Cảm quan hiện thực và con người trong tiểu thuyết bỉ vỏ của nguyên hồng

Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài:Cảm quan hiện thực và con người trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng với mong muốn, được đóng góp thêm một hướng tiế

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

Th.s NGUYỄN PHƯƠNG HÀ

HÀ NỘI, 2017

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận này, tôi đã nhận được sự giúp đỡcủa các thầy cô giáo trong Tổ bộ môn Văn học Việt Nam, khoa Ngữ Văntrường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Tôi xin bày tỏ lòng biết sâu sắc đối vớicác thầy cô tổ văn học Việt Nam, đặc biệt là tới Th.s Nguyễn Phương Hàngười đã tạo điều kiện tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Khóa luận được hoàn thành song không tránh khỏi những hạn chế,thiếu sót Vì vậy tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ các thầy côgiáo và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên Nguyễn Thị Phương Huyền

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của côgiáo Th.s Nguyễn Phương Hà Tôi xin cam đoan:

Đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

Đề tài không trùng với kết quả có sẵn của bất kì tác giả nào khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên Nguyễn Thị Phương Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Cấu trúc của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: SỰ VẬN ĐỘNG TIỂU THUYẾT NGUYÊN HỒNG TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HỌC VIỆT NAM TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 7

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn học 7

1.1.1 Cuộc đời 7

1.1.2 Sự nghiệp văn học 9

1.2 Cơ sở hình thành cảm quan hiện thực 10

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyên Hồng

16 CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN CẢM QUAN HIỆN THỰC VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ 20

2.1 Bức tranh hiện thực 20

2.1.1 Hiện thực nông thôn trước Cách mạng tháng Tám 20

2.1.2 Hiện thực cuộc sống đô thị trước Cách mạng tháng Tám 24

2.2 Số phận con người 30

2.2.1 Con người lưu manh dưới đáy xã hội 30

2.2.2 Con người với nghị lực khát khao hướng thiện 37

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CẢM QUAN HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT

BỈ VỎ 40

3.1 Không gian nghệ thuật 40

3.2 Thời gian nghệ thuật 47

3.3 Ngôn ngữ 54

KẾT LUẬN 59 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bỉ vỏ là cuốn tiểu thuyết có ý nghĩa đặc biệt trong sự nghiệp sáng tác văn

chương của Nguyên Hồng Ngay từ khi ra đời, tác phẩm đã tạo ấn tượngmạnh mẽ trong lòng độc giả Đây là cuốn tiểu thuyết có giá trị quán xuyến tưtưởng chính trong sáng tác của ông, đó là chủ nghĩa nhân đạo thống thiếtmãnh liệt đi trọn đời với người cùng khổ Có thể thấy, tiểu thuyết Bỉ vỏ là mộttrong những minh chứng sắc nét cho đời sống khổ cực của người dân ViệtNam trước Cách mạng tháng Tám Từng chương của tác phẩm như nhữngthước phim khắc họa sâu sắc cuộc sống lầm than, đẩy lớp người dưới đáy xãhội vào con đường tha hóa, từ đó cho ta thấy bản chất đồi bại, xấu xa thối nátcủa xã hội thực dân nửa phong kiến đương thời

Hiện nay, nhà văn Nguyên Hồng là tác giả được giảng dạy ở nhiều cấpbậc học trong nhà trường Việc nắm bắt các tác phẩm của nhà văn như mộtchỉnh thể có hệ thống, có quy luật vận động nội tại là cần thiết để từ đó họctập và giảng dạy tốt các tác phẩm của ông là việc làm cần thiết và có ý nghĩa

Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài:

Cảm quan hiện thực và con người trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng với mong muốn, được đóng góp thêm một hướng tiếp cận tác phẩm,

đồng thời trang bị cho bản thân kinh nghiệm trong bước đầu nghiên cứu khoahọc và giảng dạy

2 Lịch sử vấn đề

Nguyên Hồng là một trong những cây bút xuất sắc của trào lưu Vănhọc hiện thực phê phán trước Cách mạng tháng Tám nói riêng, và văn học

Việt Nam hiện đại nói chung Tiểu thuyết Bỉ vỏ, ngay từ khi ra đời đã gây

tiếng vang trên văn đàn, và được Tự Lực Văn Đoàn tặng giải nhì năm 1937.Các tác phẩm của ông trở thành đối tượng thu hút sự chú ý của giới nghiêncứu phê bình văn học và độc giả

Trước Cách mạng tháng Tám nhà văn Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà

văn hiện đại năm 1942 đã khẳng định: “Bỉ vỏ là một cuốn tiểu thuyết chứa

chan tinh thần nhân đạo” [14,106] Tác giả nhấn mạnh sự gắn bó sâu sắc vớinhân dân lao động nghèo khổ để làm nên phong cách nghệ thuật của nhà văn

“Phải sống trong cảnh nghèo, luôn gần gũi xã hội người nghèo, mới có thểviết được những dòng thành thật và cảm động như Nguyên Hồng” [14,118].Nhà văn cầu mong ánh sáng rọi đến khắp hang cùng ngõ hẻm, đến khắp cuộcsống để nảy nở lên ở mọi sự cần lao, những cử chỉ công bằng bác ái và xuađuổi mọi tối tăm cùng khổ của loài người

Sau Cách mạng, Nguyên Hồng thu hút nhiều sự quan tâm của giớinghiên cứu phê bình văn học, một số công trình nghiên cứu công phu của cáctác giả về nhà văn:

Khẳng định vị trí của Nguyên Hồng trong nền văn học hiện thực phêphán, tác giả Nguyễn Hoành Khung viết: “Ông xứng đáng được coi là nhàvăn chân chính của những người khốn khổ Một tình cảm nhân đạo thiết tha

đối với quần chúng lao động nghèo khổ thấm đượm trong sáng tác của nhàvăn Là cây bút hiện thực phê phán đã bước đầu vươn tới lí tưởng cách mạng,ông đã đem đến cho trào lưu văn học này những yếu tố mới mẻ tích cực”[5,44]

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh có khá nhiều bài viết khác nhau vềNguyên Hồng Ông khẳng định: “Chất dân nghèo chất lao động đã thấm sâuvào văn chương vào thế giới nghệ thuật của Nguyên Hồng Ông thật sự là nhàvăn của người dân lao động” [7,106] Đồng thời tác giả cũng chỉ ra những bảnchất trong chủ nghĩa nhân đạo của Nguyên Hồng “Một chủ nghĩa nhân đạothống thiết hướng về những tầng lớp cùng khổ nhất Một niềm tin không baogiờ lụi tắt ở phái ánh sáng của tâm hồn con người” [7,149]

Tìm hiểu về thế giới nhân vật trong tác phẩm của Nguyên Hồng, giáo sưNguyễn Đăng Mạnh cho rằng: “Nhiều nhân vật của Nguyên Hồng in đậm vàocảm quan người đọc như những người có tầm vóc thật lớn, không phải nhờvào tư tưởng vĩ đại, nhờ sự nghiệp những chiến công phi thường, mà vì mangtrái tim lớn có sức chứa đựng những đau khổ chồng chất, những bất hạnh dồndập” [7,151] Bao quát đầy đủ nét tính cách nhân vật của Nguyên Hồng, sẽbắt gặp những phẩm chất của con người Việt Nam nói chung Tuy nhiên nhânvật của Nguyên Hồng về cơ bản “bắt nguồn từ những đặc điểm của con ngườiHải Phòng trong thực tại” [7,166] Nguyên Hồng “dồn lên vai nhân vật củamình đủ thứ tai hoại có thể có ở trên đời, gây ra cảm giác nặng nề cho ngườiđọc… để nói cho đầy đủ, nói cho triệt để nỗi oan khổ ở đời” [10,99] Đâycũng là một đặc điểm của ngòi bút Nguyên Hồng, nhân vật của ông dù cóchịu bao nhiêu tai họa vẫn không bao giờ gục ngã về tinh thần Ngoài ra nhànghiên cứu cũng khẳng định, phong cách của Nguyên Hồng mang màu sắc trữtình giàu yêu thương lãng mạn: “Nguyên Hồng nhà văn viết bằng trái tim hơn

là bằng lí trí tỉnh táo” [9,23]

Nhận định cảm hứng chủ đạo và xung đột nghệ thuật trong sáng táccủa Nguyên Hồng, GS Trần Đăng Xuyền đã khẳng định cái nhìn hiện thực vàcon người từ chiều sâu nhân bản: “Cảm hứng chủ đạo trong sáng tác củaNguyên Hồng ấy là niềm khao khát thể hiện sâu sắc, đầy đủ đến tận cùngnhững nỗi khổ đau uất ức của những người dân lao động nghèo khổ, mà trướchết là những người phụ nữ và những đứa trẻ bất hạnh Một tình cảm vừa nồngnàn, vừa sôi nổi, vừa mãnh liệt… thể hiện niềm tin không gì lay chuyển được

ở phẩm chất tốt đẹp của người lao động…” [7,317]

Tác giả Chu Nga trong bài viết: Nguyên Hồng và quá trình sáng tác của

anh đã nhận xét chủ nghĩa nhân đạo của Nguyên Hồng đó là: “Tiếng nói yêu

thương, vì dưới ngòi bút của anh cả một cô gái điếm, một tên lưu manh chạy

vỏ cũng hiện lên như con người có tình yêu thương chân thành và có lòngnhân đạo” [11,37]

Điểm lại lịch sử sáng tác của Nguyên Hồng tác giả Như Phong chorằng: “Nguyên Hồng đã tả lại cuộc đời cực khổ của những người dân nghèovùng ngoại ô thành phố cảng trước Cách mạng tháng Tám với một sức táihiện mạnh mẽ lạ thường … người đọc như bị lôi xoắn vào thế giới sầu thảmkinh hoàng trong đó hằng ngày con người bị rút xương, rút tủy bởi nhữngcông việc kiệt sức, bị tùng xẻo liên miên bởi những đói rách, thiếu thốn, công

nợ, bị treo lơ lửng suốt đời trên miệng vực của ngày mai khủng khiếp”[16,178]

Đánh giá vị trí của Nguyên Hồng qua tiểu thuyết Bỉ vỏ tác giả Khái

Vinh phát biểu: “Với tác phẩm này lần đầu tiên trong văn học Việt Nam cómột nhà văn miêu tả lớp người lưu manh, cặn bã của xã hội với sự cảm thôngsâu sắc nhất với sự đắng cay, yêu thương tột bậc” [21,136] Ông cho rằng:

“Nguyên Hồng đã từ nhiều góc độ khác nhau soi sáng và phát hiện ra nhữngnét phong phú trong tâm hồn người lao động” [21,114]

Như vậy điểm qua các lịch sử nghiên cứu tác phẩm Nguyên Hồng, tathấy hầu hết các bài viết mang tính lẻ tẻ, gợi mở, chưa có công trình nào trọng

tâm nghiên cứu cảm quan hiện thực và con người trong Bỉ vỏ.

Kế thừa những tác giả đi trước, chúng tôi đi vào tìm hiểu Cảm quan

hiện thực và con người trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng với

mong muốn đóng góp một cách tiếp cận tác phẩm hiện thực của NguyênHồng trước Cách mạng tháng Tám, và đồng thời khẳng định tài năng, vị tríNguyên Hồng trong văn học Việt Nam 1930-1945

3 Mục đích nghiên cứu

- Từ quan niệm nghệ thuật về con người, chúng tôi đi sâu tìm hiểu cảm

quan hiện thực và con người trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của Nguyên Hồng

- Khẳng định vị trí, tài năng và những đóng góp của Nguyên Hồng vớivăn học giai đoạn 1930-1945 nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Từ cơ sở hình thành cảm quan hiện thực chúng tôi đi sâu tìm hiểu sự

thể hiện: Cảm quan hiện thực và con người trong tiểu thuyết Bỉ vỏ ở phương

diện nội dung, và một số phương diện nghệ thuật biểu hiện cảm quan hiện

thực và con người trong tiểu thuyết Bỉ vỏ.

- Khóa luận góp phần quan trọng trong việc học tập, giảng dạy vànghiên cứu tác phẩm Nguyên Hồng trong nhà trường THPT

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Cảm quan hiện thực và đời sống con người

trong tiểu thuyết Bỉ vỏ của nhà văn Nguyên Hồng.

- Phạm vi nghiên cứu: Tiểu thuyết Bỉ vỏ - Nguyên Hồng – Nxb Văn học

2003

6 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài chúng tôi sử dụng phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp nghiên cứu tổng hợp

- Phương pháp phân tích tác phẩm

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính củakhóa luận bao gồm 3 chương:

Chương 1: Sự vận động tiểu thuyết Nguyên Hồng trong đời sống vănhọc Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám

Chương 2: Sự thể hiện cảm quan hiện thực và số phận con người trong

tiểu thuyết Bỉ vỏ

Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật biểu hiện cảm quan hiện

thực và con người trong tiểu thuyết Bỉ vỏ

5-Nguyên Hồng bắt đầu viết văn từ năm 1936 với truyện ngắn Linh Hồn

đăng trên Tiểu thuyết thứ bảy Đến năm 1937 ông mới thực sự gây được tiếng

vang trên văn đàn với cuốn tiểu thuyết Bỉ vỏ Tác phẩm được nhóm Tự Lực

Văn Đoàn trao giải nhì và được đánh giá là bức tranh xã hội sinh động về thânphận nhưng con người nhỏ bé dưới đáy

Từ năm 1936 – 1939, Nguyên Hồng tham gia phong trào Mặt trận Dânchủ (1936-1939) ở Hải Phòng Năm 1943, Nguyên Hồng tham gia Hội Vănhóa Cứu quốc bí mật cùng với Nam Cao, Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng trởthành Đảng viên Đảng cộng sản Việt Nam Ông giữ chức vụ Chủ tịch chi hội

Văn học nghệ thuật ở Hải Phòng Nguyên Hồng qua đời vào ngày 2 tháng 5

năm 1982 tại Tân Yên (Bắc Giang) trong nỗi day dứt về bộ tiểu thuyết Núi

rừng Yên Thế, viết về cuộc khởi nghĩa Hoàng Hoa Thám còn đang dang dở

Hơn bốn mươi năm lao động và sáng tạo nghệ thuật bền bỉ tựa như ông sinh

ra là để cầm bút, mỗi trang văn của Nguyên Hồng đều bật lên từ những đaukhổ cùng cực của cuộc đời, với ông văn chương trước hết là câu chuyện củatấm lòng, mỗi tác phẩm chính là đứa con tinh thần, là niềm đam mê lớn nhấtcủa cuộc đời ông Bởi thế: “văn chương Nguyên Hồng bao giờ cũng lấp lánh

sự sống Những dòng chữ đầy chi tiết cứ cựa quậy, phập phồng Một thứ vănbám riết lấy cuộc đời và quấn quýt lấy con người.” [6,1] Ông luôn thấu hiểu,

và cảm thông trước những kiếp người lầm than những cảnh đời cơ cực, thấmđẫm niềm xót thương thống thiết trước nỗi đau khổ ê chề của những conngười nhỏ bé dưới đáy xã hội Ông viết về họ bằng tất cả tình yêu thương,niềm trân trọng như thể đang kể một câu chuyện về chính cuộc đời mình

Cuộc hò hẹn với văn chương, cùng trái tim yêu thương con người, đãđưa Nguyên Hồng trở thành nhà văn của quần chúng cần lao, mỗi trang viết làmột sự trải lòng thấm thía, là sự sẻ chia gắn bó với cuộc đời Ông xứng đáng

là “thế hệ nhà văn tạo ra sự sống” (Như Phong) Chính tình yêu thương conngười vô bờ bến và niềm tin vào một tương lai sáng tươi, là ngọn lửa ấmnóng, xuyên suốt trong hành trình sáng tác và thấm đẫm trong mỗi trang vănNguyên Hồng Đó chính là cái thổi bùng lên sức sống dài lâu trong mỗi tácphẩm của nhà văn

Trong hội thảo “Nhà văn Nguyên Hồng – cuộc đời và sự nghiệp vănchương nhân kỉ niệm 95 năm ngày sinh của ông (1918 - 2013)” Nhà thơ HữuThỉnh, chủ tịch hội nhà văn Việt Nam đã khẳng định thành tựu văn học lớnlao của Nguyên Hồng trong việc đặt nền móng cho văn học nước nhà, và làmột trong những cánh chim đầu đàn của nền văn học Việt Nam hiện đại

Nguyên Hồng chính là biểu tượng mẫu mực về sự lao động và hi sinh cốnghiến cho nền văn học dân tôc.

1.1.2 Sự nghiệp văn học

Nguyên Hồng đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp sáng tác văn học

và trở thành nhà văn lớn, biểu tượng về đức độ và tài năng, hết lòng vì nghệthuật Ông giống như người thợ cày siêng năng trên cánh đồng chữ nghĩa mênhmông, và trong tình yêu thương sâu sắc nơi trái tim con người Nguyên Hồng

bắt đầu viết văn từ năm 1936 với truyện ngắn Linh Hồn đăng trên Tiểu

thuyết thứ bảy Đến năm 1937, ông thực sự gây được tiếng vang trên văn đàn

với tiểu thuyết Bỉ vỏ, đó là bức tranh xã hội sinh động về thân phận những

"con người nhỏ bé dưới đáy" như Tám Bính, Năm Sài Gòn Trong gần nămmươi năm cầm bút, Nguyên Hồng đã để lại cho đời một sự nghiệp sáng tác

đồ sộ, với số

lượng gần bốn mươi tác phẩm, gồm đủ các thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn,bút kí trong đó có nhiều tác phẩm có giá trị lâu dài cho nền văn học dân tộc

Các tác phẩm chính của ông gồm: Tiểu thuyết: Bỉ vỏ (1938); Cuộc

sống (1942); Sóng gầm (1961); Khi đứa con ra đời (1976); Núi rừng Yên Thế

(1981) Truyện vừa, truyện ngắn: Ngọn lửa (1945); Đêm giải phóng (1951);

Giữ thóc (1955); Giọt máu (1956) Ký, hồi ký: Những ngày thơ ấu (1940); Đất nước yêu dấu (1949) Thơ: Trời xanh (1960); Sông núi quê hương (1973).

Với những đóng góp to lớn của mình ông được nhà nước truy tặng giảithưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 1996

Tiểu thuyết đầu tay Bỉ vỏ (1938) thành công khi Nguyên Hồng chỉ mới

hai mươi tuổi sau những ngày tháng lủi thủi đi hết từ bến cảng Chợ Sắt rồi mò

đến vườn hoa đưa người để tìm việc làm Bỉ vỏ là cuốn tiểu thuyết có ý nghĩa

đặc biệt quan trọng trong sự nghiệpNguyên Hồng tác phẩm đã gây được tiếngvang trên văn đàn và đánh dấu tên tuổi của ông Tiểu thuyết xoay quanh nhânvật trung tâm là Tám Bính, một cô gái thôn chân quê thật thà, chất phác, giàu

tình yêu thương và đức hi sinh, nhưng chính hiện thực lạc hậu của vùng quênghèo cùng những hủ tục, định kiến khắc nghiệt đã đẩy cô tới bước đường thahóa, gia nhập kiếp sống giang hồ của những kẻ đáy cùng xã hội nơi phố cảngHải Phòng.

Cuộc đời Bính là chuỗi dài những bi kịch nối tiếp, trót dại mang thaivới một tên sở khanh sinh ra đứa con trai nhưng bị cha mẹ ruồng rẫy, nhẫntâm bán đứa nhỏ Ám ảnh bởi những hủ tục, Bính bỏ lên Hải Phòng kiếm tiềnchuộc con và hi vọng tìm được cha của đứa trẻ để gia đình đoàn tụ Sau nhiềubiến cố, cô trở thành gái giang hồ Trong lúc bệnh tật đau khổ cùng cực nhất,Bính được Năm Sài Gòn chùm chạy vỏ khét tiếng cưu mang Năm bị bắt bỏ

tù, Bính trở lại buôn bán kiếm sống qua ngày, hi vọng anh ra tù cả hai làm lạicuộc đời Năm thoát ra ngoài nhưng không nghe lời khuyên của Bính, “ngựaquen đường cũ” tiếp tục hành nghề cướp giật Bính bị lôi kéo vào con đườnglưu manh trở thành “bỉ vỏ” khét tiếng Do ghen tuông Năm đuổi Bính đi, đểcứu cha mẹ đang gặp tai họa khỏi bị tù Bính nhận lời lấy một tên mật thám.Trong một lần trộm cắp Năm bị bắt dưới tay chồng Bính Ân tình xưa thôithúc Bính cứu Năm thoát khỏi tù đày cả hai trở lại sống cuộc sống ngoài vòngpháp luật Nhưng trong lòng Bính vẫn day dứt khao khát cuộc đời trong sạch.Cuối cùng Bính phải trả giá, Năm đã giết chết đứa con đầu lòng Bính mongmỏi tìm lại, trong một lần “làm tiền”, và cả hai đã bị bắt bởi chính tên mậtthám là chồng cô trước đây

Qua nhân vật Tám Bính tác giả đã phơi bày bộ mặt bất công của trật

tự xã hội đương thời, từ bọn cường hào với thành kiến, hủ tục, đến thành

thị bẩn thỉu đê hèn Bỉ vỏ không chỉ tái hiện xã hội chính xác, khách quan,

mà còn đi sâu vào từng ngóc ngách trong thẳm sâu tâm hồn con người đểyêu mến nâng niu

1.2 Cơ sở hình thành cảm quan hiện thực

Lâu nay khái niệm cảm quan được dùng khá phổ biến: cảm quan đờisống, cảm quan đô thị, cảm quan tôn giáo, cảm quan nghệ thuật, cảm quanhậu hiện đại…

Về phương diện ngôn ngữ học, theo Từ điển tiếng Việt (2004), tác giả

Hoàng Phê viết rất ngắn gọn: “cảm quan”: giác quan, bộ phận của cơ thểchuyển tiếp tiếp nhận những kích thích từ bên ngoài [12,294] Theo nghĩa này

“cảm quan” thiên về vai trò của yếu tố khách quan, lý trí, nhấn mạnh sự tácđộng của bên ngoài đến nhận thức

Trong tiếng Anh, từ “Feeling” có nghĩa tương đương với “cảm quan”.Thuật ngữ này mang nghĩa khái quát là tổng hợp giác, là cầu nối giữa ý thứcvới tiềm thức và vô thức, giữa bản năng và lý trí Trong thực tiễn sử dụngngôn ngữ tiếng Việt, khái niệm cảm quan dùng với nghĩa phổ biến đó là loạinhận thức đặc biệt, nhận thức không phải bằng lôgic, bằng khái niệm mà bằngcảm giác, cảm tính, có tính trực cảm, trực giác được phát tiếp từ vô thức.Việc giải thích mối quan hệ giữa hiện thực cuộc sống và tác phẩm nghệthuật, cảm quan hiện thực của người nghệ sĩ không phải là một công việc giảnđơn, máy móc mà nó đòi hỏi phải có sự nhạy cảm và tinh tế trong tư duy, tưtưởng của nhà văn Phản ánh hiện thực là thuộc tính của văn nghệ nhận thức

và biểu hiện tư tưởng tình cảm thái độ nhà văn Có thể thấy cảm quan hiệnthực trong văn Nguyên Hồng khơi nguồn từ thực tiễn xã hội Việt Nam trướcCách mạng tháng Tám, nhân tố chủ quan và khách quan xuất phát từ cuộc đời

và bản thân nhà văn Hai nhân tố này giữ vai trò quan trọng tạo nên cái nhìnhiện thực, cảm thông, trân trọng, yêu thương, nâng niu những người cùngkhổ, xuyên suốt quá trình sáng tác của Nguyên Hồng

1.2.1 Nhân tố khách quan

Hoàn cảnh lịch sử xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX cónhững biến đổi sâu sắc trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa Để

dễ dàng cai trị và bóc lột nhân dân ta, thực dân Pháp dựng lên bộ máy cai trị

và hệ thống quan lại tay sai, tiến hành cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất,

sử dụng bạo lực và chính sách ngu dân Thực dân cấu kết với phong kiến vơvét sức người sức của trắng trợn

Sau chiến tranh thế giới thứ II, thực dân Pháp tiến hành cuộc khai thácthuộc địa sâu sắc hơn lần thứ nhất, cuộc khai thác này đã tàn phá nặng nề nềnkinh tế của nước ta Bàn tay cai trị của chúng đã nhúng sâu tận đáy xã hội,từng ngõ ngách, xó xỉnh từ thôn quê đến đô thị, khiến xã hội ngày càng trởnên ngột ngạt

Tại các đô thị lối sống Âu hóa theo kiểu Tây Phương cũng bắt đầu gõcủa từng gia đình, đường phố Một số thành phố lớn như: Hà Nội, Hải Phòng ,Nam Định là tụ điểm của tiệm thuốc phiện, nhà xăm, hãng rượu Kéo theo

là số lượng lớn các nhà chứa gái mại dâm, những con nghiện và sự tha hóa,

suy đồi về đạo đức Trong truyện Người đàn bà Tàu, Nguyên Hồng viết:

“Ngòi chiến tranh lăm le bùng nổ Giá sinh hoạt tăng gấp đôi gấp ba Nhất lànhà ở, gạo củi, và vải đắt không thể tưởng tượng được… Thấy chắc sự sốngcòn đói khổ và bọn thống trị không những không cải thiện cho công nhân lạicòn phạt và khủng bố” Hiện thực xã hội này được Nguyên Hồng khái quát

trong Bỉ vỏ: “Hà nội thủ đô của xứ Bắc Kỳ, một thành phố đầy rẫy sự ăn chơi

xa xỉ, đã tạo ra một số gái mãi dâm không đếm xiết, thì Hải Phòng, một hảicảng sầm uất bậc nhất Đông Dương, một thành phố công nghệ mở mang, vớihơn 30.000 dân lao động bần cùng ở các tỉnh dồn về, cũng có một đặc điểm làsản xuất được một số anh chị gian ác liều lĩnh không biết bao nhiêu mà kể”[4,48]

Ở nông thôn lễ giáo phong kiến, cùng với hủ tục lạc hậu và bọn tay sai

đã bóp nghẹt đời sống nhân dân lao động Mâu thuẫn giai cấp ngày càng trởnên sâu sắc, thực dân phong kiến đặt ra vô vàn thứ thuế để bóc lột dân ta

Thuế thân, thuế gạo, thuế muối… ngay cả người chết rồi vẫn phải nộp thuế.

Điển hình trong Tắt đèn, thứ thuế vô lí đó đã đẩy gia đình chị Dậu vào cảnh

khốn cùng, thân phận con người rẻ rúng không bằng cả con chó Xã hội màđồng tiền có thể mua được tính mạng, danh dự, phẩm giá được phản ánh rõ

trong Giông tố của Vũ Trọng Phụng Xã hội mà nhà tù thực dân tiếp tay cho

bọn cường hào ác bá, cướp đi cả nhân hình lẫn nhân tính của người lao động,

đẩy họ ra khỏi xã hội loài người trong Chí Phèo của Nam Cao Nguyên Hồng

với cái nhìn hiện thực từ chiều sâu nhân bản, ông đã chỉ ra căn nguyên cội rễkhiến con người lâm vào cảnh khốn cùng, đó là những phong tục, lễ nghi,định kiến cổ hủ đẩy biết bao cô gái lương thiện như Bính vào cuộc đời tối tămcủa một bỉ vỏ lành nghề

Hiện thực xã hội hiện lên trong sáng tác của Nguyên Hồng đầy rẫynhững bất công vô lý, với những hủ tục lạc hậu, định kiến độc ác Chínhnhững điều này là nguyên nhân đẩy con người đặc biệt là người phụ nữ vào

cảnh khốn cùng Mợ Du- người mẹ trong tác phẩm (Những ngày thơ ấu), bà Thưởng (Hai mẹ con), Tám Bính (Bỉ vỏ) là những người phụ nữ như thế.

Theo Nguyên Hồng: “Người đàn bà Việt Nam cằn cỗi vì cùng khổ, vì con cáinheo nhóc, vì bị cầm xích bởi những thành kiến, phong tục lễ nghi đè nénnặng nề” [3,129]

Như vậy, xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX có những biến đổisâu sắc trên nhiều lĩnh vực Chính sự thay đổi đó là cơ sở cho sự xuất hiện mộtdòng văn học mới, đó là dòng văn học hiện thực phê phán Là nhà văn thuộcdòng văn học này, Nguyên Hồng luôn bám sát hiện thực, nhưng cái độc đáo

đó là nhà văn vừa lý giải, vừa khám phá nguyên nhân tha hóa của con người,lại vừa ca ngợi vẻ đẹp của họ Chính hoàn cảnh xã hội Việt Nam giai đoạnnày đã ảnh hưởng đến thế giới quan của Nguyên Hồng và tác động không nhỏđến việc hình thành cảm quan hiện thực và con người trong tác phẩm của ông

1.2.2 Nhân tố chủ quan

Nguyên Hồng trải qua tuổi thơ khổ cực, thiếu thốn, cuộc sống gia đìnhlục đục Cha mất sớm, mẹ đi bước nữa Mười bảy tuổi, theo mẹ xuống HảiPhòng kiếm sống, ngày ngày đi khắp nơi, chầu trực ở cổng nhà máy, bến tàuxóm ngõ tìm việc làm Nhà văn chứng kiến đủ những cảnh sống lầm than, đaukhổ, đói khát, chết chóc Chính cuộc sống nghèo khổ, lam lũ, một đứa trẻ bấthạnh thiếu thốn tình thương phải kiếm tiền ăn học từ những “nghề nhỏ mọn”nơi vườn hoa cổng chợ, lang thang nơi bến tàu, nhà xe, bán đủ thứ nào báo,nào xôi, nào chè… thậm chí “ăn mày, ăn cắp từng con cá lá rau” Ông đã đếnvới những người cùng khổ, lớp người nhơ nhớp dưới đáy nơi phồn hoa, đôhội như: thợ thuyền phu phen, những kẻ buôn thúng bán mẹt, những mụ metây, gái điếm, những thằng du côn, trộm cắp Hàng ngày chứng kiến cảnhtrộm cướp, cờ bạc, để kiếm miếng ăn phải làm điếm đi đêm, vì túng quẫn đóinghèo mà dày vò đánh đập vợ con Chính hoàn cảnh gắn bó với những kiếpngười bần cùng xuất thân nông thôn, tứ xứ, hội tụ nơi đất cảng, đã tác độngmạnh mẽ khiến ông ý thức được bổn phận của nhà văn chân chính Đó là phảidùng ngòi bút của mình để vạch trần bản chất hiện thực xã hội “tấn trò đời nơiphố cảng Hải Phòng”

Thời thơ ấu bất hạnh, thiếu thốn và đầy chông gai, hơn ai hết ông đồngcảm sâu sắc với những kiếp người nghèo khổ dưới đáy xã hội Có thể nói, mỗidòng chứ ông viết là một dòng nước mắt nóng bỏng, ép ra từ trái tìm dào dạtthương yêu con người Vì thế mà nhân vật trong các tác phẩm của NguyênHồng không ai khác, đó chính là những con người của hiện thực: kẻ bốc vác,thằng cu li, đám rách rưới buôn thúng bán bưng, đứa trẻ mồ côi lang thang đóirách quanh năm sống tăm tối, bế tắc, những kiếp người nhỏ nhoi mạt hạng

Đó là hình ảnh em bé đáng thương, bồng bế nhau lê la trong cát bụi Hơi thở

tàn, Giọt máu Hay chính những hoài niệm về mẹ cũng ảnh hưởng tới hình

tượng người phụ nữ trong tác phẩm của ông như Bỉ vỏ, Hai mẹ con, Mợ du.

Mẹ Nguyên Hồng là người phụ nữ đẹp, thùy mị, nữ tính, hội tụ vẻ đẹp củangười phụ nữ Việt Nam Nhưng số phận bất hạnh, chồng nghiện ngập, phảitha hương cầu thực, phong tục lễ nghi cổ hủ khiến bà chịu bao tủi cực, dèmpha Nguyên Hồng đồng cảm và thấu hiểu điều đó hơn ai hết, vì vậy mà nhânvật người phụ nữ trong tác phẩm của ông luôn ngời sáng những đức tính tốtđẹp Đó là Mợ Du vì lễ giáo cổ hủ, vì thành kiến độc ác phải xa lìa đứa concủa mình, nhưng không một giây, một phút nào nguôi ngoai nỗi nhớ con Đó

là Tám Bính, xa chân vào chốn bùn lầy tội lỗi nhưng luôn khao khát được làm

mẹ, làm vợ, luôn ước ao quay lại cuộc sống lương thiện

Đất cảng Hải Phòng nắng gió và mồ hôi mặn chát này, đem lại choNguyên Hồng một vốn sống phong phú, một tình yêu nồng nàn dành chongười lao động Hiện thực đất Cảng là chốn đô hội tập trung đủ hạng người

“khét tiếng” lắm giang hồ, lừa lọc chém giết tứ xứ tụ hội về: Cầu Carông,Vườn hoa đưa người, xóm Cấm, Sáu Kho, Hạ Lý, chợ Sắt, chợ Con… tất cảnhững địa danh này, đều bước vào trang văn ông với xúc cảm và rung độngmãnh liệt nhất Xuất phát từ hiện thực này Nguyên Hồng đã viết thành công

tiểu thuyết Bỉ vỏ.

Bỉ vỏ được khơi nguồn từ chính hiện thực cuộc sống, từ những điều nhà

văn mắt thấy tai nghe Nguyên Hồng xót xa bất lực trước hủ tục, định kiến lạchậu đã dồn con người vào bước đường cùng Trước sự cay nghiệt của cha mẹ,của định kiến xã hội, Bính phải bỏ quê hương, lên thành phố tìm ánh sáng của

sự sống để cứu vãn cuộc đời, nhưng nơi phố Cảng tấp nập nhộn nhịp cũng lànơi đầy rẫy hiểm nguy, lọc lừa, xảo trá đẩy con người vào ngõ cụt, tối tăm.Bính từ một cô gái thôn quê trong sáng chất phác, bị cưỡng hiếp, biến thànhgái điếm, thành lưu manh, rồi thành một bỉ vỏ anh chị Không chỉ dừng lại ởhiện thực khách quan, nhà văn còn đi sâu vào bản chất sự việc, giúp người

đọc nhìn sâu hơn vào cuộc đời nhân vật, từ đó đồng cảm với nỗi đau khổ họphải chịu đựng trước thực trạng xã hội tây ta đảo lộn Cảm hứng chủ đạotrong tác phẩm của Nguyên Hồng không kêu gọi, hô hào những thái độ phẫn

nộ, không trực tiếp lên án bọn địa chủ tư sản quan lại mị dân giả dối, nhưngngười đọc lại cảm nhận được hết những điều nhà văn muốn lột tả, đó là một

xã hội ngập chìm trong dối trá lừa lọc, thủ đoạn đàn áp vô nhân đạo của chế

độ thực dân phong kiến

Từ hiện thực đời sống Nguyên Hồng ý thức được trách nhiệm củangười cầm bút là phải lên án tố cáo những áp bức bất công, ca ngợi vẻ đẹpngười lao động Dù quằn quại trong đau khổ nhưng con người vẫn lạc quanyêu đời khát khao hướng thiện

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiệnkhả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người củanhà văn Có thể nói, nó giống như là một chiếc chìa khóa vàng góp phần gợi

mở cho chúng ta tất cả những gì bí ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của mỗingười nghệ sĩ nói chung, và từng thời đại nói riêng Tuy nhiên, cho đến nay,mặc dù được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, song khái niệm quanniệm nghệ thuật về con người vẫn còn nhiều cách định nghĩa và diễn đạt khácnhau Cụ thể như sau:

Trong cuốn Giáo trình dẫn luận thi pháp học, GS Trần Đình Sử cho

rằng: "Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầmhiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về conngười được thể hiện trong tác phẩm của mình”[17,15] Tức là, quan niệmnghệ thuật về con người sẽ đi vào phân tích, mổ xẻ đối tượng con người đãđược hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện conngười trong văn học của tác giả, từ đó tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ

cho các hình tượng nhân vật trong đó Vì vậy, chúng ta sẽ thấy được giá trịcủa hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm.

Giáo sư Huỳnh Như Phương cũng góp tiếng nói của mình bằng mộtcách nhìn khá bao quát: “Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầmnhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm”

Cũng với vấn đề về quan niệm nghệ thuật về con người, Từ điển thuật

ngữ văn học định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật về con người là hình

thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn vớicác phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làmthành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật.”[1,275]

Nhìn chung, tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệmtrên đều nói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về conngười Từ đó, chúng ta có thể đi đến khái quát cách hiểu quan niệm nghệthuật về con người như sau:

Quan niệm nghệ thuật về con người được hiểu là cách nhìn, cách cảm,cách nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải về con người của nhà văn Đó là quan niệm

mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liềnvới cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khimiêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng

Con người là đối tượng trung tâm và cũng chính là đối tượng thẫm mĩthể hiện quan niệm của tác giả về cuộc sống Qua đó ta có thể thấy rằng: cáithúc đẩy sự sáng tạo của nhà văn chính là quan niệm về cuộc đời và conngười, nó thể hiện sự thống nhất giữa cái hiện thực được phản ánh và năng cắtnghĩa, lý giải nghệ thuật của nhà văn Chính điều này đã chi phối đến quátrình thai nghén tác phẩm đồng thời giúp độc giả xác định được phong cáchnghệ thuật của tác giả

Cũng giống như nhiều cây bút hiện thực phê phán trước Cách mạngtháng Tám, con người trong các sáng tác của Nguyên Hồng là con người xãhội với đầy đủ các mối quan hệ phức tạp phong phú với cuộc đời Quan niệm

ấy có những nét tương đồng với các nhà văn hiện thực phê phán cùng thờinhư: Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao,… nhưng cũng mang nhữngnét riêng độc đáo, bởi mỗi nhà văn có cách phản ánh khác nhau về hiện thực

xã hội, do đó thế giới nhân vật của họ cũng khác nhau

Khảo sát văn học hiện thực 1930-1945 ta thấy, nhân vật trong truyệncủa Nguyễn Công Hoan bao gồm đủ loại người từ quan lại, gái điếm, me tây,

ăn cắp, ăn mày, cả một xã hội nhố nhăng, giả dối, kệch cỡm Vũ Trọng Phụngvới cái nhìn hiện thực xã hội bi quan, con người trong tác phẩm của ông làcon người của đồng tiền vô luân, vô đạo Con người trong sáng tác củaNguyên Hồng càng khốn khổ, càng bị vùi dập phũ phàng bao nhiêu lại càngngời sáng vẻ đẹp thánh thiện, phẩm chất tốt đẹp bấy nhiêu Ông nhìn thấytrong cái tầm thường của cuộc sống xô bồ, trong cái lầm than của cuộc đờikhốn khổ cơ cực, con người vẫn đẹp một vẻ đẹp lấp lánh Ông say sưa miêu tả

vẻ đẹp ấy một vẻ đẹp sâu kín, thánh thiện với một thái độ nâng niu, trân trọng,ngợi ca

Nguyên Hồng nhà văn của những người cùng khổ Cả cuộc đời cầm bútông gắn bó máu thịt với những kiếp người nhỏ bé, những lớp người dưới đáy

xã hội Họ thuộc đủ các thành phần khác nhau tụ họp nơi đất cảng Hải Phòng,

từ những kẻ lưu, manh gái điếm, đến phu phen thợ thuyền, những người buônthúng bán bưng, ăn mày ăn xin, trẻ mồ côi lang thang, đàn bà, trẻ con, lớp vănnghệ sĩ, trí thức tiểu tư sản nghèo Nguyên Hồng đã viết về họ chân thành vàcảm động từ tình yêu thương nơi trái tim, xuất phát từ sự thấu hiểu sự cảmthông và niềm tin thắm thiết vào bản chất lương thiện của người lao động.Ông đặc biệt quan tâm tới trẻ em và phụ nữ, đó là những người chịu khổ đau

nhiều hơn hết thảy Dù trong hoàn cảnh nào ông vẫn luôn có cái nhìn lạc quan

về phẩm chất của người lao động Ông thương yêu con người nghèo khổ bịđọa đầy, nhưng ông không tô hồng hoặc tẩy xóa những nét thô kệch của họ.Trái lại, ông khẳng định vẻ đẹp thực sự vốn có ẩn sau bề ngoài thô kệch cằncỗi của cuộc sống nghèo khổ Đó là tình yêu thương con tha thiết khắc khoải

của bà Thưởng (Hai mẹ con), mẹ của Tâm (Lớp học lẩn lút), và đặc biệt là Tám Bính trong Bỉ vỏ Nguyên Hồng phát hiện ra vẻ đẹp thủy chung, tình

nghĩa, lòng tin yêu con người chân thành ở Bính Phẩm chất đó đặt giữa một

xã hội đảo điên lừa lọc, đã đẩy cô vào vũng bùn cuộc đời Làm cái nghề “chạyvỏ” đầy tội lỗi, nhưng chưa khi nào Bính nguôi nỗi nhớ con và mong mỏicuộc đời hoàn lương Với cái nhìn thấm nhuần tinh thần nhân đạo, NguyênHồng đã phát hiện và ca ngợi vẻ đẹp của người lao động ngay cả khi họ bịđẩy vào cuộc sống tối tăm Nguyên Hồng luôn nhìn con người đầy tin yêu, tin

ở phẩm chất tốt đẹp không gì lay chuyển được ở họ

Viết văn đối với Nguyên Hồng là mệnh lệnh của trái tim, viết là để

“giải thoát những xâu xé những dào dạt trong lòng”, để phơi bày những ýtưởng rạo rực tâm hồn Ngòi bút Nguyên Hồng bắt rễ sâu vào cát bụi lầmthan, vào những kiếp người khổ cực dưới đáy Đó cũng là nguồn cảm hứngdồi dào nuôi dưỡng cả cuộc đời nghệ thuật của mình Ông đặc biệt nhạy cảmtrước những cảnh ngộ bi thương những kiếp người bất hạnh và rất mực nângniu vẻ đẹp thiên lương thánh thiện của con người Chính quan niệm về conngười đã hình thành nên chủ nghĩa nhân đạo sâu sắc thống thiết và mãnh liệttrong sáng tác của ông

CHƯƠNG 2

SỰ THỂ HIỆN CẢM QUAN HIỆN THỰC VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI

TRONG TIỂU THUYẾT BỈ VỎ

2.1 Bức tranh hiện thực

2.1.1 Hiện thực nông thôn trước Cách mạng tháng Tám

Mở đầu tiểu thuyết là bức tranh hiện thực nông thôn Việt Nam trướcCách mạng tháng Tám Không gian làng Sòi ngột ngạt, tù túng, chật hẹp, ảm

đạm Bữa cơm chiều của gia đình Bính khác hẳn mọi ngày “buồn bã và uể

oải” [4,9], trĩu nặng nỗi buồn và sự hồ nghi, báo hiệu một sự bất thường về

một tương lai đau thương, u tối, không lối thoát, sắp sửa xảy ra với nhân vật.Tiếng ho khàn khàn của bố và cặp mắt toét nhoèn cau có của mẹ luôn lườmBính khiến cô và hai đứa em kinh hãi rụt rè Cũng bởi nhẹ dạ cả tin trước sựcám dỗ bởi cái hào nhoáng bóng bẩy của một gã sở khanh Bính đã yêu đắmsay, tin hết lòng và trở thành tội đồ của gia đình xóm làng khi sinh ra một đứacon trai không cha Sinh con đó là thiên chức của người phụ nữ, đứa trẻ ra đờikhỏe mạnh là niềm hạnh phúc bất tận đối với người mẹ nhưng Bính thì không

có may mắn đó Trong con mắt của cha mẹ và xóm làng, mẹ con cô là nỗi xấu

hổ, nỗi nhục của họ Môi trường xã hội lúc bấy giờ không chấp nhận mộtngười phụ nữ thất tiết, hư hỏng

Căn buồng Bính ở lúc nào cũng tối đen, ngột ngạt như chính cuộc đời

và số phận cô Trên cái chõng tre trong buồng tối tăm, ủ dột, đứa con đangngủ của Bính bị đàn muỗi vây quanh nom đến thảm hại Không gian im lặng,

lờ mờ tối của gian buồng hôi hám, cùng với tiếng khóc ngày một to của đứatrẻ càng khiến Bính thêm sợ sệt “Bính thấy mình như một người tù nặng, bị

bó buộc mãi nếu đứa nhỏ này còn trong tay” [4,11]

Hiện thực khắc nghiệt của nông thôn Việt Nam với những hủ tục lạchậu, những định kiến, kì thị nặng nề đang bóp nghẹt cuộc sống Bính Tâm

hồn cô bị nhấn chìm trong tăm tối ê chề, đặc biệt nỗi sợ hãi, xót xa khi Bínhnhớ lại hình ảnh ngày bé theo cha ra đình xem chị Minh bị làng phạt vạ vìchửa hoang Vào một ngày giữa trưa tháng năm, chị Minh quỳ giữa sân đình

bế đứa con đỏ hỏn mới được mười ngày giữa trời nắng chang chang Thế rồihàng loạt những hủ tục luật lệ hà khắc từ bao đời để lại được người làng, bọnhương lí, chức dịch thực thi Trước sự chứng kiến của cả làng, từ người giàđến trẻ con không chút thương cảm, chỉ thấy sự tò mò, đùa cợt, bình luận,hiếu kì Đây cũng là cơ hội để bọn hương lí, phó hội phạt vạ chè chén no nê

Bằng cái nhìn cảm thông, xót xa, Nguyên Hồng vạch trần những hủ tục,định kiến lạc hậu của làng quê Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám Tất cả

đã ăn sâu vào cách cảm, nếp nghĩ vào đời sống sinh hoạt của người dân quê,quanh năm quanh quẩn với góc vườn, bờ ruộng Nó không chỉ đè nén conngười ở thể xác mà còn xúc phạm đến danh dự, nhân phẩm con người mộtcách ghê gớm Để chứng minh nhà mình là gia đình gia giáo không nuôngchiều con, bố chị Minh đã cạo đầu, bôi vôi trắng hếu, úp rế, rong chị đi khắplàng Chính sự kém nhận thức khiến cho con người trở nên lạnh lùng, cha mẹ

vì danh dự, sĩ diện mà cay nghiệt và nhẫn tâm, xã hội kìm hãm quyền tự docủa con người Trong xã hội ấy, những người phụ nữ nhẹ dạ như Bính, lầm lỡnhư chị Minh không bao giờ được hưởng khoan dung tha thứ Sẽ chẳng có aidang rộng vòng tay yêu thương vị tha chở che bao bọc mà chỉ có những ánhmắt khinh miệt, cười cợt, chì chiết bởi họ là tội đồ của gia đình, là nỗi xấu hổcủa cả làng Họ phải chịu bạo hành cả về thể xác lẫn tinh thần, phải sốngtrong cay đắng và tủi nhục

Hiện thực nông thôn trong các tác phẩm của trào lưu văn học hiệnthực phê phán trước cách mạng tháng Tám đều giống nhau ở sự nghèo nàn,

xơ xác Đọc Tắt đèn của Ngô Tất Tố, đời sống của người nông dân hiện nên

ngột ngạt trong nạn sưu thuế Làng Đông Xá từ sớm đã bị phong tỏa “nội bất

xuất, ngoại bất nhập”, cổng làng đóng chặt không ai được ra đồng, cảnh vậttrĩu nặng u ám, chỉ có bóng tối và rặng tre um tùm như một cái lưới thép vô

hình bủa vây lấy số phận của những người dân nghèo Hay trong truyện Chí

Phèo, Nam Cao đã phản ánh hiện thực nông thôn trên bình diện mâu thuẫn

giai cấp Ông không đi vào nạn sưu thuế, tô tức, tham nhũng mà miêu tả tâm

lí giằng xé những bi kịch của con người, họ bị xã hội xa lánh, bị hủy hoại cả

về nhân hình lẫn nhân tính Trong tiểu thuyết Giông tố Vũ Trọng Phụng phản

ánh môi trường thôn quê nghèo túng, lạc hậu, định kiến nhỏ nhen Sau sự kiệnMịch bị cưỡng bức, bao trùm lên cả làng Quỳnh Thôn là một bầu không khínặng nề rất hỗn loạn Trước hiện thực lam lũ, đói nghèo, định kiến lạc hậu, thì

sự kiện xảy ra với gia đình ông Đồ Uẩn cũng đủ khiến “cả làng nhộn nhạolên” Trong khi Mịch đau khổ ốm đến liệt giường vì nhục nhã, chẳng có lấymột lời động viên từ bà con hàng xóm, mà chỉ thấy những lời đồn thổi, khắcnghiệt tàn nhẫn: “há hốc mồm ra mà cười sau khi đồn đại nhau rằng cô bé làm

ra thế cho đỡ ngượng mà thôi” [8,239]

Bức tranh hiện thực làng Quỳnh Thôn trong Giông Tố, và làng Sòi trong

Bỉ vỏ hiện nên tràn ngập tối tăm, bức bối, ngột ngạt Nguyên Hồng đã khắc

hoạ sâu sắc hiện thực nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám Ởđây người ta khổ không phải chỉ sự nghèo nàn về vật chất, mà chính nhữngthành kiến cổ hủ lạc hậu của dân làng đã đẩy những con người lương thiệnnhư Bính vào bước đường cùng, chịu đựng nỗi đau khổ, giày vò, ê chề, phảirời bỏ nơi chôn nhau cắt rốn để tha phương cầu thực Chính lễ giáo phongkiến lạc hậu và những thành kiến độc ác đang từng ngày từng giờ bóp nghẹtđời sống con người Bính không nhận được sự yêu thương, cảm thông, chia

sẻ, khoan dung từ người thân mà trái lại chỉ là những lời mỉa mai, những câuchửi rủa cay độc của cha mẹ nhất là khi đứa bé vô tội khóc:

“Con đĩ voi dày kia, mày lại để “bố mày” khóc rồi Có mau bắt nónín đi không!

Đấy, con gái nhớn ông đấy! Đã sung sướng mát lòng mát ruột chotôi chưa? Thật là bôi tro trát trấu vào mặt tôi

Con quỷ cái kia, “bố trẻ mày” không nín thì mày nhét giẻ vào mồm

nó cho tao

Phải đấy! hay là vái giời rồi bóp mũi nó đem chôn quách nó đi chodứt nợ.”

Bính xót xa khi những lời chửi mắng chua chát, không phải từ ai xa lạ

mà chính từ cha mẹ mình Thái độ vô cảm, không mảy may thương xót đứacháu tội nghiệp cùng lời lẽ cay độc: “con đĩ, con quỷ cái, nhét giẻ vào mồm,bóp mũi, chôn quách…” thốt ra từ chính những người ruột thịt thân thích, gầngũi nhất với mình, khiến Bính hoàn toàn bế tắc bất lực Định kiến xã hộinghiệt ngã không chấp nhận một đứa con gái hư hỏng như Bính, cô là tội đồcủa gia đình, nỗi xấu hổ của cả làng, vì cô mà làng Sòi bị mang tiếng, khôngđược danh giá như làng bên

Trở lại với Bỉ vỏ, trước hiện thực cay nghiệt, trước định kiến nặng nề

của người dân làng Sòi, khiến Bính đau xót ê chề, nhưng thẳm sâu trong tâmkhảm Bính không hề căm giận cha mẹ, không nghĩ tới việc trả thù, mà chỉcam chịu, sống trong sợ hãi Không thể vượt qua sức ép của dư luận, trướcnhững lời sỉ nhục, chỉ trích, Bính đành để cha mẹ bán đi đứa con thơ đỏ hỏnkhát sữa, dù trong lòng xiết bao đau đớn Bóng tối của những âu lo những nỗi

sợ bủa vây tâm trí Bính; nỗi đau đớn giằng xé tâm can khi phải xa con là bikịch đau xót ám ảnh Bính đến hết cuộc đời

Hiện thực xã hội với những định kiến hẹp hòi bảo thủ lạc hậu, conngười bị bó hẹp trong không gian tù túng, tối tăm, nghèo nàn, chính là nguyênnhân sâu xa đẩy Bính một người phụ nữ thật thà, chất phác lâm vào đường

cùng; phải bỏ trốn lên thành phố từng bước tha hóa và bị nhấn chìm trongdòng đời cay nghiệt Qua việc khắc họa bức tranh hiện thực đời sống nôngthôn, u tối, xác xơ, nghèo khổ; đã thu hẹp bóp chặt tầm nhận thức của conngười Nguyên Hồng đã bộc lộ tư tưởng nhân văn sâu sắc, thái độ cảm thông

và cái nhìn khoan dung nhân ái với lớp người cùng khổ đặc biệt là người phụ

nữ Từ đó giúp người đọc hình dung ra được sự khổ cực của con người Họkhổ không chỉ do sự bóc lột tàn bạo của quan lại, địa chủ, cường hào, ác bá

mà nó còn xuất phát từ chính sự cay nghiệt của định kiến sai lệch lạc hậu, của

dư luận xã hội tàn khốc, và sự vô cảm băng giá của lòng người

2.1.2 Hiện thực cuộc sống đô thị

Nguyên Hồng là một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc trướcCách mạng tháng Tám Trong sáng tác của mình ông luôn tuân thủ nghiêmngặt nguyên tắc tái hiện đời sống của chủ nghĩa hiện thực Nguyên Hồng sinh

ra ở Nam Định nhưng ông sớm lặn lội gắn bó với Hải Phòng Có thể nói từngcon đường, hẻm phố, ga tàu, bến sông, xóm chợ nghèo ở thành phố cửa biểnnày, đều in dấu trong mỗi trang văn của ông Bởi đây là quê hương thứ hai,nơi ghi dấu những năm tháng đáng nhớ nhất trong cuộc đời nhà văn

Bỉ vỏ là bức tranh khắc họa sâu sắc, chân thực cuộc sống đô thị nơi

phố cảng Hải Phòng xô bồ, ô hợp nhiều thành phần, tầng lớp tứ xứ tụ họp, vớiđầy rẫy những hiểm nguy rình rập và những kiếp sống lưu manh, giang hồkhét tiếng Đây cũng là nơi đầu tiên Bính đặt chân đến sau những tháng ngàyrời bỏ nơi chôn nhau cắt rốn tù túng, với những định kiến nếp nghĩ lạc hậu.Hải Phòng trong mắt Bính là “một tỉnh ồn ào đông đúc khác hẳn chốn quêmùa vắng vẻ làng Sòi” Đó là thành phố sầm uất của Việt Nam và ĐôngDương trước Cách mạng tháng Tám và cũng là nơi tụ điểm của những tệ nạn,mánh khóe, lừa lọc Sau bốn hôm Bính mới quen với thứ ánh sáng chói lọicủa những ngọn đèn điện, không giật mình mỗi khi còi ô tô thét lên Mọi thứ

quá lạ lẫm xa vời so với cái nghèo nàn lạc hậu, cái bóng tối trong căn buồngcủa Bính, và sự ảm đạm tĩnh mịch tối tăm sau lũy tre làng Cô rụt rè ngờ vực

sợ hãi trước cách đi đứng nói năng của người thành phố, hoa mắt trước những

tủ hàng đồ lấp lánh la liệt; và giật mình khi thấy mặt mình hốc hác xanh xaonổi trên tấm gương Phố xá đông đúc sầm uất, lối sống xa hoa nơi đô thànhkhiến cô lạ lẫm, bỡ ngỡ Bính cũng không hề biết rằng chính nơi đây sẽ thayđổi cuộc đời, tất cả sẽ bước sang một trang hoàn toàn mới Nguyên Hồng đãkhắc họa bức tranh đô thị Việt Nam, cụ thể là phố cảng Hải Phòng, một hảicảng sầm uất nhất Đông Dương với hơn ba mươi nghìn dân lao động ở cáctỉnh dồn về, đã tạo ra không ít hạng gái mại dâm nhà nghề, và một số tay “anhchị” trộm cắp gian ác, liều lĩnh Đây là nơi đầy rẫy sự ăn chơi, xa xỉ, môitrường ấy con người chẳng những không thể giữ được nhân phẩm, mà còn bịđẩy vào bước đường lưu manh, tha hóa

Hiện thực đen tối nơi phố Cảng đầy cạm bẫy, lừa lọc khiến một cô gáichân ướt, chân ráo như Bính hoang mang lo sợ Phố xá về đêm vắng vẻ, ítngười qua lại Gió lạnh thổi từng cơn dài, cái lạnh lẽo và cô độc xoáy sâuvào tâm can, Bính chợt nghĩ tới ngày mai khi không còn một đồng dính túi

Cô “thấy đêm dài và lạnh”, ý thức được sự nguy hiểm của thân gái một mìnhgiữa cái nơi hào nhoáng lắm kẻ lừa lọc nham hiểm này Bính dự cảm đượcnhững khó khăn, gian truân trên con đường sắp tới nhưng dù cực nhụcchừng nào Bính cũng phải cắn răng chịu đựng, không thể quay về quê nhàđược Nhất định cô phải ở lại Hải Phòng, phải tìm được Tham Chung vàkiếm tiền về quê chuộc con Nhưng không, một lần nữa sự chân thật và thơngây của một cô gái quê lại bị kẻ dâm ô xảo quyệt lừa gạt Địa chỉ nhà ngườitình của cô chỉ là một địa chỉ giả, chẳng có quan tham đạc điền nào cả, chỉ

có một kẻ lừa đảo Cuộc sống giàu sang, đồ đạc đắt tiền lộng lẫy trong nhàtên sở khanh trái ngược hoàn toàn với cái nghèo nàn quê Bính “Nào tủ chè,

sập gụ, nào tranh ảnh treo treo la liệt, nào chậu hoa, đốn sứ, nào hoành phicâu đối” đó là sự xa hoa của những kẻ có tiền Sau khi bị gã sở khanh cưỡngbức, Bính bị vợ hắn đánh ghen một trận “thừa sống thiếu chết”, bị giải lên sởCẩm, bị đổ cho bệnh lậu và đẩy vào nhà thổ của mụ Tài xế cấu Cổ Bínhnghẹn ứ, đau đớn xót xa đến bàng hoàng, từ đây cuộc đời Bính chính thứcbước sang một trang mới, nhục nhã ê chề Nếu ở nông thôn con người bị bópnghẹt bởi những hủ tục định kiến, thì nơi phồn hoa đô hội con người cũngphải đối mặt với lừa lọc, cạm bẫy, hiểm nguy rình rập Đó là nơi mà công lí

lẽ phải nằm trong tay kẻ có tiền, có quyền Người nghèo khổ dưới đáy giốngnhư Bính chỉ như một quân cờ trong ván bài định mệnh, không biết số phận

sẽ đi đâu về về đâu

Hiện thực nhà Thổ phố Hạ Lý được Nguyên Hồng khắc họa chi tiết đólà: mùi tanh tưởi của rác bẩn chất thành đống, cống rãnh ứ bùn, trộn lẫn mùihôi hám của hai dãy nhà chật hẹp nhơm nhớp tối tăm và bẩn thỉu Sự u ámcủa cảnh vật cũng giống như cuộc đời tăm tối của Bính vậy, không tương lai,không lối thoát, còn gì đau đớn hơn một người ý thức được nhân phẩm củamình nhưng không thể thoát khỏi cảnh “bán trôn nuôi miệng” Cuộc sống củaBính và biết bao cô gái khác nơi nhà chứa của mụ Tài- sế- cấu là những “gianbuồng chật hẹp ngăn cách với buồng bên bằng những tấm gỗ ghép liền đãmọt” Mùi chăn gối, màn chiếu hôi hám ám ảnh mãi trong tâm hồn Bính Điềukiện sống bẩn thỉu, lúc nào cũng ẩm ướt không chỉ khiến Bính đau đớn tậntâm can, mà cơ thể cô cũng ngày một bị tàn phá, gầy yếu, và ốm sốt Hoàncảnh đầy xót xa của kiếp gái bán trôn nuôi miệng “lấy ngày làm đêm, đêmlàm ngày, ăn uống thì kham khổ hết sức ” khiến Bính không thể cố gắng hơnđược nữa, “sau sáu mươi đêm ròng rã ít khi chợp mắt, người lúc nào cũnghầm hập như sốt và gầy rộc hẳn đi” Qua đó Nguyên Hồng vạch trần hiện thựcđen tối nơi phố thị đẩy con người vào vực thẳm bế tắc và khổ đau Trong xã

hội đầy bất công, ngang trái với bao tội ác, con người muốn tồn tại phải nhẫnnhục, phải cam chịu như một điều tất yếu.

Không chỉ dừng lại ở việc khắc họa môi trường sống của hạng gái mạidâm, nhà văn còn đi sâu tái hiện cuộc sống của các “đàn anh, đàn chị” sốngnhơ nhớp ngoài vòng pháp luật Như: Năm Sài Gòn, Ba Bay, Chín Hiếc, Tư-Lập-Lơ Hải Phòng đông đúc, nhộn nhịp, để tồn tại chúng phải trộm cắp, lừalọc chém giết lẫn nhau Vì thế xã hội ấy đã đẻ ra đủ hạng người, lưu manh,trộm cắp, đĩ điếm giang hồ Họ đều là dân “tứ xứ” trong hoàn cảnh bế tắccùng đường, phải bỏ quê hương, gia đình lên thành phố kiếm sống, để tồn tại

họ phải liều lĩnh, cướp giật, chém giết, triệt hạ lẫn nhau Đây là thực trạng xãhội rối loạn, đảo điên, hỗn độn nơi đất cảng Hải Phòng lúc bấy giờ Chínhhoàn cảnh sống khắc nghiệt đã tạo nên những con người với tính cách độc ác,thủ đoạn, tàn nhẫn, cô cảm dửng dưng trước tội ác của đồng loại

Năm Sài Gòn là tay “trùm” uy quyền mà các cánh “chạy vỏ” phải népmình run sợ, cho ai sống được sống, bảo ai chết phải chết, bảo ngồi tù phảingồi tù Tám Bính được Năm chuộc ra khỏi nhà chứa và cưới làm vợ Thoátkhỏi nơi nhơ nhớp bởi những tủi nhục đau đớn của cuộc đời gái bán dâm,tưởng đâu Bính sẽ tìm được một bến đỗ bình an, một người đàn ông cho Bínhdựa dẫm cả cuộc đời Nhưng không Năm Sài Gòn là “trùm chạy vỏ” khéttiếng nơi đất cảng, hạng người “lấy quê hương và gia đình là đề lao, anh emthân thích là đại đồng nghệ quỷ quyệt gian ác”, thế rồi như một lẽ tất yếu,cuộc đời Bính lại tiếp tục bị quấn vào vòng tội lỗi, dơ bẩn ấy thôi

Nhà Năm Sài Gòn chính là nơi tụ họp của các đàn anh đầu xỏ trong

giới “chạy vỏ” đó là nơi mà bọn Ba Bay, Chín Hiếc, Tư Lập Lơ lui tới mỗi

khi kiếm được món hàng chia nhau, hay bàn bạc vê một vụ trộm cướp tiếptheo Nhà Năm khác hẳn với những ngôi nhà lụp xụp, ẩm nhớp của nhữngngười thợ thuyền phu phen, buôn thúng bán mẹt quanh năm túng thiếu cùng

xóm Đó là ngôi nhà ba gian rộng rãi cao ráo, có tủ đứng, sập quang dầu, giágương, đỉnh đồng, trang tàu Trong nhà treo bức tranh nền đỏ cảnh nước Tàuloạn lạc Tam Quốc, những tấm hình đàn bà trần truồng treo hai bên tủ, hailưỡi dao sáng loáng gài ở đầu giường tây buông màn Căn nhà Năm ở, vànhững vật dụng xa hoa hắn dùng, đều được sắm sửa từ món tiền hắn và đàn

em trộm cướp Đó là đồng tiền xương máu của những người nghèo khổ, cùngcực, dành dụm, hoặc đó là tiền cướp được từ việc chém giết, cướp bóc tại cácsòng bạc của những con người du thủ du thực như Năm Để đáp ứng lối ănchơi xa xỉ hút thuốc phiện, ăn ngon, nhà đẹp chúng đã làm không biết baoviệc ghê tởm, gây ra bao tội ác, làm đổ máu và nước mắt của bao người lươngthiện Những địa điểm lý tưởng như: chợ Sắt, cóm Chợ Con, phố Khác, phốĐầu cầu, phố Ba Ty, ngõ Trần Đông, đường tàu Hồng Gai, đường Lạc Viên,vườn hoa Đưa người, hay những sòng bạc ở Cấm và ở Ven là những nơi lýtưởng, thuận lợi cho cánh “chạy vỏ” trộm cướp hoạt động Ở đây thu hút đủhạng người chém giết, lọc lừa tụ hội về, chúng hoành hành ngang dọc tác oaitác quái, trở thành nỗi ám ảnh ghê sợ của người dân Hiện thực xã hội nhốnhăng đồi bại nửa tây nửa ta đã đẻ ra những hạng người lưu manh, trộm cướp,

đĩ điếm giang hồ Để tồn tại chúng phải tàn ác, liều lĩnh, tranh giành miếngcơm quyết liệt tới mức “huynh đệ tương tàn” triệt hạ nhau, giành lấy sự sống.Tám Bính từ một người phụ nữ ý thức được phẩm hạnh đạo đức nhấtquyết không nhận chỉ là một đồng tiền “bồi” của bọn đàn em khi Năm ngồi

tù, khao khát làm ăn, buôn bán trở thành người tử tế, đã từng bước tha hóa trởthành một bỉ vỏ anh chị Chính hiện thực cuộc sống khắc nghiệt không đểBính có được cuộc sống lương thiện, ở cái nơi “mật ít ruồi nhiều” này tìmmột công việc ổn định để làm, để kiếm miếng cơm manh áo, là vô cùng khókhăn, huống hồ một cô gái thôn quê thật thà chân chất như Bính sao có thểvượt qua những lừa lọc, xảo trá của vô vàn cạm bẫy Sau khi Năm ra tù, Bính

đã được tôi luyện trở thành một bỉ vỏ xuất sắc trong mắt những tên trộm cướphoành hành đất Cảng Tám Bính đã cùng chồng “chạy dọc” khắp các bến tàu,bến xe đông đúc từ đường tàu Hà Nội, ga Cẩm Giàng, Đình Dù, Cổ Bi, toatàu An Xương và dở đủ mọt mánh khóe “làm tiền” không tha một ngườinào, không từ thủ đoạn gì miễn là móc là trộm là cướp được tiền, được vàng.Hành động ăn cướp giết người, thói côn đồ của bọn lưu manh liều lĩnh đượcNguyên Hồng miêu tả chân thực đến ghê sợ: Tại đường Lạc Viên, sươngxuống trời tối mờ, lợi dụng cơ hội đường vắng vẻ Chín Hiếc lao tới rút daobóp cổ ghì chặt người đàn bà xuống đường, nhanh chóng cắt đứt ruột tượnglấy túi bạc, nghiến răng rứt đứt nốt đôi hoa tai, trói nghiền chân tay và nhétmùi xoa vào miệng, bà không thể kêu một tiếng nào Hành động cướp bóctrấn lột nhanh thoăn thoắt của những kẻ lưu manh trộm cướp già dặn kinhnghiệm trong nghề của dân “chạy vỏ” khiến người dân luôn ám ảnh, khiếp sợ.Trong một lần Ba Bay hốt tay trên của Năm một món hàng lớn, tiền bạc khiếnngười ta không còn tỉnh táo để cân nhắc tình nghĩa vuông tròn Năm Sài Gòn

đã giết chết Ba Bay Cái chết tức tưởi của Ba Bay đã khiến người đọc hìnhdung rõ nét hơn cái hiện thực tàn khốc của xã hội đô thị chỉ có xảo trá và lừalọc, một khi đã động tới lợi ích của nhau thì con người sẵn sàng hành động dãman cạn tình cạn nghĩa “Cánh tay Năm rung rung lưỡi dao nhọn lấp lánhdưới trăng mờ Năm đã đâm thẳng xuống ngực hắn, chẳng để hắn kịp cấtmột tiếng van lớn xin nhượng bộ Máu tươi vọt lên rồi thêm một nhát trúng

cổ họng Sau hai tiếng ằng ặc, hắn giẫy lên một cái đoạn nằm thẳng cẳng”[4,186] Chứng kiến cảnh đó Bính ghê rợn, khiếp sợ Cái chết của Ba Bay đã

ám ảnh Bính trong suốt quãng đời còn lại, cái vắng lặng lạnh lẽo của khônggian như báo trước cho Bính nghiệp chướng khủng khiếp thế nào rồi cũng sẽđến, không thể nào tránh được