những thách thức đối với môn Địa lí ở trường phổ thông

a) Vị trí, vai trò của môn Địa lí phổ thông trong thực hiện mục tiêu giáo dục

Điều 23, Luật Giáo dục quy định mục tiêu của giáo dục phổ thông là: "giúp họcsinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bảnnhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách vàtrách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống laođộng, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc"

Địa lí là môn học cung cấp cho học sinh (HS) những kiến thức phổ thông, cơ bản,cần thiết về Trái Đất và những hoạt động của con người trên bình diện quốc gia và quốc

tế, làm cơ sở cho hình thành thế giới quan khoa học; giáo dục tư tưởng tình cảm đúngđắn; đồng thời rèn luyện cho HS các kĩ năng hành động, ứng xử phù hợp với môi trường

tự nhiên, xã hội, phù hợp với yêu cầu của đất nước và xu thế của thời đại

Môn Địa lí còn có nhiều khả năng bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy (tư duy kinh

tế, tư duy sinh thái, tư duy phê phán, ); trí tưởng tượng và óc thảm mĩ; rèn luyện cho

HS một số kĩ năng có ích trong đời sống và sản xuất Cùng với các môn học khác, mônĐịa lí góp phần bồi dưỡng cho HS ý thức trách nhiệm, lòng ham hiểu biết khoa học, tìnhyêu thiên nhiên, con người, quê hương, đất nước

Vì vậy, Địa lí là môn học không thể thiếu dược trong hệ thống các môn học củanhà trường phổ thông, nhằm góp phần vào việc thực hiện mục tiêu giáo dục phổ thôngnhư Luật Giáo dục đã nêu

b) Những khó khăn gặp phải trong quá trình đổi mới

- Một số giáo viên (GV) Địa lí vẫn chưa thực sự thấm nhuần bản chất, hướng vàcách thức đổi mới PPDH Địa lí; hiểu biết về cơ sở lí luận, thực tiễn của đổi mới PPDHcòn chưa sâu sắc

- Đa số GV vẫn chú trọng truyền thụ kiến thức theo kiểu thuyết trình xen kẽ hỏiđáp, nặng về thông báo, giảng giải kiến thức, nhẹ về phát huy tính tích cực và phát triển

- Hình thức tổ chức dạy học còn đơn điệu Dạy theo lớp là chủ yếu Các hình thứcdạy học cá nhân, nhóm, ngoài trời còn được ít, hoặc chưa được thực hiện, hiệu quả thựchiện còn thấp.

- Cơ sở vật chất phục vụ dạy học và các phương tiện dạy học còn thiếu và chưađồng bộ

2 Những tiền đề cơ bản của việc đổi mới

a) Chương trình và sách giáo khoa đã có sự đổi mới cơ bản

- Môn Địa lí (ĐL) ở trường trung học phổ thông (THPT) hiện nay nhằm góp phầnhoàn thiện học vấn phổ thông cho HS, đồng thời tạo điều kiện cho HS có thể tiếp tụchọc lên các bậc học cao hơn, củng cố và phát triển tiếp tục bốn năng lực chủ yếu của HS

đã hình thành ở cấp Trung học cơ sở (THCS), đáp ứng mục tiêu giáo dục và phát triểncon người Việt Nam trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá Các năng lực đó là:+ Năng lực hành động có hiệu quả trên cơ sở những kiến thức, kĩ năng, phẩm chất

đã được hình thành trong quá trình học tập, rèn luyện và giao tiếp

+ Năng lực hợp tác, phối hợp hành động trong học tập và đời sống

+ Năng lực sáng tạo, có thể thích ứng với những thay đổi trong cuộc sống

+ Năng lực tự khẳng định bản thân

Như vậy, mục tiêu của môn ĐL hiện nay đặt nặng vào việc hình thành và rèn luyệncho HS các năng lực cần thiết của người lao động mới (trước đây, mục tiêu chính củamôn ĐL đặt nặng vào việc cung cấp cho HS các kiến thức địa lí khoa học, có hệ thống).Điều đó đặt ra những yêu cầu về đổi mới sách giáo khoa (SGK) và PPDH một cách phùhợp nhằm thực hiện các mục tiêu trên

- Quán triệt những đổi mới trong mục tiêu, chương trình bộ môn ĐL ở trườngTHPT được thiết kế thành ba mảng lớn có quan hệ chặt chẽ với nhau, gồm: ĐL đạicương (lớp 10), ĐL thế giới (lớp 11), ĐL Việt Nam (lớp 12) Các bộ phận cơ bản nàycủa chương trình có mục đích cung cấp cho HS các kiến thức phổ thông, cơ bản, mangtính hệ thống về:

+ Trái Đất - Môi trường sống của con người (các thành phần cấu tạo và tác độngqua lại giữa chúng, một số qui luật của môi trường tự nhiên trên Trái Đất); dân cư vàcác hoạt động của dân cư trên Trái Đất; mối quan hệ giữa dân cư, hoạt động sản xuất vàmôi trường

+ Đặc điểm của nền kinh tế thế giới đương đại Đặc điểm tự nhiên, dân cư, kinh tế

- xã hội của một số khu vực, quốc gia trên thế giới

+ Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, dân cư, kinh tế và những vấn đề đặt rađối với tự nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội của đất nước, của các vùng và địa phương nơi

HS đang sống

- Phù hợp với chương trình mới, sách giáo khoa được biên soạn theo hướng tạođiều kiện để GV tổ chức cho HS học tập một cách tự giác, tích cực, độc lập Bên cạnhviệc cung cấp kiến thức, sách giáo khoa mới chú trọng thể hiện quá trình dẫn đến kiếnthức, cách thức làm việc, các hình thức hoạt động để tự khám phá, lĩnh hội các kiến thức

đó Nội dung bài viết đựợc biên soạn theo tinh thần tạo nên nhiều tình huống, thông tin

đã được lựa chọn kĩ để GV có thể tổ chức, hướng dẫn HS tập phân tích, xử lí chúng, tạođiều kiện cho HS trong quá trình học tập, vừa tiếp nhận kiến thức, vừa rèn luyện kĩnăng Nhiều nội dung của các bài không được trình bày một cách trọn vẹn mà có nhữngphần để trống (dưới hình thức câu hỏi giữa bài), dành cho sự tham gia bổ sung trực tiếpcủa HS thông qua các hoạt động học tập đa dạng dưới sự hướng dẫn của GV Do đóbuộc HS phải suy nghĩ, phải làm việc thực sự, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đổi mớiPPDH

Có thể nói, việc đổi mới nội dung và cách thể hiện nội dung của sách giáo khoamới một mặt tạo đòi hỏi phải đổi mới PPDH Địa lí, mặt khác lại góp phần để giáo viênthực hiện thành công quá trình đổi mới này

b) Nhận thức của giáo viên và học sinh đã có sự thay đổi Hầu hết GV ĐL đều hiểuđược cùng với đổi mới mục tiêu, nội dung chương trình và sách giáo khoa, việc đổi mớiPPDH là nhân tố quan trọng nhất, quyết định nhất đến việc nâng cao chất lượng dạy học

ĐL Một khi chương trình và sách giáo khoa đã đổi mới thì việc đổi mới PPDH là mộttất yếu

c) GV đã được bồi dưỡng về đổi mới Trong một số năm gần đây, công tác bồi

dưỡng thường xuyên GV (trải qua ba chu kì) đã góp phần quan trọng tạo nên nhữngthay đổi trong nhận thức của giáo viên về đổi mới PPDH Ngoài việc nâng cao nhậnthức và trình độ lí luận dạy học cho giáo viên, chương trình bồi dưỡng thường xuyêncòn tăng cường được năng lực thực thi các phương pháp dạy học tiên tiến và sử dụngcác phương tiện dạy học hiện đại của GV trong thực tiễn dạy học Địa lí ở THPT

d) Về đặc điểm tâm sinh lí học sinh Ngoài khả năng phân tích, tổng hợp, so sánh,

trừu tượng hoá, khái quát hoá ngày càng được phát triển, HS lứa tuổi này không thíchchấp nhận một cách đơn giản những những áp đặt của giáo viên Các em thích tranhluận, thích bày tỏ những ý kiến riêng biệt của cá nhân mình về những vấn đề lí thuyết vàthực tiễn Đây là một thuận lợi cơ bản trong việc thực hiện đổi mới PPDH Địa lí

e) Cơ sở vật chất kĩ thuật phục vụ cho việc dạy và học địa lí đã được tăng cường.

Trong các giờ học ĐL, hầu hết HS trong lớp đều có sách giáo khoa Hệ thống bản đồgiáo khoa treo tường đã phát triển về mặt số lượng và chất lượng Một số tập bản đồ vàAtlat đã được xuất bản Một loạt sách tham khảo, hướng dẫn phương pháp dạy học và

mở rộng nội dung kiến thức trong sách giáo khoa dành cho giáo viên đã được biên soạn

Hệ thống vở bài tập địa lí đã được soạn thảo phù hợp với nội dung học tập Một số bănghình phục vụ bồi dưỡng giáo viên và phục vụ dạy học ĐL đã được xây dựng Các thiết

bị kĩ thuật dùng trong dạy học ĐL ngày càng được sử dụng rộng rãi

II - MỤC ĐÍCH VÀ MỤC TIÊU CỦA ĐỔI MỚI

1 Mục đích

Nhằm nâng cao được chất lượng dạy học địa lí ở THPT Cụ thể là nhằm làm chohọc sinh tiếp thu bài tốt hơn, nắm kiến thức địa lí vững chắc hơn, vận dụng được cáckiến thức trong thực tế có hiệu quả hơn; các kĩ năng thực hành và trí tuệ đựơc hìnhthành và phát triển cao hơn; các phẩm chất, các giá trị quan trọng của người học sinhđược hình thành, củng cố và phát triển một cách mạnh mẽ hơn

2 Mục tiêu

Thực hiện được cách dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của HS

Cụ thể là: giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn, chỉ đạo, điều khiển; học sinh tíchcực, tự giác, chủ động làm việc với các nguồn tri thức dưới sự chỉ đạo của giáo viên

III - HƯỚNG VÀ CÁCH ĐỔI MỚI

1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trung học phổ thông

a) Định hướng chung

Nghị quyết TƯ 2 (khoá VIII) nêu rõ: "Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục vàđào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn lyện nếp tư duy sáng tạo của người học.Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào trong quátrình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất làsinh viên đại học."

Điều 24.2 Luật Giáo dục qui định: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải pháthuy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớphọc, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vàothực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh."Chiến lược phát triển giáo dục 2001- 2100 (Ban hành kèm theo Quyết định số201/2001/QĐ- TTg ngày 28 tháng 12 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ), ở mục 5.2.ghi rõ: "Đổi mới và hiện đại hoá phương pháp giáo dục Chuyển từ việc truyền thụ trithức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quátrình tiếp cận tri thức; dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin mộtcách có hệ thống và có tư duy phân tích, tổng hợp; phát triển năng lực của mỗi cá nhân;tăng cường tính chủ động, tính tự chủ của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập, "

Dựa vào trên, việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông đượcdiễn ra theo bốn hướng chủ yếu:

+ Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh

+ Bồi dưỡng phương pháp tự học

+ Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

+ Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh

Trong đó, hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh là cơ bản,chủ yếu, chi phối đến ba hướng sau

b) Định hướng cụ thể

- Định hướng về phương pháp, hình thức tổ chức dạy học

+ Về phương pháp dạy học, giáo viên cần vận dụng mọi phương pháp dạy họchiện có một cách linh hoạt, đồng thời từng bước vận dụng các phương pháp dạy họchiện đại như PPDH hợp tác (PPDH cùng tham gia), PPDH giải quyết vấn đề, nhằmgiúp học sinh biết cách tự học, biết cách hợp tác trong tự học; tích cực chủ động, sángtạo trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề để vừa có được những kiến thức cần thiết,vừa rèn luyện được các năng lực hành động

+ Về hình thức tổ chức dạy học, nên áp dụng các hình thức tổ chức dạy học mộtcách linh hoạt, phối hợp dạy học cá nhân và dạy học theo nhóm nhỏ, theo lớp; phối hợpdạy học ở trong và ngoài lớp (thực địa) ở nhà trường và ở hiện trường (cơ sở sản xuấtđịa phương)

- Định hướng về thiết bị dạy học

+ Các thiết bị dạy học địa lý là điều kiện, phương tiện và nguồn tri thức không thểthiếu được trong quá trình học tập của học sinh Thông qua hoạt động với các thiết bị,

học sinh tiếp cận được với hình ảnh mô phỏng thực tế, rèn luyện các kỹ năng quan sát,

thu thập và xử lý thông tin, hướng tới việc hình thành những năng lực cần thiết củangười lao động mới

Các thiết bị dạy học phải phù hợp nội dung, phương pháp của chương trình vàsách giáo khoa Các thiết bị dạy học địa lý được sử dụng nhiều, gồm: các loại mẫu vật,

mô hình; bản đồ, át lát, tranh ảnh, sơ đồ, biểu bảng; các thiết bị nghe nhìn; các tài liệutham khảo

- Định hướng về đánh giá kết quả học tập

+ Yêu cầu của việc đánh giá là phải toàn diện, khách quan, chính xác và có tác dụngđiều chỉnh hoạt động dạy học, động viên sự cố gắng học tập của học sinh

+ Để tránh việc kiểm tra kiến thức theo kiểu ghi nhớ máy móc và tạo nên sự thốngnhất về đánh giá trong cả nước, sẽ tiến tới việc xây dựng hệ thống chuẩn về kiến thức

và kỹ năng của bộ môn là cơ sở cho việc đánh giá

+ Các yêu cầu của chương trình cần được đánh giá phải bao gồm kiến thức, kỹnăng, các phẩm chất nhân cách khác Tuy vậy, trước hết nên tập trung vào đánh giá vềkiến thức và kỹ năng bằng cách bố trí hai yêu cầu này trong tất cả các lần kiểm tra.+ Các bài kiểm tra cần tạo điều kiện để học sinh bộc lộ các năng lực như: năng lực

xử lý thông tin, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo

+ Cần kết hợp các loại hình kiểm tra, đánh giá: trắc nghiệm tự luận và trắc nghiệmkhách quan

2 Cách thức đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trung học phổ thông

a) Dạy học Địa lí trung học phổ thông theo định hướng đổi mới trên được tiến

hành theo cách thức: giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn, chỉ đạo, điều khiển; họcsinh tích cực, tự giác, chủ động làm việc với các nguồn tri thức dưới sự chỉ đạo của giáoviên Cách dạy học như vậy có thể được biểu diễn theo mô hình sau:

HÌNH 1 Mô hình dạy học theo hướng

đề cao tính tích cực, chủ động học tập của học sinh b) Đổi mới toàn diện các yếu tố của quá trình dạy học

Quá trình dạy học được tạo thành từ các yếu tố: mục đích, nội dung, thầy và hoạtđộng dạy (phương pháp, hình thức), trò và hoạt động học (phương pháp, hình thức),phương tiện, kết quả Tất cả các yếu tố này tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ chặt chẽ vớinhau, trong đó mục đích quyết định đến nội dung và phương pháp, nội dung quyết địnhđến phương pháp, phương tiện và đến lượt mình, phương pháp và phương tiện dạy học

có tác động tích cực (hay tiêu cực) đến thực hiện mục đích và nội dung dạy học Việcđổi mới PPDH cần phải được xem xét ở tất cả các yếu tố của quá trình giáo dục, dạyhọc trong một chỉnh thể thống nhất liên quan chặt chẽ với nhau

BẢNG 1 ĐỔI MỚI CÁC YẾU TỐ CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC ĐỊA LÍ

Các yếu tố

1 Mục tiêu Của giáo viên ("Qua bài học này,

giúp cho HS "

- Của học sinh ("Sau bài học này, HS phải ")

- Chỉ rõ sản phẩm mà HS cần phải đạt được sau bài học.

Tổ chức, hướng dẫn,

chỉ đạo, điều khiển Khái niệm, mối liên hệ, qui luật, kĩ năng,

Tích cực, tự giác, chủ động

GV

HSK

2 Nội dung - Dàn trải, đều, một số xa rời thực

tiễn, ít có ích cho HS

- Nặng về kiến thức, nhẹ về kĩ năng

- Tinh giản, vững chắc, thiết thực, vì lợi ích của HS

- Coi trọng cả kiến thức, kĩ năng

- Phương pháp giải quyết vấn đề được sử dụng nhiều.

- Một số phương pháp dạy học mới, thích hợp (thảo luận, tranh luận, điều tra, báo cáo, đóng vai, động não,

dự án, ) được sử dụng nhiều hơn.

4 Hình thức tổ chức

dạy học

Theo lớp, đồng loạt Ngoài ra, rải rác có ngoại khóa, thực hành tìm hiểu địa phương.

Đa dạng:

+ Trên lớp: cá nhân, nhóm, lớp.

+ Ngoài lớp: Học ngoài trời, tham quan, khảo sát địa phương

+ Ngoại khóa: tổ địa lí, dạ hội địa lí, câu lạc bộ địa lí,

đố vui, trò chơi học tập, thông tin địa lí,

5 Phương tiện dạy

học

- Truyền thống

- Sử dụng chủ yếu theo kiểu minh họa

- Truyền thống, hiện đại ( máy chiếu qua đầu, băng hình video, vi tính và máy chiếu đa năng, power point, )

- Sử dụng chủ yếu theo hướng nguồn tri thức (hướng dẫn HS khai thác tri thức từ chính các phương tiện dạy học)

6 Kiểm tra, đánh giá - Hình thức đơn điệu: tự luận, hỏi

Bảng đen, phấn trắng - Bảng đen, phấn trắng, bàn ghế thuận tiện cho việc

di chuyển học theo nhóm, máy phôtôcoppy, vi tính và các điều kiện khác phục vụ dạy học.

- Phòng bộ môn địa lí, vườn địa lí,

8 Giáo viên Tạm bằng lòng với vốn chuyên môn,

nghiệp vụ có sẵn

Luôn phải nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, tiếp cận với phương pháp dạy học tiên tiến và phương tiện dạy học hiện đại

9 Học sinh - Kết hợp nghe giảng với ghi chép

kê, với máy vi tính, với băng hình video, )

- Có kĩ năng chọn lọc, xử lí và hệ thống hoá thông tin.

c) Đổi mới soạn giáo án và dạy học trên lớp

Việc dạy học theo cách thức mới như vậy, đối với giáo viên đứng lớp, đòi hỏi phảithay đổi khâu soạn giáo án và tổ chức dạy học trên lớp (bảng 2).

BẢNG 2 ĐỔI MỚI SOẠN GIÁO ÁN VÀ DẠY HỌC TRÊN LỚP

- Kiến thức chuyển từ thầy đến trò.

- Quan tâm cả kiến thức, lẫn phương pháp, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá.

- Tập trung chủ yếu vào hoạt động của HS (HS làm việc với các nguồn tri thức dưới sự hướng dẫn, tổ chức, điều khiển của GV).

- Kiến thức HS có được nhờ vào tự lực làm việc của các em, phối hợp của GV và HS, phối hợp giữa HS và HS.

- HS hoạt động nhiều, chủ yếu GV hoạt động ít.

- HS làm việc với các nguồn tri thức theo cá nhân, nhóm, lớp GV tổ chức, hướng dẫn, chỉ đạo hoạt động của HS Những kiến thức khó, then chốt, hoặc HS không tự làm lấy được - GV giảng giải, làm rõ.

Môđun 2

KĨ THUẬT SỬ DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TIÊN TIẾN

TRONG ĐỊA LÍ TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

I MỤCTIÊU Học viên cần:

- Phân tích được khái niệm, đặc điểm, ưu nhược điểm, kĩ thuật sử dụng và trườnghợp sử dụng các PPDH tiên tiến trong môn Địa lí THPT

- Có kĩ năng sử dụng các PPDH tiên tiến

- Có ý thức tích cực, thường xuyên sử dụng các PPDH tiên tiến

II GIỚI THIỆU CHUNG VỀ MÔĐUN

- Đây là mmôđun trình bày về các PPDH Địa lí tiên tiến ở trường THPT Nội dungmôđun có tính cụ thể, nặng về trình bày kĩ thuật kèm ví dụ minh hoạ

- Nội dung của môđun chủ yếu là các PPDH tiên tiến trong Địa lí THPT: Nghiêncứu (Khảo sát, điều tra), Thảo luận, Tranh luận, Động não, Đóng vai, Báo cáo

- Thời gian dành cho môđun: 3 tiết (tương đương 135 phút)

- Khi nghiên cứu môđun này, cần lưu ý:

+ Luôn suy nghĩ hình dung cách sử dụng các PPDH tiên tiến vào bài học Địa lítrong hoàn cảnh thực tế hiện nay ở địa phương mình công tác

+ Xem xét các mẫu ví dụ, từ đó biên soạn, hoặc hình dung các ví dụ khác có tínhsáng tạo, phù hợp

III TÀI LIỆU VÀ THIẾT BỊ ĐỂ THỰC HIỆN MÔĐUN

- Bộ GD&ĐT, Ban Chỉ đạo xây dựng chương trình và biên soạn sách giáo khoaTHPT, Tài liệu về đổi mới PPDH môn Địa lí THPT, Hà Nội - 7/2003, trang 28 - 35

- Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen, Đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trunghọc phổ thông, Nhà xuất bản Giáo dục, 2004, trang 38 - 60

- Phiếu học tập

Phiếu học tập 2.1

Nghiên cứu Phụ lục 2, trao đổi nhóm, thống nhất ý kiến và ghi vào phần trống thích hợp ở bảng sau:

BẢNG 2.1 MỘT SỐ PPDH TIÊN TIẾN TRONG ĐỊA LÍ THPT

Nghiên cứu Thảo luận Tranh luận Động não Đóng vai Báo cáo Khái niệm

* Hoạt động 1: Thảo luận nhóm Chia lớp thành 6 nhóm.

- Thảo luận nhóm (sử dụng Phụ lục 2.1) Mỗi nhóm được phân công nghiên cứumột phương pháp, trao đổi và ghi kết quả đã thống nhất vào phần thích hợp của phiếuhọc tập số 2.1

- Sau khi thảo luận nhóm xong, đại diện mỗi nhóm lên trình bày trước lớp GgV tổchức cho các nhóm khác trao đổi, bổ sung, kết luận các điểm cần thiết, hoàn thành phiếuhọc tập

* Hoạt động 2: Thảo luận nhóm 2 người Sử dụng SGK Địa lí 10/11/12.

- Mỗi nhóm chọn một bài SGK, nghiên cứu nội dung và đề xuất PPDH thích hợpcho mỗi nội dung, giải thích Kết quả ghi vào giấy

- Các nhóm trao đổi sản phẩm và nhận xét sản phẩm của nhau, sửa chữa/bổ sung

- Các nhóm có trao đổi sản phẩm gặp nhau thông báo những nhận xét/bổ sung/sửachữa Nếu điểm nào chưa thống nhất, GgV làm trọng tài phân xử

* Hoạt động 3: Thảo luận toàn lớp.

Chọn một bài SGK đã nghiên cứu của nhóm bất kì, GgV cùng HV đề xuất PPDHcho mỗi nội dung cụ thể, kèm theo sự lí giải trên cơ sở vận dụng các nội dung đã thựchiện ở hoạt động 1

V ĐÁNH GIÁ

1 Câu hỏi

- Phân tích bản chất của các PPDH tiên tiến Việc phân loại chúng được dựa trên

cơ sở nào?

- Ở cơ sở giáo dục của Anh/Chị, việc sử dụng các PPDH tiên tiến hiện nay gặpnhững khó khăn nào? Cách khắc phục?

2 Thông tin phản hồi

- Bản chất: đề cao chủ thể nhận thức của học sinh, lấy HS làm trung tâm, dạy họcbằng họt động, trong hoạt động của chính HS

- Cơ sở phân loại: Các phương pháp dạy học tiên tiến được xác định dựa vào cáchthức hoạt động nhận thức của học sinh Trong học tập, bằng các hoạt động thảo luận,tranh luận, hay điều tra, đóng vai, các em có được những tri thức, kĩ năng cần thiết.Trong mỗi phương pháp, có thể sử dụng nhiều hoạt động khác nhau, nhưng có một hoạtđộng được xem là chủ đạo, bao trùm Tên của phương pháp dạy học được đặt theo têncủa hoạt động đó

- Trình bày các khó khăn thực tế gặp phải tại cơ sở giáo dục của các học viên tronglớp về: chuyên môn và nghiệp vụ của GV, sách giáo khoa, PTDH, đối tượng học sinh,chỉ đạo chuyên môn của Nhà trường, Sở, Nêu cách đang khắc phục, hoặc dự kiến khắcphục và tiên liệu kết quả đạt được

VI PHỤ LỤC (xem sau)

Phụ lục 2.1

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TIÊN TIẾN

TRONG MÔN ĐỊA LÍ THPT

1 Khảo sát, điều tra (hay Nghiên cứu)

- Phương pháp khảo sát, điều tra là phương pháp, trong đó căn cứ vào vấn đề đượcđặt ra và dựa vào cơ sở các giả thuyết, học sinh tiến hành thu thập thông tin từ nhiềunguồn và bằng nhiều cách khác nhau Sau đó, tiến hành phân tích, tổng hợp, so sánh,khái quát để xác định các giả thuyết đúng, rút ra các kết luận, nêu các giải pháp hoặc đềxuất các kiến nghị

- Phương pháp khảo sát, điều tra được tiến hành theo qui trình có các bước sau:+ Đặt vấn đề khảo sát, điều tra Hình thức phổ biến là do giáo viên đề xuất dướidạng các bài tập, câu hỏi, nhiệm vụ

+ Nêu giả thuyết

+ Tổ chức hoạt động khảo sát, điều tra

• Tổ chức: cá nhân hoặc nhóm

• Hình thức thu thập thông tin: Quan sát, phỏng vấn, thu thập tư liệu, + Xử lý thông tin: phân tích, tổng hợp, so sánh, phân loại, xác lập các mối liên hệ(nếu có), xác nhận giả thuyết đúng

+ Kết luận, đề xuất giải pháp, kiến nghị

Ví dụ: Sử dụng phương pháp khảo sát, điều tra trong dạy học bài "TUẦN HOÀN CỦA NƯỚC TRÊN TRÁI ĐẤT NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI TỐC ĐỘ VÀ CHẾ ĐỘ NƯỚC SÔNG" (Địa 10,

Ban KHTN)

I/ Mục tiêu: Sau bài học này, học sinh phải:

- Hiểu được vòng tuần hoàn lớn trên Trái Đất và phân tích được những nhân tố ảnh hưởng tới chế độ sông và sự điều hoà của chế độ nước sông.

- Có kĩ năng phân tích sơ đồ rút ra được những kiến thức cần nắm và liên hệ với thực tiễn.

- Nhận thức được tuy là tài nguyên vô tận, nhưng nguồn nước ngọt hiện đang bị ô nhiễm và trở nên khan hiếm.

II/ Bài dạy học

I Tuần hoàn nước

* Hoạt động 1: Học sinh quan sát hình 15.1 (Sơ đồ tuần hoàn của nước), suy nghĩ trả lời câu hỏi: Câu thơ: "Nước mưa ra biển lại quay về nguồn", về phương diện khoa

học có đúng không? Chứng minh.

Sau khi học sinh làm việc cá nhân và một số em trình bày ý kiến của mình, giáo viên kết luận ý đúng trên cơ sở phân tích vòng tuần hoàn của nước Khẳng định: Nước trên Trái Đất tham gia vào nhiều vòng tuần hoàn, cuối cùng trở thành một đường vòng khép kín.

* Hoạt động 2: Học sinh làm việc nhóm Dựa vào hình 15 SGK (Tốc độ dòng chảy theo mặt cắt ngang của lòng sông) và liên hệ thực tế, cho biết: Dòng chảy của một con sông có tốc độ đồng nhất từ đầu nguồn đến cửa sông, từ hai bờ đến giữa dòng sông Đúng hay sai? Tại sao?

* Hoạt động 3: Giáo viên đặt vấn đề: Các nhân tố ảnh hưởng đến chế độ nước sông gồm có chế độ mưa và nhiệt độ, địa thế, địa chất, cây cỏ và hồ đầm hai bên bờ Hãy:

- Phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố đó với chế độ nước sông và ghi vào sơ đồ sau:

- Chế độ mưa và nhiệt độ hay địa thế, địa chất, cây cỏ và hồ đầm hai bên bờ là những nhân tố quyết định đến chế độ nước sông? Hãy phân tích làm rõ.

III Phân loại sông theo chế độ nguồn nước

* Hoạt động 4: Người ta gọi sông theo cách: những sông có nguồn nước từ tuyết

và băng, những sông có nguồn nước từ nước ngầm và nước mưa, những sông có nguồn nước là tuyết, băng, nước ngầm, nước mưa Gọi như vậy, được hay không được? Tại sao?

và theo chiều ngang (trò - trò) để đạt mục tiêu chung Phương pháp thảo luận ngoài việcgiúp đánh giá được kiến thức, kỹ năng, phương pháp làm việc của học sinh, còn giúphiểu được thái độ của học sinh.

- Các hình thức thảo luận

+ Thảo luận nhóm

Chia lớp học thành một số nhóm Mỗi nhóm được giao một (hay một số) vấn đề cụthể, có yêu cầu thực hiện về nội dung, thời gian, cách làm, Học sinh trong nhóm cùngmạn đàm, trao đổi để làm sáng tỏ vấn đề Sau khi thảo luận ở nhóm xong, mỗi nhóm cửđại diện của mình lên trình bày kết quả thảo luận của nhóm; các nhóm khác trao đổi, bổsung; giáo viên nhận xét, kết luận bài học

Thảo luận nhóm được tiến hành theo các bước:

Bước 1: Chuẩn bị thảo luận

• Chia nhóm (chú ý cơ cấu học sinh giỏi, trung bình và các phẩm chất hiếuđộng, sôi nổi, khả năng tập hợp ý kiến nhóm của các học sinh trong mỗinhóm) Chọn trưởng nhóm, thư ký

• Chỉ định vị trí các nhóm

Bước 2: Giao nhiệm vụ cho từng nhóm

• Rõ ràng, cụ thể, tất cả học sinh trong lớp đều hiểu

• Có thể mỗi nhóm một nhiệm vụ riêng, hoặc các nhóm đều chung nhiệm vụ

Bước 3: Tiến hành thảo luận nhóm

• Học sinh thảo luận (trao đổi, bàn bạc, phân tích , không tranh cãi) Yêucầu thảo luận sôi nổi, trật tự, có ghi chép cẩn thận và chọn lọc, tổng hợp ýkiến

• Giáo viên uốn nắn lệch lạc, điều chỉnh đúng hướng thảo luận, chú ý pháthiện các điểm đã thống nhất và còn tranh luận chưa đi đến kết quả ở từngnhóm

• GV không giải đáp thắc mắc ngay, mà chỉ giúp HS hướng đi hoặc nguồnhuy động các dữ liệu, tư liệu cần thiết cho việc làm sáng tỏ vấn đề

Bước 4: Tổng kết thảo luận

• Đại diện các nhóm trình bày trước lớp kết quả thảo luận của nhóm mình

• Các nhóm khác, hoặc thành viên trong lớp nêu các ý kiến khác với kết quảthảo luận của nhóm bạn (nếu có), hoặc đề xuất kết quả hợp lý hơn

• Giáo viên tổng kết, đi sâu làm rõ các nội dung nhận thức kèm theo uốn

nắn các sai sót, sửa chữa lêch lạc, giải đáp thắc mắc, hoặc làm sáng tỏthêm các vấn đề lý thú nảy sinh trong thảo luận.

+ Thảo luận nhóm ghép đôi: Hình thức thảo luận trước hết diễn ra ở hoạt động của 2học sinh ngồi cạnh nhau Sau khi có kết quả, nhóm này ghép với nhóm 2 người đối diện để

có nhóm 4 người, tiếp tục thảo luận và sau đó tiếp tục ghép 2 nhóm 4 người để có nhóm 8người thảo luận, ghép 2 nhóm 8 người thành 16 người thảo luận, cuối cùng là nhóm lớnnhất (toàn lớp) thảo luận (Nếu lớp lẻ thì linh động có 1 nhóm 3 người)

+ Thảo luận chung toàn lớp, do giáo viên chủ trì điều khiển, học sinh đóng góp ýkiến của mình Trong kiểu thảo luận này, giáo viên nên tập trung lần lượt giải quyếttừng vấn đề và chuẩn bị kỹ lưỡng hệ thống câu hỏi gợi mở, định hướng nêu vấn đề giúpcác em thảo luận

- Thí dụ minh hoạ : Sử dụng phương pháp thảo luận trong dạy học mục III (Đô thịhoá), bài SỰ PHÂN BỐ DÂN CƯ, CÁC HÌNH THÁI QUẦN CƯ VÀ ĐÔ THỊ HOÁ (Địa 10, Ban KHTN)

- Mục tiêu: Học sinh hiểu được đặc điểm và ảnh hưởng của đô thị hoá đến phát triển kinh tế- xã hội và môi trường

- Phương pháp: Thảo luận

* Hoạt động 1: Thảo luận nhóm

+ Chia lớp thành các nhóm thích hợp Mỗi nhóm được phát một phiếu học tập và điền vào phiếu các nội dung cần thiết, trên cơ sở ý kiến trao đổi, thảo luận toàn nhóm.

Phiếu học tập

Mục III Đô thị hoá Bài: SỰ PHÂN BỐ DÂN CƯ, CÁC HÌNH THÁI QUẦN CƯ VÀ ĐÔ THỊ HOÁ

1 Phân tích bảng số liệu SGK: Tỉ lệ dân thành thị và nông thôn thời kì 1900 - 2000 (đơn vị: %), nhân xét về

sự thay đổi tỉ lệ dân cư thành thị và nông thôn trên thế giới trong giai đoạn 1900 - 2000:

a) Tỉ lệ dân thành thị:

b) Tỉ lệ dân nông thôn:

2 Quan sát hình 24.1 (Lược đồ tỉ lệ dân thành thị thế giới năm 2000), nhận xét và giải thích, ghi vào bảng sau:

Cao nhất

Thấp nhất

3 Kể những biểu hiện chứng tỏ lối sống của cư dân nông thôn nhích lại gần lối sống thành thị:

- Tỉ lệ số dân không làm nông nghiệp (thay đổi như thế nào?)

- Cấu trúc các điểm dân cư (thay đổi như thế nào?)

- Các biểu hiện khác:

4 Đô thị hóa không xuất phát từ công nghiệp hóa sẽ có những ảnh hưởng như thế nào đến phát triển kinh tế - xã hội và môi trường?

+ Treo sản phẩm của các nhóm lên bảng, đại diện nhóm trình bày kết quả làm việc của nhóm mình Giáo viên hướng dẫn học sinh toàn lớp so sánh, phân tích và xác nhận kết quả đúng

3 Tranh luận

- Trong bài học địa lí có một số vấn đề có thể làm xuất hiện hai (hoặc nhiều) cách

giải quyết khác nhau Giáo viên có thể nêu ra các khả năng giải quyết, sau đó đặt câuhỏi chung cho toàn lớp và lấy ý kiến (bằng cách đưa tay) để phân loại số em theo cáchnày, số em theo cách khác Sau đó, giáo viên đặt câu hỏi "Tại sao em chọn cách này màkhông chọn cách khác?" để học sinh theo cách khác nhau tranh luận với nhau Trongquá trình tranh luận, giáo viên nên có sự gợi ý hướng các em vào chủ đề chính, không điquá xa, hoặc uốn nắn, sửa chữa kịp thời các ý kiến thiếu chính xác Kết quả cuối cùngcần có sự khẳng định của giáo viên trên cơ sở giải thích rõ ràng và lí lẽ thuyết phục, kếthợp với tổng kết ý kiến của học sinh (Lưu ý: có thể có cách giải quyết vấn đề đượcnhiều em ủng hộ hơn, nhưng chưa phải là cách đúng nhất)

và trình bày cho toàn lớp nghe quan điểm của mình: "Tại sao em chọn biện pháp bảo vệ rừng?", "Tại sao em chọn biện pháp trồng rừng?",

- Trên cơ sở ý kiến của các "nhóm", giáo viên đi đến khẳng định biện pháp trồng rừng Việc lí giải của giáo viên về biện pháp trồng rừng cần lưu ý kết hợp với tổng kết lại các ý kiến đúng của học sinh.

Ví dụ 2: Sử dụng phương pháp tranh luận trong dạy học bài: "ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG - VẤN ĐỀ LƯƠNG THỰC, THỰC PHẨM" (Địa 12) Nội dung: Định hướng lớn về sảnxuất lương thực, thực phẩm của ĐBSCL

- Mục tiêu: Học sinh hiểu được việc khai thác hay tăng diện tích trồng trọt, mặc dù

góp phần vào tăng sản lượng lương thực, nhưng cũng cần quan tâm đến việc bảo tồn một phần nhất định của môi trường sinh thái, vì lợi ích nhiều mặt của đời sống con người.

- Chuẩn bị: Một số thông tin về tăng diện tích canh tác ở ĐBSCL và tư liệu về vùng Đồng Tháp Mười.

Một bên (B) cho rằng: Chỉ khai thác một số diện tích nhất định Phần còn lại của

tự nhiên hoang dã cần đuợc bảo vệ, vì đó là vùng sinh thái quan trọng ở ĐBSCL

Ý kiến nào nên được ủng hộ, ý kiến nào không?

+ Giáo viên lấy ý kiến của học sinh (bằng cách đưa tay) Có một số em ủng hộ ý kiến A, một số ủng hộ ý kiến B.

+ GV đặt câu hỏi tương tự cho cả 2 phía HS "Tại sao em ủng hộ ý kiến này mà không ủng hộ ý kiến kia?" Sau đó tổ chức cho HS tranh luận khoảng 5 phút Lưu ý, các

em nói ngắn và một học sinh ở mỗi phía chỉ được phép nêu một ý kiến tranh luận.

+ Giáo viên tổng hợp các ý kiến tranh luận, phân tích có cơ sở khoa học của việc phát triển sản xuất đi đôi với bảo vệ và sử dụng hợp lí tự nhiên vì lợi ích nhiều mặt của con người hiện nay và tương lai Kết luận.

4 Động não

- Động não là phương pháp người học được kích thích suy nghĩ, bằng cách đượcthu thập ý kiến khác nhau về một vấn đề nào đó mà không tiến hành đánh giá, trao đổihay bình luận ý kiến đó Phương pháp này cho phép làm xuất hiện một cách nhanhchóng một số ý kiến về một đề tài chung Tuy tự do phát biểu, nhưng có nhiều ý kiếncùng hướng về một phía nhất định, tạo khả năng hình thành nên một ý kiến chung.Phương pháp động não có thể thực hiện vào đầu tiết học, hoặc bắt đầu một vấn đề, mộtnội dung giữa bài học

- Phương pháp này thực hiện theo các bước:

+ Nêu tên đề tài/chủ đề/vấn đề (có thể gắn với phương tiện trực quan) và đưa câuhỏi kích thích suy nghĩ của người học

+ Yêu cầu cả lớp động não Ghi ý kiến của mình bằng thẻ vào giấy nhỏ ghim lênbảng, hoặc từng người một trình bày ngắn gọn trước lớp ý kiến của mình Không nhậnxét, đánh giá các ý kiến đó

+ Sau khi không còn ý kiến nữa, có thể nhóm các ý kiến lại và đánh giá khái quát

về công dụng và tính khả thi

- Thí dụ: Khi bắt đầu dạy bài " DUYÊN HẢI MIỀN TRUNG", mục: Vấn đề nông, lâm, ngư kết hợp, có thể nêu câu hỏi:"Tại sao ở Duyên hải miền Trung cần phải đặt ra vấn

đề nông, lâm, ngư kết hợp?" Yêu cầu học sinh toàn lớp suy nghĩ câu trả lời Sau đó, giáo viên gọi một số em nêu suy nghĩ của mình Giáo viên tập hợp các ý kiến ghi lên bảng và cùng với học sinh toàn lớp chọn và đánh dấu vào ý kiến cho là hợp lí nhất.

5 Báo cáo

Phương pháp báo cáo là phương pháp mà trong đó, học sinh dưới sự hướng dẫncủa giáo viên, thu thập, phân tích, tổng hợp số liệu, tư liệu, trình bày thành báo cáo,sau đó thuyết trình trước nhóm hay toàn lớp

Phương pháp báo cáo được tiến hành theo các bước:

- Chuẩn bị báo cáo

+ Thu thập thông tin Nguồn thu thập có thể là sách giáo khoa, sách tham khảo(các thông tin từ bài viết, số liệu thống kê, lược đồ, biểu đồ, sơ đồ, ), báo chí, tập san,niên giám thống kê, hoặc các tư liệu thành văn khác; cũng có thể các nguồn từ trongthực tế, như: sự vật, hiện tượng, quá trình địa lý trong thực tiễn quan sát được, kết quảkhảo sát, điều tra thực tế tại địa phương, tại nơi ở, tại nơi trường đóng, Trong số các

tư liệu trên, chỉ chọn lọc những thông tin có liên quan đến chủ đề

+ Xử lí thông tin: phân tích, tổng hợp, khái quát hóa tư liệu đã thu thập được

- Xây dựng báo cáo

+ Báo cáo có thể được trình bày bằng bài viết, hoặc có thể trình bày miệng (trên cơ

sở đề cương đã được chuẩn bị sẵn) Bài báo cáo có thể trình bày dưới nhiều dạng khácnhau: một bài viết tường minh (dài hoặc ngắn), một số sưu tập tranh ảnh sắp xếp theo hệthống kèm lời thuyết minh, một hệ thống lược đồ, hình vẽ, tranh ảnh, sơ đồ thể hiện mộtchủ đề nhất định Nhưng phổ biến nhất hiện nay là bài viết (bài báo cáo)

+ Bản báo cáo nhỏ của học sinh nên có những nội dung sau:

• Giới thiệu ngắn gọn vấn đề báo cáo (tên vấn đề, địa điểm, thời gian, mụcđích và nhiệm vụ cụ thể của hoạt động)

• Trình bày vắn tắt các hoạt động và phương pháp đã thực hiện

• Trình bày, mô tả những kết quả đã thực hiện được

• Kết luận, đề xuất ý kiến (nếu có)

+ Để báo cáo ngắn gọn và để làm rõ vấn đề, nên tăng cường sử dụng bản đồ, lược

đồ, tranh ảnh, biểu đồ, sơ đồ, bảng số liệu, các số liệu rời

- Thuyết trình trước nhóm, lớp

6 Đóng vai

- Đóng vai là phương pháp, trong đó HS đóng các vai khác nhau thể hiện các sự

vật, hiện tượng địa lí trong mối quan hệ của chúng, từ đó nắm kiến thức bài học

Phương pháp đóng vai được đặc trưng bởi một hoạt động với các nhân vật giảđịnh, mà trong đó, các tình thế trong thực tiễn cuộc sống được thể hiện tức thời thànhnhững hành động có tính kịch Các hành động có tính kịch được xuất phát từ chính sựhiểu biết, óc tưởng tượng và trí sáng tạo của các em, không cần phải qua tập dượt haydàn dựng công phu

- Phương pháp đóng vai được tiến hành theo các bước sau:

+ Nêu bối cảnh, mục tiêu, yêu cầu, tạo không khí đóng vai

+ Lựa chọn vai

+ Theo các vai trình diễn

+ Cho HS thảo luận xung quanh nội dung các vai diễn, rút ra những kết luận cầnthiết phù hợp với nội dung bài học

(Chú ý: Nếu thời gian còn nhiều, có thể cho một số HS khác thay một số vai trình

diễn, hoặc lặp lại nội dung đóng vai với một "kíp" HS khác)

- Thí dụ về Đóng vai với Chủ đề Phát triển bền vững

Đóng vai là hoạt động để học sinh thấy được mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế với bảo vệ tài nguyên hết sức gay cấn, cần có những con đường giải quyết hợp lý Hoạt động

+ Nhận vai (tự chọn hay đề nghị): Ông, cha, con, con út Một số người đóng vai Chính phủ, số còn lại của lớp đóng vai Cộng đồng

+ Diễn xuất: Không khí gia đình sau bữa cơm chiều Logic mạch tranh luận có thể gợi ý như sau: (các con số chỉ sự tiếp nối ý kiến).

Người Ông Người Cha Người Con Người con út

1 Hồi ức lại tuổi thơ

còn sinh sôi, nảy nở.

2 Lý giải: vì người đông,

của khó, phải thi nhau phá rừng lấy gỗ, củi, làm vuông tôm, bắt chim, cua

4 Phân trần: không làm

vậy thì lấy tiền đây nuôi sống cả nhà và nuôi con ăn học?

8 Tại sao đã nói khai thác

mà còn phải bảo vệ, phải để dành, phải có mức độ?

3 Bình luận: Nói về lợi

ích của rừng ngập mặn

và khi phá đi thì gặp nhiều nguy hại đến đa dạng sinh học, kinh tế, môi trường.

7 Tán thành với Ông.

Thêm: cần phải để dành rừng cây, chim, cá cho con cháu sau này.

5 Mơ ước: hỏi Ông

ngoại: bao giờ mới được như Ông ngày xưa?

9 Giải pháp: Chính phủ, Cộng đồng cùng với các thành viên gia đình

trao đổi, bàn bạc về các giải pháp vừa khai thác được rừng ngập mặn phục

vụ cuộc sống, vừa bảo vệ phát triển rừng (Kết hợp trình diễn một số tranh,ảnh, mô hình )

Mođun 3

KĨ THUẬT SỬ DỤNG CÁC THIẾT BỊ KĨ THUẬT TRONG DẠY HỌC THEO HƯỚNG ĐỔI MỚI PPDH

I MỤCTIÊU Học viên cần:

- Hiểu được đặc điểm, chức năng, tác dụng của một số loại thiết bị kĩ thuật được

sử dụng trong dạy học Địa lí hiện nay ở trường THPT

- Có kĩ năng sử dụng một số loại thiết bị kĩ thuật trong dạy học

- Có ý thức tích cực sử dụng các thiết bị kĩ thuật góp phần đổi mới PPDH, nângcao chất lượng bài dạy Địa lí

II GIỚI THIỆU CHUNG VỀ MÔĐUN

- Đây là môđun trình bày về các thiết bị kĩ thuật được sử dụng trong dạy học ởtrường THPT Nội dung môđun chủ yếu trình bày về chức năng của một số thiết bị và kĩthuật sử dụng chúng trong dạy học bài Địa lí trên lớp ở THPT

- Các thiết bị kĩ thuật được trình bày trong môđun này gồm: phim video giáo khoa,máy chiếu overhead, CD Room, máy vi tính, các phần mềm dùng trong Địa lí

- Thời gian dành cho môđun: 12 tiết (tương đương 540 phút)

- Khi nghiên cứu môđun này, cần lưu ý:

+ Luôn suy nghĩ hình dung cách sử dụng các thiết bị kĩ thuật vào bài học Địa lítrong hoàn cảnh thực tế hiện nay ở địa phương mình công tác

+ Hoạt động thực tế với một số thiết bị để hình thành và rèn luyện kĩ năng

III TÀI LIỆU VÀ THIẾT BỊ ĐỂ THỰC HIỆN MÔĐUN

- Máy vi tính có phần mềm PowerPoint và máy chiếu đa năng

- Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen, Đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trunghọc phổ thông, NXB Giáo dục, 2004

IV HOẠT ĐỘNG

* Hoạt động 1: Làm việc theo nhóm Chia lớp thành các nhóm Nhiệm vụ mỗi nhóm:

- Cùng nhau liệt kê những loại thiết bị kĩ thuật hiện có được, hoặc có thể sử dụngđược vào dạy học môn Địa lí ở THPT

- Trao đổi về những loại thiết bị đó (mô tả, phân tích tính năng của chúng, vai trò

vị trí và cách sử dụng chúng trong dạy học)

- Sau khi làm việc nhóm xong, đại diện mỗi nhóm trình bày trước lớp về một số

loại thiết bị (chú trọng hơn các loại được sử dụng phổ biến hiện nay, như phim videogiáo khoa, máy vi tính, máy chiếu overhead, ) GgV kết hợp bổ sung, làm rõ thêm cácđiểm cần thiết liên quan đến mỗi loại thiết bị được trình bày.

* Hoạt động 2: GgV đi sâu hướng dẫn kĩ thuật sử dụng phần mềm PowerPoint

trong soạn và dạy học bài Địa lí THPT tài liệu mới trên lớp (Sử dụng phụ lục 3.2 và bàidạy học bằng PowerPoint ở trang 177 sách Đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trunghọc phổ thông, NXB Giáo dục, 2004)

* Hoạt động 3: Làm việc nhóm

Chọn một bài Địa lí cụ thể (lớp 10/11/12), yêu cầu mỗi nhóm vận dụng hiểu biết

có được từ hoạt động 1 và 2, soạn bài dạy học, trong đó có sử dụng một số thiết bị kĩthuật và phần mềm trình diễn PowerPoint

* Hoạt động 4: Làm việc toàn lớp

Chọn một nhóm trình bày bài soạn của nhóm Các nhóm khác trao đổi, bổ sung,cùng hoàn chỉnh bài soạn

V ĐÁNH GIÁ

1 Câu hỏi và Bài tập

- Ở cơ sở giáo dục của Anh/Chị, hiện nay gặp khó khăn gì lớn nhất trong việc sửdụng các thiết bị kĩ thuật trong dạy học Địa lí? Cách khắc phục?

- Một tiết học có sử dụng thiết bị kĩ thuật trong giảng bài (chẳng hạn, sử dụngPowerPoint) đã được xem là đổi mới PPDH chưa? Tại sao?

- Cá nhân mỗi HV soạn một bài dạy học Địa lí 10/11/12, trong đó có sử dụng một

số thiết bị kĩ thuật và phần mềm trình diễn PowerPoint

2 Thông tin phản hồi

- Nêu một số khó khăn, cách đang khắc phục, hoặc dự kiến khắc phục và tiên liệukết quả đạt được

- Chưa Chỉ được xem là đổi mới, nếu trong tiết học đó, HS được phát huy tối đatính tích cực, chủ động nhận thức; thiết bị kĩ thuật đóng vai trò là công cụ để GV tổchức hoạt động nhận thức của HS, không phải là công cụ để hỗ trợ cho việc thuyết trìnhmột chiều của GV

- Sản phẩm nộp cho GgV: Bài soạn cụ thể theo yêu cầu GgV nêu một số nhận xét

và hướng dẫn thêm các điểm cần thiết để HV tự hoàn thiện bài soạn của mình và cóđược kĩ năng soạn bài với sự hỗ trợ của PowerPoint

VI PHỤ LỤC

Phụ lục 3.1

CÁC THIẾT BỊ KĨ THUẬT TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ

1 Phim Vidéo giáo khoa

Phim video giáo khoa là những phim được xây dựng để phục vụ cho việc dạy học.Phim có nội dung và cấu trúc gắn với nội dung của bài học và đảm bảo được những yêucầu sư phạm cần thiết Phim không phải chỉ được lưu giữ trên băng hình, mà còn đượcghi trên đĩa hình (CD-R, DVD, ), ổ cứng của máy tính Phim có thể chứa đựng một nộidung hoàn chỉnh ứng với bài học, nhưng cũng có thể là một video clip phục vụ dạy học

Phim video giáo khoa là phương tiện được sử dụng rộng rãi trong dạy học địa lýhiện nay Nhờ vào phương tiện này, học sinh nhận thức tài liệu không phải chỉ bằngthính giác mà cả thị giác, nên ấn tượng về các nội dung học tập rõ nét và sâu sắc hơn.Hiện nay, trong danh mục thiết bị dạy học địa lí đã có các phim video giáo khoa cónội dung phù hợp với các bài cụ thể trong chương trình Điều đó cho phép sử dụng phimvideo giáo khoa như một cuốn sách địa lý thứ hai trong học tập của học sinh Nếu nhưvới sách giáo khoa, học sinh phải đọc, sau đó tìm các nội dung chính, chủ yếu hoặc cácthông tin cần thiết để trả lời các câu hỏi của giáo viên, thực hiện các bài tập ở trên lớp, ởnhà thì đối với phim video giáo khoa, học sinh nhìn bằng mắt các nội dung bài họcbằng hình ảnh và lắng nghe lời thuyết minh, sau đó cũng thực hiện các nhiệm vụ nhậnthức theo yêu cầu của giáo viên

- Sử dụng phim video giáo khoa trong dạy học địa lý, phổ biến có các bước sau:+ Định hướng mục đích, nội dung của phim

+ Tổ chức cho học sinh xem phim theo từng đoạn; hoặc trước hết cho xem toàn

bộ, sau đó xem từng phần

+ Sau mỗi đoạn, yêu cầu học sinh trả lời các câu hỏi, làm các bài tập hoặc thựchiện các nhiệm vụ với mục đích cho học sinh lĩnh hội vững chắc và đầy đủ các kiếnthức bài học chứa đựng trong phim

+ Khái quát hoá toàn bộ nội dung các phần của phim (nội dung của bài), cho họcsinh các bài tập vận dụng kiến thức đã học

Tuy nhiên, tuỳ thuộc vào các bài học và nội dung của phim mà giáo viên có thểđịnh ra cách dạy cụ thể cho mỗi bài:

+ Thầy định hướng nội dung, đặt câu hỏi để học sinh trao đổi, thảo luận Sau đócho học sinh xem phim để đối chiếu với kết quả thảo luận Cách này thường thực hiệnvới các nội dung ngắn, có tính vấn đề cao

+ Thầy lập một dàn bài trước và nêu các vấn đề cần đề cập đến Học sinh xem

video từng đoạn, thầy dựa vào dàn bài đặt câu hỏi, học sinh thảo luận Thầy sơ kết vàtiến hành, tiếp tục như thế cho đến hết bài Cách này yêu cầu học sinh làm việc theotừng phần của nội dung bài học, tiến đến nắm kiến thức toàn bài, có tác dụng đi từ phântích đến tổng hợp, phát huy tính tích cực học tập của học sinh.

+ Thầy xây dựng một đề cương sẵn, sau đó hướng dẫn học sinh trong quá trìnhxem ghi chép lại (một cách khái quát) những nội dung của phim đề cập đến (kể cả các

số liệu cần thiết) Sau đó dựa vào đề cương, xây dựng các nội dung bài Cách này rènluyện tính độc lập, khả năng phân tích, tổng hợp, tư duy logic , trình độ khái quát củahọc sinh Để thực hiện được hình thức này, giáo viên phải cần chuẩn bị thật chu đáo,cẩn thận, dự kiến những tình huống sư phạm có thể xẩy ra; học sinh phải tự lực làmviệc, tự nhận thức, phải huy động tối đa khả năng trí tuệ thì mới có thể nắm được nộidung và thực hiện được mục đích của giờ học Cách này thường sử dụng trong trườnghợp phim ngắn, có thời lượng vừa phải, hoặc video clip diễn ra trong 3-5 phút, nội dungphim không phức tạp quá

Phim video giáo khoa được sử dụng kết hợp với các phương tiện dạy học truyềnthống (bản đồ, lược đồ, sơ đồ, hình vẽ minh họa, ), hoặc với các phương tiện nghe nhìnkhác (máy chiếu đa năng, overhead, slide, ) để học sinh tham gia hoạt động học tậptrên các phương tiện này Đồng thời, phim video giáo khoa cũng được sử dụng kết hợpvới phần mềm Microsoft PowerPoint Ngoài dạy học trên lớp, phim video giáo khoa cònđược sử dụng trong ngoại khóa và tự học ở nhà của học sinh

2 Máy chiếu Overhead

Máy chiếu overhead (còn gọi là máy chiếu qua đầu) dùng

để chiếu các nội dung được in vào giấy bóng (loại máy hiện đại

có thể chiếu các trang sách, chữ viết, tranh ảnh, trên giấy

thông thường) Đây là phương tiện được sử dụng rộng rãi hiện

nay, nhằm phóng to chữ, hình ảnh, bản đồ để nhiều học sinh

cùng thấy rõ Trong dạy học, ngoài việc sử dụng của giáo viên,

máy chiếu overhead còn được học sinh sử dụng để trình bày các

kết quả làm việc nhóm, làm việc cá nhân cho toàn lớp xem

Trong dạy học Địa lí, sử dụng máy chiếu overhead có một

số ưu điểm rất dáng kể, như:

- GV không bỏ sót kiến thức cơ bản Các nội dung cơ bản

sẽ đưa lên một cách tóm tắt trên màn hình, GV có điều kiện mở

Việc sử dụng máy chiếu overhead liên quan đến việc thể hiện các nội dung cầntrình bày trên tờ giấy bóng Để tăng thêm phần trực quan của hoạt động, các nội dungđược thể hiện trên giấy bóng cần được soạn thảo một cách ngắn gọn, trong nhiều trườnghợp, nếu có thể được, nên trình bày nội dung bằng các hình vẽ, lược đồ, sơ đồ, bảngbiểu,

Trong trường hợp chiếu chữ (dàn bài, kiến thức cơ bản của mỗi mục, câu hỏi, bàitập, ), cần trình bày câu thật đúng, ngắn gọn Khi giảng bài, dùng giấy che những nộidung trên cùng tờ giấy trong chưa giảng đến; giảng tới đâu, cho xuất hiện đến đó.Trường hợp chiếu hình, có thể dùng nhiều tờ trong chồng lên nhau thể hiện sự phát triểncủa sự vật Trong quá trình dạy học, có thể dùng bút dạ để vẽ lên tờ giấy trong nhữnghình minh hoạ cần thiết, hoặc viết chữ, xây dựng sơ đồ,

3 CD - ROM Du lịch Việt Nam

Đây là CD - ROM do Tổng cục Du lịch Việt Nam phát hành, có nhiều thông tin về vịtrí địa lí, tài nguyên du lịch và tình hình hoạt động du lịch Việt nam, có thể sử dụng bổ íchtrong dạy học địa lí Việt Nam ở lớp 8 và 9, 12

4 CD - ROM Atlat tài nguyên - môi trường Việt Nam

CD-ROM gồm các bản đồ Việt Nam, các bảng thống kê, các biểu đồ, các ảnh, video.Nội dung đề cập đến các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, dân cư, kinh tế, Ngoài phần thông tin, còn có phần dành cho người đọc tự kiểm tra lại hiểu biết của bảnthân

5 Máy vi tính

Máy vi tính được sử dụng trong dạy học Địa lí để khai thác thông tin địa lí (từkênh chữ, từ bản đồ, sơ đồ, tranh ảnh, ), thống kê các số liệu, tạo ngân hàng dữ liệuthông tin địa lí, soạn giáo án điện tử, Máy vi tính giúp cho GV truyền thụ kiến thức,phát triển tư duy, rèn luyện kĩ năng thực hành, ôn tập, củng cố, kiểm tra đánh giá, Cáckhả năng đó của máy vi tính có được là nhờ vào các chức năng lưu trữ, xử lí và cungcấp thông tin; điều khiển, điều chỉnh, kiểm tra và liên lạc; luyện tập các kĩ năng và thựchành; minh họa, trực quan hoá bằng mô phỏng, Hiện nay, máy vi tính với hệ thống đaphương tiện multimedia ra đời đã tăng cường khả năng phổ cập của máy vi tính hết sứcrộng rãi

Sử dụng máy tính với hệ thống đa phương tiện (multimedia) được hiểu là máy tínhđược nối và điều khiển một hệ thống đa phương tiện gồm các thiết bị thông thường nhưđầu video, tivi, máy ghi âm, Hệ thống này cho phép sử dụng nhiều dạng truyền thôngtin như: văn bản (text), hình hoạ (graphics), hoạt ảnh (animation), ảnh chụp (image), âmthanh,

6 Mạng Internet

Đây là kênh thông tin khổng lồ và hết sức đa dạng Sử dụng internet trong dạy họctạo hứng thú học tập cho HS, cung cấp khối lượng thông tin lớn và phong phú, tạo điềukiện thúc đẩy đổi mới PPDH Địa lí

Các việc làm của GV với internet có thể là: lấy thông tin phục vụ cho bài soạn, lấythông tin phục vụ trực tiếp bài giảng trên lớp Học sinh có thể sử dụng internet để lấythông tin phục vụ cho học bài ở nhà Để sử dụng được inernet trong dạy học, cần phảinắm được những phương pháp tìm kiếm và lưu giữ thông tin, phương pháp và kĩ thuật

xử lí các thông tin thu thập được, xác định được các hình thức tổ chức dạy học phù hợp,

sử dụng các phương pháp dạy học hợp lí

Hiện nay, các WebSite về khoa học địa lí cũng như một số WebSite về kinh tế

-xã hội của thế giới và Việt Nam rất phổ biến trên mạng Internet Việc tra cứu các thôngtin từ các trang WebSite này giúp làm phong phú và đa dạng thêm nguồn thông tin sửdụng trong dạy học địa lí ở trường phổ thông

Một số địa chỉ trang WebSite có chứa các thông tin địa lí:

http://www.worldbank.org.vn (trang WebSite Ngân hàng thế giới tại Việt Nam)http://www.vneconomy.com.vn (trang WebSite Thời báo Kinh tế Việt Nam)http://www.nea.gov.vn (trang WebSite về môi trường)

http://www.vn.baolut.com (trang WebSite về bão lụt và dự báo thời tiết)

http://www.nchmf.gov.vn (trang WebSite về địa chính, bản đồ Việt Nam)http://www.national geographic.com (trang WebSite địa lí)

http://www.green channel.com (trang WebSite về môi trường)

http://www.unep.ch (trang WebSite của Uỷ ban bảo vệ môi trường thế giới)

7 Encarta Reference Libary (Thư viện tham khảo điện tử của hãng Microsoft)

Encarta hoặc World Atlas là phần mềm chứa đựng một khối lượng lớn kiến thức địa

lí, lịch sử, văn hoá khổng lồ của nhân loại

Hệ thống bản đồ trên Encarta phong phú và có thể được phóng to, thu nhỏ dễ dàng, cóthể trải trên mặt phẳng hoặc bề mặt cong của quả địa cầu, có thể in ra giấy rất thuận tiện.Phần thống kê của Encarta có rất nhiều nội dung cụ thể về dân số, thu nhập, giáo dục, tuổithọ, kinh tế, thương mại, của các nước Các thông tin này được thường xuyên cập nhật từcác nguồn Ngân hàng thế giới (WB), Quĩ Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA),

8 Phần mềm PC FACT

PC Fact là phần mềm chứa đựng các bản đồ và tư liệu địa lí, giúp cho giáo viên cóthêm nhiều thông tin trong dạy học địa lí Nội dung địa lí của phần mềm PC Fact gồm có:

+ Bản đồ hành chính thế giới, các châu lục, các khu vực lớn và bản đồ của 200 quốcgia và lãnh thổ trên thế giới.

+ Bản đồ tự nhiên thế giới, các châu lục, các khu vực lớn và các quốc gia và lãnh thổtrên thế giới

+ Bản đồ các khu vực giờ trên Trái Đất

+ Bản đồ kinh tế - xã hội (bản đồ dân số, công nghiệp, nông nghiệp, trình độ học vấn, )+ Các loại bản đồ trống

+ Các tháp tuổi, số liệu, biểu đồ về dân số, kinh tế của các nước và lãnh thổ trên thế giới.+ Danh mục của gần 1000 địa danh trên thế giới về núi, sông, biển,

+ Sơ đồ chỉ vị trí của khoảng 4500 thành phố trên thế giới

+ Quốc kì, quốc ca của hầu hết các nước trên thế giới

PC Fact được thiết kế gọn, dễ sử dụng Với phần mềm này, giáo viên có thể khai thácđược khá đầy đủ các tài liệu cần thiết về các nước trên thế giới, phục vụ cho việc soạn bài,dạy học trên lớp, soạn bài tập cho học sinh, in bản đồ trống cho học sinh làm các bài thựchành, xây dựng bài kiểm tra địa lí, Bản đồ ở PC Fact được thiết kê trên nền của phầnmềm ARC/INFO, MapInfo nên có thể phóng to hoặc thu nhỏ một cách tiện lợi Tuy nhiên,

do chưa được Việt hoá, nên phần mềm này có một số khó khăn cho giáo viên và học sinhtrong sử dụng để dạy học

9 Phần mềm MapInfo

MapInfo laf một phần mềm dành cho quản lí thông tin và dữ liệu bản đồ Trong dạyhọc địa lí, phần mềm MapInfo cho phép phóng to, thu nhỏ bản đồ, lọc các đối tượng địa lítrên bản đồ thành các nhóm, loại bỏ các đối tượng không cần thiết, giữ lại các đối tượngchủ yếu sử dụng trong nội dung bài học, hoặc chồng xếp các lớp bản đồ để tạo ra một bản

đồ mới, thích hợp cho bài dạy học

MapInfo còn có thể được sử dụng trong việc xây dựng và trình bày các mô hình, biểu

đồ, ảnh, , có thể kết hợp với các phần mềm tính toán trong trao đổi, lưu trữ, tính toán sốliệu thống kê địa lí Ngoài ra, MapInfo còn được sử dụng trong biên tập và trình bày bản đồđịa lí, hỗ trợ cho GV trong soạn giáo án, biên tập tài liệu, trình bày trên lớp

10 Phần mềm PowerPoint

- PowerPoint là một phần mềm trình diễn, có thể sử dụng tiện lợi trong dạy học địa

lí vì những ưu điểm chủ yếu sau:

+ Giao diện hẹp; hiệu ứng hình ảnh, màu sắc, âm thanh phong phú, có tác dụnglàm giờ học sinh động, hấp dẫn với học sinh

+ Có thể chèn ảnh, bản đồ, sơ đồ, lược đồ, lát cắt, bảng số liệu thống kê, hay videoclip trên một phông nền có màu sắc hài hòa, giúp giáo viên trong giải thích, mở rộng,

+ Cho phép tạo một trình diễn các hình ảnh, kí tự tiếp nối liên tục theo những hiệuứng khác nhau để tạo thành trang viết động Nhờ vậy, có thể biểu hiện sinh động cáchiện tượng, quá trình địa lí trong bài học và sử dụng Powerpoint song song với tiếntrình bài dạy học một cách thích hợp.

+ Cho phép tạo lập các biểu đồ, sơ đồ, bảng một cách nhanh chóng, đẹp và chính xác + Cho phép phóng to, thu nhỏ các hình ảnh, kết hợp các hình ảnh một cách thíchhợp phục vụ cho ý tưởng dạy học của giáo viên

+ Cho phép kết nối với các phần mềm dạy học khác có hữu ích nhiều trong dạyhọc địa lí, hiện có nhiều như PC Fact, Microsoft Encata World Atlas, Maps & Facts, + Có thể sử dụng đặt câu hỏi, công bố câu kết luận/trả lời, đặt nhiệm vụ cho họcsinh kèm với sử dụng tranh ảnh, bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu, , thuận lợi cho giáo viênthực hiện dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh

Tuy có rất nhiều ưu điểm, nhưng PowerPoint chỉ là một trong những phương tiệndạy học địa lí được giáo viên sử dụng theo một định hướng nhất định trong các phươngpháp dạy học cụ thể PowerPoint không phải là phương pháp dạy học địa lí Đồng thời,cần phải tránh quan niệm cho rằng sử dụng PowerPoint trong bài dạy học địa lí, nghĩa là

đã đổi mới phương pháp dạy học Vài năm trở lại đây, một số giáo viên ở các địa ơng, đặc biệt ở nơi có điều kiện, đã tìm tòi, sử dụng PowerPoint trong bài dạy học và đãđạt được một số kết quả khả quan Bên cạnh đó, cũng còn nhiều giáo viên dùngPowerPoint như một thứ “trang sức” cho bài dạy Thay vì thuyết trình kết hợp với ghibảng, thì bây giờ thuyết trình kết hợp với trình chiếu PowerPoint Phương pháp dạy họcvẫn theo hướng truyền thụ tri thức một chiều, không phát huy được tính tích cực học tậpcủa học sinh, ngoại trừ thay thế cho ghi bảng và sử dụng bản đồ treo tường bằng việcchiếu kí tự và bản đồ lên màn hình

phư-Trong xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, cần phải xem dạy học làquá trình trong đó học sinh hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo với các nguồn trithức dưới sự hướng dẫn, tổ chức, chỉ đạo của giáo viên để lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩnăng, tạo ra sự phát triển của bản thân Dạy học theo lối truyền thụ tri thức một chiều,

dù có sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học hiện đại cũng không thể chấp nhận được

Sử dụng PowerPoint trong dạy học cần quán triệt quan điểm đó từ khâu thiết kế bài dạyhọc đến khâu đánh giá giờ dạy

Phụ lục 3.2

KĨ THUẬT SỬ DỤNG POWERPOINT TRONG SOẠN BÀI DẠY HỌC

1 Khởi động chương trình PowerPoint, định dạng và tạo File mới

Khởi động PowerPoint: Chọn Start\Program\Microsoft PowerPoint, hoặc có thểnhấp vào biểu tượng trên thanh Office bar hoặc trên màn hình Windows

Định dạng trang trình diễn: Một Slide được chia làm 3 vùng ứng với 3 phần: phầntiêu đề, phần thân và phần ghi chú Việc định dạng được tiến hành bằng cách: chọn lệnhView\Master\Slide Master Hộp thoại Master Slide View sẽ xuất hiện

Phần tiêu đề của Slide nằm ở khung to edit Master title style Định dạng chung chotất cả các tiêu đề của các slide bao gồm chọn kiểu chữ, khung viền, kích cỡ, màu sắc củakhung tiêu đề

Phần thân của Slide nằm ở khung to edit Master text styles Định dạng chung chotất cả phần thân của các slide bao gồm chọn kiểu chữ, cỡ chữ, khung viền, kích cỡ, màusắc của khung

Phần ghi chú nằm ở khung Footer Area dùng để đưa nội dung phần cuối trang vàocác slide, tức là chọn khung Footer Area, chọn kiểu chữ, cỡ chữ ở hộp thoại Font trênthanh Formating, sau đó nhập nội dung cần thiết

Lưu file mới: Chọn File\Save (Ctrl +S), hoặc vào biểu tượng Save trên thanh công cụ

2 Nhập nội dung văn bản, đồ họa cho từng Slide

Trước tiên cần dự kiến số Slide và nội dung cụ thể cho từng Slide Có rất nhiềucách khác nhau để nhập nội dung văn bản vào Slide Cách thuận lợi có được từ thanhMenu Drawing cuối màn hình, nhấn trò chuột vào ô hình chữ nhật Sau đó, vẽ ô ở mànhình và đặt trỏ chuột vào trong ô, nhấp phím chuột phải, chọn mục Add text để nhập kýtự

Hiệu chỉnh định dạng ký tự: vào Format/Font, xuất hiện hộp thoại Font Trong hộpthoại Font, có các mục chọn sau: Font (chọn các loại Font chữ), Font Style (dạng chữ),Size (cỡ chữ), Color (màu chữ), Underline (gạch dưới), Shadow (tạo bóng mờ), Emboss(chữ nổi), SuperScript (chữ ở chỉ số trên), SubScript (chữ ở chỉ số dưới)

Những định dạng chữ ở trên có thể dùng phím nóng hoặc dùng biểu tượng trênthanh công cụ Formatting

Tạo Bullets & Numbering (định dạng đầu dòng): Chọn Format Bullets andNumbering, hộp thoại Format Bullets and Numbering xuất hiện Chọn dạng cần thiếttrong các ô mẫu, chọn màu trong khung Color, chọn kích cỡ trong khung Size Để chọncác Bullets, kích vào Customize hoặc Picture

Canh đầu dòng (Alignment): chọn Format\Alignment làm xuất hiện các lựa chọn:Align left (Ctrl + L) (canh đều trái), Center (Ctrl + E) (canh giữa) Align Right (Ctrl +R) (canh đều phải) Justify (Ctrl + S) (canh đều hai bên).

Thay đổi khoảng cách giữa các dòng (Line Spacing): Chọn Format\Line Spacing,xuất hiện hộp thoại Line Spacing, có các khung hiệu chính sau: Line Spacing (khoảngcách giữa các dòng), Before paragraph (khoảng cách phía trên đoạn văn bản), Afterparagraph (khoảng cách phía dưới đoạn văn bản)

Sử dụng thanh công cụ Drawing để thực hiện đồ họa Nếu thanh Drawing chưaxuất hiện, vào trình View\Toolbar\Drawing đề làm xuất hiện công cụ đồ họa Cũng cóthể sử dụng các hình mẫu trong AutoShapes

to All để đổi màu tất cả các slide trong tập tin

Chọn màu nền cho Template: Vào Format\Background, xuất hiện hộp thoạiBackground Trong hộp thoại này có hai lựa chọn More Colors và Fill Etfeets

+ Chèn hình ảnh, đồ họa, âm thanh, video clip vào Slide

Chèn ảnh ClipArt: Chọn Insert\Picture\ClipArt, xuất hiện cửa sổ ClipArt, chọnhình ảnh muốn chèn

Chèn tập tin ảnh: Chọn Insert\Picture\From File, xuất hiện cửa sổ From File.Trong cửa sổ này, muốn chèn hình ảnh ở thư mục nào, thì mở thư mục đó ra, chọn cácFile ảnh thích hợp (có dạng * bmp, * jpgb, * tif, *.emf, * wmf)

Chèn sơ đồ tổ chức (Organization Chart): Chọn Insert\Picture\Organization Chart,chọn các mẫu sơ đồ thích hợp

Chèn phim ảnh và âm thanh: Chọn Insert\Movie and Sound\ Trong trình đơn này

có các mục sau:

Movie from Gallery: chèn phim từ thư viện của chương trình Microsoft Office.Drag chuột vào phím muốn chèn từ thư viện phim vào slide cần chèn

Movie from File: chèn tập tin dạng *.avi tự chọn

Sound from Gallery: chèn âm thanh từ thư viện của chương trình Microsoft Office.Sound from File: chèn tập tin âm thanh tự chọn

Play CD Audio Track: chèn âm thanh từ đĩa Audio CD (phải đưa đĩa vào ổ đĩa

Record Sound: ghi âm

4 Sử dụng các hiệu ứng trong PowerPoint để hoàn thiện nội dung và hình thức của một bài giảng

Xác lập hiệu ứng động cho đối tượng: chọn đối tượng cần thiết lập hiệu ứng, sau

đó chọn Slide Show Custom Animation (có thể nhấp phải chuột tại đối tượng và chọnCustom Animation) Trong cửa sổ Custom Animation, chọn trong hộp Add Effects mộtEffects nào đó thích hợp, sau đó chọn cách biểu thị kỹ xảo, chọn cách biểu thị từng chữhay từng câu trong phần Introduce text

Muốn thay đổi thứ tự xuất hiện của đối tượng nào, chọn đối tượng đó và vào nútMove để thay đổi vị trí thứ tự

Thiết lập thời gian bắt đầu thực hiện: sau khi đã sắp đặt đúng vị trí thứ tự, chọntừng đối tượng và thiết lập thời gian bắt đầu thực hiện hiệu ứng bên khung StartAnimation, có hai chọn lựa:

On Mouse: khi chuột tại vị trí bất kỳ trên màn hình, hiệu ứng sẽ bắt đầu được thựchiện Đối với một bài giảng điện tử nên chọn chế độ này để chủ động được trong quátrình thực hiện tiết dạy

Automaticaly: tự động thực hiện hiệu ứng sau thời gian ấn định (sau hiệu ứngtrước) Nếu thời gian bằng 00:00, thì hiệu ứng sẽ thực hiện ngay sau khi hiệu ứng trướcthực hiện xong

Định thời gian trình diễn: Chọn Menu Slide Show\Slide Transition, xuất hiện hộpthoại Slide Transition, định thời gian vào ô seconds, nhấn vào nút Apply nếu định thờigian cho Slide đó, và nhấn nút Apply All để định thời gian cho tất cả các Slide

+ Thực hiện liên kết giữa các Slide, các File, Chương trình

Để thực hiện liên kết, cần chèn các nút điều khiển bằng cách: chọn SlideShow\Action Buttons (hoặc có thể vào Autoshapes\Action Buttons), sau đó chọn loạibutton và drag trên màn hình để tạo button Sau khi tạo button xong, xuất hiện cửa sổAction Setting để thiết lập công dụng cho button

Trong Action Setting, có hai bảng lựa chọn để thiết lập biến cố

Mouse (biến cố chuột): nhấn chuột trên đối tượng thì lệnh sẽ được thực hiện.Mouse Over (đưa trỏ chuột đến): chỉ cần đưa trỏ chuột đến đối tượng để thực hiện lệnh

Trong khung Action on (Mouse over), có các lệnh sau:

Hyperlink to (liên kết đến): mở khung liên kết để lựa chọn lệnh Next Slide (đếntrang sau), Previous Slide (về trang trước), First Slide (về trang đầu), Last Slide (đến

trang cuối), End Show (kết thúc trình diễn), Slide (liên kết đến một Slide bất kỳ), OtherPowerPoint Presentation (liên kết đến một Flile PowerPoint khác), Other File (liên kếtvới một File của bất kỳ chương trình nào khác).

Run Progam (chạy chương trình khác): nhập đường dẫn và tên tập tin chạy chươngtrình, hoặc nút Browse để tìm chọn tập tin

Object Action (tùy chọn các loại đối tượng nào mà sẽ có các lệnh khác nhau).Play Sound (âm thanh): mở khung để chọn loại âm thanh

Đối với một bài giảng, vấn đề liên kết giữa các Slide là rất cần thiết Khi tiến hànhliên kết đến các slide cần chú ý trở về lại trang mà đã được liên kết với nó, tránh hiệntượng xuất hiện các trang liên kết nhầm lẫn khi tiến hành giảng dạy trên lớp

5 Chạy thử chương trình và sửa chữa

Sau khi hoàn tất việc thiết kế, chọn nút Slide Show nằm ở phía trái trên thanh công

cụ, phía trên màn hình để trình diễn tài liệu đã thiết kế Kiểm tra lại hình ảnh, việc liênkết giữa các Slide

- Một cách đơn giản nhất, có thể tiến hành soạn giáo án điện tử bằng cách: ChọnPrograms _ Microsoft Powerpoint _ Blank presentation _ chọn Slide phù hợp với nộidung bài trình chiếu, đánh bài vào _ Format _ Slide Design _ chọn màu nền (vào apply adesign template), chọn màu chữ _ Slide show _ Custom animation _ chọn Effects _ chọnSounds _ timing View show cũng có thể vào các biểu tượng ở bên dưới góc trái.Lưu và thoát bài trình bày giống như Word Vào slide sorter để xem toàn bộ các phiênbản

(Theo Lê Công Triêm, Bài giảng điện tử và qui trình thiết kế bài giảng điện tử trong dạy học, Kỉ yếu khoa học Đổi mới phương pháp dạy học với sự tham gia của thết bị kĩ thuật, Trường Đại học Sư phạm Huế, tháng 4/2004).