Luận văn thạc sĩ Đặc điểm du nhập của từ vay mượn gốc ấn âu trong tiếng Việt hiện đại

từ vựng tiếng Việt” có cái nhìn khá “mở” về khái niệm “từ thuần Việt”: “Bản sắc của tiếng Việt không phải chỉ là những yếu tố vốn có của tiếng Việt mà còn bao gồm cả những yếu tố tiếng V

- -

ĐẶC ĐIỂM DU NHẬP CỦA TỪ VAY MƯỢN GỐC ẤN - ÂU TRONG

TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGỮ VĂN

Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: TS Đỗ Phương Lâm

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO UBND THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HẢI PHÒNG

HẢI PHÒNG, NĂM 2017

www.foxitsoftware.com/shopping

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi

Các số liệu khảo sát, điều tra, kết quả nêu trong luận văn là do tôi tự tìm hiểu

và phân tích một cách trung thực, khách quan Các kết quả này chưa từng

được công bố ở bất cứ một công trình nào khác

Hải Phòng, ngày 01 tháng 5 năm 2017

Tác giả luận văn

www.foxitsoftware.com/shopping

ii

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy giáo, cô giáo đã nhiệt

tình chỉ bảo tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu Đặc biệt, tôi xin

bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Đỗ Phương Lâm, người đã trực tiếp

hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn Thầy đã dày công giúp đỡ tôi trong quá

trình nghiên cứu và hoàn thiện đề tài

Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn đến các cán bộ của Trường Đại học

Hải Phòng, khoa Đào tạo Sau đại học trường Đại học Hải Phòng đã giúp đỡ

tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu luận văn

Tôi cũng xin bày tỏ sự biết ơn đến Ban giám hiệu và đồng nghiệp

trường THCS Lê Chân đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong công tác để có đủ

thời gian và hoàn thành khóa học, thực hiện thành công luận văn này

Cuối cùng tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn và những tình cảm yêu mến

nhất đến gia đình, những người thân của tôi đã tạo điều kiện, động viên tôi

trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn

Tuy đã có sự nỗ lực, cố gắng nhưng luận văn không thể tránh khỏi

những khiếm khuyết, tôi rất mong nhận được sự góp ý chân thành của quý

thầy (cô) và đồng nghiệp để luận văn này được hoàn thiện hơn!

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

www.foxitsoftware.com/shopping

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG v

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 6

1.1 Tiếp xúc ngôn ngữ 6

1.1.1 Khái niệm tiếp xúc ngôn ngữ 6

1.1.2 Đặc điểm của hiện tượng tiếp xúc ngôn ngữ 7

1.1.3 Các kiểu tiếp xúc ngôn ngữ 9

1.1.4 Con đường tiếp xúc ngôn ngữ 9

1.1.5 Hệ quả của tiếp xúc ngôn ngữ 10

1.2 Vay mượn từ vựng 10

1.2.1 Khái niệm vay mượn từ vựng 10

1.2.2 Con đường vay mượn từ vựng 11

1.3 Từ ngoại lai trong tiếng Việt 12

1.3.1 Một số khái niệm liên quan 12

1.3.2 Các nhóm từ ngoại lai trong tiếng Việt 15

Tiểu kết 23

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM VIỆT HÓA CỦA TỪ VAY MƯỢN GỐC ẤN - ÂU TRONG TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI 24

2.1 Hiện trạng của từ vay mượn gốc Ấn - Âu trong tiếng Việt 24

2.1.1 Nhóm từ mượn gốc Pháp 24

2.1.2 Nhóm từ mượn gốc Anh 28

2.1.3 Xu hướng biến đổi phạm vi sử dụng của từ gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt 31

2.1.4 Mức độ Việt hóa của từ vay mượn gốc Ấn-Âu 33

2.2 Đặc điểm Việt hóa về mặt cấu tạo của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng

Việt hiện đại 34

2.2.1 Việt hóa về ngữ âm 34

2.2.2 Những đặc điểm Việt hóa về phương thức cấu tạo từ của từ gốc Ấn - Âu 45

2.3 Đặc điểm Việt hóa về mặt ngữ nghĩa của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại 47

2.3.3 Biến đổi nghĩa 51

2.3.4 Phát sinh thêm nghĩa mới 51

2.3.5 Thay đổi nghĩa tình thái 52

Tiểu kết 52

CHƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM TIẾP NHẬN VÀ SỬ DỤNG TỪ VAY MƯỢN GỐC ẤN-ÂU TRONG TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI 54

3.1 Đặc điểm tiếp nhận từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại 54

3.1.1 Nguyên nhân tiếp nhận từ vay mượn gốc Ấn-Âu vào tiếng Việt hiện đại 54

3.1.2 Một số con đường tiếp nhận từ vay mượn gốc Ấn-Âu vào tiếng Việt hiện đại 58

3.2 Đặc điểm sử dụng từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại 63

3.2.1 Những yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại 63

3.2.2 Mức độ sử dụng của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại 69

3.3 Ảnh hưởng của từ vay mượn gốc Ấn-Âu đối với tiếng Việt 71

3.3.1 Ảnh hưởng tích cực 71

3.3.2 Ảnh hưởng tiêu cực 73

Tiểu kết 74

KẾT LUẬN 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

DANH MỤC BẢNG

Vay mượn từ vựng không chỉ là sự bù đắp thiếu hụt trong từ vựng của

một ngôn ngữ mà còn là quá trình làm tăng cường khả năng biểu đạt, làm phong phú và sinh động cho vốn từ vựng của ngôn ngữ đó Thông thường, vay mượn từ vựng diễn ra do nhu cầu bổ sung từ ngữ tự nhiên Nhưng cũng

có trường hợp, vay mượn từ vựng do áp đặt mà hình thành Chẳng hạn như sự tiếp xúc giữa tiếng Việt với tiếng Thái và tiếng Việt với tiếng Hán

Hiện nay, tiếng Việt đang du nhập tự nhiên một số lượng lớn các từ ngữ nước ngoài Sự du nhập này diễn ra phổ biến ở nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội Đó là một hiện tượng ngôn ngữ rất đáng quan tâm, nghiên cứu

1.2 Tiếng Việt đang biến đổi mạnh mẽ bởi vì sự du nhập như vũ bão của các từ ngoại lai, đặc biệt là từ gốc Ấn-Âu trong giai đoạn hiện nay

Những cách nói chêm xen tiếng Việt lẫn với các từ tiếng nước ngoài đang ngày càng trở nên phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong giao tiếp thông thường, giao tiếp mạng xã hội, trong các văn bản, v.v

Ví dụ: Chêm xen từ ngữ nước ngoài: modify, black list; sao phỏng cấu trúc kiểu như: Nói không với…

1.3 Hiện tượng vay mượn ồ ạt từ nước ngoài tác động đến ngôn ngữ xã hội khá mạnh mẽ Có những quan điểm khác nhau về cách ứng xử với các từ vay mượn

Sự vay mượn từ ngữ nước ngoài hiện nay có cả ảnh hưởng tích cực cũng như tiêu cực đến môi trường giao tiếp tiếng Việt, việc giữ gìn sự trong sáng, bản sắc của tiếng Việt

Nhận thấy sự phức tạp và tính chất thời sự của vấn đề, chúng tôi lựa

chọn nghiên cứu đề tài: Đặc điểm du nhập của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong

tiếng Việt hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Cuối thế kỷ XIX, các công trình lần đầu đưa ra lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ là: H Schuchardt (1842-1927) với “Sự pha trộn ngôn ngữ”, Boudouin de Courtenay (1845-1929) với “Bàn về tính chất pha trộn của tất cả các ngôn ngữ” (1900), “Bàn về khái niệm pha trộn ngôn ngữ” (1926 và 1958) và L.V Scerba (1880-1940) với “Thổ ngữ Đông Lugits” (1915) đã phát triển lý thuyết này thêm một bước

Cuốn sách đánh dấu sự ra đời của Ngôn ngữ học tiếp xúc là: “Language

in contact: Findings and Problems” (1953 - "Ngôn ngữ học tiếp xúc: Những phát hiện và vấn đề") của U Weinreich Trong công trình này, NNHTX được

hiểu chung nhất là sự tác động qua lại giữa hai hay nhiều ngôn ngữ cận kề về

mặt địa lý hay về mặt xã hội

Từ ngoại lai trong tiếng Việt của Nguyễn Văn Khang đã xây dựng lí

thuyết nền móng về vấn đề từ ngoại lai và phân tích kĩ lưỡng các nhóm từ ngoại lai có nguồn gốc khác nhau Dựa trên những cứ liệu của lịch sử tiếng Việt, tác giả đã miêu tả sự hình thành và phát triển của kho từ vựng tiếng Việt bằng cái nhìn lịch đại Tác giả cũng phân tích các xu hướng vay mượn của tiếng Việt Tuy nhiên, công trình trên đây chưa tập trung nghiên cứu quá trình Việt hóa của các từ, ngữ gốc Ấn-Âu, nhất là trong giai đoạn hiện nay Đề tài của chúng tôi có tính chất cập nhật hiện trạng từ vay mượn Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện nay

Gần đây, Nguyễn Thiện Giáp (2015) trong bài viết “Sự cần thiết phân

biệt các khái niệm từ gốc, từ mượn, từ ngoại lai và từ ngoại trong nghiên cứu

từ vựng tiếng Việt” có cái nhìn khá “mở” về khái niệm “từ thuần Việt”: “Bản sắc của tiếng Việt không phải chỉ là những yếu tố vốn có của tiếng Việt mà còn bao gồm cả những yếu tố tiếng Việt tiếp nhận của các ngôn ngữ khác biến

nó thành một bộ phận không thể thiếu của mình.” Còn từ ngoại lai được quan niệm là: “Những từ mượn có mức Việt hóa thấp, vẫn còn giữ dấn ấn của ngoại ngữ thì được gọi là từ ngoại lai.” [10,3]

Về từ vay mượn trong tiếng Việt đã có một số nghiên cứu đề cập đến như “Từ ngoại lai trong tiếng Việt” của tác giả Nguyễn Văn Khang, "Hán -Việt" và "thuần Việt" của Cao Xuân Hạo, “Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán Việt” của Nguyễn Tài Cẩn, “Từ bản ngữ và từ ngoại” Nguyễn Thiện Giáp (chủ biên), bài viết “Hán - Việt là gì?” của An Chi trên trang mạng PetroTimes, truy cập ngày 2 tháng 4 năm 2015; bài viết “Các từ mượn Hán trong trường từ vựng ngữ nghĩa tâm lý tình cảm của tiếng Việt” của Phạm Thúy Hồng …

Về từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt, đã có một số công trình

nghiên cứu có đề cập tới như: “Sự đồng hóa các từ gốc Pháp trong tiếng

Việt” của PGS.TS Phan Thị Tình; “Từ bản ngữ và từ ngoại” Nguyễn Thiện

Giáp (chủ biên); Luận văn “Từ vay mượn có nguồn gốc Ấn-Âu trong tiếng

Hán (có so sánh với tiếng Việt)” của Diệp Tiểu Hoa; Luận văn “Sự thâm nhập của tiếng Anh vào tiếng việt trên một số phương tiện truyền thông đại chúng ở Việt Nam” của Tôn Nữ Nguyệt An; Bài thống kê “Danh sách các từ tiếng Việt mượn từ tiếng Pháp” của tác giả Jubinell (2007), bài viết “Từ vay mượn của tiếng Pháp” của Lê Ngọc Anh Thư; bài viết “Ngôn ngữ Sài Gòn xưa: vay mượn từ tiếng Pháp” của Nguyễn Ngọc Chỉnh, v.v

Trong bài viết “Sáng tạo ngôn ngữ khi sử dụng từ vay mượn trong tiếng

Việt?”, tác giả Vương Toàn đã chỉ ra những phương thức biến đổi từ vay

mượn trong tiếng Việt hiện nay là: thay đổi về ngữ âm, thay đổi về từ vựng - ngữ nghĩa [34, 1165-1179]

Tác giả Trần Văn Phước trong bài viết “Đặc điểm ngôn ngữ và tác động

xã hội của những từ ngữ tiếng Anh trong các phương tiện thông tin đại chúng bằng tiếng Việt tại Việt Nam hiện nay” đã nêu ra hai vấn đề: một là, bản chất

của hiện tượng sử dụng từ ngữ tiếng Anh trong tiếp xúc ngôn ngữ Anh - Việt; hai là, đặc điểm ngôn ngữ của các từ ngữ tiếng Anh và thái độ xã hội của việc

sử dụng các từ ngữ tiếng Anh trên báo chí Việt Nam [29, 483-499]

Trong tham luận “Vấn đề ảnh hưởng của tiếng Anh đối với tiếng Việt

hiện đại” tại Hội thảo Phát triển và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trong thời kỳ hội nhập quốc tế hiện nay hai tác giả Trần Thị Lan, Nguyễn Thị Thùy

Nhung (2010) đã nêu thực trạng và đưa ra các cảnh báo về hậu quả khi lạm dụng tiếng Anh trong giao tiếp xã hội Tham luận cũng cho rằng sự cảnh báo của một số các nhà ngôn ngữ học Anh đã làm với giới trẻ Anh là cần thiết cũng như đối với tiếng Việt ngày nay [19]

Các công trình nghiên cứu, các luận án, luận văn đã phác họa diện mạo của từ vay mượn trong tiếng Việt từ cổ chí kim Nghiên cứu riêng về bộ phận

từ vay mượn gốc Ấn-Âu đến nay chưa có công trình chuyên khảo nào Vì vậy, bằng đề tài nghiên cứu này, chúng tôi cố gắng bổ khuyết phần nào, góp phần miêu tả đầy đủ diện mạo từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cách thức Việt hóa về mặt cấu trúc hình thức, về mặt nội dung ngữ nghĩa và về mặt sử dụng của các từ ngoại lai gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại;

- Nghiên cứu khả năng thích nghi và tác động của từ vay mượn gốc

Ấn-Âu đối với việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là những từ gốc tiếng Anh, gốc tiếng Pháp và các từ gốc Ấn-Âu khác (gốc tiếng Nga, tiếng Đức, v.v.) đã du nhập và hoạt động phổ biến trong tiếng Việt ở các lĩnh vực đời sống xã hội

4.2 Phạm vi khảo sát ngữ liệu

Nguồn ngữ liệu làm cơ sở nghiên cứu được dựa trên kết quả khảo sát từ các nguồn:

- Các tư liệu, sách vở, báo chí (báo viết);

- Các phương tiện truyền thông (báo nói);

- Các diễn đàn, mạng xã hội và dựa vào thực tiễn giao tiếp tiếng Việt

Do giới hạn đề tài, chúng tôi tiến hành khảo sát các ngữ liệu trên trong giai đoạn từ đầu thế kỉ XX đến nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài luận văn của chúng tôi sử dụng kết hợp một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp thu thập, sưu tầm tư liệu (thông qua sách báo, nhưng chủ yếu là thông qua khẩu ngữ)

- Phương pháp phân tích thành tố và phân tích ngữ nghĩa

- Phương pháp miêu tả

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần Nội dung gồm có 3 chương: Chương 1 Một số vấn đề lí thuyết có liên quan đến đề tài nghiên cứu Chương 2 Đặc điểm Việt hóa của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại

Chương 3 Đặc điểm tiếp nhận và sử dụng của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

1.1 Tiếp xúc ngôn ngữ

1.1.1 Khái niệm tiếp xúc ngôn ngữ

Tiếp xúc ngôn ngữ (contact linguistics) là hiện tượng phổ biến đối với

mọi ngôn ngữ trên thế giới Nó diễn ra trong môi trường giao tiếp song ngữ hay đa ngữ dưới tác động của các nhân tố ngôn ngữ xã hội Trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại, phụ thuộc vào các nguyên nhân địa lí, kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, v.v các quốc gia/ dân tộc nảy sinh những tiếp xúc lẫn nhau Ngôn ngữ là phương tiện để thực hiện các cuộc tiếp xúc trên các

phương diện này Khi có hiện tượng song ngữ hay đa ngữ dưới tác động của

các nhân tố ngôn ngữ - xã hội thì xảy ra tiếp xúc ngôn ngữ

Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học (do Nguyễn Như Ý chủ

biên) định nghĩa tiếp xúc ngôn ngữ là “Sự tác động qua lại giữa hai hoặc

nhiều ngôn ngữ ảnh hưởng đến cấu trúc và vốn từ vựng của một hay nhiều ngôn ngữ có quan hệ đó Điều kiện xã hội của sự tiếp xúc ngôn ngữ là sự cần thiết phải trao đổi giao tiếp giữa các cộng đồng người thuộc các nhóm ngôn ngữ khác nhau do nhu cầu về kinh tế, chính trị và những nguyên nhân khác Tiếp xúc ngôn ngữ xảy ra nhờ việc thường xuyên lặp lại các cuộc đối thoại, thường xuyên có nhu cầu giao tiếp, trao đổi thông tin giữa những người nói hai ngôn ngữ khác nhau có khả năng sử dụng đồng thời cả hai ngôn ngữ, hoặc từng người sử dụng riêng rẽ một trong hai ngôn ngữ đó Do đó có khả năng người nói có thể nắm vững đồng thời cả hai ngôn ngữ, tức là có thể nói bằng ngôn ngữ này hoặc ngôn ngữ kia, hoặc người nói chỉ hiểu một cách thụ động ngôn ngữ xa lạ, không phải tiếng mẹ đẻ của mình.” [ 38, 290-291]

Trong bài viết “Ứng xử ngôn ngữ của người Việt đối với các yếu tố gốc Hán”, tác giả Bùi Khánh Thế đã trích dẫn hai khái niệm về tiếp xúc ngôn

ngữ: (1) Tiếp xúc ngôn ngữ là “sự tiếp giao nhau giữa các ngôn ngữ do những

hoàn cảnh cận kề nhau về mặt địa lí, tương liên về mặt lịch sử xã hội dẫn đến nhu cầu của các cộng đồng người vốn có những thứ tiếng khác nhau phải giao tiếp với nhau” (O.S Akhmanova, 1966) (2) Tiếp xúc ngôn ngữ còn được hiểu là “sự tác động qua lại giữa hai hoặc nhiều ngôn ngữ tạo nên ảnh hưởng đối với cấu trúc và vốn từ của một hay nhiều ngôn ngữ Những điều kiện xã hội của sự tiếp xúc ngôn ngữ được quy định bởi nhu cầu cần thiết phải giao tiếp lẫn nhau giữa những thành viên thuộc các nhóm dân tộc và ngôn ngữ do

những nhu cầu về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội thúc đẩy” [33]

Các lĩnh vực nghiên cứu của ngôn ngữ học tiếp xúc trên ba địa hạt chính là nghiên cứu môi trường (các nhân tố tác động đến tiếp xúc ngôn ngữ), nghiên cứu biến đổi (các kiểu tiếp xúc ngôn ngữ và ảnh hưởng) và nghiên cứu hoạch định (chính sách ngôn ngữ)

1.1.2 Đặc điểm của hiện tượng tiếp xúc ngôn ngữ

Trước hết, tiếp xúc ngôn ngữ chịu tác động từ cộng đồng xã hội theo

các xu hướng chung như ngôn ngữ của dân tộc có nền kinh tế, chính trị mạnh ảnh hưởng đến ngôn ngữ của dân tộc có nền kinh tế, chính trị yếu hơn (“ngôn ngữ quyền lực”); Ngôn ngữ của dân tộc có trình độ văn hóa cao (trên các mặt: giáo dục, văn hóa, nghệ thuật, văn học, v.v.) ảnh hưởng đến ngôn ngữ của dân tộc có trình độ văn hóa thấp hơn (hay “ngôn ngữ uy tín”)

Hai loại ảnh hưởng này dễ tìm được minh chứng ở hiện tượng các dân tộc vay mượn các đơn vị từ vựng nước ngoài mà bản thân hệ thống từ vựng

của ngôn ngữ đó đã có từ biểu thị Trong cuốn "Từ ngoại lai trong tiếng Việt",

tác giả Nguyễn Văn Khang có dẫn ví dụ tiếng Việt vốn có từ chết nhưng vẫn

du nhập thêm các từ hi sinh, từ trần … từ tiếng Hán; hay người nói tiếng Anh mượn từ nom de plume của tiếng Pháp trong khi tiếng Anh đã có pen-name; tiếng Anh mượn royal (từ tiếng Pháp), regal (từ tiếng La-tinh) trong khi đã có

kingly… và lý giải rằng sự vay mượn trên “chỉ là do uy tín” [19, 26] Tiếng

Pháp ở thế kỉ thứ II, III là thứ ngôn ngữ có uy tín nhất ở châu Âu, ngôn ngữ của một nền văn hóa cao, vì thế, nhiều người sử dụng tiếng Anh đã cố ý đưa

các từ tiếng Pháp vào trong ngôn bản của mình, dù sẵn có những từ tiếng Anh tương đương có thể sử dụng Bên cạnh đó, vào năm 1066, cùng với sự xâm lược của quân Noóc-măng nói tiếng Pháp vào đất Anh thì gần hai trăm năm

kể từ khi đó, tiếng Pháp đã trở thành một thứ “ngôn ngữ quyền lực” tại Anh

Cũng theo cách nhìn nhận ấy, ta có thể thấy rằng, sở dĩ trong quá trình tiếp xúc ngôn ngữ, tiếng Hán - từ rất sớm - đã có ảnh hưởng sâu rộng đối với tiếng Việt (bản ngữ) vừa do tiếng Hán là thứ “ngôn ngữ uy tín” ở khu vực châu Á từ thời cổ-trung đại, vừa do đây là thứ ngôn ngữ mà tiếng Việt bị

“cưỡng bách tiếp nhận” trong suốt gần 1000 năm nước ta bị các triều đại phương Bắc đô hộ

Nhìn nhận vấn đề ở cả hai khía cạnh “ngôn ngữ uy tín” và “ngôn ngữ quyền lực”, ta có thể lý giải tại sao sự du nhập của tiếng Pháp vào tiếng Việt ở thế kỉ XVIII lại ồ ạt như vậy và bắt đầu từ những thập kỉ cuối thế kỉ XX cho đến nay, các từ ngữ tiếng Anh-Mĩ lại xuất hiện ồ ạt trong các ngôn ngữ trên thế giới – trong đó có Việt Nam

Bên cạnh đó, ngôn ngữ của dân tộc có số người nói đông hơn cũng có ảnh hưởng đến ngôn ngữ của dân tộc có số người nói ít hơn

Không chỉ vậy, các tác động từ mối quan hệ về tôn giáo cũng ảnh hưởng đến tiếp xúc ngôn ngữ Ví dụ, trong các ngôn ngữ dân tộc theo đạo Hồi

có rất nhiều từ ngữ của tiếng Ả Rập

Tiếp xúc ngôn ngữ cũng chịu tác động bởi các nhân tố chính trị - xã hội Các nhân tốt này tạo nên hai xu hướng chính trong tiếp xúc ngôn ngữ là tiếp xúc tự giác và tiếp xúc cưỡng bức Nói đến nhân tố ngôn ngữ nghĩa là nói đến bản thân ngôn ngữ, bao gồm sức thẩm thấu ngôn ngữ, mức độ quan hệ thân thuộc giữa các ngôn ngữ, giữa các ngôn ngữ có chữ viết với các ngôn ngữ không có chữ viết Khi các ngôn ngữ tiếp xúc với nhau thì các ngôn ngữ

có quan hệ thân thuộc hoặc cùng, gần nhau về loại hình dễ chịu ảnh hưởng hơn; Ngôn ngữ không có chữ viết dễ chịu ảnh hưởng từ các ngôn ngữ có chữ viết; Ngôn ngữ có sức thẩm thấu mạnh thường dễ dàng tiếp thu ảnh hưởng của ngôn ngữ khác

Tuy nhiên, sự tác động của nhân tố xã hội – ngôn ngữ thường không chỉ là một mà là sự tổng hợp của nhiều nhân tố dưới hình thức móc nối với nhau Các nhân tố trên đôi khi chỉ mang tính xu hướng và phổ biến chứ không phải luôn luôn đúng, ví dụ như có trường hợp ngôn ngữ của dân tộc có dân số

ít hơn lại tác động đến ngôn ngữ của dân tộc có dân số nhiều hơn (điều này có thể giải thích bằng trường hợp “ngôn ngữ quyền lực” và “ngôn ngữ uy tín”), hay có khi giữa các ngôn ngữ không có quan hệ thân thuộc, không cùng loại hình lại có ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhau như ảnh hưởng của tiếng Hán (thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập) đối với tiếng Nhật, tiếng Triều Tiên (thuộc loại hình ngôn ngữ chắp dính)

1.1.3 Các kiểu tiếp xúc ngôn ngữ

Có hai kiểu tiếp xúc chính là tiếp xúc cấu trúc và tiếp xúc ứng dụng

Tiếp xúc cấu trúc chính là tiếp xúc bên trong của ngôn ngữ Hệ quả của

sự tiếp xúc cấu trúc là sự vay mượn về các phương thức, quy tắc ngữ pháp, phương thức cấu tạo từ dẫn đến sự thay đổi về hệ thống và cấu trúc

Tiếp xúc ứng dụng còn gọi là tiếp xúc bên ngoài của ngôn ngữ Đó là

hiện tượng một người đồng thời sử dụng hai hoặc hơn hai ngôn ngữ, làm nên hiện tượng đa ngữ trong sử dụng

1.1.4 Con đường tiếp xúc ngôn ngữ

Tiếp xúc ngôn ngữ diễn ra theo hai con đường là trực tiếp và gián tiếp Tiếp xúc trực tiếp chính là tiếp xúc qua khẩu ngữ Khi các cộng đồng nói các ngôn ngữ khác nhau có cuộc sống qua lại, cọ xát trực tiếp thì sẽ phát sinh ảnh hưởng về ngôn ngữ Với sự phát triển của giao tiếp mạng xã hội hiện nay, tiếp xúc trực tiếp có thể diễn ra qua các hình thức như: chat, điện thoại, truyền hình, v.v Chẳng hạn, cộng đồng người Việt ở Mỹ thường nói tiếng Việt chêm xen các từ tiếng Anh Hoặc ngay tại Việt Nam, những người Việt

có thể dùng các từ ngữ tiếng Anh trong lời nói, điều đó tác động đến người đối diện Như vậy tiếp xúc ngôn ngữ ngày nay không còn được hiểu là sự bó hẹp giữa những người tham gia giao tiếp thuộc các ngôn ngữ khác nhau, mà ngay cả họ ở cùng chung một cảnh huống ngôn ngữ

Tiếp xúc gián tiếp là sự tiếp xúc thông qua sách vở Bắt đầu từ tiếp xúc, ảnh hưởng ngôn ngữ trong sách báo, thư tịch mà dần thành tiếp xúc ngoài đời sống xã hội Trước đây, một phương tiện tiếp xúc ngôn ngữ gián tiếp quan trọng là dịch thuật Ngày nay là sự truyền bá, phổ biến các sách báo, công trình nghiên cứu, các phương tiện thông tin về văn hóa, thương mại, quân sự, khoa học kĩ thuật, v.v Để có được tiếp xúc ngôn ngữ gián tiếp, đương nhiên, các ngôn ngữ đều phải có chữ viết

Rất nhiều các tiếp xúc ngôn ngữ diễn ra trên thế giới ngày nay là sự kết hợp của tiếp xúc trực tiếp (qua khẩu ngữ) và tiếp xúc gián tiếp (qua sách vở)

1.1.5 Hệ quả của tiếp xúc ngôn ngữ

Hai ngôn ngữ tiếp xúc với nhau có thể có các hệ quả là sự phát triển quy tụ giữa các ngôn ngữ trong một ngôn ngữ trung gian, giao thoa ngôn ngữ

Trong quá trình tiếp xúc ngôn ngữ luôn có sự tác động qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các ngôn ngữ Ở những cuộc tiếp xúc lớn thưởng làm

nảy sinh một trạng thái biến thể gọi là ngôn ngữ trung gian (interlanguage) Chúng ta hình dung, quy trình của một cuộc tiếp xúc bắt đầu từ ngôn ngữ cơ

sở đến ngôn ngữ đích Ngôn ngữ cơ sở thường là ngôn ngữ có chữ viết, có

tầm ảnh hưởng rộng lớn; ngôn ngữ đích thường là ngôn ngữ đang phát triển, cần bổ sung từ ngữ, khái niệm Khi ấy, biến thể ngôn ngữ trung gian sẽ hình thành một cách rõ rệt hơn Ngôn ngữ trung gian luôn được hình thành từ sự ảnh hưởng của ngôn ngữ cơ sở tới ngôn ngữ đích và vì thế nó hàm chứa về cơ bản số lượng từ ngữ của ngôn ngữ đích

1.2 Vay mượn từ vựng

1.2.1 Khái niệm vay mượn từ vựng

Vay mượn (borrowing) là việc một hệ thống ngôn ngữ tiếp nhận các yếu tố ngôn ngữ từ một hệ thống ngôn ngữ khác để sử dụng một phần có tính

hệ thống của hệ thống ngôn ngữ đó Đặc biệt, một từ có trong một ngôn ngữ được du nhập vào một ngôn ngữ khác và được viết y nguyên như vậy thì từ

đó gọi là “từ vay mượn” (loanword) Lúc này ngôn ngữ cho vay mượn được

gọi là ngôn ngữ gốc (source language) và ngôn ngữ tiếp nhận được gọi là ngôn ngữ đích (target language)

Ví dụ, cà-phê, gêm, gôn, sport, sport car là những từ vay mượn từ tiếng

Anh Và tiếng Anh lúc này chính là ngôn ngữ gốc, từ vay mượn từ tiếng Anh được viết sang tiếng Hàn Quốc và tiếng Việt chính là ngôn ngữ đích

Vay mượn từ vựng là hệ quả của sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa các ngôn ngữ trong quá trình tiếp xúc ngôn ngữ Theo Nguyễn Văn Khang, “vay mượn

từ vựng là hiện tượng phổ biến của mọi ngôn ngữ.” [19, 9] Nhu cầu trao đổi ngôn ngữ là một nhu cầu hết sức tự nhiên và vì thế, vay mượn từ ngữ là một hiện tượng tất yếu, nó không phụ thuộc vào việc người ta muốn hay không Nói cách khác, ngôn ngữ đi ra nước ngoài “không cần hộ chiếu”

1.2.2 Con đường vay mượn từ vựng

Khi nghiên cứu hiện tượng vay mượn từ vựng, ta cũng cần lưu ý đến hai con đường: vay mượn trực tiếp và vay mượn gián tiếp

Vay mượn trực tiếp là sự chuyển tiếp từ ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ đích mà trạng thái ngôn từ không chịu ảnh hưởng của ngôn ngữ trung gian Lúc này khoảng cách tiếp xúc giữa ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ đích là trực tiếp Nguyễn Văn Khang trong cuốn "Từ ngoại lai trong tiếng Việt" gọi đây là

cách “mượn nguyên dạng của nguyên ngữ” Ví dụ, các từ tiếng Anh là ngôn ngữ gốc như heroin, marketing khi được vay mượn vào tiếng Việt thì vẫn

phát âm sát với cách đọc của ngôn ngữ gốc (nguyên ngữ)

Vay mượn gián tiếp là ngay trước khi ngôn ngữ gốc được du nhập sang ngôn ngữ đích thì nó phải trải qua ngôn ngữ trung gian Lúc này, đối với hạng mục từ vựng, hình thái âm vận của từ đó bị thay đổi Có nghĩa là hình thái cuối cùng tại ngôn ngữ trung gian ngay trước khi du nhập sang ngôn ngữ đích chính là cơ sở mang tính âm vận cho từ vay mượn Ví dụ, nguyên ngữ

scandal (tiếng Anh) phát âm /'skændl/, sang tiếng Việt là xì-căng-đan

Vay mượn từ vựng không chỉ là sự bù đắp thiếu hụt trong từ vựng của một ngôn ngữ mà còn là quá trình làm tăng cường khả năng biểu đạt, làm

phong phú và sinh động cho vốn từ vựng của ngôn ngữ đó Thông thường, vay mượn từ vựng diễn ra do nhu cầu bổ sung từ ngữ tự nhiên Nhưng cũng

có trường hợp, vay mượn từ vựng do áp đặt mà hình thành Chẳng hạn như sự tiếp xúc giữa tiếng Việt với tiếng Thái và tiếng Việt với tiếng Hán

“Vay mượn từ vựng là một trong những phương thức quan trọng để bổ sung cho vốn từ vựng của một ngôn ngữ.” [19,14]

1.3 Từ ngoại lai trong tiếng Việt

1.3.1 Một số khái niệm liên quan

1.3.1.1 Từ thuần Việt

Có nhiều quan niệm khác nhau về từ thuần Việt Các tác giả “Cơ sở

ngôn ngữ học và tiếng Việt” cho rằng “Lớp từ thuần Việt là cốt lõi của từ vựng tiếng Việt Về mặt nguồn gốc, cơ sở hình thành của lớp từ thuần Việt là các từ gốc Nam phương, bao gồm cả Nam Á và Tày Thái Những kết quả nghiên cứu gần đây cho thấy rằng nhiều bộ phận, nhiều nhóm của lớp từ thuần Việt có những tương ứng, những quan hệ hết sức phức tạp với nhiều ngôn ngữ hoặc nhóm ngôn ngữ trong vùng” [7, 218] Theo diễn giải như thế,

ở tiếng Việt “từ thuần Việt” chính là cả “các từ gốc Nam phương, bao gồm

cả Nam Á và Tày Thái”

Tác giả Nguyễn Thiện Giáp trong cuốn “Từ vựng học tiếng Việt” nêu quan điểm:“Những từ được gọi là thuần Việt thường trùng với bộ phận từ gốc

tiếng Việt, Nếu so sánh bộ phận từ vựng thuần Việt với các từ tương ứng trong tiếng Mường, các tiếng Tày - Thái và Môn - Khmer, người ta nhận thấy rằng nhiều từ thuần Việt có sự giống nhau nhất định về ngữ âm và ngữ nghĩa với các từ tương ứng trong các ngôn ngữ kể trên” [19, 236]

gồm cả về số lượng cũng như chất lượng), trong tiếng Việt, số lượng đơn vị từ vựng mượn từ tiếng Hán nhiều hơn cả, chiếm tới 65% và được đồng hóa rất cao; tiếp đến là các đơn vị từ vựng mượn từ tiếng Pháp (khoảng gần 3000 đơn vị) sau đó đến các đơn vị từ mượn từ tiếng Anh

Sở dĩ có sự khác nhau như vậy là do các nguyên nhân từ ngôn ngữ và các nguyên nhân từ xã hội Chẳng hạn, xuất phát từ loại hình học ngôn ngữ có thể thấy, rõ ràng các từ ngữ Hán với cách đọc Hán Việt nhập vào tiếng Việt thuận lợi hơn nhiều so với các từ ngữ của các ngôn ngữ Âu – Mĩ như tiếng Anh, tiếng Pháp Lý do vì hệ thống ngữ âm tiếng Việt đã gần như bao trọn vẹn hệ thống cách đọc Hán Việt, mà về lý thuyết, tất cả các Hán tự đều có thể đọc lên bằng âm Hán Việt, do đó mọi Hán tự đều có tiềm năng trở thành yếu

tố Hán Việt Trong khi đó, các từ Ấn-Âu muốn nhập vào tiếng Việt thì trước hết phải thay đổi hình thức ngữ âm cho phù hợp với đặc điểm âm tiết tính của tiếng Việt Nói cách khác, đặc điểm cùng loại hình đã giúp cho việc “nhập tịch” các từ Hán vào tiếng Việt thuận lợi hơn nhiều so với các từ Ấn- Âu

1.3.1.3 Từ mượn

Hiện nay có nhiều quan niệm, nhiều cách định nghĩa về từ mượn (hay

từ vay mượn) Theo cách lý giải của Nguyễn Văn Khang ở "Từ ngoại lai

trong tiếng Việt" [19] thì có hai khái niệm mà từ tiếng Việt tương đương của

nó là “từ mượn”:

1 Loan: chỉ đơn vị từ vựng đến từ ngôn ngữ hay phương ngữ khác, được

ngôn ngữ đi vay sử dụng Tiếng Việt tương đương: từ mượn, từ ngoại lai

2 Borrowed/ borrowing (word): chỉ các đơn vị từ vựng được mượn từ

ngôn ngữ khác, bất kể là đã đồng hóa hay chưa đồng hóa về hình thức hay nội dung (tức là còn nguyên dạng hay đã thay đổi ít nhiều) Tiếng Việt tương đương: từ mượn, từ vay mượn.”[19, 27-28]

Theo định nghĩa của trang Wikipedia thì từ mượn là “từ vay mượn từ

tiếng nước ngoài (ngôn ngữ cho) để làm phong phú thêm cho vốn từ vựng của ngôn ngữ nhận.”(https://vi.wikipedia.org/wiki/Từ_mượn)

Như vậy, nhìn chung các quan niệm đều thừa nhận từ mượn là từ được

vay mượn từ ngôn ngữ này (ngôn ngữ cho) vào một ngôn ngữ khác (ngôn ngữ nhận) nhằm mục đích nhất định

Từ mượn xuất hiện do nhiều nguyên nhân, phục vụ cho nhiều mục đích

khác nhau Trước hết, vay mượn là do không có, thiếu “Khi chiếc xe đạp

xuất hiện lần đầu tiên ở Việt Nam thì hầu hết các từ gọi tên bộ phận của chiếc

xe đạp thời gian đầu đều được mượn từ tiếng Pháp dưới dạng phỏng âm Ví dụ: (roue) libre: líp; guidon: ghi-đông/ tay cầm/ tay lái; enveloppe: lốp/ vỏ; chambre à air: săm/ vỏ; potence: phốt-tăng/ cổ-phốt[…]”[19, 24]

Thứ hai là dù đã có nhưng vẫn vay mượn Ví dụ: tiếng Việt đã có

chếtnhưng vẫn vay mượn các từ có nghĩa tương đương với nó như hi sinh, từ trần… Về hiện tượng này, Be-li-cốp và Ni-côn-xki cho rằng thường chỉ có ở

các ngôn ngữ phương Đông và giải thích kiểu vay mượn này chứa đựng sắc thái biểu cảm đáng kể và có khả năng làm rõ cho ngay cả các từ đã có sẵn

Hiện tượng vay mượn dù đã có các từ tương đương để biểu thị ấy cũng

có thể giải thích bằng “ngôn ngữ quyền lực” và “ngôn ngữ uy tín” như đã nói đến ở mục 1.1.2 trên đây

1.3.1.4 Từ ngoại lai

Tác giả Nguyễn Thiện Giáp đã đưa ra tiêu chí để nhận diện “từ ngoại

lai” phụ thuộc vào hai quan niệm khác nhau về nó [9, 129–134] Quan niệm

thứ nhất là căn cứ vào nguồn gốc của các từ để chia từ vựng của mối ngôn

ngữ thành từ bản ngữ (tức là “từ thuần gốc”) và từ ngoại lai Ông nhấn mạnh

rằng khi quan niệm như thế, các từ cần được xác định một cách biện chứng và lịch sử, có nghĩa là khi ấy từ ngoại lai phải xuất hiện sau khi một cá thể ngôn ngữ đã được định hình Có một quan niệm khác phụ thuộc vào việc sử dụng ngôn ngữ Vì vậy, khi xem xét vấn đề từ bản ngữ và từ ngoại lai, nếu nhìn ở góc độ này có nghĩa là người ta phân loại theo phương diện đồng đại để đưa

ra các khái niệm từ bản ngữ đồng đại và từ ngoại lai đồng đại Lúc này, từ ngoại lai đồng đại chỉ là những từ ngoại lai còn lưu giữ những đặc trưng khiến

cho chúng khác với các từ bản ngữ đồng đại Ðối với tiếng Việt, đó có thể là

từ phiên âm Ấn Âu như cácbon, amin, amoniac v.v; là từ có cách kết hợp bất thường như noãn xào, xoong, séc v.v; là những yếu tố Hán Việt như sơn, thu ,

gia v.v; là tổ hợp các yếu tố Hán Việt như ba đào, giai nhân, tham quan v.v;

là những từ mà người bản ngữ thấy không giống với từ bản ngữ như lê ki ma

v.v Theo cách quan niệm này có thể có những từ nguồn gốc ngoại lai nhưng không phải là từ ngoại lai đồng đại

Bộ phận “từ ngoại lai” khác của tiếng Việt là từ gốc Ấn - Âu, vay mượn chủ yếu từ giữa thế kỉ XIX Tiếng Việt tiếp nhận bộ phận từ gốc Ấn -

Âu này vừa bằng con đường khẩu ngữ vừa qua con đường chính thức trong giáo dục nhà trường và giao tiếp hành chính Trên thực tế có hàng loạt từ Ấn -

Âu du nhập vào tiếng Việt và đã trở thành những từ ngữ không thể thiếu trong

ngôn ngữ Ví dụ: pho mat, kem, xúc xích, canh ki na, sơ mi v.v Khi được du

nhập vào tiếng Việt, từ gốc Ấn -Âu biến đổi về nghĩa không mấy rõ rệt và không làm nảy sinh những đối lập như trường hợp ở các từ gốc Hán Thế nhưng, về mặt ngữ âm, người Việt xử lý những trường hợp này phức tạp hơn nhiều Chẳng hạn, như thêm thanh điệu cho các âm tiết, bỏ bớt âm trong các

tổ hợp phụ âm, hoặc lại chuyển âm này thành âm khác cho phù hợp với cách phát âm của mình Tuy nhiên, xét về mức độ, những từ Ấn - Âu nào phù hợp (như đơn tiết hoặc được đơn tiết hoá dễ dàng) thì thuận lợi hơn khi nhập vào tiếng Việt

1.3.2 Các nhóm từ ngoại lai trong tiếng Việt

1.3.2.1 Nhóm từ gốc Hán

Tiếng Việt đã trải qua quá trình tiếp xúc với tiếng Hán từ rất lâu đời, thông qua nhiều con đường và bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau Có thể chia quá trình tiếp xúc Hán – Việt thành hai giai đoạn lớn: một là giai đoạn từ đầu công nguyên đến đầu đời Đường (đầu thế kỉ 8); hai là giai đoạn từ đời Đường (thế kỉ 8 – thế kỉ 10) trở về sau Hai lần tiếp xúc lớn này cung cấp cho

từ vựng tiếng Việt hai nguồn gốc từ Hán mà như trước nay vẫn quen gọi là từ Hán cổ và từ Hán Việt

Từ Hán cổ là những từ gốc Hán được du nhập vào tiếng Việt trong giai đoạn một Vì đi vào tiếng Việt đã lâu, đã được đồng hoá rất mạnh, nên những

từ này hiện nay nói chung không còn cái vẻ xa lạ đối với người Việt nữa Ví

dụ: chè, ngà, chén, chém, chìm, buồng, buồn, buồm, mùi, mùa

Từ Hán Việt là những từ gốc Hán du nhập vào tiếng Việt trong giai đoạn hai, mà người Việt đã đọc âm chuẩn (Trường An) của chúng theo hệ thống ngữ

âm của mình Cách đọc đó được duy trì (với những biến đổi ít nhiều) cho đến

tận ngày nay Ví dụ: trà, mã, trọng, khinh, vượng, cận, nam, nữ

Tên gọi "từ Hán Việt" còn bao gồm cả những từ vốn không phải là gốc Hán, mà do người Hán mượn một ngôn ngữ khác, rồi người Việt vay mượn lại và đọc theo âm Hán Việt như các từ Hán Việt khác Ví dụ, có những từ Hán Việt được tạo ra ở Nhật Bản và được vay mượn ngược trở lại tiếng Hán

như: trường hợp, nghĩa vụ, phục tùng, phục vụ, điều chế, đại bản doanh, kinh

tế, thủ tục, biện chứng, khái quát, mĩ thuật, cộng hoà Có những từ lại vốn

xuất thân từ nguồn gốc Phạn (Sanskrit) như Phật, Nát Bàn, Di lặc, Thích ca

mầu ni Có từ lại vốn thuộc nguồn gốc châu Âu như: câu lạc bộ, Anh Cát Lợi, Mạc Tư Khoa

Bên cạnh đó, những từ do người Việt tạo ra nhưng sử dụng yếu tố cấu

tạo có nguồn gốc Hán thì cũng được gọi là từ Hán Việt Chẳng hạn: y sĩ, đặc

công, thể công, công an, thúc bách, đại đội, tiểu đoàn, thiếu tá, hao mòn, ca hát, hiểm nghèo, thanh vắng, ca ngợi, người bệnh, tàu thuỷ, tàu hoả, cướp đoạt (tuy nhiên, loại này cần có thái độ nhìn nhận riêng)

Cũng là những từ gốc Hán nhưng có một nhóm được du nhập vào tiếng Việt thông qua con đường khẩu ngữ của những người nói phương ngữ tiếng Hán Nhóm này có số lượng không nhiều và nói chung không đem lại cho

tiếng Việt ảnh hưởng đáng kể nào Ví dụ: xì dầu, mì chính, vằng thắn, xá xíu,

sủi cảo, lậu, lục tào xá, tào phớ, chí ma phù, bát bảo lường xà

Diễn biến của các từ gốc Hán nói chung trong tiếng Việt rất phức tạp Tuy vậy, những kết quả phân tích về chúng đã cho phép rút ra một số hướng như sau:

Trước hết, chúng được Việt hoá, được "cải tổ" về mặt ngữ âm Đó là một tất yếu.Thậm chí, chỉ có hàng loạt từ được Việt hoá tới hai lần, dẫn tới hai kết quả tồn tại song song: một cách đọc được gọi là cách đọc Hán Việt, một cách đọc được gọi là Hán Việt Việt hoá Cách đọc thứ hai làm mờ hẳn

nguồn gốc của chúng đi, đưa chúng vào sâu hơn trong tiếng Việt Ví dụ: kính

– gương; các – gác; can – gan; cận – gần; kí – ghi; quả – goá; kiếm – gươm; hoạ – vạ

Một biểu hiện khác của sự cải tổ về ngữ âm là rút ngắn từ lại Ví dụ:

cử nhân – cử(cụ cử); tú tài – tú (cậu tú); thục địa – thục (củ thục); tiểu đồng – tiểu (chú tiểu);tiểu tiện – tiểu (đi tiểu)

Về năng lực hoạt động, khả năng nhập hệ của các từ gốc Hán trong tiếng Việt, rất không đồng đều Rất nhiều từ có khả năng hoạt động độc lập,

tổ hợp tự do, đến mức có lẽ trừ những người có vốn Hán học và những nhà nghiên cứu ra, không mấy ai còn để ý đến hoặc "cảm thấy" nguồn gốc Hán

của chúng nữa Ví dụ: đầu, bút, tuyết, thánh, hiền, tiên, phật, bụt, ông, bà, cô,

cậu, cao, thấp

Về mặt ý nghĩa, không phải từ gốc Hán nào trong tiếng Việt cũng giữ y nguyên cái nghĩa vốn có của nó Một số từ chỉ còn được dùng với một hoặc vài nghĩa trong số nhiều nghĩa của chúng Chẳng hạn từ nhất vốn có hơn 10 nghĩa nhưng đi vào tiếng Việt, nó chỉ còn giữ lại nghĩa “thứ tự trên hết” khi hoạt động tự do: hạng nhất, giỏi nhất, xếp thứ nhất Đôi khi trong những tổ hợp vay mượn nguyên khối từ gốc Hán, nói mới lưu giữ ý nghĩa “số từ một” như: nhất cử nhất động, nhất cử lưỡng tiện, nhất thể hoá

Cũng có từ đổi hẳn nghĩa của mình đi Ví dụ:bạc (mỏng → quên ơn);

khinh (nhẹ → coi thường); tâm (tim → tấm lòng, bụng dạ con người); tử tế (kĩ

lưỡng → tốt bụng); đáo để (đến đáy, đến tận cùng → độc ác, riết róng); sung

sướng (đầy đủ, thông suốt → sướng, hạnh phúc);

Các từ gốc Hán nói chung và từ Hán Việt nói riêng, có vị trí rất đặc biệt trong từ vựng tiếng Việt Chúng có số lượng rất lớn và năng lực sản sinh rất

mạnh.Chúng ra nhập vào mọi lĩnh vực giao tiếp của đời sống người Việt: chính trị, văn hoá, khoa học, kĩ thuật, quân sự, ngoại giao, y tế, pháp luật Điều này không có gì lạ, bởi vị trí và quá trình tiếp xúc lâu đời giữa tiếng Hán với tiếng Việt tất dẫn đến kết quả đó

Điều quan trọng là ở chỗ chúng ta phải có cách nhìn nhận và xử lí các nhóm, các lớp trong lớp từ gốc Hán này sao cho thoả đáng, phù hợp với nhu cầu xây dựng một hệ thống từ vựng tiếng Việt phong phú, đầy đủ mà vẫn không làm giảm bớt bản sắc tiếng nói dân tộc

Từ vựng Hán là nguồn cung cấp chính yếu từ ngoại lai cho tiếng Việt, tiếng Việt không chỉ mượn dùng từ ngữ tiếng Hán thuần Hán, mà thậm chí còn mượn dùng cả từ ngoại lai trong tiếng Hán Từ ngoại lai Ấn Độ du nhập Hán sẽ một lần nữa được người Việt việt hóa khi mượn chúng vào tiếng Việt Con đường vay mượn gián tiếp này sẽ được hình dung là: Đầu tiên tiếng Hán vay mượn từ ngữ của ngôn ngữ khác, biến thành một bộ phận trong kho từ ngữ của mình, sau đó tiếng Việt lại vay mượn những từ này làm giàu cho kho

từ vựng Việt Loại từ ngữ mượn Ấn này chủ yếu là những từ ngữ Phật giáo

Phật giáo sớm đã từ Ấn Độ du nhập vào Trung Quốc trong thời kỳ Đông Hán, chính thức hưng thịnh vào giai đoạn Ngụy Tấn Nam Bắc Triều, số lượng lớn từ ngoại lai Phật giáo thời này du nhập vào tiếng Hán, mà Phật giáo

du nhập vào Việt Nam từ khoảng thế kỷ 12 Trong từ vựng tiếng Việt hiện

đại, chúng ta vẫn có thể thấy được rất nhiều từ ngữ Phật giáo Ví dụ: Phật, Bồ

tát, Niết bàn, Sa môn, Tháp, A di đà Phật, La Hán, Xá lợi, Diêm la, Bồ đề…

Bên cạnh những từ ngữ tôn giáo (phật giáo), do chịu sự ảnh hưởng khá sâu nặng văn hóa Nho giáo cũng như việc sử dụng văn tự Hán trong đời sống nên trong tiếng Việt chúng ta dễ bắt gặp rất nhiều ngữ vựng gốc Hán được

dùng để phiên địa danh các vùng trên thế giới Ví dụ: Ý Đại Lợi, Bồ Đào Nha,

Tây Ban Nha, Mạc Tư khoa, A Phú Hãn, Miến Điện, Gia Nã Đại, Ba Tây, Tân Gia Ba, Ấn Độ, v.v

Về phạm vi sử dụng, hệ ngôn ngữ Ấn-Âu có mặt ở khắp châu Âu, ở khu vực Tây, Trung và Nam Á Hệ ngôn ngữ Ấn-Âu có tầm quan trọng đáng

kể trong lịch sử ngôn ngữ học với lịch sử ghi chép dài thứ nhì, sau hệ ngôn ngữ Phi-Á Hệ ngôn ngữ Ấn-Âu cũng có ảnh hưởng cực kì lớn đối với các ngôn ngữ trên toàn thế giới, trong đó có tiếng Việt

Tiếng Việt tiếp nhận từ vựng từ các ngôn ngữ gốc Ấn - Âu chủ yếu là tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Đức, v.v

+ Nhóm từ gốc Pháp

Năm 1884, triều Nguyễn bị bức phải ký kết điều ước đầu hàng với Pháp, chính thức thừa nhận Việt Nam thuộc quyền bảo hộ của đế quốc Pháp Năm 1885, nước ta hoàn toàn trở thành lãnh địa thực dân của Pháp, đến đầu thế kỷ 20, bốn hình thức dịch ý, dịch hình, phiên âm và vay mượn trực tiếp đã thay thế ngôn ngữ Hán trở thành ngôn ngữ quan phương của Việt Nam Bởi vậy, tiếng Pháp mở rộng sử dụng trong các lĩnh vực xã hội Việt Nam, xúc tiến vận dụng khoa kỹ hiện đại và truyền bá văn hóa Pháp vào Việt Nam, số lớn từ tiếng Pháp được tiếng Việt mượn dùng phát sinh ảnh hưởng sâu sắc trong quá trình phát triển của tiếng Việt Từ mượn tiếng Pháp không chỉ có danh từ, mà còn có động từ, tính từ; từ ngoài liên hệ trên hình thức ngữ âm còn có tương đồng về nghĩa trong hình thức liên hệ này Theo thống kê của Vu Tại Chiếu

trong "Từ điển từ ngoại lai tiếng Việt" thì “Từ vay mượn tiếng Pháp có tổng

cộng 2.247 từ, chiếm khoảng 94% số lượng từ vay mượn không phải tiếng Hán trong tiếng Việt” Ví dụ:

- Những từ gốc Pháp thuộc ngành hóa học, dược phẩm:

ít từ ngữ trước đó, đồng thời cũng du nhập vô số từ ngoại lai, khiến cho từ ngoại lai trong tiếng Việt thời điểm đương thời, đặc biệt là từ ngoại lai vay mượn từ tiếng Anh liên tục xuất hiện với số lượng lớn Ví dụ:

dễ dàng du nhập và phổ biến trong tiếng Ví dụ:

có sự thể hiện phong phú, đa dạng nhất trong các nhóm từ vay mượn gốc

Ấn-Âu khác, vì vậy trong các phần tiếp theo của luận văn, chúng tôi chủ yếu xét đặc điểm du nhập của từ vay mượn gốc Ấn-Âu thể hiện qua hai ngôn ngữ gốc này

Tiểu kết

Nói tóm lại, tiếp xúc ngôn ngữ, vay mượn từ và sự du nhập của từ ngoại lai là hiện tượng phổ biến của các ngôn ngữ trên thế giới Nhìn nhận thế nào về vấn đề này cũng có nhiều quan điểm khác nhau, ủng hộ có, e ngại cũng có Mọi quan điểm đều có những lý do và điểm tựa riêng Chúng tôi chọn nghiên cứu đặc điểm du nhập của từ ngoại lai gốc Ấn-Âu để tiến hành khảo sát nhằm đưa ra cái nhìn khách quan về tình hình vay mượn và sử dụng

từ ngoại lai ở nước ta trong khoảng đầu thế kỉ XX đến nay Căn cứ vào cơ sở

lý luận và tình hình chung về sự du nhập của từ vay mượn – mà đặc biệt là từ vay mượn gốc Ấn-Âu vào tiếng Việt nêu trên, chúng tôi tiếp tục triển khai nghiên cứu đặc điểm Việt hóa về cấu trúc, ngữ nghĩa và đặc điểm sử dụng của

từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại ở chương 2 và chương 3 của luận văn Trong số các từ mượn gốc Ấn-Âu, nhóm từ mượn gốc Pháp và gốc Anh tiêu biểu hơn cả, vì vậy trong các phần tiếp theo của luận văn, chúng tôi chủ yếu xét đặc điểm du nhập của từ vay mượn gốc Ấn-Âu thể hiện qua hai ngôn ngữ gốc này

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM VIỆT HÓA CỦA TỪ VAY MƯỢN

GỐC ẤN - ÂU TRONG TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI 2.1 Hiện trạng của từ vay mượn gốc Ấn - Âu trong tiếng Việt

Dưới tác động của các nhân tố lịch sử - xã hội, từ khá sớm, tiếng Việt

đã có sự tiếp xúc với các ngôn ngữ Ấn-Âu, trong đó đáng kể nhất là tiếng Pháp và tiếng Anh Qua đó, tiếng Việt đã tiếp nhận một số lượng không nhỏ

từ mượn gốc Pháp và gốc Anh Trong quá trình sử dụng, các từ này ngày càng trở nên quen thuộc với người Việt, nhiều từ đã Việt hóa cao độ đến mức ngày nay ít ai nghĩ chúng là các từ vay mượn

Tuy nhiên, khác với nhóm từ vay mượn gốc Hán, các từ mượn thuộc gốc Ấn-Âu du nhập vào tiếng Việt - xét về cấu tạo - chủ yếu là từ đơn và từ phức, hầu như không có thành ngữ, cụm từ cũng chỉ ở số ít Vì thế khi xét về đặc điểm cấu tạo của các nhóm từ mượn gốc Ấn-Âu, chúng tôi chỉ dừng lại ở đơn vị từ, việc dẫn ra cụm từ và thành ngữ (nếu có) chỉ có tính chất đối sánh hoặc mở rộng

Từ những năm đầu thế kỉ XX trở lại đây, số lượng từ mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt tăng lên nhanh, đặc biệt là nhóm từ mượn gốc Pháp và gốc Anh Về từ mượn tiếng Pháp, thống kê của Nguyễn Quảng Tuân và Nguyễn Đức Dân (vào năm 1992) cho biết có khoảng hơn 2.000 từ gốc Pháp được sử

dụng tại Việt Nam Từ điển từ mới (Viện Ngôn ngữ học, 2002) đã thu thập

khoảng 3.000 từ mới các loại trong vòng 15 năm (1985-2000) từ mượn chủ yếu từ tiếng Anh

2.1.1 Nhóm từ mượn gốc Pháp

Cùng với sự đô hộ của thực dân Pháp ở nước ta, tiếng Pháp - thông qua nhiều con đường đã xâm nhập vào thói quen sử dụng ngôn ngữ của người Việt Sự tiếp xúc dài lâu giữa hai loại ngôn ngữ này dẫn đến số lượng từ mượn gốc Pháp ngày càng nhiều, phạm vi ngày càng sâu rộng, mức độ Việt hóa ngày càng cao

Về số lượng từ vay mượn gốc Pháp, trang Bách khoa toàn thư mở

Wikipedia trong bài viết “Từ mượn trong tiếng Việt” đã dẫn: “thống kê của

Nguyễn Quảng Tuân và Nguyễn Đức Dân, vào năm 1992 cho biết có khoảng hơn 2.000 từ gốc Pháp được sử dụng tại Việt Nam”

(https://vi.wikipedia.org/wiki/Từ_mượn_trong_tiếng_Việt )

Về từ loại, sau khi phân loại dựa trên 295 từ mượn tiếng Pháp do tác

giả Nguyễn Văn Khang dẫn trong cuốn Từ ngoại lai trong tiếng Việt [19,

271-275] chúng tôi nhận thấy chỉ có 4 từ thuộc từ loại động từ (chiếm 1,36%) là

tăng-bo (transborder), cóp-pi (copier), đúp (redouble) và băng (bande) -

trong đó băng còn có thể sử dụng với tư cách là danh từ - còn lại là danh từ

(chiếm 98.64%) và không có các từ loại khác Phân loại dựa trên 93 từ mượn gốc Pháp được dẫn tại trang Bách khoa toàn thư mở Wikipedia trong bài viết

“Từ mượn trong tiếng Việt”chúng tôi nhận thấy chỉ có một thán từ (A-lô (Allo)), một tính từ (ga-lăng (galland)), còn lại đều là danh từ, không có từ

loại khác

Về các lĩnh vực có sự du nhập của từ mượn gốc Pháp, ta thấy các từ mượn nhóm này xuất hiện ở hầu hết mọi lĩnh vực, bao gồm cả đời sống - chính trị - xã hội và học thuật – nghiên cứu:

Đầu tiên phải kể đến các từ mượn tiếng Pháp thuộc lĩnh vực giao thông,

thiết bị giao thông, như: buýt (bus), ca-nô (canot), cam-nhông (camion),

mô-tô (moto), xà-lan (chaland), xích-lô (cyclo), đi-ê-den (diésel), mỏ-lết (molette), boóc-ba-ga (porte-bagages), bu-gi (bougie), bu-lông (boulon), măng-sông (manchon), ghi-đông (guidon), ê-cu (écrou), mô-tơ (moteur), pê- đan (pédale), phanh (frein), tuốc-bin (turbine), tuốc-nơ-vít (tournevis), vô- lăng (volant)…

Lĩnh vực in ấn – thông tin, có các từ: áp-phích (affiche), ca-mê-ra

(caméra), ca-nông (canon), cát-xét (cassette), ra-đi-ô (rađio), tê-lê-phone (téléphone), tê-lếch (telex), phim (film), moóc (morse)…

Lĩnh vực xây dựng, nhà cửa: bê-tông (béton), cốp-pha (coffrage),

xi-măng (ciment), tuy-nen (tunnel), lanh-tô (linteau), véc-ni (vernis), pa-nen (panel), vi-la (villa), hô-ten (hôtel), ban-công (balcon), toa-lét (toilette), đi- văng (divan), xa-lông (salon)…

Lĩnh vực thời trang, trang phục: com-lê (complet), véc (veste), vét-tông

(veston), gi-lê (gilet), pi-ja-ma (pyjama), giắc-két (jaquette), juýp (jupe),

may-ô (maillot), sơ-mi (chemis), xoóc (sort), xu-chiêng (soutien-gorge), coóc-xê (corset), tạp-dề (tablier), ca-ra-vát (cravate), mùi-xoa (mouchoir), xanh-tuya (ceinture), xa-tanh (satin), len (laine), ka-ki (kaki), đăng-ten (dentelle), voan (voile)…

Lĩnh vực ẩm thực: cà-phê (café), cà-rốt (carotte), cốc-tai (coktail), cải

xoong (cresson), dăm-bông (jambon), ốp-lết (omlette), pate (pâté), si-rô (sirop), sốt-vang (sauce au vin), su hào (chou-rave), súp-lơ (chou-fleur), xúc- xích (saucisse), mù-tạc (moutarde)…

Lĩnh vực âm nhạc, giải trí: ô-pê-ra (opéra), van (valse), trôm-pét

(trompette), sắc-xô-phôn (saxophone), công-trơ-bát (contrebasse), đê-ông (accordéon), xi-nê (cinéma), xiếc (cirque)…

ác-coóc-Lĩnh vực học thuật – nghiên cứu: y học: áp-xe (abcés), a-xê-tôn (acétone),

a-mi-đan (amydal), a-xít (acide), băng-ca (brancard), đốc-tờ (docteur), kí-ninh (quinine), na-tri (natrium), ni-tơ (nitrogéné), ven (veine), xi-lanh (cylindre)…;

hóa học: các-bon (carbone), các-bô-níc (carbonique), sun-phát (dulfate), hi-đrô

(hidrogel), sun-phua (sulfure)…; đơn vị đo: gam (gramme), ki-lô-gam (kilogramme), xăng-ti-mét/ xen-ti-mét(centimètre), mét (mètre), ki-lô-mét (kilomètre), oát (watt), ki-lô-oát (kilowatt), lít (littre), vôn (volt)…

Một số lĩnh vực khác, như: Chức vụ hành chính thời Pháp: cẩm

(commissaire de police), cu-lít (coolie), lê-dương (légion), loong-toong (planton), phông-xon-ne (fonctionaire), sếp (chef)…; Chiến tranh: Ba-dô-ca (bazooka), bi-đông (bidon), bom (bombe), boong-ke (bunker), cà-mèn (gamelle), lô-cốt (blockhaus), na-pan (napalm) rốc-két (roquette), xà-lim

(cellule), (xe) tăng (tank)… Giáo dục: bờ-rô-phét-xơ (professeur), com-pa (compas), đúp (redoubler), ê-ke (équerre)…

Dựa trên những số liệu thống kê trên đây, chúng tôi nhận thấy hiện trạng từ gốc Pháp trong tiếng Việt có một số điểm đáng lưu ý như sau:

Thứ nhất, tiếng Việt chủ yếu vay mượn từ tiếng Pháp các danh từ Các

danh từ này chủ yếu biểu thị những sự vật, khái niệm mới mà trong tiếng Việt còn thiếu, nhằm bổ sung thêm cho đầy đủ kho từ vựng của mình trước những biến chuyển về mọi mặt của đời sống từ khi tiếp xúc với văn hóa phương Tây

Thứ hai, qua quá trình phát triển không ngừng với tư cách một “sinh

ngữ”, tiếng Việt đã tự “sản sinh” ra những từ ngữ mới để biểu thị khái niệm mà

trước đó phải vay mượn tiếng Pháp để biểu thị, ví dụ: nhảy/ khiêu vũ =

đan-xing, tín hiệu = xi-nhan, ở lại lớp/ học lại = đúp; bình nước = bi-đông, thủ trưởng/ lãnh đạo = sếp… Về cách thức “sản sinh” ra các từ ngữ mới này chúng

tôi sẽ tiếp tục lý giải ở các phần tiếp theo Bên cạnh đó, có các từ mượn Pháp

đến thời điểm này vẫn không thể thay thế được, ví dụ: cà rốt, sốt vang, cải

xoong, su hào, súp lơ… hay các từ thuộc lĩnh vực ẩm thực, đơn vị đo, y học

Việc vay mượn từ vựng này có nhiều ảnh hưởng khác nhau đến việc sử dụng tiếng Việt hiện đại, chúng tôi sẽ đề cập sâu hơn khía cạnh này ở chương

3 của luận văn

Nhóm từ mượn gốc Pháp du nhập vào Việt Nam muộn hơn so với nhóm

từ mượn gốc Hán song vẫn chiếm vị trí và ảnh hưởng không nhỏ trong tiếng Việt ở hầu hết mọi lĩnh vực Nhiều từ được Việt hóa cao độ đến mức được coi

là từ thuần Việt, gắn bó chặt chẽ, không thể thay thế trong tiếng Việt Việc vay mượn các từ gốc Pháp cũng giúp kho tàng tiếng Việt trở nên phong phú, đáp ứng kịp thời nhu cầu sử dụng ngôn ngữ của người Việt Tuy nhiên, trong khoảng 20 năm trở lại đây, việc vay mượn từ ngữ từ tiếng Pháp đã “chững lại”, nhường chỗ cho các từ gốc Anh bắt đầu xâm nhập vào tiếng Việt với một tốc

độ khá nhanh chống và phạm vi cũng không kém phần sâu rộng

2.1.2 Nhóm từ mượn gốc Anh

Từ mượn gốc Anh xuất hiện và chiếm tỉ lệ ngày càng lớn trong từ vựng tiếng Việt chủ yếu từ những năm 90 của thế kỉ XX khi chính sách hội nhập của Đảng và Nhà nước ta được quán triệt sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội Khi tiếng Anh trở thành cây cầu nối Việt Nam với thế giới thì việc học tập tiếng Anh trở thành một nhu cầu thiết yếu của mọi lứa tuổi, với hầu hết mọi ngành nghề… Tiếng Anh trở thành một trong những môn học bắt buộc của nhà trường phổ thông, các trung tâm, tổ chức dạy học Anh ngữ xuất hiện khắp nơi để phục vụ cho mọi giai tầng, lứa tuổi Việc sử dụng tiếng Anh trong giao tiếp của người Việt cũng ngày càng phổ biến trong nhiều lĩnh vực khác nhau, nhất là trong những lĩnh vực cần hợp tác với nước ngoài, cần có tiếng Anh làm công cụ

Bên cạnh đó, các thiết bị, sản phẩm xuất hiện ở Việt Nam chủ yếu được dùng bằng tiếng Anh, các giao dịch với nước ngoài cũng như với người nước ngoài ở Việt Nam chủ yếu là bằng tiếng Anh, và người ta có thể dùng tiếng Anh để thay thế cho hầu hết mọi ngôn ngữ bởi tiếng Anh đã trở thành một ngôn ngữ mang tính chất toàn cầu Các ấn phẩm bằng tiếng Anh cũng xuất hiện ngày một nhiều Các chương trình truyền hình, nhất là các chương trình quảng cáo, ca nhạc, thể thao, giải trí bằng tiếng Anh xuất hiện thường xuyên trên các phương tiện thông tin đại chúng Nhiều từ tiếng Anh, cách diễn đạt theo kiểu tiếng Anh được các biên tập viên, phát thanh viên sử dụng, chuyển tải trong các phát ngôn của tiếng Việt, điều này có ý nghĩa rất lớn đối với việc hình thành thói quen sử dụng tiếng Anh trong khi giao tiếp của đông đảo người Việt

Công nghệ thông tin phát triển như vũ bão cũng là một trong những yếu

tố có ý nghĩa quan trọng đối với thói quen và nhu cầu sử dụng tiếng Anh của người Việt Việc sử dụng máy tính, internet, các trò chơi điện tử… đã bổ sung vốn từ và thói quen sử dụng tiếng Anh một cách tự nhiên cho người Việt

Chính vì các nguyên nhân trên đây, tiếng Anh đã được vay mượn vào tiếng Việt một cách nhanh chóng, tự nhiên để diễn đạt những khái niệm mới

mà tiếng Việt cho có từ để diễn đạt và ngay cả khi đã có từ tương đương

Theo thống kê của Đỗ Hồng Dương [19, 336] trong tổng số 554 từ

tiếng Anh, từ ngữ dùng trong công nghệ thông tin chiếm 14.2% (Ví dụ:

internet (liên mạng), blog (nhật kí cá nhân trên mạng), chat (trò chuyện qua mạng), check (kiểm tra lại), click (nhấn vào), start (bắt đầu), pause (tạm dừng), delete (xóa), passwword (mật khẩu), ID (kí hiệu nhận dạng, thường được hiểu là tên tài khoản), laptop (máy tính xách tay), computer (máy tính), e-mail (thư điện tử), game (trò chơi điện từ), download (tải xuống), website (không gian liên tới với mạng, thường được hiểu là trang mạng), online (trực tuyến), offline (ngoại tuyến), link ((đường)liên kết), phone (gọi điện), topic (đề tài), update (cập nhật), … ); âm nhạc chiếm 11.6% (Ví dụ: Jazz, Ballad, Rock, Rock and Roll, Hard Rock, Rock-Ballad, Dance … (tên các thể loại âm nhạc), album (đĩa nhạc), fan (người hâm mộ), singer (ca sĩ), show (trình diễn), live show (trình diễn trực tiếp), showbiz (giới biểu diễn âm nhạc), solo (đọc diễn), diva (nữ danh ca)… ); thể thao, trò chơi chiếm 5.6% (Ví dụ: sport (thể thao), tennis, billiards, bowling, hockey, golf … (tên gọi các môn thể thao), hat- trick, fair play (chơi đẹp)… ); từ ngữ về thời trang, thiết kế chiếm 5.6% (Ví dụ: model (người mẫu), catwalk (sàn trình diễn thời trang), design(thiết kế), designer (nhà thiết kế), shop (cửa hàng), make-up (trang điểm), mascara (thuốc bôi mi mắt, thường được hiểu là thuốc làm cong, dày và đậm màu lông mi), size (kích cỡ), jean, short, pijama, pull… (tên gọi các loại trang phục)…);

từ ngữ dùng trong nghi thức giao tiếp 3.1% (Ví dụ: baby (em bé/ em yêu),

boy-friend, girl-friend (bạn trai, bạn gái trong quan hệ luyến ái), goodluck (chúc may mắn), bye-bye (tạm biệt), hello, hi (xin chào), partner (cộng sự), team (nhóm), member (thành viên), mama (mẹ), papa (cha), hot girl (cô gái

có ngoại hình đẹp và được nhiều người hâm mộ (về ngoại hình và/hoặc tài năng, phong cách), hot boy (chàng trai có ngoại hình đẹp và được nhiều người hâm mộ (về ngoại hình và/hoặc tài năng, phong cách)…)

Ngoài ra còn các lĩnh vực khác cũng du nhập các từ mượn gốc Anh như

ẩm thực: buffet (ăn tự chọn), fastfood (đồ ăn nhanh), chocolate (kẹo sô-cô-la),

hamburger (bánh mì tròn kẹp), hot dog (bánh mì dài kẹp xúc xích), pizza (bánh bột nướng có nhân), menu (thực đơn), party (bữa tiệc)… Kinh tế thị

trường: marketing (tiếp thị), supper market (siêu thị), shopping (đi mua sắm),

sale off (hạ giá), item (mặt hàng)…

Các từ tiếng Anh xuất hiện trong tiếng Việt chủ yếu là danh từ, tiếp đến

là động từ, tính từ và một số từ loại khác

Cũng theo thống kê của Đỗ Hồng Dương, trong số 546 từ tiếng Anh xuất hiện trong tiếng Việt thì danh từ chiếm 73,8%; động từ chiếm 15,2%; tính từ chiếm 6,3%; phụ từ chiếm 2,0%; đại từ chiếm 1,4%; thán từ chiếm 1,3%

Như vậy, về hiện trạng từ mượn gốc Anh trong tiếng Việt hiện nay, có thể khái quát một số đặc điểm nổi bật:

Thứ nhất, tiếng Việt chủ yếu vay mượn từ tiếng Anh các danh từ Các

từ này chủ yếu mang những khái niệm mới mà trong tiếng Việt chưa có, nghĩa

là tiếng Việt mượn với nhu cầu bổ sung thêm cho đầy đủ kho từ vựng của mình, “vì thiếu mà mượn”

Thứ hai, tiếng Việt cũng vay mượn từ tiếng Anh các từ chỉ khái niệm

mà trong tiếng Việt vốn đã có từ biểu thị (Ví dụ: handmade = làm bằng tay

(thủ công); secondhand = đồ cũ, đã bị dùng qua; nickname= tên riêng trên mạng, shop = cửa hàng…), trường hợp này tác giả Nguyễn Văn Khang gọi là

“làm mới các khái niệm đã có từ Việt biểu thị bằng từ tiếng Anh” [19,333] Hiện tượng này ta đã gặp nhiều ở bộ phận từ mượn gốc Hán, song các từ mượn gốc Anh thường chỉ làm “súc tích hóa” sự diễn đạt và/hoặc coi đây là một cách “chứng tỏ đẳng cấp” của bản thân:

Ví dụ:

A: Điện thoại đẹp đấy! Mới mua à?

B: Ừ, hàng secondhand 99%, dùng tốt không khác gì đập hộp mà giá

cả lại mềm!

Trong trường hợp trên, việc vay mượn từ gốc Anh secondhand sẽ giúp lời nói của B ngắn gọn hơn thay vì nói “À, không phải hàng mới hoàn toàn,

bị dùng lướt một lần rồi nhưng vẫn còn mới 99%” mà người nói lại thể hiện

được rằng mình là một “tay chơi” hiểu biết

Tương tự như trên, khoảng những năm cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI,

khi mạng Yahoo phát triển đến đỉnh cao, các “chat-room” (không gian trò

chuyện riêng tư trên mạng giữa hai người trở lên) trở thành nơi trao đổi, trò

chuyện chính của nhiều người, đặc biệt là thế hệ trẻ, người ta thường hỏi

nhau: “Nick (gọi tắt của Nick-name) của anh là gì?” mà không ai hỏi “Tên

riêng trên mạng của anh là gì?”, hay “Vào chat-room nhé!” mà không ai nói

“Vào không gian trò chuyện riêng tư trên mạng nhé!” Việc sử dụng các từ

mượn gốc Anh cũng khiến người nói chứng tỏ phần nào sự sành sỏi về công nghệ thông tin, “bắt kịp thời đại” của mình

Việc vay mượn này có nhiều ảnh hưởng khác nhau đến việc sử dụng tiếng Việt hiện đại, chúng tôi sẽ đề cập sâu hơn khía cạnh này ở chương 3 của luận văn

Như vậy, nhóm từ mượn gốc Anh du nhập vào Việt Nam muộn hơn so

với nhóm từ mượn gốc Pháp song vẫn chiếm vị trí và ảnh hưởng không nhỏ trong tiếng Việt ở hầu hết mọi lĩnh vực Với ưu thế khách quan của mình là yêu cầu của sự hội nhập, tốc độ phát triển nhanh chóng về số lượng và tần suất sử dụng của các từ mượn thuộc nhóm này trong những năm gần đây có

Đi ngược lại xu thế đó, một số từ vay mượn nói chung và từ mượn gốc

Ấn - Âu nói riêng đã không còn khả năng thích ứng với tiếng Việt Vì thế, chúng có thể bị đào thải hoặc thay thế bằng các từ ngữ khác của tiếng Việt, cũng có khi thay thế bằng chính các từ vay mượn mới từ tiếng Ấn - Âu

Từ vay mượn gốc Ấn-Âu du nhập vào tiếng Việt trong quá trình tiếp xúc của các ngôn ngữ nước ngoài với tiếng Việt – một phần quan trọng – là

do nhu cầu sử dụng ngôn ngữ của người Việt Cũng chính vì thế, khi một từ mượn nào đó không còn đáp ứng được nhu cầu này, nó sẽ bị đào thải dần khỏi thói quen sử dụng của những người nói tiếng Việt, hoặc biến mất, hoặc được thay thế bằng các từ ngữ mới tương tự

Xét nhóm từ thuộc lĩnh vực chức vụ hành chính thời Pháp như cẩm

(commissaire de police), cu-lít (coolie), lê-dương (légion), loong-toong (planton), phông-xon-ne (fonctionaire)… ta nhận ra hiện tượng này khá dễ

dàng Ngày nay trong tiếng Việt hầu như không còn sử dụng các từ ngữ này nữa Nói cách khác – cùng với sự biến đổi của dòng chảy của lịch sử - những

từ mượn này đã không còn khả năng thích ứng với tiếng Việt, người nói tiếng Việt không có nhu cầu sử dụng chúng trong giao tiếp

Trong các nhóm từ gốc Ấn Âu, các từ gốc Nga, gốc Pháp là nhóm có mức độ bị đào thải cao Điều này cho thấy, khả năng thích nghi của từ gốc Ấn-Âu kém hơn nhiều so với từ gốc Hán Từ gốc Hán đã du nhập vào tiếng Việt hàng nghìn năm, trải qua nhiều giai đoạn Việt hóa Đến nay, từ gốc Hán vẫn đóng vai trò là bộ phận từ vựng quan trọng nhất trong tiếng Việt Điều này cho thấy, sự tương đồng về đặc điểm loại hình ngôn ngữ chính là con đường thuận lợi cho quá trình vay mượn từ vựng giữa các ngôn ngữ

Hiện tượng này cũng xuất hiện trong tiếng Anh, dù đây một ngôn ngữ

so với từ mượn gốc Hán và gốc Pháp có “tuổi đời” rất non trẻ Từ mượn tiếng

Anh chat-room ngày càng ít xuất hiện trong tiếng Việt, khi đơn vị cung cấp

dịch vụ này là Yahoo dần thất thế và bị xóa bỏ thương hiệu Thay vào đó, sự

“lên ngôi” của Facebook khiến hàng loạt từ mượn gốc Anh mới được du nhập

vào Việt Nam, thay cho chat room chính là group (nhóm) với các hình thức như secret group (nhóm bí mật), closed group (nhóm riêng tư/ nhóm đóng),

open group (nhóm mở/ nhóm công khai), messenger (tin nhắn), inbox (tin nhắn riêng tư) Thậm chí, thay vì nói “Tối về chat nhé!” nay người ta sẽ nói

“Tối về on face rồi mình nói cho nghe!” hoặc “Tối inbox nhé!”, từ chat cũng

ít được sử dụng dần mặc dù nó vẫn được chúng ta biết đến với nghĩa là trò

chuyện trên mạng, thay vào đó là on face (cách nói tắt của (trạng thái) online facebook) và inbox (nhắn tin riêng tư trên dịch vụ Messenger của Facebook)

2.1.4 Mức độ Việt hóa của từ vay mượn gốc Ấn-Âu

Tuy đều là từ mượn gốc Ấn-Âu nhưng giữa các từ ngữ này có sự khác biệt về mức độ Việt hóa Nhìn chung, có thể phân biệt những lớp từ ngữ Ấn-

Âu sau đây:

+ Bộ phận từ Ấn- Âu có mức độ Việt hóa cao

Thứ nhất là lớp từ được Việt hóa cao độ Đó là những từ ngữ Ấn-Âu

mà xét về hình thức và cách thức hoạt động không khác gì với một từ thuần Việt Nói chung, đây thường là những từ ngữ thông dụng, mức độ Việt hóa phải đủ cao để người Việt có thể sử dụng giống như những từ của tiếng Việt

Ví dụ: cà phê, vét tông, cà rốt… (Việt hóa bằng cách thêm thanh điệu cho các

âm tiết) ; phanh (frein), gam (gramme), kem (crème), van (valse)… (Việt hóa bằng cách bỏ bớt phụ âm trong các nhóm phụ âm); bốc (box), ba tê (paté), búp bê (poupée), pê đan (pédall)… (Việt hóa bằng cách thay đổi một số âm cho phù hợp với hệ thống ngữ âm tiếng Việt); xăng (essence) ; lốp (enveloppe); săm (chambre à air)… (Việt hóa bằng cách rút gọn từ)

+ Bộ phận từ Ấn- Âu có mức độ Việt hóa thấp

Thường thì đây là những từ ngữ thuộc lĩnh vực khoa học – kĩ thuật Về mặt chữ viết, những từ ngữ này thường được viết các âm tiết liền nhau hoặc giữa

các âm tiết có dấu gạch nối, Ví dụ: xêmina (xê-mi-na), côngtơ (công-tơ), ampe

(am-pe), tuốcbin (tuốc-bin), complê (com-plê), phécmơtuya (phéc-mơ-tuya)…

Bên cạnh đó còn có những từ không được Việt hóa hoặc chỉ được Việt

hóa rất ít Đây thường là những thuật ngữ khoa học-kĩ thuật, cần phải giữ được tính chính xác và tính quốc tế, đồng thời cũng là những từ có phạm vi sử

dụng hẹp Ví dụ: electron, miliampe, microphon, automat…

Ngoài ra, trong những trường hợp cần thiết, người ta còn phải chuyển

tự các từ vay mượn của các ngôn ngữ Ấn-Âu, ví dụ: dicdac (zigzag), xêmina

(seminar)…

Như vậy, cũng giống như những ngôn ngữ khác, hiện tượng tiếp nhận

từ ngữ của ngôn ngữ Ấn-Âu vào tiếng Việt không diễn ra một cách đơn giản

mà các từ mượn phải chịu sự biến đổi theo quy luật của tiếng Việt theo nhiều mức độ khác nhau, nhờ đó mà ngày càng trở nên quen thuộc với tiếng Việt,

có tần suất sử dụng cao

Sự Việt hóa của các từ vay mượn gốc Ấn-Âu diễn ra khá phức tạp và

đa dạng, có những từ ngữ hầu như không bị Việt hóa, có những từ ngữ diễn ra

sự Việt hóa cao độ, có những từ ngữ chỉ Việt hóa một phần Trong từng lớp từ này, sự Việt hóa về cấu tạo và ngữ nghĩa cũng diễn ra đa dạng và phức tạp

2.2 Đặc điểm Việt hóa về mặt cấu tạo của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại

2.2.1 Việt hóa về ngữ âm

Cách phát âm của các từ mượn cần phải phù hợp với hệ thống ngữ âm tiếng Việt, những âm mà tiếng Việt không có hoặc có nhưng xuất hiện ở những vị trí bất thường, trái với ngữ âm tiếng Việt sẽ bị biến đổi thành các âm tiếng Việt có cách phát âm gần giống hoặc bị bỏ qua, không chuyển đổi thành

âm tiếng Việt nào Ví dụ như ba từ tiếng Pháp poupée /pupe/, équipe /ekip/ và

valise /valiz/ được phiên âm là búp bê, ê kíp và va li

Tiếng Việt không có các tổ hợp phụ âm nên khi được phiên âm sang tiếng Việt các tổ hợp phụ âm sẽ bị loại bỏ theo các cách sau:

Âm tiết hóa các phụ âm cấu thành nên các tổ hợp phụ âm đó Nguyên

âm thêm vào để tạo thành âm tiết thường là ơ Ví dụ: địa danh tiếng Pháp