Địa danh và con người trong ca dao quảng bình

Những địa danh và con người đivào ca dao một cách tự nhiên, đằm thắm nhưng lại bộc lộ được tất cả nhữngtâm tư, tình cảm, những ân tình đậm sâu của những con người ở dải đất miềnTrung.Quả

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học dân gian

HÀ NỘI – 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học dân gian

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ NGỌC LAN

HÀ NỘI – 2018

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Tiến sĩ Nguyễn Thị NgọcLan và các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam – khoa Ngữ Văn – TrườngĐHSP Hà Nội 2 đã tận tình giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Hà Nội,ngày 12 tháng 5 năm 2018

Tác giả khóa luận Trần Thị Thu Phượng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các nội dung được triển khai trong khóa luận là kếtquả nghiên cứu của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn của cô giáo – TS NguyễnThị Ngọc Lan

Người cam đoan Trần Thị Thu Phượng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu 7

5 Phạm vi nghiên cứu 7

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Đóng góp của khóa luận 8

8 Bố cục của khóa luận 8

NỘI DUNG 9

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊA DANH, CON NGƯỜI VÀ CA DAO QUẢNG BÌNH 9

1.1 Khái quát về ca dao Quảng Bình 9

1.2 Mối liên hệ giữa địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình 11

Chương 2: ĐỊA DANH TRONG CA DAO QUẢNG BÌNH 14

2.1 Địa danh phản ánh môi trường tự nhiên, điều kiện địa lí 15

2.2 Địa danh lưu lại những dấu ấn lịch sử, xã hội 18

2.3 Địa danh gắn liền với truyền thống văn hóa 21

2.4 Địa danh gắn liền với truyền thống khoa cử 25

2.5 Địa danh gắn với tình yêu quê hương, đất nước 27

Chương 3: CON NGƯỜI TRONG CA DAO QUẢNG BÌNH 32

3.1 Con người với tình yêu quê hương, xứ sở 31

3.2 Con người với nếp sống giản dị, trọng tình 36

3.3 Con người với sinh hoạt đậm nét văn hóa cổ truyền 40

3.4 Con người với những kinh nghiệm sống quý giá 47

3.5 Con người với tình cảm lứa đôi thắm thiết, thủy chung 50

KẾT LUẬN 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO

ca dao Quảng Bình sẽ giúp chúng ta có cách hiểu sâu sắc hơn về đời sống,tâm hồn con người xứ Quảng qua bao thế hệ Những địa danh và con người đivào ca dao một cách tự nhiên, đằm thắm nhưng lại bộc lộ được tất cả nhữngtâm tư, tình cảm, những ân tình đậm sâu của những con người ở dải đất miềnTrung.

Quảng Bình với bề dày lịch sử hào hùng, trải qua bao biến thiên của lịch

sử, từ cuộc giao tranh Trịnh Nguyễn rồi phải trải qua hai cuộc kháng chiếnchống Pháp, chống Mỹ ác liệt, Quảng Bình vẫn hiên ngang khẳng định mìnhtrong bom đạn của kẻ thù.Thời gian không làm phai mờ đi hình ảnh của mảnhđất này mà nó càng hiện lên với một sức sống bền bỉ và mãnh liệt bởi địadanh và con người ngày càng đậm nét hơn qua những giá trị văn hóa độc đáocủa một vùng đất đầy nắng và gió

May mắn khi được sinh ra và lớn lên ở mảnh đất miền Trung “gió lào,cát trắng” dù được biết đến khá khắc nghiệt nhưng quật cường và giàu lòngyêu nước, những người con Quảng Bình luôn ý thức sâu sắc về trách nhiệmcủa bản thân trong việc giữ gìn và phát huy truyền thống quý báu của chaông, tự hào hai tiếng Quảng Bình – một vùng đất đầy gian khó về địa dư vàthời tiết, một vùng đất từng trải qua biết bao binh lửa, đau thương Đây còn

là nơi ghi nhận nhiều dấu ấn quan trọng trong lịch sử dân tộc qua các triềuđại

của đất nước và là nơi giao lưu của nhiều nền văn hóa Tất cả điều đó đã đượcvăn chương phản ánh một cách chân thực và sinh động, từ truyền thống đếnhiện đại cho ta nhận ra diện mạo và hồn cốt của một vùng đất thuộc dải đấtmiền Trung nắng gió Đi vào ca dao, những địa danh – tên làng, tên đất… củaQuảng Bình, không đơn giản chỉ là những định danh có ý nghĩa về mặt địa lí

mà mang đậm dấu ấn văn hóa, lịch sử, chứa đựng niềm tự hào, niềm thươngnỗi nhớ của mỗi người con Quảng Bình Những con người mộc mạc, giản dịnhưng cũng giàu ý chí và nghị lực kiên cường đã dệt nên những vần ca daogiàu ân tình và thiết tha Tất cả như hòa quyện vào những câu ca dao tạo nêndấu ấn riêng của mảnh đất và con người nơi đây

Văn hóa dân gian Quảng Bình với những nét đặc trưng riêng đóng gópcho mảnh đất văn học dân tộc thêm màu mỡ Việc nghiên cứu về địa danh vàcon người Quảng Bình trong ca dao góp phần tìm hiểu và phát huy những giátrị văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Việt ở miền Trung Hơn nữa, vớinhịp sống hiện đại trong công cuộc hội nhập quốc tế, khi những giá trị vănhóa truyền thống có xu hướng bị lãng quên hơn bao giờ hết, vì vậy nền vănhóa dân tộc cần được trân trọng và phát huy hơn nữa

Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy, cho đến nay có khá nhiều công trìnhnghiên cứu về văn học dân gian Quảng Bình, nhưng chưa có một công trìnhnào nghiên cứu một cách có hệ thống và cụ thể về địa danh và con ngườitrong ca dao Quảng Bình Có chăng chỉ là những bài viết khái quát, mangtính chất giới thiệu về những phong tục tập quán, lời ăn tiếng nói, văn hóadân gian…

Ngoài những lí do khoa học trên, chúng tôi mong muốn đề tài có ý nghĩagóp phần tạo điều kiện thuận lợi hơn trong học tập và nghiên cứu về ca daoQuảng Bình Hơn nữa, Quảng Bình còn được thiên nhiên ưu ái ban tặng chonhững danh lam thắng cảnh cùng với con người hiền hòa ngày nay đã trở

thành một điểm du lịch thú vị cho du khách cả trong và ngoài nước Và nhữngđiều ấy từ xa xưa đã được nhân dân khái quát qua những vần ca dao, ngày naythực tế như một minh chứng rõ rệt hơn những điều ấy Xuất phát từ lí do trên,chúng tôi lựa chọn đề tài “Địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình”.

2 Lịch sử vấn đề

Từ lâu các nhà nghiên cứu đã sưu tầm, nghiên cứu vốn văn học dân giannhằm bảo tồn nét văn hoá ở Quảng Bình và để phát huy hết tiềm năng to lớncủa nó trong nền văn học dân tộc Nhưng các nhà nghiên cứu chỉ mới sưutầm, tìm hiểu, khái quát những nét chung về văn học dân gian ở đây mà chưa

có ai đi sâu nghiên cứu nghiên cứu rõ về địa danh và con người ở Quảng Bìnhtrong ca dao Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy có một số bài viết của các nhànghiên cứu đã quan tâm tới ca dao Quảng Bình ở một số khía cạnh khác nhau.Tiêu biểu trong số đó là các bài nghiên cứu của Dương Văn An, Nguyễn VănLợi và Nguyễn Văn Mạnh biên soạn, Nguyễn Tú, Trần Hoàng, Lê Đức Luận

và Dương Thị Kim Phụng…

Ô Châu cận lục (hay có nghĩa là “ghi chép về Ô Châu gần đây”) do

Dương Văn An (1514 – 1591) bắt đầu viết từ năm 1553 và được nhà xuất bảnThuận Hóa, Huế phát hành năm 2001 Đây là tài liệu “địa phương chí sớm

nhất” của Việt Nam Xét về phương diện địa lí, Ô Châu cận lục ghi chép về

tên núi sông, phong thổ, thành quách, những sản vật hay danh lam thắngcảnh… của dải đất miền Trung từ Quảng Bình trở vào đến Quảng Nam ở thế

kỷ 16 Nhờ thế chúng ta hiểu rõ hơn về đất đai, quá trình khai hoang khởinghiệp của cha ông từ trước để có được cơ ngơi như ngày nay Xét về phươngdiện lịch sử, cuốn sách ghi chép tên tuổi của những người con ở dải đất miềnTrung có công lớn trong việc dựng xây quê hương Hơn nữa, cuốn sách cònviết về những truyền thuyết xa xưa với các vùng đất, các đền chùa, các thành

quách khiến cho nhịp đập của lịch sử như còn vang vọng mãi trong đời sống

và nuôi dưỡng bao niềm tự hào cho đến mãi sau này

Cuốn Lễ hội dân gian của người Việt ở Quảng Bình, của tác giả Nguyễn

Văn Lợi và Nguyễn Văn Mạnh biên soạn, sách do nhà xuất bản Văn hóa dântộc ấn hành năm 2011 Lật mở từng trang sách sẽ cho ta thấy được nét tổngquan về các lễ hội dân gian qua nguồn gốc ra đời từ xa xưa và đặc trưng củacác lễ hội theo từng khu vực trong tỉnh, ta sẽ thấy được nét khái quát về tựnhiên, lịch sử và dân cư Quảng Bình Trong xu thế hội nhập toàn cầu nhữngnét đẹp xưa của các lễ hội văn hóa dân gian ở đây đang dần bị mất đi cái đẹpvốn có của nó Chính vì vậy, cuốn sách đã nêu ra định hướng nhằm bảo tồn

và phát huy hơn nữa giá trị của lễ hội dân gian ở tỉnh Quảng Bình và nhưvậy, việc nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn các lễ hội dân gian truyền thống làviệc làm rất cần thiết Những lễ hội văn hóa dân gian được nhắc đến như mộtniềm tự hào của người Quảng Bình từ xưa đến nay

Đến với 4 tập sách Văn hóa dân gian Quảng Bình của tác giả Nguyễn Tú

được xuất bản năm 2014, người đọc như được chiêm ngưỡng một bức tranhtoàn cảnh về văn học, văn hóa dân gian Quảng Bình về địa danh, lời ăn tiếngnói, phong tục tập quán, văn hóa dân gian ở Quảng Bình Đây được xem làmột trong những đóng góp rất lớn của tác giả trong việc sưu tầm, mang nhữngnét đặc sắc của văn hóa Quảng Bình đến với mọi miền của đất nước, hơn nữangười đọc sẽ có cái nhìn toàn cảnh về Quảng Bình trong văn học Khóa luận

sẽ kế thừa nhiều kết quả nghiên cứu từ công trình này

Năm 2007, Trần Hoàng cho ra mắt cuốn sách Quảng Bình thắng cảnh và

văn hóa do nhà xuất bản Lao động phát hành Đưa người đọc đến với vùng

đất và con người Quảng Bình một cách hệ thống Tuy nhiên, cuốn sách mớichỉ giới thiệu sơ lược về cảnh quan, di tích lịch sử - văn hóa như Đèo Ngang,Quảng Bình Quan, Lũy Thầy… hay giá trị văn hóa đặc sắc ở Quảng Bình

Đến năm 2014, tác giả Trần Hoàng cũng đã cho ra mắt cuốn sách Văn

hóa dân gian Quảng Bình, tác phẩm đã cho người đọc cái nhìn khá đầy đủ và

toàn diện về những nét văn hóa độc đáo trong văn hóa của vùng Có lẽ chỉ vớimột vài nét khái quát nhất định nhưng người đọc đã có điều kiện được đắmmình trong kho tàng văn hóa của dải đất miền Trung này

Một công trình nghiên cứu khác không thể không nhắc đến trong việctìm hiểu vốn văn hóa dân gian Quảng Bình, và công trình này đã giúp đề tàinghiên cứu của chúng tôi trong việc có cái nhìn rõ hơn về văn hóa nơi đây

Đó là đề tài nghiên cứu khoa học của tác giả TS Lê Đức Luận, Dương Thị

Kim Phụng với nội dung Sắc thái văn hóa Quảng Bình trong ca dao, tục ngữ.

Đề tài được hoàn thành năm 2016 với sự dày công nghiên cứu về sắc thái vănhóa dân gian Quảng Bình Công trình đã đưa ra những nghiên cứu có giá trị

và cho người đọc thấy được những nét khái quát về văn hóa Quảng Bìnhtrong ca dao Song nội dung nghiên cứu của đề tài chỉ đề cập đến một vài đặcđiểm văn hóa của vùng qua một vào câu ca dao mà chưa đi sâu nghiên cứu,phân loại cụ thể ca dao Quảng Bình một cách có hệ thống

Ngoài ra, Quảng Bình còn được nhắc đến trong tác phẩm Nguyễn Tú

(sưu tầm và biên soạn), Những nét đẹp về văn hóa cổ truyền Quảng Bình, do nhà xuất bản Thuận Hóa, Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Bình xuất bản vào

năm 2007 Có thể thấy với tác phẩm này người viết đã cung cấp rất nhiềuthông tin hữu ích về đặc trưng văn hóa Quảng Bình và tâm huyết của tác giảkhi giành trọn cho Quảng Bình một tình cảm thiết tha

Một công trình nghiên cứu khác được nhắc đến đó là đề tài nghiên cứu

của tác giả Lê Trọng Đại với nội dung Một số đặc điểm nổi bật của “bát danh

hương Quảng Bình” đã lí giải một cách khái quát về tám làng văn vật được

nhân dân vinh danh là “bát danh hương” của tỉnh Quảng Bình Hay công trình

nghiên cứu về Lịch sử - văn hóa làng Văn La xã Lương Ninh – huyện Quảng

Ninh tỉnh Quảng Bình từ giữa thế kỷ XVI đến năm 1945 của tác giả Phan Thị

Hường được hoàn thành vào năm 2015, đã làm phong phú thêm nguồn tư liệu

về giá trị vật chất và văn hóa của làng Văn La, một làng có bề dày truyềnthống lâu đời ở Quảng Bình Qua đó giáo dục thế hệ trẻ học tập và nuôidưỡng theo những tấm gương sáng của thế hệ cha anh Tuy nhiên, nhữngcông trình nghiên cứu này chỉ nghiên cứu về một khía cạnh cụ thể, phạm vi ởmột vùng nhất định

Như vậy, điểm qua những công trình có tìm hiểu về ca dao và văn hóadân gian Quảng Bình, ta thấy đây là một đề tài chưa được nhiều nhà nghiêncứu quan tâm, xem nó như một đối tượng nghiên cứu độc lập Tuy nhiênnhững công trình trên rất cần thiết để chúng tôi tham khảo, phục vụ cho việctiếp cận đề tài này

Tìm hiểu “Địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình” là một đềtài khá thú vị nhưng còn rất ít công trình đề cập đến nó như đã thấy Chúng tathấy từ trước đến nay, các tác giả chỉ mới nghiên cứu chung về địa lí, hay lễhội dân gian và chỉ ra một vài điểm cơ bản về ca dao Quảng Bình Địa danh

và con người chưa được tìm hiểu sâu, do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu

đề tài này và hy vọng cung cấp một số hiểu biết nhất định về địa danh và conngười trong ca dao Quảng Bình Bằng cách khảo sát từ các địa danh và tínhcách, bản chất của con người ở Quảng Bình, trên cơ sở đó để thấy được cáithú vị, độc đáo của miền đất và con người nơi này trong ca dao

4 Đối tượng nghiên cứu

Địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình

5 Phạm vi nghiên cứu

- Tư liệu: Trong ca dao người Việt, địa danh và con người được tái hiện

một cách sinh động và đặc sắc Khóa luận chỉ lựa chọn khảo sát và nghiêncứu về địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình Chúng tôi giới hạnviệc khảo sát và nghiên cứu đề tài trong phạm vi tư liệu ca dao Quảng Bình

Có thể kể đến các công trình biên soạn và sưu tầm ca dao như: Văn hóa dân

gian Quảng Bình, tập 1, Địa danh (Nguyễn Tú, NXBĐHQG, 2010); Văn hóa dân gian Quảng Bình, tập 2, Lời ăn tiếng nói (Nguyễn Tú, NXBĐHQG,

2010); Văn hóa dân gian Quảng Bình, tập 3, Phong tục tập quán (Nguyễn Tú, NXBĐHQG, 2010); Văn hóa dân gian Quảng Bình, tập 4, Văn học dân gian (Nguyễn Tú, NXBĐHQG, 2010); Văn hóa dân gian Quảng Bình (Trần Hoàng, NXB Văn hóa thông tin, 2014); Ô châu cận lục (Dương Văn An,

NXB Thuận Hóa, Huế, 2001) và tập hợp những bài ca dao tương tự

- Nội dung: Trên cơ sở khảo sát nguồn tư liệu phong phú về ca dao QuảngBình, chúng tôi tập trung vào tìm hiểu những nét đặc trưng về địa danh và conngười trong ca dao Quảng Bình Khám phá những nét đặc sắc và dấu ấn riêngtrong từng vần ca dao

6 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết đề tài này, chúng tôi vận dụng tổng hợp một số phương phápsau:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

7 Đóng góp của khóa luận

- Về khoa học: nghiên cứu, phân tích, làm rõ những đặc sắc về địa danh vàcon người trong ca dao Quảng Bình về nhiều mặt: địa danh phản ánh môitrường tự nhiên, điều kiện địa lí; địa danh ghi lại những dấu ấn lịch sử xã hội;con người với tình yêu quê hương, xứ sở; con người với nếp sống giản dị,trọng tình Từ đó góp phần hoàn thiện hơn bức tranh ca dao về mảnh đấtnày

- Về thực tiễn: Khóa luận góp phần làm làm rõ những nét đặc sắc của địadanh và con người trong ca dao Quảng Bình nói riêng và địa danh và conngười miền Trung nói chung trong văn học Như chiếc cầu nối cho những aimuốn đi sâu tìm hiểu về ca dao Quảng Bình, về những con người và mãnh đất

ân tình xứ Quảng

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài ba phần: mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nộidung chính của khóa luận được bố cục thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về địa danh và con người trong ca daoQuảng Bình

Chương 2: Địa danh trong ca dao Quảng Bình

Chương 3: Con người trong ca dao Quảng Bình

NỘI DUNGChương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊA DANH, CON NGƯỜI

VÀ CA DAO QUẢNG BÌNH 1.1 Khái quát về ca dao Quảng Bình

Quảng Bình – vùng đất có bề dày truyền thống văn hóa và lịch sử lâuđời đã mang đến cho ca dao nguồn sáng tạo dồi dào Qua bao thăng trầm lịch

sử vùng đất “Quảng Bình địa linh nhân kiệt” như chiếc cầu nối từ quá khứđến hiện tại, ca dao đã khái quát nên những nét đặc sắc về vùng đất này thậtchân thực và sinh động Phải chăng, chính điều này làm nên sắc thái đặctrưng cho nền văn hóa của quê hương xứ sở ?

Với một vị thế thiết yếu trong quá trình phát triển và giao lưu văn hóagiữa các vùng miền khác nhau, qua lăng kính của ca dao mọi phương diệncủa đời sống hiện lên một cách thật đầy đủ và sâu sắc Cái lăng kính ấy mở

ra cả một thời đau thương mà đầy bi hùng và đẹp đẽ của một vùng đất “giólào cát trắng”, đặc biệt hơn đó là chân dung về những con người giàu yêuthương và nghị lực Đây được xem là dải đất hẹp nhất của Tổ Quốc, nơi tạohóa đặt ra nhiều thử thách Nhưng cũng chính tạo hóa đã ban tặng nơi nàyhình sông thế núi với những nét đẹp không kém phần hùng vĩ và thơ mộng ítnơi sánh bằng, và cũng trao tặng cho con người nhiều phẩm chất và vẻ đẹpđáng trân trọng trong sâu thẳm tâm hồn

Khi nói về vai trò của ca dao trong mối quan hệ với văn hoá chúng ta

có thể thấy được tầm quan trọng của nó trong việc phản ánh, lựa chọn và sángtạo văn hoá Trong việc phản ánh, ca dao không chỉ là một tấm gương soichiếu toàn bộ đời sống văn hoá mà còn làm giàu thêm cho vốn văn hóa dântộc Trong việc lựa chọn và sáng tạo, ca dao đã đi sâu vào mọi lĩnh vực laođộng, sản xuất của cuộc sống thường nhật: chèo thuyền, đi đường, cày cấy,thu hoạch, xây nhà, ra khơi, vào lộng, kéo lưới, rồi bơi trải, cưới xin, hội hè…

tất cả được ca dao dung hòa và biến nó thành những kho tàng kinh nghiệmquý báu cho thế hệ sau Điều đó cho thấy sự gắn kết mật thiết giữa đời sống,con người và văn học, tất cả đều được văn học chuyển tải sâu sắc và ca daoQuảng Bình đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình.

Ca dao Quảng Bình với một kho tàng phong phú, đặc sắc đang được

“cất giấu” trong nhân dân, qua tháng năm nguồn ca dao ấy ngày một phongphú hơn Một số do nhân dân trong quá trình lao động sản xuất sáng tạo ra,một số khác lại theo các đợt di dân của những người từ nơi khác đến haynhững câu ca theo chân những người lính trong các đợt chuyển quân rồi lưuđồn mà đến Dù vậy, để có được kho tàng to lớn như ngày nay là nhờ nhândân địa phương đã sưu tầm, sáng tạo và “chỉnh lý” Dù cho xuất phát từnguồn gốc nào thì ca dao Quảng Bình cũng có một kho tàng to lớn và phảnánh được bản sắc văn hóa riêng của con người và miền quê này: chân chấttrong văn phong ngữ điệu, con người dễ mến, văn hóa đặc sắc Bên cạnh đó,nhiều ấn phẩm đã được xuất bản cả trong và ngoài địa phương, đến nay việcsưu tầm các câu ca ở trong nhân dân vẫn tiếp tục được thực hiện nhằm làmtăng thêm vốn văn hóa của người dân trong văn học Đó cũng mới chỉ là mộtphần rất nhỏ trong kho tàng rộng lớn của văn học dân tộc, còn rất nhiều lời cadao vẫn được lưu truyền bằng miệng mà chưa được in ấn trong nhân dân.Tuynhiên với khối lượng những câu ca dao đã được biết đến cho chúng ta thấyrằng văn học dân gian Quảng Bình khá đồ sộ, phong phú với nhiều kinhnghiệm quý giá

Ca dao Quảng Bình làm ta thêm yêu, gắn bó với cuộc sống của ngườilao động hơn Ca dao xuất hiện khi chưa có chữ viết, nhờ hoạt động truyềnmiệng mà vẫn được lưu truyền cho đến ngày nay, mặc dù có nhiều dị bản,song nó lại phản ánh được dấu ấn vùng miền rất rõ nét: nếp ăn, nếp ở, khẩungữ, tính cách… đều để lại dấu ấn trong kho tàng ca dao ở Quảng Bình Đã

bao đời nay, nguồn kinh nghiệm vô giá ấy là nguồn nuôi dưỡng biết bao tìnhyêu quê hương, đất nước và cả văn chương Những tình cảm mến thương nhưmột lời nhắn nhủ, gửi gắm chân tình và tha thiết tới những người con đấtQuảng, tình cảm ấy được xem là kết tinh của cái đẹp và sự trong sáng, tiềm

ẩn sau những “cánh hoa” là nhựa sống mà “cây” đã chắt chiu từ lòng đất.Những đóa hoa ca dao vươn lên đón ánh bình minh và khát khao hoà mìnhvào cuộc sống để mang lại kho tàng vô giá cho nhân loại, như tiếp thêm sứcsống mãnh liệt, bền bỉ cho con người xứ Quảng Hay nói cách khác đất vàngười nơi đây đã phải trải qua một quá trình nỗ lực phấn đấu để vươn tớimột sức sống dạt dào ngập tràn hương thơm, sắc màu như một sự nổ lựccống hiến một cách trọn vẹn cho đời những vần ca dao ý nghĩa, sâu sắc

Trên một bình diện khác, ca dao giúp chúng ta tìm hiểu giá trị văn hoácủa con người và vùng đất địa phương ấy Giúp ta hiểu và trân trọng vẻ đẹpngười lao động, bồi dưỡng tình yêu văn học dân gian và yêu những điều bình

dị ở quanh ta Đặc biệt, với ca dao Quảng Bình đã phác họa nên những nét vẽsâu sắc, đầy đủ về mọi phương diện của con người và mảnh đất này Dù chonăm tháng có qua đi nhưng có lẽ những vần ca dao ấy vẫn mai lưu truyền,vang vọng như nhịp cầu nối liền những giá trị văn hóa dân gian trên khắp mọimiền Tổ Quốc ta nhằm tạo nên một khối văn hóa hài hòa, gắn kết bền chặt

1.2 Mối liên hệ giữa địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình

Quảng Bình, một vùng đất đầy gian khó về địa dư và thời tiết, mộtvùng đất từng trải qua biết bao binh lửa, đau thương Đây còn là nơi ghi nhậnnhiều dấu ấn lịch sử quan trọng của đất nước qua các thời đại và là nơi tiếpnhận nhiều nền văn hóa độc đáo từ mọi miền Điều đó đã được gói gém trongtừng lời ca vừa chân thực và vừa sinh động từ truyền thống đến hiện đại cho

ta nhận ra diện mạo và hồn cốt của một vùng đất thuộc dải đất miền Trungnắng gió Đi vào ca dao, những địa danh – tên làng, tên đất… của Quảng Bình

bên cạnh ý nghĩa về mặt địa lí nó còn là sự tự hào, niềm thương nỗi nhớ củamỗi người con Quảng Bình về những dấu ấn văn hóa, lịch sử bền lâu Màthấp thoáng đằng sau mỗi câu ca dao là bóng dáng của người dân xứ Quảngmột nắng hai sương, lời ca dao như chứng tích chân thực nhất ghi lại biếtbao thăng trầm của con người và mảnh đất này Qua đó, ta có thể đi sâu vàođời sống tâm hồn của người dân và khám phá mảnh đất này qua những địadanh được lưu lại trong lời ca dao.

Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng: “Địa danh là tên các vùng, miền,

địa phương”1 Hay cụ thể hơn, địa danh là “tên đất, tên địa phương (làng, xã,huyện, tỉnh, thành phố…), tên điểm, vùng kinh tế (khu nông nghiệp, khu côngnhiệp… ), tên các quốc gia, châu lục, núi non, sông hồ, vũng vịnh… ghi lạiđược trên bản đồ”2

Nhưng không đơn thuần chỉ có thế, tác giả Lê Trung Hoa còn cho rằng:

“Địa danh là những tấm bia lịch sử - văn hóa” của một vùng đất và “địa danhgiống như những tấm gương phản ảnh một cách trung thực môi trường sống,những sinh hoạt, những ứng xử của con người trên địa bàn đối với thiên nhiêncũng như xã hội” [11]

Khảo sát ca dao Quảng Bình, có thể thấy địa danh xuất hiện khá phổbiến Mỗi địa danh đều gắn với những nội dung, ý nghĩa biểu đạt riêng biệt,mang đậm dấu ấn địa lí, văn hóa, lịch sử… của đất và người Quảng Bình.Cùng với đó, đời sống sinh hoạt, đời sống tâm hồn của người dân ở mỗi địavực cư trú trên dải đất Quảng Bình cũng được ca dao “đồ chiếu” một cách vôcùng sinh động

Với các địa danh được nói đến trong ca dao, người ta thấy Quảng Bìnhkhông chỉ là vùng đất phong cảnh hữu tình mà còn có bề dày lịch sử, văn hóalâu đời với những con người giàu tình, giàu nghĩa Chính điều này là thứ keogắn kết con người xứ Quảng với quê hương xứ sở, cho dù đi xa vẫn hướng vềquê hương tha thiết, chung thủy.

Xét cho cùng nguồn mạch của ca dao vốn chứa đựng tư tưởng, quanniệm thẩm mỹ, hay là sự đúc kết kinh nghiệm thực tiễn mang âm hưởng mộcmạc, gần gũi với sinh hoạt đời thường mà đậm đà tính cách Quảng, phong vịQuảng Qua nhiều thế hệ, người dân Quảng Bình không ngừng bồi đắp vàlàm phong phú thêm nguồn văn học, văn hóa dồi dào cho quê hương Ca daoQuảng Bình như sợi dây vô hình kết dính tâm tư tình cảm của con người quabao thế hệ, qua bao vùng miền Mỗi vùng miền đều có một bản sắc, phong tụckhác nhau và chính những con người gắn với từng địa danh cụ thể ấy sẽ lànhững mảnh ghép để hoàn hiện bức tranh văn hóa của Quảng Bình

Văn học đi cùng lịch sử, văn học dân gian Quảng Bình với mảng ca daovẫn được ươm mầm từ bối cảnh hào hùng mà đậm đà sự thiết tha của làngquê Ca dao về địa danh và con người Quảng Bình chính là sự kết tinh hài hòacủa ông cha ta về những truyền thống, kinh nghiệm quý báu qua bao nămtháng Mảnh đất và con người Quảng Bình đã khơi nguồn xúc cảm cho thơvăn qua bao thế hệ Những dòng ca dao Quảng Bình đem đến cảm nhận thậtgần gũi và ngọt ngào như dòng suối mát chảy mãi trong tâm hồn người Địadanh và con người đã đi vào ca dao kết nên những hình ảnh đẹp đẽ, sáng ngời

Sự thi vị hoá đó vừa tinh tế vừa thật ý nhị, nó toát lên từ tất cả tình cảm chânthành mà nhân dân gửi gắm Những con người bình dị đã trở thành những đoáhoa đẹp nhất của cuộc đời Những địa danh ở Quảng Bình đã đi vào ca daomột cách thật tự nhiên để ta thấy rằng những gì gần gũi, bình thường trongcuộc sống khi bước qua ngưỡng cửa của ca dao tất cả đều trở nên đẹp hơn,thú vị hơn

Có thể thấy rằng, địa danh và con người trong ca dao có mối quan hệhài hòa, gắn kết, bổ sung cho nhau Nếu như ca dao về địa danh làm nổi bậtlên những kinh nghiệm, những phong tục tập quán… gắn với những tên tuổi

cụ thể của các làng xã, nó như một tấm bản đồ thu nhỏ về cái hay, cái đẹp, cáithú vị của mảnh đất Quảng Bình qua văn chương Thì con người lại manghương thơm, dáng vẻ đẹp đẽ của những gì tinh túy nhất mà bao thế hệ đã gópnhặt cho đời bằng những vẻ đẹp của cách sống và tâm hồn của họ Chínhnhững điều đó là những giá trị vô giá của cuộc đời qua ca dao Trải qua thăngtrầm của lịch sử điều tuyệt vời nhất chính là giá trị văn hóa, văn học lưu giữnguyên vẹn những tinh hoa, giá trị tốt đẹp của nó

Như vậy, ca dao Quảng Bình đã đem đến bức tranh toàn cảnh về địadanh và con người Ai đã từng đến với Quảng Bình sẽ kinh ngạc khi đượcđắm mình trong những vần ca dao êm đêm, du dương như say lòng người,mang mảnh đất và con người Quảng Bình hòa vào dòng chảy của văn hóangười Việt, góp phần làm giàu cho kho tàng văn học dân gian của dân tộc

Chương 2: ĐỊA DANH TRONG CA DAO QUẢNG BÌNH

2.1 Địa danh phản ánh môi trường tự nhiên, điều kiện địa lí

“Ra đời trong môi trường nào, địa danh phản ảnh hoàn cảnh địa lý ở

đó Đó là điều tất yếu vì địa danh là sản phẩm của tư duy mà tư duy luôn phảnảnh hiện thực mà nó tiếp nhận” [11] Xét về điều kiện tự nhiên, địa lý QuảngBình là vùng lãnh thổ hẹp nhất theo chiều Đông – Tây của dải đất hình chữ S.Chiến tranh và thiên tai đã làm cho địa hình càng khó khăn hơn trong việc đilại Khi nói tới sự cách trở về mặt không gian, ca dao thường xuất hiện hìnhảnh “truông” Truông là một đặc điểm địa chất của vùng này, nơi trước đâyđược xem là vùng đất hoang, có nhiều cây thấp, lùm bụi, đường qua núi, hiểmtrở Sự am hiểu về thế giới tự nhiên đã được nhân dân khái quát trong câu cadao sau, đặc biệt nổi bật với hai địa danh “Tam Đa” và “Đại Hòa”

“Eo truông cách trở khó qua, Tam Đa là một, Đại Hoà là hai” [16]

Lấy đặc điểm hình ảnh “truông” để nói tới sự khó khăn, hiểm trở củahai vùng đất Tam Đa, Đại Hòa, đây là hai địa danh thuộc tỉnh Quảng Bình.Như là một nét vẽ sống động giúp ta thấy được một cách hoàn thiện hơn bứctranh về điều kiện tự nhiên, địa lí cách trở ở nơi đây

“Khun ngoan qua cựa Thanh Hà

Đố ai có kéng bay qua Lũy Thầy” [13, 39]

Với cái nhìn sáng suốt, chúa Nguyễn được Đào Duy Từ - nhà quân sựtài ba, đưa ra kế sách nhằm chiếm đánh phía nam sông Gianh rồi đắp LũyThầy (tên gọi khác là lũy Đào Duy Từ) để bảo vệ Đ à ng T r o n g Đây là chiếnlũy quan trọng, được xây dựng năm 1630 và hoàn thành năm 163l, có vị trígần khe, dựa vào thế núi, chạy dài suốt cửa biển Nhật Lệ, trông giống hìnhcầu vồng, có tác dụng chặn được bước tiến của quân Trịnh và giúp c h ú a

Ngu y ễ n giữ vững cơ đồ Đàng Trong trong suốt gần 50 năm giao tranh ác liệtvới chúa Trịnh.

Hơn nữa, với việc lợi dụng địa thế thiên nhiên là các bãi lầy và hệthống kênh rạch để tạo nên kiến trúc lũy Thầy khiến cho việc tấn côngcủa c h ú a T r ịnh ở Đ à ng N go à i v ô cùng khó khăn Hệ thống kiến trúc này vừa

ca ngợi chiến tích của quân và dân vừa để khẳng định chủ quyền bất khả xâmphạm của dân tộc ta

“Luỵ Thầy ai đắp mà cao Sông ianh ai b i ai đào mà su” [13, 39]

Cùng với Lũy Thầy, con sông Gianh cũng góp phần giúp ta thấy đượcmột nét khía cạnh về mặt địa lí Nếu như Lũy Thầy được biết đến với côngtrình kiến trúc quân sự do con người tạo ra thì sông Gianh lại gây ấn tượngsâu sắc bởi chính sự hiểm trở mà thiên nhiên tôn tạo Dòng nước cuộn trào,dâng cao, vào mùa lũ dòng sông như gầm thét dữ dội hơn, những lúc như thếmới thấy rằng tạo hóa như đang thử thách bản lĩnh của con người vậy Trảiqua bao biến thiên lịch sử, sông Gianh một thời mang danh dòng sông chiếnđịa nay trở lại dáng vẻ hiền hòa, thơ mộng vốn có của nó, góp phần làm đẹp

thêm trong công cuộc kiến thiết quê hương.Thời gian dường như bồi đắp

thêm cho nơi đây phù sa của văn hóa, của lòng người kiên trung và nhữngcây cầu vững chãi bắc ngang sông làm cho quê hương đẹp hơn, sang trọnghơn Cùng chiếc cầu Gianh hiện đại, sừng sững nối đôi bờ đất nước, xóa đidấu ấn đau thương: “con sông Ranh giới của một thời”

“Sông ianh kh c lở kh c b i

hổ như anh mãi lần h i cũng qua” [13, 40]

Con sông đi vào lịch sử và cả trong văn học được nhắc đến nhiều có lẽ

là con sông Gianh Băng qua đại ngàn của núi rừng Trường Sơn hùng vĩ,hiểm trở, cứ thế bao đời nay dòng sông vẫn không ngừng chảy mang nhữngkí

ức từ xa xửa trở về với hiện tại Đặc biệt với địa thế hiểm trở đã chia cắt đấtnước thành hai miền và dòng sông trở thành ranh giới quân sự của một thờihào hùng, là một trở lực thiên nhiên hữu ích cho các nhà quân sự muốn tạo ramột thế bố phòng vững chắc mang lại thắng lợi lớn Lợi dụng dòng nướcchảy xiết, việc di chuyển qua sông gặp nhiều bất lợi khiến cho lòng ngườiphải nhụt chí nên dân gian mới ví von.

“Bao giờ nư c cạn Đ ng Nai, Sông ianh b t chảy m i phai lời nguyền” [20]

Như một bản lề khép lại những lúc cuộn trào dữ dội con sông trở nênhiền hòa, là nơi phong cảnh hữu tình, nên thơ với tiếng gió thổi lộng quahàng dương liễu vi vu nổi lên những bản nhạc du dương trầm bổng

Trong cuộc sống ai cũng đã từng đi qua rất nhiều con đường khác nhau,nhưng lời ca dao sau đã phản ánh một cách chân thực địa hình về con đường

để tới Võ Xá rất vất vả, khó khăn bởi lẽ phải đi qua những chặng đường dài,khó đi Và có lẽ từ trong câu ca dao ta cảm nhận được một ước muốn vừabình dị vừa thiết thực rằng làm sao có thể khắc phục được những cách trở vềđịa lí giúp những người thương mến nhau được đi trên con đường bằng phẳng

để đến với bến bờ hạnh phúc Tình yêu đã được ca dao khắc họa nên nhữngsắc thái riêng cho một tình yêu đôi lứa vượt qua mọi thử thách về địa hình củathiên nhiên

“Đói l ng ăn bánh lá gai Lấy ch ng V Xá đàng rài khó đi” [13, 38]

Ca dao Quảng Bình như tấm gương phản chiếu những kinh nghiệm, trảinghiệm gắn với cuộc sống bình dị của người nông dân một nắng hai sương,cần mẫn gieo cho đời những hạt mầm xanh tươi Một miền đất nghèo ngườidân ở đây sống bằng nghề trồng lúa là nghề chủ đạo Điều kiện tự nhiên đã ưu

ái cho ta mảnh đất Lệ Thuỷ có được cánh đồng màu mỡ, phù sa bồi đắp hàng

năm nên được xem là vựa lúa thứ hai của xứ Đàng Trong: “Thứ nhất ĐồngNai, thứ nhì hai huyện” Người Lệ Thủy đã tự hào biết bao về sự trù phú củamảnh đất này.

“Lệ Thuỷ gạo trắng nư c trong,

Ai về Lệ Thuỷ thong dong con người” [16]

Lệ Thủy – dải đất hẹp phía Nam tỉnh Quảng Bình, nơi ôm trọn dòngKiến Giang thân thương, trìu mến với những tinh hoa của ruộng đồng, làngquê bốn mùa yên ả trong cái nắng chiều nghiêng nghiêng bên con sông hiềnhòa và cánh đồng xanh mướt lộng gió Đến với mảnh đất này mới thực sựcảm nhận được sự yên bình và sự trù phú của ruộng đồng cho ta thêm yêucuộc sống bình dị và dân dã ở chốn thôn quê Lời ca nhẹ nhàng, thiết thađượm tấm chân tình như lời mời về với miền đất nghĩa tình này

2.2 Địa danh lưu lại những dấu ấn lịch sử, xã hội

Chiến tranh đã đi qua nhưng dấu ấn về một thời huyền thoại hào hùngtrên mảnh đất này vẫn chưa bao giờ phai nhạt Không những thiên nhiên khắcnghiệt, địa thế hiểm trở mà lịch sử đấu tranh hào hùng đã tôi luyện cho đất vàngười Quảng Bình một bản lĩnh kiên trung, vững vàng Khi đứng trước sựxâm lăng của kẻ thù họ không ngần ngại quên mình vì lí tưởng cộng sản, khitrở về với đời thường họ lại cần mẫn, hăng say với lao động Mảnh đất ấy ghilại những dấu ấn lịch sử, xã hội đáng tự hào Họ luôn tự hào về mảnh đất nơimình sinh ra

“Quảng Trạch có lũy Hoàn Vương inh đô Lâm Ấp Trị Bường ngày xưa” [13, 39]

Về mặt lịch sử - xã hội, mảnh đất này từng chịu cảnh chiến tranh liênmiên khi các cuộc nội chiến, phân tranh, chia cắt đất nước xảy ra Đặc biệt,khi cuộc giao tranh Trịnh – Nguyễn bùng nổ, con sông Gianh trở thành giới

tuyến phân chia Đi qua nơi đây như thử thách lòng dũng cảm, trí thông minhcủa con người và những địa danh.

“Có tài thì vượt sông ianh Dẫu mọc thêm cánh Trường thành khó qua” [17]

Sông Gianh hay trước đây còn có tên gọi là Linh Giang hay Thanh Hà,con sông chuyên chở cả một kí ức lịch sử đáng tự hào Sông Gianh giờ đây đãyên bình và trầm lắng nhưng dấu ấn về con sông một thời huyền thoại nhưsống mãi cùng thời gian, đến với sông Gianh ta như được trở về với cả mộtquá khứ bi tráng và hào hùng "Trường thành" trong câu ca dao trên là nhắctới công trình quân sự nổi tiếng lúc bấy giờ, Chúa Nguyễn Phúc Khoát đãtheo mưu kế của Đào Duy Từ xây dựng Lũy Trường Dục (Định Bắc trườngthành) và Lũy Trấn Ninh tạo thành hệ thống Lũy Thầy vô cùng kiên cố,đương thời được ví là phòng tuyến quân sự quan trọng bậc nhất của chúaNguyễn chia đôi lãnh thổ với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, tạo nên nỗi sợ trongcác cuộc giao tranh giữa hai bên: “Thứ nhất thì sợ luỹ Thầy, Thứ nhì sợ lầy

Võ Xá” Thời gian cứ chảy trôi, phù sa của lịch sử bồi tụ cho dòng sôngGianh và mang phù sa ấy chảy vào lòng người cả mãi về sau này Dòng sông

về kí ức hào hùng một thời cứ chảy trôi mãi càng bồi đắp thêm niềm tự hào

và lòng yêu nước mãnh liệt của những người con đất Việt Ngày nay, khiđứng trên cây cầu Gianh sừng sững nhìn ngắm tượng đài chiến thắng cùngbiết bao chứng tích oanh liệt của quê hương mà nghe như vang vọng mãi bài

ca chiến

thắng

Thời kỳ nào Quảng Bình cũng nằm ở vị trí trung tâm trong các cuộcchiến của lịch sử dân tộc, phải trải qua nhiều nỗi đau chia cắt, binh đao lửađạn, mất mát hi sinh cả về vật chất và tinh thần Có lẽ vì thế nên cầu Ròoncũng như là một minh chứng lịch sử chân thực nhất và lời mời về QuảngTrạch để thăm chiến tích ấy nhằm hiểu thêm về lịch sử của dân tộc mình

“Cầu R on bảy dịp c n ba

i về Quảng Trạch nh ra cầu Ro n” [13, 37]

Người ta thường nhắc đến chợ với việc trao đổi, buôn bán nhưng chợ

Ba Đồn đã đi vào sử sách với bề dày lịch sử hàng mấy thế kỷ Người ta chorằng từ ngày có 3 cái đồn do quân Trịnh lập nên chợ Ba Đồn mới được hìnhthành Ban đầu, đây chỉ là nơi để quân lính đến gặp gỡ vui chơi, trao đổi muabán hay là dịp để thao binh luyện tướng Về sau, thân nhân của các binh lính

từ xa xôi lội suối băng đèo đến Ba Đồn để gặp gỡ, thăm hỏi người thân củamình Phù sa của thời gian đã tạo nên nguồn nuôi dưỡng lớn trong dòng chảylịch sử của ca dao về những dấu ấn khó phai mờ trên mảnh đất Ba Đồn

“Ba Đ n là đất Châu Ô Một đoàn con gái chạy vô thăm ch ng

ặp trộ mưa dâng Đường trơn gánh nặng Mặt trời đã lặn

Đèo Ngang chưa trèo.

Hòn đá cheo leo Chân trèo, chân trượt Hỏi o gánh nư c Hỏi chú chăn trâu

Ba Đ n quân lính đóng đâu?” [17]

Trải qua các giai đoạn thăng trầm của lịch sử, bị tàn phá bởi chiến tranhrồi lại được khôi phục, chợ Ba Đồn nay có cơ ngơi khá khang trang, đẹp đẽvới khuôn viên rộng rãi Sự độc đáo của chợ Ba Đồn nhất là trong các ngàychợ phiên người ta có thể mua bất kì thứ gì từ trên rừng, dưới biển hay đồngbằng, nơi đây hội tụ đủ các sản vật của các làng quê Đi chợ còn là niềm vuicủa nhiều người bởi người ta có thể mua hoặc ngắm các sản phẩm yêu thích

gắn với những tên đất, tên làng đã tạo thương hiệu cho các làng quê Nhữngnét đẹp độc đáo của ngôi chợ truyền thống vẫn được lưu giữ, ngày nay ngôichợ cổ này đã phát huy được nét đẹp độc đáo của cư dân bản địa Vì lẽ đó, BaĐồn - chợ cổ trong lòng phố còn được xem là dấu nối hài hòa giữa văn hóatruyền thống và văn hóa hiện đại để rồi làm cho lòng người vẫn nhớ khi đi xa

và mong muốn tìm về dẫu chỉ để ngắm, để hòa mình vào sự tấp nập, nhộnnhịp của người mua kẻ bán và sự thú vị đang diễn ra từng ngày

2.3 Địa danh gắn liền với truyền thống văn

hóa

Lời ca dao như khúc hát tâm tình quê hương đã thấm sâu vào tâm hồntuổi thơ mỗi người, tuy giản dị mà ý nghĩa thật lớn lao Như chuyến đò chởđầy kỉ niệm sẽ vượt dòng thời gian mang đến sự trân trọng, gìn giữ cho nhữnglàn điệu ca dao trữ tình sâu lắng Như là lời ngợi ca công lao trời biển của cha

mẹ và nhắc nhở đạo làm con phải lấy chữ hiếu làm đầu, hình ảnh “núiTrường Sơn” và “nguồn Son” đã nâng công lao của cha mẹ lên tầm kỳ vĩsánh với vũ trụ, đất trời Góp phần làm giàu thêm truyền thống đạo hiếu và

đó cũng là truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta

“Công cha như n i Trường Sơn Ngh a mạ như nác Ngu n Son chảy về” [13, 40]

Đã từng có nhiều giả thuyết về tên của dòng sông Son Có truyềnthuyết cho rằng vào đầu thế kỷ 19, khi quân T â y S ơ n b ị quân của N gu y ễ n Ánh g iết chết nhiều tại sông này, máu loang ra đỏ cả dòng sông Truyềnthuyết khác kể về một chuyện tình giữa một cô gái con nhà giàu và một chàngtrai con nhà nghèo Mặc dù bị gia đình ngăn cấm do không môn đăng hộ đốisong cô gái vẫn sắt son Cuối cùng hai người dẫn nhau tới dòng sông này tựvẫn Người dân quanh vùng cảm động trước mối tình của hai người nên đặttên là sông Son Tuy nhiên, nhiều người địa phương nói rằng gọi là sông Son

vì vào mùa mưa lũ, nước sông rất đỏ Ai đó đã nói rằng luôn có một dòng

sông chảy qua cuộc đời của mỗi con người Điều đó càng đúng với mảnh đất

và con người Quảng Bình, không dữ dằn như con sông Đà, không trữ tìnhnhư con sông Hương, con sông ca dao – “nguồn Son” yên bình chảy qua trênmiền quê này, mang theo một tình yêu quê hương bình dị, sắc son và ngọtngào như “nghĩa mẹ” của những người nông dân sớm khuya lam lũ Ai đó đãviết nên những dòng cảm xúc về màu xanh của sông Son như sau: “Màu xanhnon của nương mía, màu xanh lá mạ, xanh thẫm của rừng” Đúng vậy, nhắcđến sông son người ta thường nhắc tới địa danh Bố Trạch, một cái tên không

mĩ miều, hoa lệ nhưng lại gây được hứng thú, thiện cảm cho người nghengay từ lần

đầu

Bên cạnh đó, với những lễ hội mang tính chất tâm linh còn để giải trícũng được người dân đúc kết bằng lời ca dao Những lễ hội văn hóa ấy ẩnchứa tư tưởng nhân văn sâu sắc gắn với tên của các làng xã cụ thể, hòa vàodòng chảy của ca dao để ta thấy được các truyền thống đẹp đẽ đều bắt nguồn

từ chính mảnh đất bình dị này Ở Quảng Bình thường tổ chức lễ hội đuathuyền trên sông Nhật Lệ và sông Kiến Giang theo lệ “lục niên canh độ”

“ ẻ iàu có quán Đình Thanh,

“Ngài về nh trôống ẻ Sen

Nh chuông ẻ Hạ nh kèn Thiệu Yên” [13, 39]

Nét văn hóa ẩm thực cũng là một đặc trưng để người bản địa giới thiệuvới bè bạn khi đến đây Món ăn là sản phẩm khái quát nền văn hóa của mộtvùng miền, mỗi vùng sẽ có một đặc sản riêng đại diện cho văn hóa, tư tưởng

của nơi mình sinh sống góp phần hoàn thiện bức tranh sản vật vùng quê.Những đặc sản đã đi vào ca dao với biết bao yêu mến, tự hào góp phần khôngnhỏ tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc Việt với sức sống vĩnh cửu, bất diệt ngànđời trong lòng mỗi người dân Việt Nam.

“ i lên Tuy Đợi thì lên,

B n thịt chợ Tréo ch quên đem về” [13, 37]

Cuộc sống vất vả ở vùng đất nghèo khiến con người nơi đây càng phải

cố gắng hơn, họ lao động cần mẫn và cũng chính trong lao động những làngnghề truyền thống xuất hiện rồi đi vào ca dao Ở Quảng Bình người dân sốngchủ yếu bằng nông nghiệp và ngư nghiệp, bên cạnh đó còn có một số nghềthủ công đem lại nguồn lợi lớn trong thu nhập như đan chiếu, làm nón gắnvới các địa danh nổi tiếng: “Chiếu cói An Xá, nón lá Quy Hậu”, chính sựphát triển của các ngành nghề nên việc buôn bán được đẩy mạnh Chợ ởQuảng Bình được biết đến nhiều nhất là chợ Ba Đồn:

“Ba Đ n là chợ xưa nay,

Tụ nhơn tụ hoá mười ngày một phiên” [13, 37]

Trong thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, chợ Ba Đồn được xem là mộtcăn cứ địa quan trọng, sau khi hoàn thành hệ thống kênh đào giúp cho việc đilại, tiếp tế và giữ Ba Đồn trở nên dễ dàng và hết sức thuận lợi Chúa Trịnh liềncho phép quân lính ở đây hàng tháng được mở ba ngày hội vào các ngàymồng 6, ngày 16 và ngày 26 âm lịch, gọi là ngày hội Ba Đồn Đây được xem

là một chiến lược hữu ích và đặc biệt Mục đích của những ngày hội Ba Đồnlàm cho quân lính của cả Ba Đồn được vui chơi, nhảy múa để bớt nhớ nhà,nhớ vợ con, bản quán Và ngày hội của Ba Đồn tự nhiên mang thêm một nộidung mới: Ngày nhân dân trong vùng đem hàng hóa, sản phẩm đến để trao đổimua bán, là nơi trao đổi sản phẩm tự sản tự tiêu

Chợ thường được biết đến với hoạt động trao đổi, buôn bán hàng hóanhưng với ngôi chợ ở Quảng Bình, đây còn là nơi giao lưu, gặp gỡ nhằm tăngthêm tình cảm giữa mọi người.

“Chợ Sạt một tháng ba phiên, Không đi thì nh lời nguyền bạn quen” [17]

Chợ Sạt ngôi chợ được nhắc đến nằm ở huyện Minh Hóa tỉnh QuảngBình với lịch thường niên mỗi tháng 3 phiên vào các ngày 10, ngày 20 vàngày 30 âm lịch hàng tháng Điều đáng chú ý khi đến phiên chợ, người takhông những được mua sắm mà còn được giao lưu với gái trai làng khác đểkết duyên Nhiều người đến chợ thường chuẩn bị cho mình những câu hò, câuhát đối đáp để nói chuyện, trao tình Cũng từ những phiên chợ đó mà nhiềungười đã tìm được một nửa của mình Tương truyền rằng, có một đôi nam nữ

đã lấy được nhau từ những câu hát Chàng trai đi chợ có hỏi cô gái:

“Em ti puôn xi, pán xi Mười phiên chợ Sạt khôông li phiên n ” [19]

(Em đi buôn chi bán chi Mười phiên chợ Sạt không li phiên nào).

Cô gái đáp lời:

“Em khôông mua xi, pán xi

Có han thay bẹ eng mua thì pán” [19]

(Em không mua, chi bán chi

Có hai thay bẹ anh mua thì bán).

Với sự dí dỏm của cô gái, chàng trai thông minh, họ đã đến với nhaurồi kết tóc xe duyên để dựng xây hạnh phúc lứa đôi

Có thể nói rằng là mảnh đất phải chịu nhiều thử thách trong suốt chiềudài của lịch sử song nơi đây nổi tiếng với nhiều sản vật quý Quảng Bình nổitiếng với:

“Yến sào V nh Sơn Nam sâm Bố Trạch

Sò nghêu Quán Hàu Rượu dâu Thuận Lý” [21]

Mỗi vùng có một đặc sản riêng biệt, dường như không có sự pha trộn,trùng lặp giữa đặc sản vùng này với vùng khác Chính điều đó đã tạo ra nétriêng, độc đáo của từng vùng cho dù đó là những sơn hào, hải vị hay là món

ăn dân dã thôn quê gắn với cuộc sống thường ngày của người bình dân Bứctranh văn hóa ẩm thực của vùng được gói gọn bằng những ca từ ngắn gọn, dễnhớ gợi sự hứng thú, tò mò của nhiều người Ở đây toát lên một tình yêu quêhương xứ sở, qua bao thăng trầm tình yêu ấy vẫn vẹn nguyên không hề đổithay Từ trong gian khổ truyền thống văn hóa của vùng vẫn tỏa sáng và đicùng tháng năm

2.4 Địa danh gắn liền với truyền thống khoa cử

“Khúc ruột” miền Trung dẫu đất đai còn khô cằn, đầy nắng và gió khắcnghiệt nhưng điều đáng được tôn vinh và trân trọng là nước non Quảng Bình

đã nuôi dưỡng nên bao thế hệ nhân tài cho quê hương Từ bao đời nay không

ít gia đình, làng xã được nhân dân vinh danh là: “làng khoa bảng”, “gia đìnhkhoa bảng”

- Quan La Hà, nhà Văn Phú

- Việc quan họ Hoàng, việc làng họ Đỗ

(2 họ lớn ở làng Văn La - Quảng Ninh, Quảng Bình).Không phải ngẫu nhiên mà ca dao lại chọn những địa danh này đểvinh danh những con người tài năng của quê hương, bởi từ những ngôi làngnghèo khó nhưng lại có truyền thống hiếu học từ ngàn đời và điều này cũng

đã được chính sử triều Nguyễn ghi lại Trong các kì thi để chọn ra người hiềntài cho đất nước các gia đình và làng xã này luôn đứng đầu trong việc có

người đỗ đạt cao Đây được xem là những cái nôi về truyền thống hiếu họclâu đời của quê hương Luôn tự hào về những con người ấy, từ trong ca daongười ta vẫn thấy toát lên niềm tự hào và luôn nỗ lực để xứng đáng với thế hệcha anh.

“Răng chừ hết gát Mỹ Hoà Sông ianh hết nác La Hà hết quan” [13, 37]

Có thể nói, ca dao xưa đã mượn địa thế thiên nhiên để nói lên sự kìdiệu ở mảnh đất này sinh ra biết bao nhân tài cho quê hương, đất nước Trướcđây, khi lí giải về địa thế ở La Hà, có người đã thốt lên rằng: "Tam bút nghiênchâu", có nghĩa là 3 cây bút chụm vào nghiên mực Thì ra, phía Tây làng La

Hà có 3 cồn đất nối giữa sông, đó là: cồn Bông, cồn Giáp Tam và doi PhúTrịch như 3 cây bút đang chụm vào "nghiên mực" La Hà Thiên nhiên đãkhéo tôn tạo cho mảnh đất La Hà này với những nét chấm phá khá độc đáo, là

"địa linh" sinh ra các "nhân kiệt" và trở thành 1 trong 8 làng có bề dày vềtruyền thống hiếu học Dòng chảy của biến cố lịch sử không làm mai một đitruyền thống đáng tự hào về vùng đất hiếu học ấy, hơn nữa còn là nguồn độnglực lớn lao để thế hệ sau kế thừa và phát huy truyền thống hiếu học

Từ bao năm qua những người con Quảng Bình luôn là niềm tự hào, làtấm gương cho các thế hệ sau noi theo, thời kỳ nào cũng đều có những bậchiền nhân làm vẻ vang cho quê hương, đất nước Về với mảnh đất này mớithấy hết sự thú vị khi được đắm mình trong những truyền thuyết địa linh sinhnhân kiệt xứ Quảng đã sinh ra những bậc tài danh

“Lại là hương hội khoa trường, Sơn, Hà, Cảnh, Thổ xưa thường chiếm ngôi”[17]

Từ hàng ngàn đời nay, nhân dân đều dành những lời ngợi khen chomảnh đất có truyền thống học hành và đỗ đạt cao, nhiều nhân tài đã trưởngthành từ chính những mảnh đất hiếu học này Truyền thống ấy vẫn luôn được

duy trì và là nguồn động lực lớn lao cho các thế hệ sau học tập Tiếp nốitruyền thống của ông cha, hiện nay ở các làng Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương,Thổ Ngọa phong trào học tập ngày càng được chú trọng phát huy và tỉnh nhà

đã có nhiều chính sách quan tâm đến việc học hành của thế hệ trẻ Dù chonăm tháng qua đi người dân xứ Quảng vẫn luôn nhớ về tổ tiên, những thế hệ

đi trước đã tạo ra niềm tự hào đáng quý cho quê hương Truyền thống hiếuhọc sẽ tạo nên một sức mạnh vô hình để dựng xây đất nước

Lật trang sử cũ, những địa danh cụ thể ở Quảng Bình như một chứngtích chân thực về vùng đất địa linh nhân kiệt Ở mảnh đất nghèo, hàng nămchịu nhiều thiên tai nhưng được ưu ái bởi núi sông hùng vĩ, nên thơ và đặcbiệt là biết bao kì tài đã được Tổ Quốc vinh danh Truyền thống ấy được vănhọc dân gian giải thích một cách mộc mạc nhưng hết sức thuyết phục

“Chữ rằng nhân kiệt địa linh Đất chung khí tốt m i sinh anh hiền” [16]

Truyền thống hiếu học thật đáng tự hào và là tấm gương, nguồn độnglực để các thế hệ sau học tập, cố gắng hơn nữa Và thật đáng suy ngẫm lời củatriết gia Macaulay: “Người nào không tự hào về những thành tựu cao quý của

tổ tiên mình sẽ không đạt được điều gì đáng để con cháu mình ghi nhớ”

2.5 Địa danh gắn với tình yêu quê hương, đất nước

Tình yêu quê hương, đất nước của người dân đất Quảng đi vào ca daovới những vần điệu trữ tình, đằm thắm như một món ăn tinh thần thanh taonhưng đậm đà hương vị Không chỉ tái hiện trước mắt người đọc những danhlam thắng cảnh của làng quê hiền hòa, bình dị ở xứ Quảng với bao cảnh vậtnên thơ mà đó còn là những khúc hát tâm tình nhẹ nhàng mà sâu lắng, da diếtcủa những người dân lao động hiền lành, chất phác, toát lên một tình yêu quêhương xứ sở đượm chân tình Ca dao được ví như một chuyến đò ân tìnhchuyên chở biết bao tình cảm của người dân Việt từ xưa đến nay; và nó cũng