Tiểu thuyết lạng sơn sau 1975 về đề tài lịch sử

Hoàng Văn Kiểu do Vũ Ngọc Chương ghi… Đặc biệt phải kể đến nhà văn Nguyễn Trường Thanh - người viết về đề tài lịch sử với một bút lực dồi dào, các tiểu thuyết của ông đã được các nhà ngh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG THỊ THẢO

TIỂU THUYẾT LẠNG SƠN SAU 1975

VỀ ĐỀ TÀI LỊCH SỬ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học: TS NGÔ THU THỦY

THÁI NGUYÊN - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và chưa từng được công bố Các thông tin, tài liệu trình bày trong luận văn có xuất xứ rõ ràng

Thái Nguyên, ngày 28 tháng 6 năm 2019

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Dương Thị Thảo

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới TS Ngô Thu Thủy, người đã tận tình giúp

đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn tới Ban Giám hiệu, Phòng sau Đại học và các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn trường Đại học sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Tôi cũng xin được bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới người thân, bạn bè đã động viên, quan tâm chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành tốt khóa học này

Dù đã rất cố gắng, nỗ lực hết mình để hoàn thiện luận văn, nhưng tôi nhận thấy luận văn của mình vẫn còn rất nhiều hạn chế thiếu sót Vì vậy, tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp chân thành từ thầy cô và các bạn

Thái Nguyên, ngày 28 tháng 6 năm 2019

TÁC GIẢ

Dương Thị Thảo

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 9

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Đóng góp của luận văn 10

8 Cấu trúc luận văn 11

Chương 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH ĐỀ TÀI LỊCH SỬ TRONG TIỂU THUYẾT LẠNG SƠN 12

1.1 Quan niệm về tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử 12

1.2 Cơ sở hình thành đề tài lịch sử trong tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 20

1.3 Tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử 26

Tiểu kết chương 1 28

Chương 2: MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TIỂU THUYẾT LẠNG SƠN SAU 1975 VỀ ĐỀ TÀI LỊCH SỬ 30

2.1 Tái hiện chân thực biến cố, sự kiện, nhân vật lịch sử 30

2.1.1 Lịch sử kháng chiến hào hùng của dân tộc 30

2.1.2 Chân dung các nhân vật lịch sử 38

2.2 Suy tư, chiêm nghiệm về đời sống, con người hiện tại 48

2.2.1 Những chiêm nghiệm về đời sống hiện tại 48

2.2.2 Những suy tư về số phận con người 56

Tiểu kết chương 2 62

Chương 3: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN ĐỀ

TÀI LỊCH SỬ TRONG TIỂU THUYẾT LẠNG SƠN SAU 1975 64

3.1 Hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn sau 1975 64

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật lịch sử 71

3.2.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 72

3.2.2 Nghệ thuật biểu hiện nội tâm nhân vật 76

3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật 84

3.3.1 Lớp từ chỉ địa danh mang đậm dấu ấn miền núi 85

3.3.2 Lớp ngôn ngữ đời sống giản dị, nhiều màu sắc, đậm chất địa phương 87

3.3.3 Lớp ngôn ngữ mang màu sắc triết luận 91

Tiểu kết chương 3 94

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Lịch sử dân tộc là một đề tài khá quen thuộc trong sáng tạo văn học nghệ

thuật của nhân loại Những vấn đề của lịch sử dân tộc đã được các văn nghệ sĩ quan tâm nghiên cứu, tìm tòi, khám phá để từ đó sáng tạo ra các tác phẩm có giá trị lâu bền Qua các tác phẩm viết về đề tài lịch sử, các nhà văn gián tiếp bày tỏ lòng yêu nước, thể hiện ý thức tự tôn và lòng tự hào dân tộc sâu sắc Trong nền văn học của nước ta từ những năm đầu thế kỷ XXI đã xuất hiện một loạt tiểu thuyết lịch sử dày dặn, công phu, có nhiều đổi mới trong nghệ thuật Tiểu thuyết lịch sử nhìn chung

đã gặt hái được những thành công và có ý nghĩa to lớn Thế nhưng, những công trình nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử ở nước ta còn ít, chưa bao quát cũng như đi sâu vào mảng này, đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử giai đoạn từ sau 1975 đến nay

Đời sống văn học nói riêng và nghệ thuật nói chung ở nước ta những năm đầu thế kỷ XXI chứng kiến sự phát triển nở rộ và thăng hoa của đề tài lịch sử Đặc biệt, tinh thần đổi mới từ sau 1986 đã thổi vào nền văn học một luồng sinh khí mới, phá tan đi sự "đơn điệu" trong tư duy nghệ thuật của văn học giai đoạn 1945-1975 Trong sự vận động chung của nền văn học, tiểu thuyết được coi là cỗ máy cái Việc thiếu vắng thành tựu của thể loại này là một chỗ trống đáng buồn cho bất cứ nền văn học nào trên thế giới, trong đó có Việt Nam Những tiểu thuyết viết về quá khứ luôn luôn ở trong tâm điểm của đời sống văn chương và là bộ phận đạt được nhiều thành tựu nhất của văn chương Việt Nam đương đại

1.2 Tiểu thuyết lịch sử là thể loại tiểu thuyết mới xuất hiện và được chú ý

nhiều trong thế kỷ XX Trong những năm vừa qua đề tài lịch sử luôn thu hút sự chú

ý khám phá của nhiều thế hệ nhà văn cũng như độc giả Nhìn lại nền văn học nước nhà có thể thấy, tiểu thuyết lịch sử đã có những đóng góp đáng kể trong sự phát triển của văn xuôi dân tộc Trong đó có sự góp mặt của tiểu thuyết Lạng Sơn sau

1975 về đề tài này Việc tìm hiểu các tác phẩm viết về đề tài lịch sử rất có ý nghĩa bởi qua đó ta thấy được thái độ, đánh giá của tác giả trước một nhân vật lịch sử, một

sự kiện lịch sử hay một triều đại lịch sử đã qua như thế nào; đồng thời việc tìm hiểu các tác phẩm này, cũng giúp ta có cái nhìn mới đối với các nhà văn khi xử lý về đề tài lịch sử

1.3 Lạng Sơn là một tỉnh nằm ở phía Đông bắc của Tổ quốc Việt Nam, nơi

đây in đậm dấu ấn các sự kiện trọng đại của cả nước, đây là vùng các đoàn sứ bộ của nước ta đi sang Trung Quốc và cũng là nơi các đoàn sứ bộ của Trung Quốc vào Việt Nam Có thể nói Lạng Sơn là vùng đất biên giới giàu truyền thống văn hóa, giàu kì tích lịch sử, trong các cuộc chiến tranh chống giặc phương Bắc xâm lược, nhân dân các dân tộc Lạng Sơn đã cùng nhân dân cả nước anh dũng, kiên cường chiến đấu bảo vệ nền độc lập của nước nhà, lập nên nhiều chiến công hiển hách, ghi vào lịch sử những trang vàng chói lọi, những chiến dịch như Đường số 4, chiến dịch biên giới thu - đông (1947-1950)… Những cái tên Bông Lau, Lũng Phầy, Đèo Khách, Ba Sơn, Ải Chi Lăng, chiến khu Bắc Sơn, Bản Nằm… đã mãi đi vào lịch sử

vẻ vang của đất nước Trong cuộc chiến đấu gian khổ và đầy ác liệt ấy, có không biết bao nhiêu người con ưu tú của dân tộc đã ngã xuống vì mục tiêu cao cả là giữ vững biên cương, bảo vệ chủ quyền và độc lập dân tộc, không ít người đã trở thành những anh hùng, dũng sĩ với công lao to lớn và nhiều chiến công hiển hách như Hoàng Văn Thụ, Lương Văn Tri… Những con người, những địa danh, những chiến công đó đã in sâu vào tâm khảm mỗi chúng ta, để lại niềm tự hào và lòng kính trọng, biết ơn sâu sắc Chính những sự kiện, con người của vùng đất biên cương này đã trở thành nguồn cảm hứng mãnh liệt cho các nhà văn Lạng Sơn trong việc khắc họa lại những nhân vật lịch sử, những sự kiện hào hùng, làm nên những cuốn tiểu thuyết lịch sử của mình, cũng là những bài học giáo dục truyền thống, ý thức, lòng tự tôn dân tộc cho các thế hệ nhân dân Lạng Sơn

Đề tài lịch sử và lịch sử đấu tranh cách mạng trong văn học Lạng Sơn nói chung và văn xuôi Lạng Sơn giai đoạn sau 1975 nói riêng đã có nhiều thành tựu đáng ghi nhận, có những tác phẩm đã gây tiếng vang trong lòng người đọc như:

Ngả đường khiếp sợ của Nông Văn Côn, Mũi tên thần của Quang Huynh, Khau slin hùng vĩ của Vũ Ngọc Chương, Trưởng thành trong đấu tranh cách mạng của

Hoàng Văn Kiểu (do Vũ Ngọc Chương ghi)… Đặc biệt phải kể đến nhà văn Nguyễn Trường Thanh - người viết về đề tài lịch sử với một bút lực dồi dào, các tiểu thuyết của ông đã được các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình văn học đánh

giá cao, được bạn đọc cả nước đón nhận nhiệt tình như các cuốn Kỳ tích Chi Lăng,

Hoa trong bão, Tướng không phong hàm, Một thời biên ải, Ngôi nhà của cha, Hương ngàn, Hoa bất tử Những tác phẩm văn xuôi viết về đề tài lịch sử đấu tranh

oanh liệt của anh em đồng bào các dân tộc Lạng Sơn đã giúp cho người đọc có được một cái nhìn xuyên suốt và hệ thống về lịch sử của quê hương mình, nuôi dưỡng và bồi đắp thêm tinh thần yêu nước và lòng tự hào, tự tôn dân tộc cho mọi thế hệ

1.4 Hơn nữa, bản thân là một người con của tỉnh Lạng Sơn, tôi mong muốn

được có điều kiện tìm hiểu một cách sâu sắc và cụ thể về văn học tỉnh nhà để có một cái nhìn toàn diện, hệ thống hơn về văn học Lạng Sơn nói chung và tiểu thuyết Lạng Sơn về đề tài lịch sử nói riêng, từ đó góp phần khẳng định thêm một tiếng nói về những giá trị tiêu biểu của văn học Lạng Sơn trong nền văn học dân tộc

Vì những lí do nêu trên nên chúng tôi đã lựa chọn văn học Lạng Sơn làm đối tượng để nghiên cứu Tuy nhiên, trong khuôn khổ một đề tài và khả năng tìm hiểu còn hạn chế, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề “Tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975

về đề tài lịch sử” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 Lịch sử vấn đề

Văn xuôi Lạng Sơn và văn xuôi Lạng Sơn về đề tài lịch sử đã có những đóng góp đáng kể vào nền văn học hiện đại nói chung và văn học dân tộc thiểu số nói riêng Qua khảo sát, chúng tôi thấy đã có một số bài, công trình nghiên cứu và một

số cuộc hội thảo bàn về xung quanh vấn đề này Trong cuộc hội thảo văn xuôi Lạng Sơn những năm đầu thế kỉ XIX năm 2009, nhà báo Nguyễn Quang Huynh với bài

Văn xuôi Lạng Sơn những năm đầu thế kỉ XXI với đề tài lịch sử nhận xét: “Văn xuôi Lạng Sơn những năm đầu thế kỉ XXI viết về đề tài lịch sử đáng kể nhất phải nói đến một số tiểu thuyết dày dặn của tác giả Nguyễn Trường Thanh, đó là các tiểu thuyết: Một thời biên ải (Hội VHNT Lạng Sơn Tập 1-2000, tập 2-2008), Ngôi nhà của cha

(NXB văn hóa thông tin-2007), Hương ngàn (NXB Hội nhà văn-2008), Hoa bất tử (NXB Hội nhà văn-2009) [20] Và nhà báo Quang Huynh khẳng định: “Qua khảo sát bước đầu về văn học Lạng Sơn, có thể khẳng định rằng: Văn xuôi Lạng Sơn ở thể loại tiểu thuyết đã có khá nhiều tác phẩm viết về đề tài lịch sử và có những tác phẩm thành công rất đáng trân trọng…”, ông cũng cho rằng: “Văn xuôi Lạng Sơn những năm đầu thế kỉ XXI mà tập trung là thể loại tiểu thuyết đã có nhiều tác phẩm viết về đề tài lịch sử đấu tranh cách mạng của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng và có những thành công rất đáng trân trọng” và “Văn học Lạng Sơn những năm đầu thế kỉ XXI viết về đề tài lịch sử, mà tập trung là hai tác giả Nguyễn Trường Thanh và Vũ Ngọc Chương, đã có những thành tựu rất đáng phấn khởi” [20] Như

vậy, có thể thấy rằng sáng tác của các nhà tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn mà tiêu biểu

là nhà văn Nguyễn Trường Thanh đã được các nhà nghiên cứu, phê bình đánh giá cao

Hiện nay theo khảo sát, chúng tôi thấy vẫn chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên biệt về tiểu thuyết Lạng Sơn nói chung và tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử nói riêng Mặc dù vậy, rải rác trên báo, tập chí vẫn

có những bài viết, đánh giá, nhận xét mỗi khi có một tiểu thuyết về lịch sử Lạng Sơn ra đời

Được giới phê bình nghiên cứu quan tâm và chú ý hơn cả là nhà văn Nguyễn Trường Thanh và những sáng tác của ông, bởi ông là một trong số những nhà văn tiêu biểu của Lạng Sơn, với một bút lực dồi dào ông đã viết một số lượng lớn các tiểu thuyết về đề tài lịch sử Nhà nghiên cứu Trung Thành có bài đánh giá về tác giả Nguyễn Trường Thanh trong cuộc Hội thảo văn xuôi Lạng Sơn những năm đầu thế

kỷ XXI năm 2009: “Ở thể loại tiểu thuyết lịch sử nhà văn Nguyễn Trường Thanh

là tác giả nổi bật đã dày công viết tiểu thuyết lịch sử của quê hương Lạng Sơn - nơi

có bề dày lịch sử, từng lập nên những chiến công oanh liệt, những thành tích vẻ vang trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc”[46]

Khi tiểu thuyết lịch sử Kỳ tích Chi Lăng ra đời (1981), nhà nghiên cứu văn học Hương Thanh đã có bài nhận xét: “Cuốn sách ra đời lập tức gây được tiếng

vang bởi giá trị thời sự và văn học của nó Bởi đây là những tháng ngày căng thẳng

sau cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc (tháng 2 năm 1979) mà Lạng Sơn là một trong những điểm nóng nhất Cuốn sách viết về những kỳ tích trên một con đường huyền thoại, từng là nỗi kinh hoàng của những đạo quân xâm lược khổng lồ phương Bắc Nhà văn Nguyễn Trường Thanh xây dựng từ các truyền thuyết dân gian và mang rõ sự sáng tạo, tưởng tượng, độc đáo của người viết” Dưới ngòi bút giàu

sức sáng tạo, những truyền thuyết lịch sử đã được nhà văn Nguyễn Trường Thanh

kể lại bằng một giọng văn đầy sức truyền cảm, hấp dẫn người đọc Tác phẩm ra đời có ý nghĩa khích lệ vô cùng lớn lao đối với đồng bào các dân tộc ở thời điểm cuộc chiến tranh biên giới diễn ra Biết bao những huyền thoại về mảnh đất Chi Lăng lịch sử cùng hình tượng những người anh hùng dân tộc cũng được tái hiện thành công thông qua tác phẩm này

Tác giả Nguyễn Duy Chiến trong bài: Người giải mã những huyền thoại in

trên báo Tiền phong Onnile thứ tư ngày 11 tháng 11 năm 2009, giới thiệu về tác phẩm

Kỳ tích Chi Lăng có đoạn: “Có lẽ, bạn đọc cả nước biết đến Trường Thanh bắt đầu

từ cuốn sách này Những ngọn núi, con sông, con suối được ghi danh, xếp hạng di tích, gắn chặt với chiến công oanh liệt trong các trận chiến chống quân xâm lược phương Bắc (Tống - Nguyên - Mông) mà đỉnh cao chói lọi là chiến thắng Chi Lăng, chém đầu Liễu Thăng ở ải Chi Lăng … và rồi mảnh đất này đã chọn nhà văn Trường Thanh làm người kể chuyện lịch sử, làm sống lại những sự kiện, những nhân vật lịch

sử đã tồn tại trên mảnh đất biên cương này tưởng rằng đã bị mai một bởi thời gian.”

[7] Nhận xét của ông rất chính xác bởi Kỳ tích Chi Lăng của Nguyễn Trường Thanh

là một cuốn tiểu thuyết chia thành rất nhiều câu chuyện nhỏ kể những chiến công oanh liệt của đồng bào anh em các dân tộc Lạng Sơn, gắn với mỗi chiến công đó là giai thoại về những vùng đất, những địa danh nổi tiếng và gắn liền với tên tuổi của những vị anh hùng mà nay đã trở thành di tích lịch sử, lưu danh muôn đời mà mỗi

khi nhắc đến vẫn khiến lớp lớp thế hệ cảm thấy vô cùng tự hào, yêu mến và trân trọng

Bài Tướng không phong hàm - giải mã huyền thoại của tác giả Lý Nguyên Anh tháng 5 năm 1998 về tác phẩm Tướng không phong hàm đã khẳng định: “Đây

là một cuốn tiểu thuyết sớm nhất viết về cuộc đời nhà cách mạng tiền bối xuất sắc Lương Văn Tri - vị chỉ huy cao nhất của chiến khu Bắc Sơn và của Cứu quốc quân

I Cuộc đời đầy huyền thoại của vị tướng không phong hàm này c ̣n được lưu truyền mãi trong lịch sử phát triển của quân đội nhân dân Việt Nam… Là chân dung chiến

sỹ cách mạng, cuốn tiểu thuyết vừa tuân thủ những sự kiện lịch sử, những địa danh lịch sử, những tên tuổi lịch sử nhưng cũng vừa đem lại một mỹ cảm trong lành của văn chương” [1] Như vậy, tiểu thuyết lịch sử khác với những tư liệu sử học khô

khan, bởi nó mang lại cho văn chương những mỹ cảm trong lành, đó chính là những giá trị cao quý của văn học Nhờ những cảm xúc, suy tư của tác giả mà những vấn

đề lịch sử vốn im lìm trong quá khứ đã trở nên sống động và mang hơi thở của thời đại

Tác giả Đỗ Lâm Hà trên báo Văn nghệ số 38 ngày 19 tháng 9 năm 2009 với

bài Hoa bất tử trong hồn sông núi đánh giá: “Hoa bất tử là tiểu thuyết nhưng là tiểu

thuyết lịch sử nên sự thật lịch sử đã được tác giả hết sức trân trọng, không làm sai lệch chính sử” và “Ngoài giá trị văn học Hoa bất tử còn là một tư liệu quý, ghi chép đầy đủ nhất về thân thế sự nghiệp của đồng chí Hoàng Văn Thụ và làm sáng tỏ thêm một số sự kiện mà chưa sách nào ghi chép để lưu lại cho muôn đời với nhân dân Việt Nam nói chung, với dân tộc Tày Nùng ở Lạng Sơn quê hương đồng chí nói riêng”[17] Cùng đánh giá về tác phẩm này, tác giả Bế Kim Linh trong bài Tiểu thuyết “Hoa bất tử” trang sử về thế hệ cách mạng tiên phong đấu tranh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Việt Nam in trong cuốn Văn học nghệ thuật Lạng Sơn

qua các kì hội thảo, đã nhận xét rất xác đáng: “Nếu như nhà văn Tô Hoài viết “Tuổi

trẻ Hoàng Văn Thụ, với bút pháp lãng mạn cách mạng:có nắng gió, mưa ngàn, có tình yêu nơi rừng hồi ngát hương, có tiếng vó ngựa lóc cóc vùng biên ải, mang đậm hơi thở, nếp sống xã hội những năm đầu thế kỉ XX cùng với những suy tư, những khó khăn gian khổ và khí phách hiên ngang của tuổi trẻ Hoàng Văn Thụ Thì ở

“Hoa bất tử” tác giả viết như kể, rất chân thành, sát thực về quá trình hoạt động cách mạng của đồng chí Hoàng Văn Thụ.” [7, 8]

Trong lời nói đầu về tác phẩm Ngôi nhà của cha, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin đã khẳng định: “Tác phẩm được xây dựng từ một nhân vật có thật trong lịch sử

- kiến trúc sư danh tiếng Nguyễn Văn Ninh Tốt nghiệp thủ khoa trường Cao đẳng

Mỹ thuật Đông Dương, kiến trúc sư Nguyễn Văn Ninh - một trí thức cách mạng đã

có nhiều công trình kiến trúc mang giá trị lịch sử và là tác giả của ngôi nhà sàn Bác Hồ - di sản văn hóa vô giá của dân tộc Việt Nam Bằng văn phong dung dị, đằm thắm, cuộc đời và sự nghiệp của nhân vật hiện lên qua từng trang sách sống động, mang dấu ấn lịch sử hào hùng của dân tộc ta Tác phẩm mang giá trị lịch sử

và văn học đặc sắc”

Bên cạnh đó, có một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của

Lạng Sơn, như luận văn thạc sĩ Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh của

tác giả Nguyễn Mạnh Dũng (Đại học Sư phạm Thái Nguyên, 2007) Đánh giá về tiểu thuyết của Nguyễn Trường Thanh, tác giả Nguyễn Mạnh Dũng khẳng định:

“Tác giả không chỉ phản ánh những sự kiện lịch sử, những hình tượng người anh hùng của quê hương xứ Lạng mà ông còn thể hiện tình cảm yêu mến, tự hào về một vùng đất giàu bản sắc văn hóa, với bao nét phong tục tập quán tốt đẹp của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng biên ải xa xôi ( ) nhà văn Nguyễn Trường Thanh

đã kế thừa những yếu tố nghệ thuật truyền thống và vận dụng nhiều yếu tố nghệ thuật hiện đại” [12.182] Tác giả luận văn cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh là một thành tựu tiêu biểu nhất của văn học Lạng Sơn”

[12.184]

Bàn về Khau slin hùng vĩ của Vũ Ngọc Chương, tác giả Lâm Tiến cho rằng:

“Chưa có cuốn tiểu thuyết nào khắc họa rõ nét cuộc đấu tranh chống áp bức bóc lột của Nhật - Pháp về các dân tộc Tày - Nùng như tác phẩm Khau slin hùng vĩ của

Vũ Ngọc Chương” [36.185]

Trong lời giới thiệu tiểu thuyết Phương Bắc hoang dã - Lê Tiến Thức, nhà

văn Nguyễn Trường Thanh đưa ra nhận xét về đặc trưng ngôn ngữ nghệ thuật của

tác phẩm: “Nét đặc trưng về ngôn ngữ nghệ thuật của tác giả Lê Tiến Thức qua tiểu

thuyết này là thứ ngôn ngữ dung dị, sâu lắng, trong sáng, giàu hình ảnh, gần gũi với cuộc sống hàng ngày, cách cảm, cách nghĩ đậm chất dân tộc miền núi xứ Lạng Những yếu tố văn hóa, lịch sử, tín ngưỡng kết hợp hài hòa và tinh tế đã làm nên

sự thành công trong sáng tạo ngôn ngữ nghệ thuật của tác phẩm” [51.10]

Qua những ý kiến nhận xét, đánh giá của các nhà văn, nhà nghiên cứu về văn xuôi Lạng Sơn nói chung, tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử nói riêng cũng như về các cây bút tiểu thuyết lịch sử của Lạng Sơn, chúng ta nhận thấy rõ

một điều: Lạng Sơn là một vùng đất đã sinh ra và là nơi khẳng định tài năng của nhiều cây bút Chính họ đã làm nên một diện mạo văn học Lạng Sơn với những nét đặc trưng riêng Tuy nhiên đó mới chỉ là những nghiên cứu, những lời nhận xét, đánh giá về một số cá nhân, hoặc một số tiểu luận đánh giá khái quát về văn xuôi Lạng Sơn Nhìn chung các nghiên cứu đó đều có được những tìm tòi, khám phá đáng quý, đáng trân trọng Cho đến nay chúng tôi vẫn chưa thấy xuất hiện một công trình nghiên cứu nào một cách tổng thể về tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử Chính vì vậy chúng tôi thấy rằng rất cần thiết nghiên cứu một cách toàn diện

về hệ thống tiểu thuyết Lạng Sơn từ 1975 đến nay về đề tài lịch sử để thấy được những đặc điểm, những giá trị nổi bật cũng như góp một tiếng nói - dù nhỏ bé trong việc khẳng định những đóng góp quan trọng của những tiểu thuyết về đề tài lịch sử đối với sự phát triển của văn học tỉnh nhà nói riêng, đối với văn học Việt Nam nói chung

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử, chúng tôi muốn chỉ ra cơ sở hình thành, đặc điểm nội dung, một số phương diện nghệ thuật, để góp phần khẳng định vai trò của mảng đề tài này trong đời sống văn học Lạng Sơn nói riêng và văn học Việt Nam nói chung Từ góc nhìn liên ngành của văn học, văn hóa, lịch sử, nghiên cứu của chúng tôi góp thêm một tiếng nói khẳng định bức tranh văn hóa lịch sử đa dạng, phong phú, giàu bản sắc của quê hương xứ Lạng

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát nghiên cứu những tác phẩm tiểu thuyết tiêu biểu viết về đề tài lịch sử từ 1975 đến nay

- Phân tích chỉ ra cơ sở hình thành, khuynh hướng chính cũng như làm rõ một

số đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của các tiểu thuyết Lạng Sơn về đề tài lịch sử sau năm 1975 để từ đó có một bức tranh khái quát về văn xuôi Lạng Sơn nói chung và tiểu thuyết Lạng Sơn viết về đề tài lịch sử nói riêng từ 1975 đến nay

Khẳng định những giá trị lịch sử và giá trị văn học của các tiểu thuyết Lạng Sơn viết về đề tài lịch sử sau năm 1975 đối với văn học nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn

và trong đời sống văn học nước nhà

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu đề tài lịch sử trong tiểu thuyết Lạng Sơn sau năm 1975 ở phương diện nội dung và nghệ thuật

- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn khảo sát các tiểu thuyết tiêu biểu viết về đề tài lịch sử của Nguyễn Trường Thanh, Lê Tiến Thức, Vũ Ngọc Chương, Nguyễn Quang Huynh Cụ thể như sau:

Tác giả Nguyễn Trường Thanh:

- Kỳ tích Chi Lăng (NXB thanh niên Tập 1-1981, tập 2-1982)

- Hoa trong bão (NXB Hội nhà văn-1994)

- Tướng không phong hàm (NXB văn hóa dân tộc-1998)

- Một thời biên ải (Hội VHNT Lạng Sơn Tập 1-2000, tập 2-2008)

- Ngôi nhà của cha (NXB văn hóa thông tin-2007)

- Hoa bất tử (NXB Hội nhà văn-2009)

- Phò mã Động Giáp (NXB Thanh niên - 2010)

- Hương ngàn (Nxb Hội nhà văn, Hà Nội - 2008)

Tác giả Lê Tiến Thức:

- Phương Bắc hoang dã (NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội - 2012)

Tác giả Vũ Ngọc Chương:

- Khau slin hùng vĩ (NXB Hội nhà văn - 2006)

Tác giả Nguyễn Quang Huynh:

- Mũi tên thần (Nxb văn hóa dân tộc, Hà Nội, 1999)

Ngoài ra chúng tôi còn nghiên cứu thêm một số tác giả tác phẩm khác cũng viết về đề tài lịch sử để so sánh, đối chiếu như Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo,

Nguyễn Huy Tưởng với một số tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng như Mẫu Thượng Ngàn,

Hồ Quý Ly, Giàn thiêu Chúng tôi cũng tham khảo một số sách lý thuyết, lý luận

văn học làm cơ sở lý luận cho công trình nghiên cứu của mình

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp loại hình: với phương pháp này, luận văn tìm hiểu đặc điểm của tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử dựa trên những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết

- Phương pháp so sánh: trong quá trình nghiên cứu chúng tôi tiến hành so sánh, đối chiếu các tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử với các tiểu thuyết về đề tài lịch sử giai đoạn trước để thấy được những điểm chung, những nét riêng, độc đáo cũng như thấy được những giá trị về mặt nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn

- Phương pháp lịch sử: viết về đề tài lịch sử, chúng tôi chú ý tìm hiểu lịch sử để nắm vững bối cảnh lịch sử của từng giai đoạn, đồng thời thấy được tính chân thực lịch

sử và sự sáng tạo, hư cấu trong các tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn sau 1975

- Phương pháp hệ thống: chúng tôi đặt các tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 trong hệ thống tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1975 để thấy được quá trình vận động, biến đổi của tiểu thuyết lịch sử nước nhà, đồng thời khám phá những đổi mới, cách tân trong nghệ thuật viết tiểu thuyết lịch sử đương đại

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đã đặt tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 trong mối liên hệ với lịch sử, văn hóa, xã hội…

để thấy được giá trị cũng như những đóng góp của tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn trong đời sống văn học địa phương và trong nền văn học dân tộc

7 Đóng góp của luận văn

- Về lý luận: Chỉ ra những nét đặc sắc của tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về

đề tài lịch sử qua đó góp thêm cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về diện mạo của văn học Lạng Sơn, đặc biệt là mảng văn học về đề tài lịch sử Khẳng định những đóng góp của văn học Lạng Sơn nói chung và văn học Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch

sử nói riêng đối với nền văn học nước nhà; Giúp bạn đọc cả nước hiểu sâu hơn về mảnh đất và con người Lạng Sơn, khơi dậy niềm tự hào về mảnh đất biên cương của Tổ quốc

- Về thực tiễn: Chúng tôi hi vọng luận văn phần nào sẽ là một tài liệu

tham khảo hữu ích đối với các nhà nghiên cứu và những ai quan tâm đến văn học Lạng Sơn và đặc biệt là văn học Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử Mặt khác,

kết quả luận văn đạt được có thể coi là cơ sở cho các nhà biên soạn tài liệu phục

vụ cho việc giảng dạy Ngữ văn địa phương cấp trung học cơ sở mà hiện nay tỉnh Lạng Sơn đang thực hiện Chúng tôi hi vọng công trình nghiên cứu sẽ là một tài liệu tham khảo phục vụ cho việc học tập, giảng dạy về văn học dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại nói chung trong các cấp học Qua quá trình làm luận văn, chúng tôi được tập dượt, làm quen với việc nghiên cứu khoa học, đó là cơ sở để người viết tăng cường khả năng tự học, tự nâng cao trình độ

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, chúng tôi triển khai luận văn thành 3 chương: Chương 1: Cơ sở hình thành đề tài lịch sử trong tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 Chương 2: Một số nội dung cơ bản trong tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử

Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn sau 1975

Chương 1

CƠ SỞ HÌNH THÀNH ĐỀ TÀI LỊCH SỬ TRONG

TIỂU THUYẾT LẠNG SƠN

1.1 Quan niệm về tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử

*Quan niệm về tiểu thuyết:

Thuật ngữ tiểu thuyết chỉ thể loại tác phẩm tự sự trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó Theo

V.G.Biêlinski “tiểu thuyết là sử thi của đời tư” do nó “miêu tả những tình cảm, dục

vọng và những biến cố thuộc đời sống riêng tư và đời sống nội tâm của con người”

Tiểu thuyết trình bày đời sống cá nhân và đời sống xã hội như những tố chất có tính chất tương đối, không làm cạn kiệt được nhau, không ngốn nuốt được nhau, đây là đặc điểm quyết định nội dung thể loại của tiểu thuyết Ở nước ta, tiểu thuyết du nhập

từ khá sớm ở các thể loại tiểu thuyết chí quái, tiểu thuyết truyền kì và tiểu thuyết chương hồi và cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về thể loại này từ Bắc chí Nam

Nếu như ở những giai đoạn trước, tiểu thuyết được hiểu một cách khái quát

để chỉ chung cho tác phẩm văn xuôi dù đó là truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài thì

ở giai đoạn sau này, nhất là sau 1975 khái niệm tiểu thuyết được các nhà lý luận phê

bình hiểu một cách rõ ràng, sát với đặc trưng thể loại Trong chuyên luận “xây dựng

tác phẩm tiểu thuyết”, Nguyễn Văn Trung cho rằng: “yếu tính của tiểu thuyết là cái tưởng tượng, không thể kiểm chứng được” Đó cũng là quan niệm của Duyên Anh

"Tiểu thuyết mà thiếu tưởng tượng không phải là tiểu thuyết Và bắt buộc, nó khó

lòng thoát lên cao Nó chỉ là đất trên mặt cỏ" Còn với Võ Phiến “tiểu thuyết là công trình giả tưởng Màu trời, sắc nắng, cây, lá, gió, trăng, mọi hoạt động trong

đó đều bịa đặt” Và theo Trần Văn Nam “Tiểu thuyết là truyện bịa đặt y như sự thật.” Tuy cách diễn đạt có khác nhau, song trong quan niệm của các tác giả trên

đều thống nhất cho rằng đặc điểm chủ yếu của tiểu thuyết là tưởng tượng, hư cấu

Dù đề cao vai trò tưởng tượng và hư cấu của tiểu thuyết nhưng các nhà lý luận phê

bình văn học cũng thấy được mối tương liên giữa tưởng tượng, hư cấu trong tiểu thuyết với hiện thực cuộc đời Vì vậy trong quan niệm của họ, nhà văn dẫu có hư cấu cũng phải trên cơ sở tôn trọng sự thực đời sống Bởi như nhà văn Vũ Trọng Phụng viết trong một bài bút chiến với nhóm Tự Lực Văn Đoàn, in trên báo Tương lai, số 9,

ngày 25 tháng 3 năm 1937: “Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết Tôi và các

nhà văn cùng chí hướng như tôi muốn tiểu thuyết phải là sự thực ở đời” Qua nhận

định, Vũ Trọng Phụng lên tiếng phê phán những sáng tác theo khuynh hướng lãng mạn, phê phán quan điểm sáng tác nghệ thuật vị nghệ thuật Những tác phẩm này theo ông chính là thứ “tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết” bởi chúng đều thoát li cuộc sống,

né tránh sự thực, xa rời thực tại, nhà văn với tư tưởng lãng mạn thường thi vị hóa cuộc sống do đó mà những vấn đề nóng bỏng của nhân sinh, xã hội lúc bấy giờ như

số phận con người, mâu thuẫn giai cấp… họ đều không phản ánh đến Nhà văn Nam

Cao cũng đã phê phán thứ văn chương đó trong tiểu thuyết Đời thừa: “Sự cẩu thả

trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương rồi Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện Chao ôi! Hắn đã viết những gì? Toàn những cái vô vị, nhạt phèo, gợi những tình cảm rất nhẹ, rất nông, diễn một vài ý rất thông thường quấy loãng trong một thứ văn bằng phẳng và quá ư dề dãi” Vũ Trọng Phụng muốn văn chương

phải phản ánh trung thực “sự thực ở đời” như sự phản ánh nỗi thống khổ đến cùng cực của người nông dân dưới ách áp bức của phong kiến và đế quốc, phơi bày bản

chất chó đểu của bọn địa chủ cường hào như trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố, hay là Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan… và quan điểm sáng tác ấy cũng

chính là kim chỉ nam để ông vua phóng sự đất Bắc cho ra đời hàng loạt những tiểu

thuyết hiện thực nổi tiếng như Giông tố, Vỡ đê, Số đỏ…

Như vậy quan niệm về tiểu thuyết của lý luận phê bình văn học là một cái nhìn đa diện, đa chiều Tuy các ý kiến đều thống nhất cho rằng đặc trưng của tiểu thuyết là tưởng tượng, hư cấu nhưng dù là tưởng tượng, hư cấu thì tiểu thuyết cũng phải tái tạo cuộc sống, phải mang hình bóng của cuộc đời Thoát ly cuộc đời, tiểu

thuyết sẽ không còn là tiểu thuyết, sẽ đánh mất giá trị nhân bản; sẽ không thể sống trong lòng người đọc

*Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử:

Tiểu thuyết lịch sử là một trong những thể loại của văn xuôi lịch sử và là những tác phẩm mang trọn đặc trưng của thể loại tiểu thuyết nhưng lại lấy lịch sử làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật Tiểu thuyết lịch sử là một thuật ngữ dùng để phân biệt giữa các tác phẩm lịch sử biên niên thông thường do nhà sử học hoặc người khác viết

để kể về các biến cố lịch sử, nhân vật lịch sử, với tác phẩm văn học nghệ thuật sáng tác về đề tài và nhân vật lịch sử Theo cách hiểu thông thường nhất: tiểu thuyết lịch

sử là những tác phẩm tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử Tuy nhiên, trong thực tế sáng tác về đề tài này, từ trước đến nay, việc nên quan niệm lịch sử trong tiểu thuyết như thế nào vẫn còn nhiều ý kiến bàn luận

Thuật ngữ tiểu thuyết lịch sử xuất hiện khá sớm từ phương Tây, được sử dụng phổ biến trên thế giới và đã nhiều quan niệm khác nhau của những nhà tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng về đặc trưng của thể loại này như A.Dumas, H.S.Haasse, P.Louis -

Rey, Lucacs, D.Brewster và J.Burell… Chẳng hạn trong công trình Tiểu thuyết hiện

đại, hai nhà nghiên cứu D.Brewster và J.Burell đã định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử

như sau: "Những truyện đó chỉ là những tiểu thuyết về thời quá khứ, và chỉ v́ nhân

nhượng mà ta gọi là tiểu thuyết lịch sử Gọi theo tên hiệu này hay tên hiệu khác tùy thuộc vào cách phê bình định nghĩa, đọc và ưa thích (hay chán ghét) chúng Vì khi thích một cuốn truyện nào thì nhà phê bình thường muốn đưa nó vào một loại văn học có danh" [10.141], Với quan niệm này, tiểu thuyết lịch sử chỉ là tiểu thuyết viết

về “thời quá khứ" ủa một dân tộc hay một quốc gia nào đó và việc phân loại, sắp xếp phụ thuộc vào nhận định, đánh giá chủ quan của nhà phê bình khi đọc tác phẩm Đây là một định nghĩa khá giản đơn, song không phải không có lí Nghiên cứu trên cũng đã chỉ ra vai trò của hư cấu nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn trong việc

thể hiện hiện thực lịch sử và nhiệm vụ của tiểu thuyết lịch sử: “Tiểu thuyết lịch sử

có thể thoát thai từ ước ao của một tác giả muốn đào thoát khỏi hiện tại, đồng thời thỏa mãn ước ao tương tự của độc giả Nhưng tiểu thuyết lịch sử còn nhiều tác dụng

nữa Nó có thể soi sáng những thời kì quá khứ con người đã trải qua, với những mục đích rõ ràng là gạn lọc những tình trạng tiến thoái lưỡng nan của hiện tại”

[10.62]

Ở Việt Nam, thuật ngữ tiểu thuyết lịch sử cũng được giải thích khá rõ Theo

Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi, Trần Đình Sử chủ biên)

tiểu thuyết lịch sử được quan niệm như sau: “Tiểu thuyết lịch sử là tác phẩm viết về

các đề tài lịch sử và nhân vật lịch sử Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm văn học lịch sử thường mượn chuyện xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hóa người xưa phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này” [17.255] Quan niệm này đã chỉ rõ đặc trưng cơ bản về đề tài của tiểu thuyết

lịch sử Đề tài lịch sử có thể được sử dụng ở nhiều tác phẩm văn học tuy nhiên ở tiểu thuyết lịch sử nó mang đặc trưng riêng

Nhà nghiên cứu Trương Đăng Dung trong bài Tiểu thuyết lịch sử trong quan

niệm mỹ học của Lucas trình bày quan niệm của G.Lucacs về thể loại : “Tiểu thuyết lịch sử phản ánh và mô tả sự phát triển hiện thực của lịch sử một cách nghệ thuật,

vì thế nó phải lấy kích thước nội dung và hình thức từ chính cái hiện thực đó”

[11.455]; nhiệm vụ của nhà viết tiểu thuyết lịch sử là “phải chứng minh sự tồn tại

của hoàn cảnh và các nhân vật lịch sử bằng công cụ nghệ thuật” và “nhiệm vụ của nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử là phải tạo dựng được một cách phong phú các tác động tương hỗ, cụ thể khớp với hoàn cảnh lịch sử mô tả” [11.451] Như vậy, rõ

ràng trong các quan điểm nêu trên đều chỉ rõ hai yếu tố cơ bản và vai trò cùng mối quan hệ của nó trong tiểu thuyết lịch sử đó là chân thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật, nhiệm vụ của tiểu thuyết gia là phải xử lí linh hoạt mối quan hệ giữa hai yếu tố đó

Các tác giả cuốn Từ điển văn học (Lại Nguyên Ân, Nguyễn Huệ Chi) cũng

đã chỉ rõ: “Tác phẩm tự sự lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính Lịch sử trong ý

nghĩa khái quát, là quá trình phát triển của tự nhiên và xã hội Các khoa học xã hội

(cũng được gọi là khoa học lịch sử) đều nghiên cứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó Tuy vậy, những tiêu điểm chú ý của các sử gia cũng như các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, thường đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước, những biến cố lớn trong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia như chiến tranh, cách mạng cuộc sống và sự nghiệp của các nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử”

[2.725] Cụ thể hơn, Trần Nghĩa trong Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam đã viết: “Tiểu

thuyết lịch sử cũng gọi là “lịch sử diễn nghĩa” gồm tác phẩm viết về đề tài lịch sử thông qua việc miêu tả nhân vật và sự kiện, tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo

xã hội và xu thế phát triển của lịch sử một thời, nhằm mang lại cho người đọc những khơi gợi bổ ích và mĩ cảm văn học Về phương diện bút pháp, một mặt phải dựa vào lịch sử, nhưng mặt khác vẫn cho phép hư cấu trong chừng mực thích hợp, nhằm phát huy trí tưởng tượng làm cho sự thực lịch sử được thăng hoa thành chân thực nghệ thuật” [34] Quan niệm này không chỉ cho chúng ta một cách hiểu khái quát

mà còn chỉ rõ phương thức phản ánh đặc trưng được sử dụng trong tiểu thuyết lịch

sử Đó chính là việc tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo xã hội và xu thế phát triển của lịch sử một thời thông qua việc miêu tả nhân vật và sự kiện lịch sử Việc miêu tả và tái hiện đó không nhất thiết phải chính xác như lịch sử vốn có mà nhà tiểu thuyết có quyền hư cấu trong một chừng mực nhất định nhằm phát huy được trí tưởng tượng, cá tính sáng tạo, làm cho lịch sử thăng hoa thành chân thực nghệ thuật Quan điểm này cũng khá giống với quan điểm của nhà văn Sương Nguyệt Minh khi tác giả này cho rằng sẽ không có một tiểu thuyết nào được đón nhận nếu

nó không đạt đến chân thực nghệ thuật

Do mang đặc trưng của thể loại tiểu thuyết nên quan niệm về tiểu thuyết lịch

sử cũng rất đa dạng, phong phú, có thể dẫn thêm một vài quan niệm như Lucacs,

nhà tiểu thuyết lịch sử của Hunggari lại khẳng định: “Tiểu thuyết lịch sử về nguyên

tắc không khác gì tiểu thuyết thông thường nhưng phải thể hiện sự vĩ đại của con người trong lịch sử với những khả năng của tiểu thuyết nói chung Nhận định này đòi hỏi tiểu thuyết phải thể hiện được tầm vóc của con người lịch sử đồng thời phải

giữ được những đặc trưng của tiểu thuyết qua khả năng phản ánh cuộc sống của nó”

Ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ cho rằng: “Trong quá trình sáng

tác, các nhà tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trọng các sự kiện lịch sử, vừa phải phát huy cao độ của hư cấu, sáng tạo của nghệ thuật” [14.164] Quan niệm này nhấn

mạnh mối quan hệ giữa sự thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tác phẩm tiểu thuyết lịch sử

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh - người đã từng rất thành công với mảng đề tài này, khi trả lời phỏng vấn của phóng viên báo Văn nghệ trẻ (10/2005) đã nói:

“Theo tôi lịch sử chỉ là cái cớ để tôi bám vào… tiểu thuyết lịch sử không phải là kể

lại lịch sử, minh họa lịch sử mà là phản ánh những vấn đề của con người hiện tại”

Theo ông, nhà tiểu thuyết không có nhiệm vụ minh họa lại lịch sử mà chỉ dựa vào những cứ liệu lịch sử cộng với khả năng sáng tạo nghệ thuật phản ánh vào trong tiểu thuyết lịch sử của mình những tư tưởng, quan điểm, triết lý về đời sống và con

người PGS.TS Phan Trọng Thưởng quan niệm: “Thực chất sáng tạo nghệ thuật về

đề tài lịch sử là khai thác lịch sử theo một cách thức tiếp cận mới… trên nguyên tắc vừa tôn trọng sự thật lịch sử vừa tôn trọng sự thật nghệ thuật” [49]

Nhà phê bình Đỗ Ngọc Yên có bài Sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật nêu

lên quan điểm về tiểu thuyết lịch sử, trong đó nhấn mạnh vai trò của hư cấu và

nhiệm vụ của người viết tiểu thuyết lịch sử Theo ông “nhà nghệ sỹ vừa phải tôn

trọng đến mức tối đa sự thật lịch sử, nhưng mặt khác bằng cảm xúc tài năng cá nhân, anh ta cần phải sáng tạo ra một lịch sử khác, mà tôi gọi là lịch sử của VHNT Nhưng như vậy không có nghĩa anh ta chỉ là người sao chép lại nguyên si những sự kiện đã từng xảy ra trong đời sống thực Tôi rất tâm đắc với câu nói nổi tiếng của đại thi hào Nga Macxim Gorki khi ông ta nói về vai trò của cảm xúc và tưởng tượng

cá nhân trong sáng tạo nghệ thuật một cách thật sự hóm hỉnh đại ý rằng: Nếu một bài thơ viết về chiếc bánh mỳ mà không có gì khác chiếc bánh mỳ thì người ta sẽ chọn chiếc bánh mỳ, chứ không ai chọn bài thơ cả” [57] Tương tự như thế, tác giả

Thanh Bình trong bài Tiểu thuyết lịch sử “viết một mét thì nhà văn phải sở hữu kiến

thức lịch sử 1 kilomet” viết: “Nói về nhân vật hay tình tiết của câu chuyện thì nhà

văn có thể hư cấu nhưng không gây ảnh hưởng thay đổi nội dung về những câu chuyện lịch sử Khi hư cấu người viết vận dụng toàn bộ văn hóa tinh thần của mình, toàn bộ kinh nghiệm sống của mình Đó là sự tổng hợp, sự hòa trộn nhuần nhuyễn giữa thực và hư, giữa lịch sử và hiện tại, giữa tri thức và cảm thứcẦ Có thể là chiếc

áo cũ kỹ đối với người b́nh thường sẽ không có gì đặc biệt, nhưng nếu tại một trại trẻ mồ côi thì chiếc áo trở nên là niềm khát khao của bao đứa trẻ đó.Ợ Nhận định

này cũng đề cập đến mối quan hệ giữa sự thực lịch sử và hư cấu, sự hư cấu ấy phải trong chừng mực, khoác lên cho lịch sử một tấm áo mới nhưng không làm thay đổi lịch sử mà ngược lại phải bổ khuyết cho chân thực lịch sử bằng việc đem lại những suy nghĩ sâu xa cho người đọc

Đến đây chúng ta có thể thấy hư cấu là điều cần có để xây dựng lên một cuốn tiểu thuyết lịch sử Các tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hư cấu tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩm nhằm gây hứng thú cho người đọc

Như vậy, tiểu thuyết lịch sử dù xuất hiện khá sớm nhưng chưa có một khái niệm cụ thể nào được các nhà nghiên cứu thống nhất sử dụng, mỗi quan niệm đều nhấn mạnh vào một đặc điểm nào đó của thể loại song dù thế nào thì chung quy vẫn

đề cập đến yếu tố lịch sử và yếu tố tiểu thuyết - hạt nhân cốt lõi trong tiểu thuyết lịch sử Và như vậy, có thể nói tiểu thuyết lịch sử là một loại của tiểu thuyết, chuyên viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử Đồng thời bởi đó là tiểu thuyết nên nó không chỉ đơn thuần kể lại sự kiện và nhân vật, mà còn tái hiện lại cuộc sống con người quá khứ và bầu không khắ thời đại, các chi tiết về tâm hồn, cá tắnh, trang phục, nhà ở, đồ dùng, lời ăn tiếng nói, phong tục tập quán và đặc biệt miêu tả đời sống cụ thể sinh động của nhân vật lịch sử, một trải nghiệm của một con người có tắnh cách, cá tắnh, trong dòng chảy của lịch sử, khiến cho người đọc không chỉ đọc một câu chuyện, mà còn sống, thể nghiệm với thời đại ấy nữa Tiểu thuyết như một cuốn bách khoa về cuộc sống và thời đại mà nó phản ánh Vì thế bên cạnh nhân vật lịch sử, nhà văn có thể sáng tạo, hư cấu thêm nhiều những nhân vật khác, miễn rằng vẫn dựa trên sự tôn trọng sự thật lịch sử Như vậy vai trò sáng tạo của nhà tiểu thuyết là không thể phủ nhận, tiểu thuyết lịch sử không chỉ có nhân vật và

sự kiện lịch sử có thật mà còn có nhiều nhân vật, sự kiện hư cấu

Dựa trên những quan điểm, lý giải trên, chúng tôi không có tham vọng nêu

ra một định nghĩa thật toàn diện, chuẩn xác mà chỉ đưa ra cách hiểu về tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm văn học mang đầy đủ đặc trưng của thể loại tiểu thuyết, đề cập đến những vấn đề lịch sử, lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính Trong tiểu thuyết lịch sử, nhân vật và sự kiện lịch sử là có thật cũng có thể không nhất thiết phải chính xác như nó vốn có mà chứa đựng cả những nhân vật và chi tiết hư cấu, nhưng hư cấu vẫn phải dựa trên sự tôn trọng sự thật lịch sử, tuyệt đối không làm sai lệch nhân vật và sự kiện lịch sử Nhà tiểu thuyết phải hướng đến mục đích cuối cùng là làm sáng tỏ hơn lịch sử, đem đến cho người đọc những cảm hứng mới mẻ đối với mỗi trang tiểu thuyết

* Quan niệm về đề tài và đề tài lịch sử trong tiểu thuyết:

Đề tài là phạm vi hiện thực mà nhà văn lựa chọn thể hiện và miêu tả, tạo thành chất liệu của thế giới hình tượng trong tác phẩm đồng thời là cơ sở để từ đó nhà văn đặt ra những vấn đề mà mình quan tâm Có thể nói đến đề tài chống Pháp, chống Mỹ, đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội, đề tài người nông dân Đề tài biểu hiện khái niệm về loại của hiện tượng đời sống, do vậy, có bao nhiêu loại hiện tượng đời sống là có bấy nhiêu đề tài, những thuộc tính chung về đề tài là căn cứ để xác định, tập hợp các tác phẩm thành nhóm đề tài như: các tiểu thuyết lịch sử, truyện ngụ ngôn, truyện cười

Đề tài lịch sử là khái niệm nhắc đến phạm trù nội dung của tác phẩm Đề tài lịch sử có thể được phản ánh ở nhiều thể loại như tự sự, trữ tình, kịch Trong giới hạn của luận văn, chúng tôi nghiên cứu tiểu thuyết về đề tài lịch sử dựa vào khái

niệm của các tác giả cuốn Từ điển văn học (Lại Nguyên Ân, Nguyễn Huệ Chi) Theo

đó, tiểu thuyết lịch sử là “Tác phẩm tự sự lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính Lịch

sử trong ý nghĩa khái quát, là quá trình phát triển của tự nhiên và xã hội Các khoa học xã hội (cũng được gọi là khoa học lịch sử) đều nghiên cứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó Tuy vậy, những tiêu điểm chú ý của các

sử gia cũng như các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, thường đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước, những biến cố lớn trong đời sống

xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia như chiến tranh,

cách mạng cuộc sống và sự nghiệp của các nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử” [2.725] Như vậy, có thể thấy, viết về đề tài lịch sử là một xu hướng khá

đậm trong văn xuôi Lạng Sơn sau 1975, tạo thành khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử đặc sắc của văn học Lạng Sơn

1.2 Cơ sở hình thành đề tài lịch sử trong tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975

Đề tài lịch sử luôn là miền đất hấp dẫn đối với mỗi nhà văn Tuy nhiên viết

về mảng đề tài này thực sự không hề dễ dàng mà đòi hỏi ở người viết một sự cẩn trọng, công phu cùng với vốn sống, vốn văn hóa sâu rộng, có nhiều trải nghiệm cá nhân và sáng tác với tinh thần nghiêm túc trước lịch sử Những yếu tố như thiên nhiên, văn hóa, sự kiện lịch sử và con người lịch sử chính là cơ sở để các thiên tiểu thuyết lịch sử ra đời, những tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn sau 1975 cũng vậy

Lạng Sơn là một tỉnh miền núi biên giới ở phía Đông Bắc của Tổ quốc Việt Nam Phía Bắc giáp tỉnh Cao Bằng; phía Đông Bắc giáp khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc); phía Đông Nam giáp tỉnh Quảng Ninh; phía Nam giáp tỉnh Bắc Giang; phía Tây giáp tỉnh Bắc Kạn; phía Tây Nam giáp tỉnh Thái Nguyên Lạng Sơn có đường biên giới với Trung Quốc trên 230km Ở nơi đây núi non hùng

vĩ, phong cảnh khí hậu tuyệt vời - xứ sở của những sáng tác thi ca và những danh thắng nổi tiếng Đã từ lâu Lạng Sơn nổi tiếng bởi có những cảnh đẹp thiên nhiên kỳ thú của các hang động: Tam Thanh, Nhị Thanh với hình tượng nàng Tô Thị chờ chồng mà hóa đá; với chùa Tiên, dòng sông Kỳ Cùng thơ mộng, đỉnh núi Mẫu Sơn bốn mùa mây phủ, dịu mát quanh năm, với những cánh rừng hồi xanh ngát… tất cả

đã đi vào ca dao, dân ca như những tiếng hát ân tình đối với quê hương xứ Lạng Đồng bào ta từ Bắc chí Nam từ đồng bằng đến miền núi hẳn ai cũng đã từng được

nghe và đắm hồn mình trong lời ru quen thuộc của mẹ: “Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa

- Có nàng Tô Thị có chùa Tam Thanh - Ai lên Xứ Lạng cùng anh - Bõ công bác mẹ sinh thành ra em - Tay cầm bầu rượu nắm nem - Mải vui quên hết lời em dặn dò”

Câu ca dao được lưu truyền từ bao đời ấy của dân tộc như lời mời gọi thiết tha mỗi người hãy một lần đến với Lạng Sơn để cùng khám phá vẻ đẹp hòa quyện của núi

và mây, của hang và động, của phố và chợ - một vẻ đẹp huyền ảo và thơ mộng mà

tạo hóa đã ban tặng cho cảnh quan thiên nhiên Xứ Lạng, để rồi đắm mình trong những làn điệu Then, Sli, Lượn Tày, Nùng ngọt ngào đằm thắm, để cùng khám phá những nét văn hóa độc đáo của đồng bào các dân tộc nơi đây hay để nghiêng ngả say trong men rượu trên đỉnh Mẫu Sơn hùng vĩ

Cho đến nay, những vẻ đẹp hùng vĩ nhưng cũng đầy thơ mộng của thiên nhiên

Xứ Lạng cùng với cuộc sống thanh bình của đồng bào các dân tộc thiểu số chất phác, hồn hậu của một vùng biên cương giàu bản sắc văn hóa vẫn luôn là nguồn cảm hứng bất tận cho các nhà văn, nhà thơ của Lạng Sơn và của cả nước mỗi khi

có dịp đến thăm mảnh đất này, trong đó phải kể đến các nhà tiểu thuyết những người

đã sáng tác nên những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử về Lạng Sơn như: Nông Văn Côn, Quang Huynh, Nguyễn Trường Thanh, Vũ Ngọc Chương, Ngọc Mai, Lê Tiến Thức…

Đọc Tướng không phong hàm của nhà văn Nguyễn Trường Thanh, vẻ đẹp của thiên nhiên xứ Lạng hiện lên thật đẹp: “Nắng cuối hạ vàng như mật sáng lấp

lánh những cánh rừng hồi đại ngàn, nắng thơm lừng những cánh rừng hồi đang sắp cho mùa hoa chín vàng, những cánh hồi lấp lãnh như sao xanh, sao nâu Nắng xanh mướt trên những tràn ruộng thấp ruộng cao của mùa lúa đã bén rễ như những mảng màu từ hai bên bờ suối sắp liền nhau theo bậc thang xanh tít tắp đến chân làng Phạc Lạn” [41.134] Mùa xuân xứ Lạng ở Một thời biên ải được tác giả miêu tả

sinh động: “Nắng xuân ấm áp lan tỏa cả phố phường làng quê, rừng núi, những

cây hồng đào, bích đào nở muộn, những chùm hoa đang bừng nở khoe sắc tỏa hương Đèo Giang, Văn Vỉ, núi Nhị, Tam Thanh như xanh hơn Núi Chóp Chài, Mẫu Sơn sáng đẹp, hùng vĩ, trầm mặc uy nghiêm ” [41.152] Trong tiểu thuyết Hoa bất tử, thiên nhiên xứ Lạng hiện lên thật yên bình: “lũng Pá Làng rộng thênh thang, bát ngát, những thảm cỏ non xanh nối tiếp nhau trải dài xa tít tắp tha hồ trâu, bò thung thăng gặm cỏ Bao quanh thung lũng là những cánh rừng già, rừng hồi xanh thẳm, rừng nứa rừng vầu đan ken vào nhau như bức tường thành.” [45.65]

Trong những trang tiểu thuyết Phương Bắc hoang dã của Lê Tiến Thức, vẻ đẹp của

núi rừng Bình Gia những ngày kháng chiến được miêu tả với nét hoang sơ và trong

trẻo Đi vào rừng “đường mỗi lúc một khó đi, cả một đại ngàn hiện ra mênh mông

trước mắt Những cây cổ thụ hàng mấy người ôm không xuể, dây leo bám chằng chịt” [52.345]

Đọc Hoa bất tử ta gặp lại những địa danh quen thuộc như phố chợ Kỳ Lừa,

Đền Tả Phủ, Thủy Môn Đình, phố Chính Cai, Đồng Đăng, Na Sầm, xã Thụy Hùng,

hệ thống văn bia khu di tích Tam - Nhị Thanh, chùa Tiên, chùa Thành… của Lạng Sơn

Trong Khau Slin hùng vĩ, tác giả Vũ Ngọc Chương lại dành tình cảm đặc biệt

cho thiên nhiên châu Thoát Lãng, Phố Na Sầm biểu hiện trong cái nhìn của nhân vật Nam khi lần đầu tiên đặt chân đến nơi đây - một khu phố đông vui, phong cảnh thiên nhiên vô cùng kỳ thú, hấp dẫn với những dãy núi đá hùng vĩ như một mặt phẳng cắt

từ đỉnh núi xuống chân núi, mỗi mảnh phố được nối nhau bởi những cây cầu bắc

qua… Có đôi khi chỉ là những mạch nước, con suối nhưng lại gần gũi thân thiết với đồng bào miền núi: “Vùng xung quanh chân núi Khau Slin có rất nhiều khe dọc, khe

dọc nào cũng có những mạch nước chảy ra, con suối chảy qua hai xã Nam La, Hội Hoan cũng bắt nguồn từ đây” [7.31] Từng người theo cách nhìn và cảm nhận của

riêng mình mà gửi gắm vào văn chương nhưng nhìn chung đều phản ánh tâm tư tình cảm của tác giả đối với quê hương đất nước, thể hiện niềm tự hào, sự mến mộ trước

vẻ đẹp của non sông cẩm tú nơi đây

Không chỉ nổi tiếng về cảnh quan thiên nhiên và danh lam thắng cảnh mà Lạng Sơn còn là một vùng văn hóa đa sắc tộc phong phú và độc đáo, nơi hội tụ và sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số với nhiều phong tục tập quán khác nhau, tạo thành một vùng đất biên cương mang bản sắc dân tộc đậm đà Bản sắc đó được thể hiện trong cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn qua hàng ngàn năm lịch sử Chính những điều đó đã trở thành nguồn cảm hứng mãnh liệt cho các nhà văn Lạng Sơn đã cảm tác mà viết nên những tác phẩm hay,

độc đáo, in đậm dâu ấn trong lòng người dân Xứ Lạng Như khi đọc Hoa bất tử ta

bắt gặp hình ảnh những chàng trai, cô gái trong bộ trang phục dân tộc Tày, Nùng, Hoa rực rỡ sắc màu, những tà áo nâu sồng, áo chàm nam khuy ngang, nón lá, áo chàm phụ nữ Tày Những món ăn rất Lạng Sơn như thịt vịt xào măng chua; thịt lợn quay, bánh dầy, xôi cẩm… Những lễ hội Lồng Tồng có múa sư tử, các trò diễn Sĩ;

Nông; Công; Thương … Những ngày hội xuân, những buổi chợ phiên cùng những làn điệu dân ca, những điệu Then, Sli, Lượn, Phong Slư… giao duyên tha thiết, mượt mà làm xao xuyến tâm hồn bao trai làng gái bản trong suốt những ngày lễ hội của mùa xuân, và biết bao đôi trai gái đã nên duyên, kết thành hạnh phúc lứa đôi cũng từ chính những tiếng hát ngọt ngào, thấm đẫm ân tình đó Có thể nói, các nhà văn Lạng Sơn đã dành khá nhiều tâm huyết và tình cảm của mình đối với mảnh đất xinh đẹp này, cũng chính là niềm trân trọng, tự hào đối với vùng quê giàu bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số

Lạng Sơn còn là mảnh đất biên giới giàu kỳ tích lịch sử, với những sự kiện lịch sử và những người anh hùng dân tộc thiểu số có thực ở nơi đây, họ đã anh dũng chiến đấu hi sinh vì độc lập tự do cho Tổ quốc, vì quê hương Lạng Sơn yêu dấu, đó chính là nguồn cảm xúc trực tiếp nhất, mãnh liệt nhất cho các cây bút tiểu thuyết như Nguyễn Trường Thanh, Vũ Ngọc Chương, Lê Tiến Thức… viết lên những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử đầy thành công của mình

Nằm ở vị trí biên giới phía Bắc của Tổ quốc, đặc biệt là cửa ngõ tiếp giáp với Trung Quốc, Lạng Sơn ngay từ khi mới hình thành đã là một vùng đất có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong giao lưu văn hóa, chính trị, và phát triển kinh tế của đất nước Lạng Sơn đã sớm trở thành nơi tiếp xúc và trung chuyển những ảnh hưởng của văn hóa phương Bắc vào Việt Nam Cũng chính mảnh đất này đã chứng kiến biết bao chiến công hiển hách của dân tộc trong sự nghiệp đấu tranh cách mạng của ông cha từ ngàn đời Ngay trong cuộc kháng chiến chống quân Tống năm 981 dưới triều đại tiền Lê, nhân dân các dân tộc Lạng Sơn cùng với nhân dân cả nước đã làm nên chiến công oanh liệt dưới sự chỉ huy của Tướng quân Lê Hoàn - đánh tan quân xâm lược Tống, chém đầu tướng giặc Hầu Nhân Bảo ngay dưới chân thành cổ Chi Lăng, mở đầu kỉ nguyên Đại Việt bách thắng bọn phong kiến phương Bắc

Trong cuộc kháng chiến chống Tống năm 1075-1077, lực lượng dân binh người Tày ở vùng biên giới do các tù trưởng Hoàng Kim Mãn, Thân Cảnh Phúc… chỉ huy - đã trở thành một bộ phận quan trọng, góp phần không nhỏ vào thắng lợi chung của cả nước Vào nửa sau thế kỷ XIII, đế quốc Mông Cổ hùng mạnh nhất thế

giới đã gây cho loài người nhiều nỗi đau khổ, kinh hoàng Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai năm 1285, mảnh đất Lạng Sơn vừa là tuyến đầu đánh địch, vừa là hậu phương đánh vào sau lưng địch Cuộc chiến đấu quyết liệt của quân dân ta ở khắp các địa phương nổi bật là chiến thắng ở trại Ma Lục - Chi Lăng (bắn chết tên Việt gian Trần Kiện ngay trên mình ngựa) đã góp phần quan trọng tạo điều kiện để mở đầu cho một giai đoạn mới - giai đoạn phản công thắng lợi Bằng sức mạnh của ý chí và trí tuệ, của tình đoàn kết dân tộc quân dân ta đã ba lần đánh tan quân xâm lược Nguyên - Mông, trong đó có hai lần tiêu diệt chúng tại Lạng Sơn Đất Lạng Sơn ở biên cương phía bắc thực sự góp phần rất quan trọng trong thắng lợi của quân dân Đại Việt chống Nguyên - Mông thế kỷ XIII Không chỉ trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của các triều đại phong kiến gắn liền với mảnh đất xứ Lạng mà ở giai đoạn sau này trong cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ và bảo vệ biên giới của dân tộc, Lạng Sơn với vai trò là mảnh đất biên cương của Tổ quốc, những địa danh như: chiến khu Bắc Sơn, Đường 4 anh hùng, đèo Bông Lau đã gắn liền với những chiến công của dân tộc Cách mạng tháng Tám thành công, Lạng Sơn trở thành hậu phương vững chắc cho cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc ta chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ Các sáng tác thơ văn của Lạng Sơn đặc biệt là những thiên tiểu thuyết lịch sử đều tái hiện lại những trang sử hào hùng về cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước, đó là những vị vua, tướng lĩnh Quang Trung - Lê Lợi, Hai Bà Trưng, Bà Triệu Đó là những trận chiến đấu chống giặc ngoại xâm tại Lạng Sơn như trận chiến chống quân Minh tại Ải Chi Lăng năm 1427 Trận chiến chống quân Thanh xâm lược năm 1788 - 1789 Những trận đánh giặc phỉ vùng biên giới Việt Trung…

Có thể nói mỗi tấc đất của vùng biên giới Lạng Sơn đều in dấu bao nhiêu chiến công hiển hách của dân tộc và những vùng đất ấy nay đã trở thành những kỳ tích lịch sử mang tên những địa danh nổi tiếng song cũng rất đỗi quen thuộc như: núi Phượng Hoàng, Mã Yên Sơn, Đấu đong quân, Núi Quỷ, Quỷ môn quan, thành

cổ Chi Lăng, Đường 4 anh hùng, Chiến khu Bắc Sơn… cùng với cuộc chiến tranh gian khổ mà ác liệt ấy đã có rất nhiều những người anh hùng dân tộc thiểu số với

tình yêu quê hương, đất nước, với lòng hiếu nghĩa, với chí căm thù giặc sâu sắc và tinh thần quả cảm hi sinh vì sự nghiệp đấu tranh giành độc lập tự do cho dân tộc cùng những mối tình đậm màu huyền thoại…đã đi vào thơ văn như những cái tên bất diệt Đó là người anh hùng Thân Cảnh Phúc, Đại Huề, Đại Liệu, Hoàng Đình Kinh, Hoàng Văn Thụ, Lương Văn Tri cùng các đồng chí Hoàng Văn Hán, Hoàng Văn Kiểu, Nguyễn Văn Ninh… những người con yêu nước của quê hương Xứ Lạng nguyện là những hạt nhân tiên phong theo cách mạng góp phần làm nên những kỳ tích lịch sử của quê hương Các chiến sỹ cộng sản Bắc Sơn như: Hoàng Văn Hán, Dương Công Kỳ, Dương Công Eng, Dương Văn Vân… cũng là nguồn cảm hứng

để các nhà văn viết nên các tiểu thuyết lịch sử của mình

Như vậy, có thể thấy rõ một điều là tất cả những nét đẹp của vùng biên giàu truyền thống văn hóa, giàu sự kiện lịch sử, những vùng đất nhiều kỳ tích với bao chiến công hiển hách của Lạng Sơn cùng với những người anh hùng, chiến sỹ cách mạng đầu tiên của mảnh đất xứ Lạng - những địa danh và con người có thực ở nơi đây không chỉ làm rạng rỡ cho lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc mà còn là cơ sở cho các nhà văn lấy làm nguyên mẫu để xây dựng thành công các tiểu thuyết lịch sử Cho đến nay Lạng Sơn có thể coi là một vùng có thế mạnh nhất ở khu vực miền núi phía Bắc trong văn học viết về đề tài lịch sử Đặc biệt, vùng đất

xứ Lạng còn là nơi hội tụ một đội ngũ sáng tác đông đảo, bút lực và sức sáng tạo dồi dào, họ đều là những con người có tài năng, tâm huyết với mảnh đất biên cương xinh đẹp Có những người như nhà văn Nguyễn Trường Thanh, dù không phải sinh ra tại Lạng Sơn nhưng với tình yêu tha thiết mảnh đất và con người xứ hoa đào này mà ông đã nguyện dành trọn vẹn gần cả cuộc đời mình gắn bó với nơi đây Nguyễn Trường Thanh muốn đem ngòi bút văn chương của mình góp phần bảo vệ và xây dựng từng tấc đất biên cương, đây cũng là tư tưởng nghệ thuật, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong từng trang tiểu thuyết lịch sử của ông Mảnh đất thân yêu này vẫn mãi luôn là nguồn cảm hứng lớn, vô tận và mãnh liệt cho các nhà văn, nhà thơ của Lạng Sơn nói chung, cho các nhà tiểu thuyết lịch sử nói riêng sáng tác nên những tác phẩm văn học đầy mang đầy giá trị và ý nghĩa

1.3 Tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 về đề tài lịch sử

Là một tỉnh miền núi, biên giới, địa đầu Đông Bắc của đất nước, Lạng Sơn

có vị trí đặc biệt quan trọng về nhiều mặt trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Với niềm tự hào về mảnh đất biên cương của Tổ quốc có bề dày lịch sử, từng lập nên những chiến công oanh liệt, những thành tích vẻ vang trong kháng chiến và kiến quốc khiến cho cảm xúc dân tộc, cảm xúc lịch sử gợi lên từ mảnh đất Lạng Sơn luôn thường trực trong lòng các thế hệ nhà văn, nhà thơ, không chỉ ở các nhà Nho xưa mà còn ở cả các lớp nhà văn sau này Vì thế, từ xưa cho tới nay đã có biết bao nhiêu tác phẩm viết về đất nước, con người nơi đây Cho đến bây giờ, mảnh đất này vẫn luôn là nguồn cảm hứng mãnh liệt cho các cây bút sáng tác văn học Lạng Sơn - đặc biệt là các cây bút tiểu thuyết lịch sử Tuy nhiên, do nền văn học viết Lạng Sơn phát triển muộn nên những sáng tác văn xuôi về đề tài lịch sử của Lạng Sơn cũng phải đến những năm 60 của thế kỉ XX mới bắt đầu có những tác phẩm đáng lưu ý xuất hiện Thời kỳ những năm kháng chiến chống Mĩ (1965-1975)

đã có một số bài bút ký, truyện ngắn phản ánh khá trung thực và sinh động về cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn (được in trong một số ấn phẩm do Ty Thông tin Lạng Sơn xuất bản, hay trên tạp chí Văn nghệ Việt

Bắc) Trong đó đáng chú ý có tập Con đường với chúng tôi (do Ty Thông tin văn

hóa và Ty Giao thông vận tải Lạng Sơn xuất bản năm 1974), đã có một số bài bút

ký, ghi chép phản ánh cuộc chiến đấu kiên cường, dũng cảm của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn trên mặt trận giao thông vận tải thời kỳ chống Mĩ Tuy nhiên, nhìn chung những bài viết đó đa phần mới chỉ là những tác phẩm có tính báo chí tuyên truyền, phục vụ trước mắt hơn là những tác phẩm văn học đích thực Sự nghiệp văn học nói chung và văn học về đề tài lịch sử của Lạng Sơn nói riêng phải đến những năm sau đó mới đạt được những thành tựu đáng kể

Nếu không kể đến đến một vài truyện ngắn, hồi ký có một vài chi tiết nói tới lịch sử, mang tính lịch sử của một số tác giả, cán bộ lão thành cách mạng viết trước

đó thì tiểu thuyết Kỳ tích Chi Lăng của tác giả Nguyễn Trường Thanh được xem là

một tác phẩm viết về đề tài lịch sử vào loại sớm của Lạng Sơn Tác phẩm được đăng tải trên Văn nghệ Việt Bắc vào những năm 1970 - 1974, và xuất bản thành sách (năm

1981, 1982) Tác phẩm tiếp theo là Ngả đường khiếp sợ của Nông Văn Côn (do TY

Văn hóa - Thông tin Lạng Sơn năm 1982) Tác phẩm cũng tái hiện lại một giai đoạn lịch sử của quê hương Chi Lăng anh hùng Nguyễn Trường Thanh cũng được xem là một nhà viết tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu, xuất sắc nhất của tỉnh Lạng Sơn Cùng với

sự hiểu biết sâu rộng, phong phú và tình yêu, sự trân trọng đối với vùng đất Xứ Lạng, nhà văn Nguyễn Trường Thanh đã lao động, sáng tạo miệt mài và cho ra mắt bạn đọc

nhiều tác phẩm viết về đề tài lịch sử Lạng Sơn thời kỳ hiện đại như: Hoa trong bão (1994) viết về cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn; Tướng không phong hàm (1998) viết về

người chiến sỹ cách mạng Lương Văn Tri - người chỉ huy đội du kích Bắc Sơn, người

bạn và cũng là người đồng chí thân thiết của anh hùng Hoàng Văn Thụ; Nữ điệp báo

Lạng Thành (1999) viết về nữ chiến sỹ tình báo dân tộc Tày - Ngô Thị Mão thời kỳ

kháng chiến chống Pháp; Tiểu thuyết Một thời biên ải (Hội VHNT Lạng Sơn tập 1 -

2000, tập 2 - 2008) phản ánh của kháng chiến chống thực dân Pháp ở Lạng Sơn giai

đoạn trước và sau Cách mạng tháng 8 năm 1945; Tiểu thuyết Ngôi nhà của cha (NXB

Văn hóa thông tin - 2007) viết về cuộc đời hoạt động cách mạng và chuyên ngành kiến trúc Nguyễn Văn Ninh - người đỗ đầu trường Cao đẳng Kiến trúc Đông Dương

năm 1931, cũng là tác giả của ngôi nhà sàn Bác Hồ; Hương ngàn (NXB Hội Nhà văn

- 2009) viết về cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí Hoàng Đình Giong; Hoa

bất tử (NXB Hội Nhà văn - 2009) viết về cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng

chí Hoàng Văn Thụ; Lũng Xá bình yên (do Hội Văn học Nghệ thuật Lạng Sơn xuất bản năm 1987, 1988); tiểu thuyết Phò mã Động Giáp là cuốn tiểu thuyết viết về dòng

họ Thân là chúa Động Giáp ở Lạng Sơn dưới thời Lý cũng là tác phẩm nhà văn Nguyễn Trường Thanh hoàn thành với ý nghĩa chào mừng đất nước nhân dịp kỷ niệm một nghìn năm Thăng Long - Hà Nội…

Giai đoạn sau này, ngày càng có nhiều tác giả đã khai thác đề tài lịch sử và

viết được nhiều tác phẩm có ý nghĩa lịch sử và giá trị như Mũi tên thần của Nguyễn

Quang Huynh viết về cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp của nghĩa quân Hoàng

Đình Kinh cuối thế kỉ XIX; Tiểu thuyết Khau Slin hùng vĩ (2005) của tác giả Vũ

Ngọc Chương viết về phong trào đấu tranh của nhân dân Hội Hoan - Văn Lãng (1935

- 1945) Ngoài ra, tiểu thuyết Lạng Sơn sau 1975 cũng ngày càng đạt được nhiều

thành công mới, phát huy từ những thành quả đã đạt được, đó là sự xuất hiện thêm các tác giả mới tham gia viết về đề tài lịch sử, họ đã từng sống, chiến đấu và công tác

ở Lạng Sơn, nay ở ngoài tỉnh viết về đề tài này, thậm chí nội dung và đối tượng phản ánh trong các tác phẩm của họ không chỉ bó hẹp trong phạm vi tỉnh Lạng Sơn mà còn

mở rộng ra những nhân vật và địa bàn hoạt động ở ngoài tỉnh như: Đường 4 rực lửa của Đặng Văn Việt, Những vòng tay nhân ái của Hà Văn Thư, Cuộc chiến đấu cô

đơn của Trần Sỹ Tâm…

Như vậy, văn xuôi Lạng Sơn viết về lịch sử nói chung và tiểu thuyết Lạng Sơn về đề tài lịch sử sau 1975 nói riêng, mà tập trung là những tác giả tiêu biểu như Nguyễn Trường Thanh, Vũ Ngọc Chương, Lê Tiến Thức, Nguyễn Quang Huynh…

đã có những thành tựu đáng trân trọng Lạng Sơn - vùng đất biên cương địa đầu Tổ quốc có bề dày truyền thống văn hóa và lịch sử đa dạng, phong phú, lịch sử dân tộc

và lịch sử đấu tranh cách mạng của đồng bào các dân tộc Lạng Sơn mãi mãi là mảnh đất màu mỡ cho các tác giả văn chương khai thác, để cho khả năng sáng tạo nở hoa, kết trái như đã từng đạt được Đánh giá về mặt giá trị nội dung và ý nghĩa văn chương của thể loại văn học viết về đề tài này có thể còn có nhiều ý kiến khác nhau, nhưng về mặt hiệu quả xã hội của nó thì chúng ta phải thừa nhận rằng, những tác phẩm viết về đề tài lịch sử của văn học Lạng Sơn trong thời gian qua đã giúp người đọc, nhất là thế hệ trẻ hôm nay và mai sau có dịp được hiểu biết rõ hơn về lịch sử quê hương, đất nước mình… Từ đó bồi dưỡng thêm tình yêu, lòng trân trọng, tự hào và tự tôn dân tộc, luôn ghi nhớ và mãi tri ân những con người đã anh dũng chiến đấu, hy sinh cả thân mình để làm nên lịch sử, đem lại hòa bình, ấm no như hôm nay

Tiểu kết chương 1

Văn xuôi Lạng Sơn viết về đề tài lịch sử nói chung và lịch sử đấu tranh cách mạng nói riêng đã có nhiều thành tựu đáng ghi nhận Có thể nói các nhà văn đã mượn đề tài lịch sử như là một cách gián tiếp bày tỏ lòng yêu nước, thể hiện ý thức

tự tôn và lòng tự hào dân tộc Không chỉ vậy, những tác phẩm viết về đề tài lịch sử giúp người đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ hôm nay và mai sau hiểu rõ hơn về lịch sử quê

hương, đất nước mình Đề tài và cảm hứng về lịch sử mãi luôn là nguồn mạch ngầm nuôi dưỡng tài năng và kích thích tâm hồn sáng tạo của rất nhiều thế hệ văn nghệ sĩ

xứ Lạng Ðồng thời, việc sáng tác cũng như nghiên cứu những sáng tác vãn học về

đề tài lịch sử trong đó có tiểu thuyết thể hiện sự quan tâm tới thực tiễn sáng tạo vãn học nghệ thuật tỉnh nhà Hơn thế nữa, trong bối cảnh xã hội hiện đại hóa ngày nay,

do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan mà một bộ phận không nhỏ các thế

hệ bạn đọc đặc biệt là thế hệ trẻ đang ngày một trở nên xao lãng kiến thức lịch sử, thờ ơ với quá khứ, thuộc sử nước ngoài hơn sử nước mình… thì những sáng tạo nghệ thuật về đề tài lịch sử lại càng cần được quan tâm để tạo nên sự hấp dẫn, sức truyền cảm, giúp bạn đọc mọi thế hệ bồi dưỡng thêm vốn hiểu biết về lịch sử dân tộc từ đó biết yêu và trân quý hơn về những giọt mồ hôi nước mắt và cả máu xương

đã đổ xuống để làm nên lịch sử, đem lại một cuộc sống bình yên tươi đẹp như ngày hôm nay

Chương 2 MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TIỂU THUYẾT LẠNG SƠN SAU

1975 VỀ ĐỀ TÀI LỊCH SỬ

2.1 Tái hiện chân thực biến cố, sự kiện, nhân vật lịch sử

2.1.1 Lịch sử kháng chiến hào hùng của dân tộc

Có thể nói công việc đầu tiên của nhà văn khi bắt tay vào viết tiểu thuyết lịch

sử đó là lựa chọn sự kiện lịch sử và các nhà tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn cũng vậy Lạng Sơn là là vùng đất luôn gắn bó với vận mệnh sử Việt, với vị trí địa lý tự nhiên

là cửa ngõ tiếp giáp với tỉnh Quảng Tây - Trung Quốc Thời kì Bắc thuộc và phong kiến tự chủ, Lạng Sơn là nơi in đậm dấu ấn các sự kiện lịch sử trọng đại của đất nước Nơi đây đã từng ghi dấu bao chiến công trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc từ thời kì các triều đại phong kiến đuổi Thanh, đánh Tống, bình Nguyên cho đến cuộc kháng chiến chống Pháp sau này Tất cả những sự kiện lịch sử ấy đã được các nhà tiểu thuyết Lạng Sơn lựa chọn để tái hiện trong những sáng tác của mình, nhằm dựng lại bức tranh về lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm hào hùng của quê hương xứ Lạng

Chiếm dung lượng lớn nhất trong việc tái hiện bức tranh lịch sử xứ Lạng phải

kể đến những tác phẩm của nhà văn Nguyễn Trường Thanh Cuốn tiểu thuyết lịch sử

đầu tiên Kỳ tích Chi Lăng với 52 câu chuyện về những chiến công oanh liệt của ông

cha ta từ thời các triều đại phong kiến nước ta bị nhà Đường đô hộ đến ngày nay, gắn liền với mỗi chiến công là một câu chuyện về những di tích, địa danh nổi tiếng của đất Lạng Sơn đã đi vào lịch sử như Núi Phượng Hoàng, đấu Đong Quân, Mã Yên Sơn, núi Quỉ, Quỉ Môn Quan Trong cuốn tiểu thuyết này có những câu chuyện không được chính sử ghi chép lại mà được lưu truyền trong dân gian được dựng lại dưới ngòi bút giàu sáng tạo của nhà văn Tất cả những sự kiện cùng con người lịch

sử được nhà văn tái hiện một cách chân thật, sống động, tác giả chia tiểu thuyết của mình thành từng mẩu chuyện nhỏ, ghi chép về mảnh đất và con người xứ Lạng, qua

đó nhà văn Nguyễn Trường Thanh đã thể hiện lối viết tiểu thuyết lịch sử đầy sáng tạo của mình

Trong các cuộc chiến tranh chống giặc phương Bắc xâm lược, đồng bào các dân tộc Lạng Sơn đã cùng nhân dân cả nước anh dũng,kiên cường chiến đấu bảo

vệ nền độc lập nước nhà, lập nên nhiều chiến công hiển hách Vùng đất Chi Lăng

là nơi diễn ra nhiều trận đánh lớn nho dưới thời Đinh, Tiền Lê, Lý - Trần

Cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc của các nghĩa quân dân tộc Tày

- Nùng Lạng Sơn được nhà văn viết như sau: “Năm 687 những nghĩa binh dân tộc

Tày - Nùng từ núi Phượng Hoàng vung giáo đứng lên sát cánh cùng Lý Tự Tiên - Đinh Kiến, tiến quân về đánh tan thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay) giết chết tên quan đô hộ Lưu Diên Hựu, mở ra một thời kỳ lịch sử mới, thời kỳ lịch sử liên tục đấu tranh anh dũng giải phóng đất nước”[39.5] Sự kiện năm 981, Lê Hoàn cùng nghĩa

binh dân tộc Tày Nùng và quân dân cả nước chém đầu tên tướng giặc Hầu Nhân Bảo,

chặn quân Tống xâm lược được tác giả kể lại "Hang đá vô danh nơi mà Lê Hoàn

cùng các tướng sỹ, trai tráng địa phương bàn kế đánh giặc đã đi vào lịch sử như những chiến sỹ lập công to, mang tên Hang Thái Đức và cũng từ đó về sau, các vua đời Lê, Lý, Trần, mỗi lần đi kinh lý phía Bắc đều dừng lại nghỉ ngơi luận bàn việc nước ở đây” [39.13]

Cuộc kháng chiến chống Tống thế kỉ XI, quan quân triều đình nhà Lý do Lý Thường Kiệt chỉ huy, các đội dân binh vùng Văn Uyên, Thoát Lãng do các thủ lĩnh Thân Thừa Quý, Thân Thiệu Thái, Thân Cảnh Phúc chỉ huy đã tiến hành những cuộc đấu tranh anh dũng, tiêu diệt quân xâm lược, lập nên chiến công vang dội vùng biên ải Cuộc chiến năm 1075 - 1077, dưới thời nhà Lý, phò mã Thân Cảnh Phúc đã lãnh đạo nhân dân Chi Lăng đánh tan quân Tống lần thứ hai do Quách Quỳ cầm

đầu, Sự kiện này cũng có trong Kỳ tích Chi Lăng:“Mỗi thủy binh ngồi trên một

chiếc thuyền độc mộc, từ thượng nguồn như mũi tên theo dòng thác lao xuống bằng tay chèo tuyệt diệu của mình Họ đã điều khiển con “thủy mã” của mình lao vào hai chiến thuyền giặc nhảy phắt lên chiến thuyền bên phải, rút gươm xỉa mười mũi trúng cả mười vào tim mười tên địch” [39.28] Rồi đến cuộc kháng chiến chống

quân Nguyên - Mông thế kỉ XIII, dưới sự chỉ huy của tướng quân Trần Hưng Đạo, quân dân Lạng Sơn mà cụ thể là các đội dân binh Văn Yên,Thoát Lãng do thủ lĩnh

Nguyễn Thế Lộc chỉ huy đã hai lần khiến chúng bại trận tại Chi Lăng, ngòi bút Nguyễn Trường Thanh say sưa mô tả những trận đánh xuất quỉ nhập thần với những cơn bão đá, mưa tên ập xuống đầu giặc tối tăm, mịt mù Những đội kỵ binh áo đỏ của ta từ trong rừng sâu leo lên chiến lũy, từng đoàn kỵ sỹ lao xuống như cơn lốc quật vào sườn quân giặc

Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Minh thế kỉ XV, đội dân binh Văn Uyên, Thoát Lãng sát cánh cùng nghĩa quân Lam Sơn do hai tướng Lê Lựu và Lê Bôi chỉ huy đã chặn đánh quyết liệt từ ải Pha Luỹ đến Khau Cấp (Kỳ Lừa), tiêu diệt hàng nghìn tên giặc Trong trận quyết chiến chiến lược tại ải Chi Lăng lịch sử, các đội quân dân binh vùng Chi Lăng do Đại Huề chỉ huy đã cùng đội quân Lam Sơn anh dũng chiến đấu, đánh bại hoàn toàn giặc Minh xâm lược Sự kiện này hiện lên

trong tiểu thuyết của Nguyễn Trường Thanh một cách cụ thể: “Pháo lệnh rền

vang… Kỵ binh áo đỏ của Đại Huề như một cơn bão ào ra, hắt chúng giạt sang triền vách đá cao sừng sững…Chúng bị dồn vào thung lũng nhỏ đó như đàn tôm vào hom Thây giặc chồng lên nhau trên Cấm Địa Chúng vẫn tràn vào với hy vọng cuối cùng là vượt qua đèo Rộ, lẩn lên núi cao, vào rừng sâu mong thoát chết Đất không thể chui xuống được Trời: không bay lên Chỉ còn một con đường giành cho bọn xâm lược: Vĩnh viễn nằm lại trên mảnh đất Cấm Địa này” [39.83,84]

Cuối thế kỉ XIX thực dân Pháp tiến hành xâm lược nước ta Sau khi đánh chiếm Hà Nội, năm 1885, quân Pháp tổ chức tấn công lên Lạng Sơn Ngay từ khi đặt chân lên đất Lạng Sơn chúng đã gặp phải sự kháng cự quyết liệt của nhân dân Lạng Sơn, nổi bật là phong trào chống Pháp của nghĩa quân thủ lĩnh dân tộc Hoàng Đình Kinh Huyền tích về chiến công của ông và nguồn gốc cái tên núi Cai Kinh

được nhà văn Nguyễn Trường Thanh tái hiện trong cuốn tiểu thuyết Kỳ tích Chi

Lăng Trong tác phẩm có đoạn mô tả những trận đánh xuất quỷ nhập thần của nghĩa

quân “Ngay giữa ban ngày, những kỵ binh áo đỏ, khăn xanh quấn ngang đầu, tay

cầm gươm, vai đeo cung, tế ngựa như bay từ trong rừng, ùa ra chân thành như một cơn lốc, ném chết chóc lên đầu bọn xâm lược Khi chúng định thần, ngóc đầu lên

khỏi chiến hào, bắc súng máy vãi đạn theo họ thì đoàn kỵ binh đã biến mất như ảo ảnh”[39.159];

Lịch sử dân tộc ta là lịch sử gắn liền với những cuộc chiến đấu chống giặc ngoại xâm Vào những năm đầu thế kỉ XX, đất nước ta chịu sự áp bức bóc lột tàn bạo của thực dân Pháp Trong cuộc chiến đấu này, đã có nhiều cuộc khởi nghĩa nổ

ra Trong đó có cuộc chiến của đồng bào anh em các dân tộc Lạng Sơn mà cụ thể là cuộc khởi nghĩa của nông dân Bắc Sơn Sống và chứng kiến tội ác dã man của bọn thực dân xâm lược giày xéo trên đất nước ta, thấu hiểu được nỗi khổ của đồng bào

và ý thức sâu sắc nỗi nhục của những người dân mất nước phải sống trong cảnh nô

lệ, những người con ưu tú của quê hương Xứ Lạng đã giác ngộ đồng bào các dân tộc thiểu số đi theo cách mạng, đi theo ánh sáng của đường lối cách mạng của Đảng, đồng tâm hiệp lực, đoàn kết một lòng đánh đuổi giặc thù, làm nên cuộc khởi nghĩa

Bắc Sơn anh hùng, cuộc khởi nghĩa đã được phản ánh trong kịch Bắc Sơn của nhà

văn Nguyễn Huy Tưởng Tất cả những sự kiện lịch sử có thật ấy đã được ghi lại một cách khái quát trong lịch sử dân tộc Việt Nam, nay lại được nhà văn Nguyễn Trường Thanh ghi lại một cách chân thực và đầy xúc động trong cuốn tiểu thuyết lịch sử

Hoa trong bão, Một thời biên ải, Tướng không phong hàm

Bạn đọc đã từng tìm hiểu về lịch sử Việt Nam hẳn không ai là không biết tới cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn trong cao trào kháng chiến chống thực dân Pháp của cả

nước, nhưng chỉ đến với cuốn tiểu thuyết lịch sử Hoa trong bão của nhà văn Nguyễn

Trường Thanh, ta mới thực sự có dịp được hiểu một cách cụ thể về diễn biến của cuộc khởi nghĩa tưởng chừng như chỉ là nhỏ lẻ, tự phát ở một địa phương miền núi Qua những trang văn miêu tả hết sức cụ thể, chi tiết về từng diễn biến của cuộc chiến, những sự chuẩn bị từ sức người sức của cho cuộc nổi dậy, người đọc như đang được chứng kiến cuộc khởi nghĩa, như được sống trong bầu không khí căng thẳng cam go của một thời lịch sử Ngòi bút Nguyễn Trường Thanh một lần nữa tái hiện lại đầy đủ một sự kiện lịch sử có thật của dân tộc, một cuộc khởi nghĩa mà từ những người lãnh đạo đến toàn thể đồng bào Bắc Sơn đều anh dũng, bất khuất, đã kiên cường đứng lên khởi nghĩa, mở ra một thời kỳ mới của cách mạng Việt Nam, thời kỳ khởi nghĩa vũ

trang tiến tới đánh đổ bọn đế quốc, Phát xít sài lang giải phóng dân tộc khỏi ách nô

lệ lầm than

Những sự kiện lịch sử quan trọng như sự thành lập các tổ chức Đảng lãnh đạo cách mạng, diễn tiến các cuộc khởi nghĩa, khí thế của cuộc cách mạng tháng Tám cho tới những sự kiện lịch sử ở những địa danh nổi tiếng như đèo Bông Lau, Lũng Phầy, Bản Nằm, Bó Củng, Lũng Vài và những chiến dịch như Chiến dịch Đông Bắc (25.11.1948), Chiến dịch Đường số 4, những trận đánh trên địa bàn Lạng

Sơn đã được tái hiện trong cuốn tiểu thuyết Một thời biên ải và Ngôi nhà của cha

Nguyễn Trường Thanh đã tái hiện một cách chân thực bằng những câu văn miêu tả

không khí đấu tranh của quần chúng nhân dân thời kì đó: “Bão táp cách mạng bùng

lên, cả nội thị sáng bừng lên sắc đỏ, vàng của lá cờ cách mạng nền đỏ thắm với ngôi sao vàng năm cánh ở giữa, tung bay trên khắp phố phường, đồng bào đổ ra đường đón chào quân giải phóng, ḥa vào đoàn quân chiến thắng đoàn người đông mãi, dài mãi với những khẩu hiệu cách mạng vang rền tiến về dinh chánh sứ”

[42.107,108] Bằng việc xâu chuỗi những tư liệu cần thiết Nguyễn Trường Thanh

đã thành công trong việc dựng lại một trong những thời kì hoạt động cách mạng quan trọng đã thành sự kiện lịch sử của toàn dân tộc, tái hiện lại tròn vẹn không khí của cuộc chiến đấu của quân dân Lạng Sơn, đồng thời giúp người đọc hình dung được bối cảnh lịch sử của vùng đất lịch sử nổi tiếng một thời

Những cuộc chiến đấu dũng cảm của quân dân Lạng Sơn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX trong cuộc khởi nghĩa chống Pháp của nghĩa quân Hoàng Đình Kinh cũng được nhà văn Nguyễn Quang Huynh lựa chọn để kể lại trong cuốn tiểu thuyết

lịch sử Mũi tên thần của mình Đó là cuộc khởi nghĩa tượng trưng cho tinh thần yêu

nước, chí khí quật cường của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn, đã kề vai sát cánh cùng đồng bào miền xuôi liên tiếp đứng lên chống lại bọn xâm lược Pháp, suốt từ nửa thế kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX

Còn với tiểu thuyết Khau Slin hùng vĩ, tác giả Vũ Ngọc Chương đã tái dựng

lại lịch sử phong trào yêu nước và đấu tranh cách mạng của huyện Thoát Lãng (nay

là huyện Văn Lãng), nhân dân vùng các xã Hội Hoan, Lạc Khư, Nam La… cũng