Địa danh và con người trong ca dao quảng bình

Quảng Bình với bề dày lịch sử hào hùng, trải qua bao biến thiên của lịch sử, từ cuộc giao tranh Trịnh Nguyễn rồi phải trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ ác liệt, Quảng Bì

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học dân gian

HÀ NỘI – 2018

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học dân gian

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ NGỌC LAN

HÀ NỘI – 2018

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Lan và các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam – khoa Ngữ Văn – Trường ĐHSP Hà Nội 2 đã tận tình giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Hà Nội,ngày 12 tháng 5 năm 2018

Tác giả khóa luận Trần Thị Thu Phƣợng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các nội dung được triển khai trong khóa luận là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn của cô giáo – TS Nguyễn Thị Ngọc Lan

Người cam đoan Trần Thị Thu Phượng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu 7

5 Phạm vi nghiên cứu 7

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Đóng góp của khóa luận 8

8 Bố cục của khóa luận 8

NỘI DUNG 9

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊA DANH, CON NGƯỜI VÀ CA DAO QUẢNG BÌNH 9

1.1 Khái quát về ca dao Quảng Bình 9

1.2 Mối liên hệ giữa địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình 11

Chương 2: ĐỊA DANH TRONG CA DAO QUẢNG BÌNH 14

2.1 Địa danh phản ánh môi trường tự nhiên, điều kiện địa lí 15

2.2 Địa danh lưu lại những dấu ấn lịch sử, xã hội 18

2.3 Địa danh gắn liền với truyền thống văn hóa 21

2.4 Địa danh gắn liền với truyền thống khoa cử 25

2.5 Địa danh gắn với tình yêu quê hương, đất nước 27

Chương 3: CON NGƯỜI TRONG CA DAO QUẢNG BÌNH 32

3.1 Con người với tình yêu quê hương, xứ sở 31

3.2 Con người với nếp sống giản dị, trọng tình 36

3.3 Con người với sinh hoạt đậm nét văn hóa cổ truyền 40

3.4 Con người với những kinh nghiệm sống quý giá 47

3.5 Con người với tình cảm lứa đôi thắm thiết, thủy chung 50

KẾT LUẬN 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nếu nói “văn hóa là cái còn lại khi người ta đã quên đi tất cả”, thì địa danh và con người ở Quảng Bình là “cái còn lại” đó trong kho tàng văn hóa rộng lớn Lời ca dao như cây đàn muôn điệu rung lên những tiếng tơ lòng của người dân đất Việt Hơn nữa, ca dao là tấm gương phản chiếu cuộc sống một cách chân thực và sinh động, yêu những lời ca dao chính là yêu quê hương, tự hào về những truyền thống tốt đẹp của ông cha ta Tìm hiểu và nghiên cứu về

ca dao Quảng Bình sẽ giúp chúng ta có cách hiểu sâu sắc hơn về đời sống, tâm hồn con người xứ Quảng qua bao thế hệ Những địa danh và con người đi vào ca dao một cách tự nhiên, đằm thắm nhưng lại bộc lộ được tất cả những tâm tư, tình cảm, những ân tình đậm sâu của những con người ở dải đất miền Trung

Quảng Bình với bề dày lịch sử hào hùng, trải qua bao biến thiên của lịch

sử, từ cuộc giao tranh Trịnh Nguyễn rồi phải trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ ác liệt, Quảng Bình vẫn hiên ngang khẳng định mình trong bom đạn của kẻ thù.Thời gian không làm phai mờ đi hình ảnh của mảnh đất này mà nó càng hiện lên với một sức sống bền bỉ và mãnh liệt bởi địa danh và con người ngày càng đậm nét hơn qua những giá trị văn hóa độc đáo của một vùng đất đầy nắng và gió

May mắn khi được sinh ra và lớn lên ở mảnh đất miền Trung “gió lào, cát trắng” dù được biết đến khá khắc nghiệt nhưng quật cường và giàu lòng yêu nước, những người con Quảng Bình luôn ý thức sâu sắc về trách nhiệm của bản thân trong việc giữ gìn và phát huy truyền thống quý báu của cha ông, tự hào hai tiếng Quảng Bình – một vùng đất đầy gian khó về địa dư và thời tiết, một vùng đất từng trải qua biết bao binh lửa, đau thương Đây còn

là nơi ghi nhận nhiều dấu ấn quan trọng trong lịch sử dân tộc qua các triều đại

của đất nước và là nơi giao lưu của nhiều nền văn hóa Tất cả điều đó đã được văn chương phản ánh một cách chân thực và sinh động, từ truyền thống đến hiện đại cho ta nhận ra diện mạo và hồn cốt của một vùng đất thuộc dải đất miền Trung nắng gió Đi vào ca dao, những địa danh – tên làng, tên đất… của Quảng Bình, không đơn giản chỉ là những định danh có ý nghĩa về mặt địa lí

mà mang đậm dấu ấn văn hóa, lịch sử, chứa đựng niềm tự hào, niềm thương nỗi nhớ của mỗi người con Quảng Bình Những con người mộc mạc, giản dị nhưng cũng giàu ý chí và nghị lực kiên cường đã dệt nên những vần ca dao giàu ân tình và thiết tha Tất cả như hòa quyện vào những câu ca dao tạo nên dấu ấn riêng của mảnh đất và con người nơi đây

Văn hóa dân gian Quảng Bình với những nét đặc trưng riêng đóng góp cho mảnh đất văn học dân tộc thêm màu mỡ Việc nghiên cứu về địa danh và con người Quảng Bình trong ca dao góp phần tìm hiểu và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Việt ở miền Trung Hơn nữa, với nhịp sống hiện đại trong công cuộc hội nhập quốc tế, khi những giá trị văn hóa truyền thống có xu hướng bị lãng quên hơn bao giờ hết, vì vậy nền văn hóa dân tộc cần được trân trọng và phát huy hơn nữa

Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy, cho đến nay có khá nhiều công trình nghiên cứu về văn học dân gian Quảng Bình, nhưng chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống và cụ thể về địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình Có chăng chỉ là những bài viết khái quát, mang tính chất giới thiệu về những phong tục tập quán, lời ăn tiếng nói, văn hóa dân gian…

Ngoài những lí do khoa học trên, chúng tôi mong muốn đề tài có ý nghĩa góp phần tạo điều kiện thuận lợi hơn trong học tập và nghiên cứu về ca dao Quảng Bình Hơn nữa, Quảng Bình còn được thiên nhiên ưu ái ban tặng cho những danh lam thắng cảnh cùng với con người hiền hòa ngày nay đã trở

thành một điểm du lịch thú vị cho du khách cả trong và ngoài nước Và những điều ấy từ xa xưa đã được nhân dân khái quát qua những vần ca dao, ngày nay thực tế như một minh chứng rõ rệt hơn những điều ấy Xuất phát từ lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình”

2 Lịch sử vấn đề

Từ lâu các nhà nghiên cứu đã sưu tầm, nghiên cứu vốn văn học dân gian nhằm bảo tồn nét văn hoá ở Quảng Bình và để phát huy hết tiềm năng to lớn của nó trong nền văn học dân tộc Nhưng các nhà nghiên cứu chỉ mới sưu tầm, tìm hiểu, khái quát những nét chung về văn học dân gian ở đây mà chưa

có ai đi sâu nghiên cứu nghiên cứu rõ về địa danh và con người ở Quảng Bình trong ca dao Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy có một số bài viết của các nhà nghiên cứu đã quan tâm tới ca dao Quảng Bình ở một số khía cạnh khác nhau Tiêu biểu trong số đó là các bài nghiên cứu của Dương Văn An, Nguyễn Văn Lợi và Nguyễn Văn Mạnh biên soạn, Nguyễn Tú, Trần Hoàng, Lê Đức Luận

và Dương Thị Kim Phụng…

Ô Châu cận lục (hay có nghĩa là “ghi chép về Ô Châu gần đây”) do

Dương Văn An (1514 – 1591) bắt đầu viết từ năm 1553 và được nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế phát hành năm 2001 Đây là tài liệu “địa phương chí sớm

nhất” của Việt Nam Xét về phương diện địa lí, Ô Châu cận lục ghi chép về

tên núi sông, phong thổ, thành quách, những sản vật hay danh lam thắng cảnh… của dải đất miền Trung từ Quảng Bình trở vào đến Quảng Nam ở thế

kỷ 16 Nhờ thế chúng ta hiểu rõ hơn về đất đai, quá trình khai hoang khởi nghiệp của cha ông từ trước để có được cơ ngơi như ngày nay Xét về phương diện lịch sử, cuốn sách ghi chép tên tuổi của những người con ở dải đất miền Trung có công lớn trong việc dựng xây quê hương Hơn nữa, cuốn sách còn viết về những truyền thuyết xa xưa với các vùng đất, các đền chùa, các thành

quách khiến cho nhịp đập của lịch sử như còn vang vọng mãi trong đời sống

và nuôi dưỡng bao niềm tự hào cho đến mãi sau này

Cuốn Lễ hội dân gian của người Việt ở Quảng Bình, của tác giả Nguyễn

Văn Lợi và Nguyễn Văn Mạnh biên soạn, sách do nhà xuất bản Văn hóa dân tộc ấn hành năm 2011 Lật mở từng trang sách sẽ cho ta thấy được nét tổng quan về các lễ hội dân gian qua nguồn gốc ra đời từ xa xưa và đặc trưng của các lễ hội theo từng khu vực trong tỉnh, ta sẽ thấy được nét khái quát về tự nhiên, lịch sử và dân cư Quảng Bình Trong xu thế hội nhập toàn cầu những nét đẹp xưa của các lễ hội văn hóa dân gian ở đây đang dần bị mất đi cái đẹp vốn có của nó Chính vì vậy, cuốn sách đã nêu ra định hướng nhằm bảo tồn và phát huy hơn nữa giá trị của lễ hội dân gian ở tỉnh Quảng Bình và như vậy, việc nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn các lễ hội dân gian truyền thống là việc làm rất cần thiết Những lễ hội văn hóa dân gian được nhắc đến như một niềm tự hào của người Quảng Bình từ xưa đến nay

Đến với 4 tập sách Văn hóa dân gian Quảng Bình của tác giả Nguyễn Tú

được xuất bản năm 2014, người đọc như được chiêm ngưỡng một bức tranh toàn cảnh về văn học, văn hóa dân gian Quảng Bình về địa danh, lời ăn tiếng nói, phong tục tập quán, văn hóa dân gian ở Quảng Bình Đây được xem là một trong những đóng góp rất lớn của tác giả trong việc sưu tầm, mang những nét đặc sắc của văn hóa Quảng Bình đến với mọi miền của đất nước, hơn nữa người đọc sẽ có cái nhìn toàn cảnh về Quảng Bình trong văn học Khóa luận

sẽ kế thừa nhiều kết quả nghiên cứu từ công trình này

Năm 2007, Trần Hoàng cho ra mắt cuốn sách Quảng Bình thắng cảnh và

văn hóa do nhà xuất bản Lao động phát hành Đưa người đọc đến với vùng

đất và con người Quảng Bình một cách hệ thống Tuy nhiên, cuốn sách mới chỉ giới thiệu sơ lược về cảnh quan, di tích lịch sử - văn hóa như Đèo Ngang, Quảng Bình Quan, Lũy Thầy… hay giá trị văn hóa đặc sắc ở Quảng Bình

Đến năm 2014, tác giả Trần Hoàng cũng đã cho ra mắt cuốn sách Văn

hóa dân gian Quảng Bình, tác phẩm đã cho người đọc cái nhìn khá đầy đủ và

toàn diện về những nét văn hóa độc đáo trong văn hóa của vùng Có lẽ chỉ với một vài nét khái quát nhất định nhưng người đọc đã có điều kiện được đắm mình trong kho tàng văn hóa của dải đất miền Trung này

Một công trình nghiên cứu khác không thể không nhắc đến trong việc tìm hiểu vốn văn hóa dân gian Quảng Bình, và công trình này đã giúp đề tài nghiên cứu của chúng tôi trong việc có cái nhìn rõ hơn về văn hóa nơi đây

Đó là đề tài nghiên cứu khoa học của tác giả TS Lê Đức Luận, Dương Thị

Kim Phụng với nội dung Sắc thái văn hóa Quảng Bình trong ca dao, tục ngữ

Đề tài được hoàn thành năm 2016 với sự dày công nghiên cứu về sắc thái văn hóa dân gian Quảng Bình Công trình đã đưa ra những nghiên cứu có giá trị

và cho người đọc thấy được những nét khái quát về văn hóa Quảng Bình trong ca dao Song nội dung nghiên cứu của đề tài chỉ đề cập đến một vài đặc điểm văn hóa của vùng qua một vào câu ca dao mà chưa đi sâu nghiên cứu, phân loại cụ thể ca dao Quảng Bình một cách có hệ thống

Ngoài ra, Quảng Bình còn được nhắc đến trong tác phẩm Nguyễn Tú

(sưu tầm và biên soạn), Những nét đẹp về văn hóa cổ truyền Quảng Bình, do nhà xuất bản Thuận Hóa, Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Bình xuất bản vào

năm 2007 Có thể thấy với tác phẩm này người viết đã cung cấp rất nhiều thông tin hữu ích về đặc trưng văn hóa Quảng Bình và tâm huyết của tác giả khi giành trọn cho Quảng Bình một tình cảm thiết tha

Một công trình nghiên cứu khác được nhắc đến đó là đề tài nghiên cứu

của tác giả Lê Trọng Đại với nội dung Một số đặc điểm nổi bật của “bát danh

hương Quảng Bình” đã lí giải một cách khái quát về tám làng văn vật được

nhân dân vinh danh là “bát danh hương” của tỉnh Quảng Bình Hay công trình

nghiên cứu về Lịch sử - văn hóa làng Văn La xã Lương Ninh – huyện Quảng

Ninh tỉnh Quảng Bình từ giữa thế kỷ XVI đến năm 1945 của tác giả Phan Thị

Hường được hoàn thành vào năm 2015, đã làm phong phú thêm nguồn tư liệu

về giá trị vật chất và văn hóa của làng Văn La, một làng có bề dày truyền thống lâu đời ở Quảng Bình Qua đó giáo dục thế hệ trẻ học tập và nuôi dưỡng theo những tấm gương sáng của thế hệ cha anh Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu này chỉ nghiên cứu về một khía cạnh cụ thể, phạm vi ở một vùng nhất định

Như vậy, điểm qua những công trình có tìm hiểu về ca dao và văn hóa dân gian Quảng Bình, ta thấy đây là một đề tài chưa được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, xem nó như một đối tượng nghiên cứu độc lập Tuy nhiên những công trình trên rất cần thiết để chúng tôi tham khảo, phục vụ cho việc tiếp cận đề tài này

Tìm hiểu “Địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình” là một đề tài khá thú vị nhưng còn rất ít công trình đề cập đến nó như đã thấy Chúng ta thấy từ trước đến nay, các tác giả chỉ mới nghiên cứu chung về địa lí, hay lễ hội dân gian và chỉ ra một vài điểm cơ bản về ca dao Quảng Bình Địa danh

và con người chưa được tìm hiểu sâu, do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu

đề tài này và hy vọng cung cấp một số hiểu biết nhất định về địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình Bằng cách khảo sát từ các địa danh và tính cách, bản chất của con người ở Quảng Bình, trên cơ sở đó để thấy được cái thú vị, độc đáo của miền đất và con người nơi này trong ca dao

4 Đối tượng nghiên cứu

Địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình

5 Phạm vi nghiên cứu

- Tư liệu: Trong ca dao người Việt, địa danh và con người được tái hiện

một cách sinh động và đặc sắc Khóa luận chỉ lựa chọn khảo sát và nghiên cứu về địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình Chúng tôi giới hạn việc khảo sát và nghiên cứu đề tài trong phạm vi tư liệu ca dao Quảng Bình

Có thể kể đến các công trình biên soạn và sưu tầm ca dao như: Văn hóa dân

gian Quảng Bình, tập 1, Địa danh (Nguyễn Tú, NXBĐHQG, 2010); Văn hóa dân gian Quảng Bình, tập 2, Lời ăn tiếng nói (Nguyễn Tú, NXBĐHQG,

2010); Văn hóa dân gian Quảng Bình, tập 3, Phong tục tập quán (Nguyễn Tú,

NXBĐHQG, 2010); Văn hóa dân gian Quảng Bình, tập 4, Văn học dân gian (Nguyễn Tú, NXBĐHQG, 2010); Văn hóa dân gian Quảng Bình (Trần Hoàng, NXB Văn hóa thông tin, 2014); Ô châu cận lục (Dương Văn An,

NXB Thuận Hóa, Huế, 2001) và tập hợp những bài ca dao tương tự

- Nội dung: Trên cơ sở khảo sát nguồn tư liệu phong phú về ca dao Quảng Bình, chúng tôi tập trung vào tìm hiểu những nét đặc trưng về địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình Khám phá những nét đặc sắc và dấu ấn riêng trong từng vần ca dao

6 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết đề tài này, chúng tôi vận dụng tổng hợp một số phương pháp

sau:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

7 Đóng góp của khóa luận

- Về khoa học: nghiên cứu, phân tích, làm rõ những đặc sắc về địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình về nhiều mặt: địa danh phản ánh môi trường tự nhiên, điều kiện địa lí; địa danh ghi lại những dấu ấn lịch sử xã hội; con người với tình yêu quê hương, xứ sở; con người với nếp sống giản dị, trọng tình Từ đó góp phần hoàn thiện hơn bức tranh ca dao về mảnh đất này

- Về thực tiễn: Khóa luận góp phần làm làm rõ những nét đặc sắc của địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình nói riêng và địa danh và con người miền Trung nói chung trong văn học Như chiếc cầu nối cho những ai muốn đi sâu tìm hiểu về ca dao Quảng Bình, về những con người và mãnh đất

ân tình xứ Quảng

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài ba phần: mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của khóa luận được bố cục thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình

Chương 2: Địa danh trong ca dao Quảng Bình

Chương 3: Con người trong ca dao Quảng Bình

NỘI DUNG

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊA DANH, CON NGƯỜI

VÀ CA DAO QUẢNG BÌNH 1.1 Khái quát về ca dao Quảng Bình

Quảng Bình – vùng đất có bề dày truyền thống văn hóa và lịch sử lâu đời đã mang đến cho ca dao nguồn sáng tạo dồi dào Qua bao thăng trầm lịch

sử vùng đất “Quảng Bình địa linh nhân kiệt” như chiếc cầu nối từ quá khứ đến hiện tại, ca dao đã khái quát nên những nét đặc sắc về vùng đất này thật chân thực và sinh động Phải chăng, chính điều này làm nên sắc thái đặc trưng cho nền văn hóa của quê hương xứ sở ?

Với một vị thế thiết yếu trong quá trình phát triển và giao lưu văn hóa giữa các vùng miền khác nhau, qua lăng kính của ca dao mọi phương diện của đời sống hiện lên một cách thật đầy đủ và sâu sắc Cái lăng kính ấy mở ra cả một thời đau thương mà đầy bi hùng và đẹp đẽ của một vùng đất “gió lào cát trắng”, đặc biệt hơn đó là chân dung về những con người giàu yêu thương và nghị lực Đây được xem là dải đất hẹp nhất của Tổ Quốc, nơi tạo hóa đặt ra nhiều thử thách Nhưng cũng chính tạo hóa đã ban tặng nơi này hình sông thế núi với những nét đẹp không kém phần hùng vĩ và thơ mộng ít nơi sánh bằng,

và cũng trao tặng cho con người nhiều phẩm chất và vẻ đẹp đáng trân trọng trong sâu thẳm tâm hồn

Khi nói về vai trò của ca dao trong mối quan hệ với văn hoá chúng ta

có thể thấy được tầm quan trọng của nó trong việc phản ánh, lựa chọn và sáng tạo văn hoá Trong việc phản ánh, ca dao không chỉ là một tấm gương soi chiếu toàn bộ đời sống văn hoá mà còn làm giàu thêm cho vốn văn hóa dân tộc Trong việc lựa chọn và sáng tạo, ca dao đã đi sâu vào mọi lĩnh vực lao động, sản xuất của cuộc sống thường nhật: chèo thuyền, đi đường, cày cấy, thu hoạch, xây nhà, ra khơi, vào lộng, kéo lưới, rồi bơi trải, cưới xin, hội hè…

tất cả được ca dao dung hòa và biến nó thành những kho tàng kinh nghiệm quý báu cho thế hệ sau Điều đó cho thấy sự gắn kết mật thiết giữa đời sống, con người và văn học, tất cả đều được văn học chuyển tải sâu sắc và ca dao Quảng Bình đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình

Ca dao Quảng Bình với một kho tàng phong phú, đặc sắc đang được

“cất giấu” trong nhân dân, qua tháng năm nguồn ca dao ấy ngày một phong phú hơn Một số do nhân dân trong quá trình lao động sản xuất sáng tạo ra, một số khác lại theo các đợt di dân của những người từ nơi khác đến hay những câu ca theo chân những người lính trong các đợt chuyển quân rồi lưu đồn mà đến Dù vậy, để có được kho tàng to lớn như ngày nay là nhờ nhân dân địa phương đã sưu tầm, sáng tạo và “chỉnh lý” Dù cho xuất phát từ nguồn gốc nào thì ca dao Quảng Bình cũng có một kho tàng to lớn và phản ánh được bản sắc văn hóa riêng của con người và miền quê này: chân chất trong văn phong ngữ điệu, con người dễ mến, văn hóa đặc sắc Bên cạnh đó, nhiều ấn phẩm đã được xuất bản cả trong và ngoài địa phương, đến nay việc sưu tầm các câu ca ở trong nhân dân vẫn tiếp tục được thực hiện nhằm làm tăng thêm vốn văn hóa của người dân trong văn học Đó cũng mới chỉ là một phần rất nhỏ trong kho tàng rộng lớn của văn học dân tộc, còn rất nhiều lời ca dao vẫn được lưu truyền bằng miệng mà chưa được in ấn trong nhân dân.Tuy nhiên với khối lượng những câu ca dao đã được biết đến cho chúng ta thấy rằng văn học dân gian Quảng Bình khá đồ sộ, phong phú với nhiều kinh nghiệm quý giá

Ca dao Quảng Bình làm ta thêm yêu, gắn bó với cuộc sống của người lao động hơn Ca dao xuất hiện khi chưa có chữ viết, nhờ hoạt động truyền miệng mà vẫn được lưu truyền cho đến ngày nay, mặc dù có nhiều dị bản, song nó lại phản ánh được dấu ấn vùng miền rất rõ nét: nếp ăn, nếp ở, khẩu ngữ, tính cách… đều để lại dấu ấn trong kho tàng ca dao ở Quảng Bình Đã

bao đời nay, nguồn kinh nghiệm vô giá ấy là nguồn nuôi dưỡng biết bao tình yêu quê hương, đất nước và cả văn chương Những tình cảm mến thương như một lời nhắn nhủ, gửi gắm chân tình và tha thiết tới những người con đất Quảng, tình cảm ấy được xem là kết tinh của cái đẹp và sự trong sáng, tiềm ẩn sau những “cánh hoa” là nhựa sống mà “cây” đã chắt chiu từ lòng đất Những đóa hoa ca dao vươn lên đón ánh bình minh và khát khao hoà mình vào cuộc sống để mang lại kho tàng vô giá cho nhân loại, như tiếp thêm sức sống mãnh liệt, bền bỉ cho con người xứ Quảng Hay nói cách khác đất và người nơi đây

đã phải trải qua một quá trình nỗ lực phấn đấu để vươn tới một sức sống dạt dào ngập tràn hương thơm, sắc màu như một sự nổ lực cống hiến một cách trọn vẹn cho đời những vần ca dao ý nghĩa, sâu sắc

Trên một bình diện khác, ca dao giúp chúng ta tìm hiểu giá trị văn hoá của con người và vùng đất địa phương ấy Giúp ta hiểu và trân trọng vẻ đẹp người lao động, bồi dưỡng tình yêu văn học dân gian và yêu những điều bình

dị ở quanh ta Đặc biệt, với ca dao Quảng Bình đã phác họa nên những nét vẽ sâu sắc, đầy đủ về mọi phương diện của con người và mảnh đất này Dù cho năm tháng có qua đi nhưng có lẽ những vần ca dao ấy vẫn mai lưu truyền, vang vọng như nhịp cầu nối liền những giá trị văn hóa dân gian trên khắp mọi miền Tổ Quốc ta nhằm tạo nên một khối văn hóa hài hòa, gắn kết bền chặt

1.2 Mối liên hệ giữa địa danh và con người trong ca dao Quảng Bình

Quảng Bình, một vùng đất đầy gian khó về địa dư và thời tiết, một vùng đất từng trải qua biết bao binh lửa, đau thương Đây còn là nơi ghi nhận nhiều dấu ấn lịch sử quan trọng của đất nước qua các thời đại và là nơi tiếp nhận nhiều nền văn hóa độc đáo từ mọi miền Điều đó đã được gói gém trong từng lời ca vừa chân thực và vừa sinh động từ truyền thống đến hiện đại cho

ta nhận ra diện mạo và hồn cốt của một vùng đất thuộc dải đất miền Trung nắng gió Đi vào ca dao, những địa danh – tên làng, tên đất… của Quảng Bình

bên cạnh ý nghĩa về mặt địa lí nó còn là sự tự hào, niềm thương nỗi nhớ của mỗi người con Quảng Bình về nhữngdấu ấn văn hóa, lịch sử bền lâu Mà thấp thoáng đằng sau mỗi câu ca dao là bóng dáng của người dân xứ Quảng một nắng hai sương, lời ca dao như chứng tích chân thực nhất ghi lại biết bao thăng trầm của con người và mảnh đất này Qua đó, ta có thể đi sâu vào đời sống tâm hồn của người dân và khám phá mảnh đất này qua những địa danh được lưu lại trong lời ca dao

Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng: “Địa danh là tên các vùng, miền,

địa phương”1

Hay cụ thể hơn, địa danh là “tên đất, tên địa phương (làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố…), tên điểm, vùng kinh tế (khu nông nghiệp, khu công nhiệp… ), tên các quốc gia, châu lục, núi non, sông hồ, vũng vịnh… ghi lại được trên bản đồ”2

Nhưng không đơn thuần chỉ có thế, tác giả Lê Trung Hoa còn cho rằng:

“Địa danh là những tấm bia lịch sử - văn hóa” của một vùng đất và “địa danh giống như những tấm gương phản ảnh một cách trung thực môi trường sống, những sinh hoạt, những ứng xử của con người trên địa bàn đối với thiên nhiên cũng như xã hội” [11]

Khảo sát ca dao Quảng Bình, có thể thấy địa danh xuất hiện khá phổ biến Mỗi địa danh đều gắn với những nội dung, ý nghĩa biểu đạt riêng biệt, mang đậm dấu ấn địa lí, văn hóa, lịch sử… của đất và người Quảng Bình Cùng với đó, đời sống sinh hoạt, đời sống tâm hồn của người dân ở mỗi địa vực cư trú trên dải đất Quảng Bình cũng được ca dao “đồ chiếu” một cách vô cùng sinh động

Với các địa danh được nói đến trong ca dao, người ta thấy Quảng Bình không chỉ là vùng đất phong cảnh hữu tình mà còn có bề dày lịch sử, văn hóa lâu đời với những con người giàu tình, giàu nghĩa Chính điều này là thứ keo gắn kết con người xứ Quảng với quê hương xứ sở, cho dù đi xa vẫn hướng về quê hương tha thiết, chung thủy

Xét cho cùng nguồn mạch của ca dao vốn chứa đựng tư tưởng, quan niệm thẩm mỹ, hay là sự đúc kết kinh nghiệm thực tiễn mang âm hưởng mộc mạc, gần gũi với sinh hoạt đời thường mà đậm đà tính cách Quảng, phong vị Quảng Qua nhiều thế hệ, người dân Quảng Bình không ngừng bồi đắp và làm phong phú thêm nguồn văn học, văn hóa dồi dào cho quê hương Ca dao Quảng Bình như sợi dây vô hình kết dính tâm tư tình cảm của con người qua bao thế hệ, qua bao vùng miền Mỗi vùng miền đều có một bản sắc, phong tục khác nhau và chính những con người gắn với từng địa danh cụ thể ấy sẽ là những mảnh ghép để hoàn hiện bức tranh văn hóa của Quảng Bình

Văn học đi cùng lịch sử, văn học dân gian Quảng Bình với mảng ca dao vẫn được ươm mầm từ bối cảnh hào hùng mà đậm đà sự thiết tha của làng quê Ca dao về địa danh và con người Quảng Bình chính là sự kết tinh hài hòa của ông cha ta về những truyền thống, kinh nghiệm quý báu qua bao năm tháng Mảnh đất và con người Quảng Bình đã khơi nguồn xúc cảm cho thơ văn qua bao thế hệ Những dòng ca dao Quảng Bình đem đến cảm nhận thật gần gũi và ngọt ngào như dòng suối mát chảy mãi trong tâm hồn người Địa danh và con người đã đi vào ca dao kết nên những hình ảnh đẹp đẽ, sáng ngời

Sự thi vị hoá đó vừa tinh tế vừa thật ý nhị, nó toát lên từ tất cả tình cảm chân thành mà nhân dân gửi gắm Những con người bình dị đã trở thành những đoá hoa đẹp nhất của cuộc đời Những địa danh ở Quảng Bình đã đi vào ca dao một cách thật tự nhiên để ta thấy rằng những gì gần gũi, bình thường trong cuộc sống khi bước qua ngưỡng cửa của ca dao tất cả đều trở nên đẹp hơn, thú vị hơn

Có thể thấy rằng, địa danh và con người trong ca dao có mối quan hệ

hài hòa, gắn kết, bổ sung cho nhau Nếu như ca dao về địa danh làm nổi bật

lên những kinh nghiệm, những phong tục tập quán… gắn với những tên tuổi

cụ thể của các làng xã, nó như một tấm bản đồ thu nhỏ về cái hay, cái đẹp, cái

thú vị của mảnh đất Quảng Bình qua văn chương Thì con người lại mang

hương thơm, dáng vẻ đẹp đẽ của những gì tinh túy nhất mà bao thế hệ đã góp

nhặt cho đời bằng những vẻ đẹp của cách sống và tâm hồn của họ Chính

những điều đó là những giá trị vô giá của cuộc đời qua ca dao Trải qua thăng

trầm của lịch sử điều tuyệt vời nhất chính là giá trị văn hóa, văn học lưu giữ

nguyên vẹn những tinh hoa, giá trị tốt đẹp của nó

Như vậy, ca dao Quảng Bình đã đem đến bức tranh toàn cảnh về địa

danh và con người Ai đã từng đến với Quảng Bình sẽ kinh ngạc khi được

đắm mình trong những vần ca dao êm đêm, du dương như say lòng người,

mang mảnh đất và con người Quảng Bình hòa vào dòng chảy của văn hóa

người Việt, góp phần làm giàu cho kho tàng văn học dân gian của dân tộc

Chương 2: ĐỊA DANH TRONG CA DAO QUẢNG BÌNH

2.1 Địa danh phản ánh môi trường tự nhiên, điều kiện địa lí

“Ra đời trong môi trường nào, địa danh phản ảnh hoàn cảnh địa lý ở

đó Đó là điều tất yếu vì địa danh là sản phẩm của tư duy mà tư duy luôn phản ảnh hiện thực mà nó tiếp nhận” [11] Xét về điều kiện tự nhiên, địa lý Quảng Bình là vùng lãnh thổ hẹp nhất theo chiều Đông – Tây của dải đất hình chữ S Chiến tranh và thiên tai đã làm cho địa hình càng khó khăn hơn trong việc đi lại Khi nói tới sự cách trở về mặt không gian, ca dao thường xuất hiện hình ảnh “truông” Truông là một đặc điểm địa chất của vùng này, nơi trước đây được xem là vùng đất hoang, có nhiều cây thấp, lùm bụi, đường qua núi, hiểm trở Sự am hiểu về thế giới tự nhiên đã được nhân dân khái quát trong câu ca dao sau, đặc biệt nổi bật với hai địa danh “Tam Đa” và “Đại Hòa”

“Eo truông cách trở khó qua, Tam Đa là một, Đại Hoà là hai” [16]

Lấy đặc điểm hình ảnh “truông” để nói tới sự khó khăn, hiểm trở của hai vùng đất Tam Đa, Đại Hòa, đây là hai địa danh thuộc tỉnh Quảng Bình Như là một nét vẽ sống động giúp ta thấy được một cách hoàn thiện hơn bức tranh về điều kiện tự nhiên, địa lí cách trở ở nơi đây

“Khun ngoan qua cựa Thanh Hà

Đố ai có kéng bay qua Lũy Thầy”[13, 39]

Với cái nhìn sáng suốt, chúa Nguyễn được Đào Duy Từ - nhà quân sự tài ba, đưa ra kế sách nhằm chiếm đánh phía nam sông Gianh rồi đắp Lũy Thầy (tên gọi khác là lũy Đào Duy Từ) để bảo vệ Đàng Trong Đây là chiến lũy quan trọng, được xây dựng năm 1630 và hoàn thành năm 163l, có vị trí gần khe, dựa vào thế núi, chạy dài suốt cửa biển Nhật Lệ, trông giống hình cầu vồng, có tác dụng chặn được bước tiến của quân Trịnh và giúp chúa

Nguyễn giữ vững cơ đồ Đàng Trong trong suốt gần 50 năm giao tranh ác liệt với chúa Trịnh

Hơn nữa, với việc lợi dụng địa thế thiên nhiên là các bãi lầy và hệ thống kênh rạch để tạo nên kiến trúc lũy Thầy khiến cho việc tấn công của chúa Trịnh ở Đàng Ngoài vô cùng khó khăn Hệ thống kiến trúc này vừa

ca ngợi chiến tích của quân và dân vừa để khẳng định chủ quyền bất khả xâm phạm của dân tộc ta

“Luỵ Thầy ai đắp mà cao Sông ianh ai b i ai đào mà su” [13, 39]

Cùng với Lũy Thầy, con sông Gianh cũng góp phần giúp ta thấy được một nét khía cạnh về mặt địa lí Nếu như Lũy Thầy được biết đến với công trình kiến trúc quân sự do con người tạo ra thì sông Gianh lại gây ấn tượng sâu sắc bởi chính sự hiểm trở mà thiên nhiên tôn tạo Dòng nước cuộn trào, dâng cao, vào mùa lũ dòng sông như gầm thét dữ dội hơn, những lúc như thế mới thấy rằng tạo hóa như đang thử thách bản lĩnh của con người vậy Trải qua bao biến thiên lịch sử, sông Gianh một thời mang danh dòng sông chiến địa nay trở lại dáng vẻ hiền hòa, thơ mộng vốn có của nó, góp phần làm đẹp

thêm trong công cuộc kiến thiết quê hương.Thời gian dường như bồi đắp

thêm cho nơi đây phù sa của văn hóa, của lòng người kiên trung và những cây cầu vững chãi bắc ngang sông làm cho quê hương đẹp hơn, sang trọng hơn Cùng chiếc cầu Gianh hiện đại, sừng sững nối đôi bờ đất nước, xóa đi dấu ấn

đau thương: “con sông Ranh giới của một thời”

“Sông ianh kh c lở kh c b i

hổ như anh mãi lần h i cũng qua” [13, 40]

Con sông đi vào lịch sử và cả trong văn học được nhắc đến nhiều có lẽ

là con sông Gianh Băng qua đại ngàn của núi rừng Trường Sơn hùng vĩ, hiểm trở, cứ thế bao đời nay dòng sông vẫn không ngừng chảy mang những kí

ức từ xa xửa trở về với hiện tại Đặc biệt với địa thế hiểm trở đã chia cắt đất nước thành hai miền và dòng sông trở thành ranh giới quân sự của một thời hào hùng, là một trở lực thiên nhiên hữu ích cho các nhà quân sự muốn tạo ra một thế bố phòng vững chắc mang lại thắng lợi lớn Lợi dụng dòng nước chảy xiết, việc di chuyển qua sông gặp nhiều bất lợi khiến cho lòng người phải nhụt chí nên dân gian mới ví von

“Bao giờ nư c cạn Đ ng Nai, Sông ianh b t chảy m i phai lời nguyền” [20]

Như một bản lề khép lại những lúc cuộn trào dữ dội con sông trở nên hiền hòa, là nơi phong cảnh hữu tình, nên thơ với tiếng gió thổi lộng qua hàng dương liễu vi vu nổi lên những bản nhạc du dương trầm bổng

Trong cuộc sống ai cũng đã từng đi qua rất nhiều con đường khác nhau, nhưng lời ca dao sau đã phản ánh một cách chân thực địa hình về con đường

để tới Võ Xá rất vất vả, khó khăn bởi lẽ phải đi qua những chặng đường dài, khó đi Và có lẽ từ trong câu ca dao ta cảm nhận được một ước muốn vừa bình dị vừa thiết thực rằng làm sao có thể khắc phục được những cách trở về địa lí giúp những người thương mến nhau được đi trên con đường bằng phẳng

để đến với bến bờ hạnh phúc Tình yêu đã được ca dao khắc họa nên những sắc thái riêng cho một tình yêu đôi lứa vượt qua mọi thử thách về địa hình của thiên nhiên

“Đói l ng ăn bánh lá gai Lấy ch ng V Xá đàng rài khó đi” [13, 38]

Ca dao Quảng Bình như tấm gương phản chiếu những kinh nghiệm, trải nghiệm gắn với cuộc sống bình dị của người nông dân một nắng hai sương, cần mẫn gieo cho đời những hạt mầm xanh tươi Một miền đất nghèo người dân ở đây sống bằng nghề trồng lúa là nghề chủ đạo Điều kiện tự nhiên đã ưu

ái cho ta mảnh đất Lệ Thuỷ có được cánh đồng màu mỡ, phù sa bồi đắp hàng

năm nên được xem là vựa lúa thứ hai của xứ Đàng Trong: “Thứ nhất Đồng Nai, thứ nhì hai huyện” Người Lệ Thủy đã tự hào biết bao về sự trù phú của mảnh đất này

“Lệ Thuỷ gạo trắng nư c trong,

Ai về Lệ Thuỷ thong dong con người” [16]

Lệ Thủy – dải đất hẹp phía Nam tỉnh Quảng Bình, nơi ôm trọn dòng Kiến Giang thân thương, trìu mến với những tinh hoa của ruộng đồng, làng quê bốn mùa yên ả trong cái nắng chiều nghiêng nghiêng bên con sông hiền hòa và cánh đồng xanh mướt lộng gió Đến với mảnh đất này mới thực sự cảm nhận được sự yên bình và sự trù phú của ruộng đồng cho ta thêm yêu cuộc sống bình dị và dân dã ở chốn thôn quê Lời ca nhẹ nhàng, thiết tha đượm tấm chân tình như lời mời về với miền đất nghĩa tình này

2.2 Địa danh lưu lại những dấu ấn lịch sử, xã hội

Chiến tranh đã đi qua nhưng dấu ấn về một thời huyền thoại hào hùng trên mảnh đất này vẫn chưa bao giờ phai nhạt Không những thiên nhiên khắc nghiệt, địa thế hiểm trở mà lịch sử đấu tranh hào hùng đã tôi luyện cho đất và người Quảng Bình một bản lĩnh kiên trung, vững vàng Khi đứng trước sự xâm lăng của kẻ thù họ không ngần ngại quên mình vì lí tưởng cộng sản, khi trở về với đời thường họ lại cần mẫn, hăng say với lao động Mảnh đất ấy ghi lại những dấu ấn lịch sử, xã hội đáng tự hào Họ luôn tự hào về mảnh đất nơi mình sinh ra

“Quảng Trạch có lũy Hoàn Vương inh đô Lâm Ấp Trị Bường ngày xưa” [13, 39]

Về mặt lịch sử - xã hội, mảnh đất này từng chịu cảnh chiến tranh liên miên khi các cuộc nội chiến, phân tranh, chia cắt đất nước xảy ra Đặc biệt, khi cuộc giao tranh Trịnh – Nguyễn bùng nổ, con sông Gianh trở thành giới

tuyến phân chia Đi qua nơi đây như thử thách lòng dũng cảm, trí thông minh của con người và những địa danh

“Có tài thì vượt sông ianh

Dẫu mọc thêm cánh Trường thành khó qua” [17]

Sông Gianh hay trước đây còn có tên gọi là Linh Giang hay Thanh Hà, con sông chuyên chở cả một kí ức lịch sử đáng tự hào Sông Gianh giờ đây đã yên bình và trầm lắng nhưng dấu ấn về con sông một thời huyền thoại như sống mãi cùng thời gian, đến với sông Gianh ta như được trở về với cả một quá khứ bi tráng và hào hùng "Trường thành" trong câu ca dao trên là nhắc tới công trình quân sự nổi tiếng lúc bấy giờ, Chúa Nguyễn Phúc Khoát đã theo mưu kế của Đào Duy Từ xây dựng Lũy Trường Dục (Định Bắc trường thành) và Lũy Trấn Ninh tạo thành hệ thống Lũy Thầy vô cùng kiên cố, đương thời được ví là phòng tuyến quân sự quan trọng bậc nhất của chúa Nguyễn chia đôi lãnh thổ với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, tạo nên nỗi sợ trong

các cuộc giao tranh giữa hai bên: “Thứ nhất thì sợ luỹ Thầy, Thứ nhì sợ lầy

Võ Xá” Thời gian cứ chảy trôi, phù sa của lịch sử bồi tụ cho dòng sông Gianh và mang phù sa ấy chảy vào lòng người cả mãi về sau này Dòng sông

về kí ức hào hùng một thời cứ chảy trôi mãi càng bồi đắp thêm niềm tự hào và lòng yêu nước mãnh liệt của những người con đất Việt Ngày nay, khi đứng trên cây cầu Gianh sừng sững nhìn ngắm tượng đài chiến thắng cùng biết bao chứng tích oanh liệt của quê hương mà nghe như vang vọng mãi bài ca chiến thắng

Thời kỳ nào Quảng Bình cũng nằm ở vị trí trung tâm trong các cuộc chiến của lịch sử dân tộc, phải trải qua nhiều nỗi đau chia cắt, binh đao lửa

đạn, mất mát hi sinh cả về vật chất và tinh thần Có lẽ vì thế nên cầu Ròon

cũng như là một minh chứng lịch sử chân thực nhất và lời mời về Quảng Trạch để thăm chiến tích ấy nhằm hiểu thêm về lịch sử của dân tộc mình

“Cầu R on bảy dịp c n ba

i về Quảng Trạch nh ra cầu Ro n” [13, 37]

Người ta thường nhắc đến chợ với việc trao đổi, buôn bán nhưng chợ

Ba Đồn đã đi vào sử sách với bề dày lịch sử hàng mấy thế kỷ Người ta cho

rằng từ ngày có 3 cái đồn do quân Trịnh lập nên chợ Ba Đồn mới được hình thành Ban đầu, đây chỉ là nơi để quân lính đến gặp gỡ vui chơi, trao đổi mua bán hay là dịp để thao binh luyện tướng Về sau, thân nhân của các binh lính

từ xa xôi lội suối băng đèo đến Ba Đồn để gặp gỡ, thăm hỏi người thân của mình Phù sa của thời gian đã tạo nên nguồn nuôi dưỡng lớn trong dòng chảy

lịch sử của ca dao về những dấu ấn khó phai mờ trên mảnh đất Ba Đồn

“Ba Đ n là đất Châu Ô Một đoàn con gái chạy vô thăm ch ng

ặp trộ mưa dâng Đường trơn gánh nặng Mặt trời đã lặn

Đèo Ngang chưa trèo

Hòn đá cheo leo Chân trèo, chân trượt Hỏi o gánh nư c Hỏi chú chăn trâu

Ba Đ n quân lính đóng đâu?” [17]

Trải qua các giai đoạn thăng trầm của lịch sử, bị tàn phá bởi chiến tranh rồi lại được khôi phục, chợ Ba Đồn nay có cơ ngơi khá khang trang, đẹp đẽ với khuôn viên rộng rãi Sự độc đáo của chợ Ba Đồn nhất là trong các ngày chợ phiên người ta có thể mua bất kì thứ gì từ trên rừng, dưới biển hay đồng bằng, nơi đây hội tụ đủ các sản vật của các làng quê Đi chợ còn là niềm vui của nhiều người bởi người ta có thể mua hoặc ngắm các sản phẩm yêu thích

gắn với những tên đất, tên làng đã tạo thương hiệu cho các làng quê Những nét đẹp độc đáo của ngôi chợ truyền thống vẫn được lưu giữ, ngày nay ngôi chợ cổ này đã phát huy được nét đẹp độc đáo của cư dân bản địa Vì lẽ đó, Ba Đồn - chợ cổ trong lòng phố còn được xem là dấu nối hài hòa giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại để rồi làm cho lòng người vẫn nhớ khi đi xa

và mong muốn tìm về dẫu chỉ để ngắm, để hòa mình vào sự tấp nập, nhộn nhịp của người mua kẻ bán và sự thú vị đang diễn ra từng ngày

2.3 Địa danh gắn liền với truyền thống văn hóa

Lời ca dao như khúc hát tâm tình quê hương đã thấm sâu vào tâm hồn tuổi thơ mỗi người, tuy giản dị mà ý nghĩa thật lớn lao Như chuyến đò chở đầy kỉ niệm sẽ vượt dòng thời gian mang đến sự trân trọng, gìn giữ cho những làn điệu ca dao trữ tình sâu lắng Như là lời ngợi ca công lao trời biển của cha

mẹ và nhắc nhở đạo làm con phải lấy chữ hiếu làm đầu, hình ảnh “núi Trường Sơn” và “nguồn Son” đã nâng công lao của cha mẹ lên tầm kỳ vĩ sánh với vũ trụ, đất trời Góp phần làm giàu thêm truyền thống đạo hiếu và đó cũng là truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta

“Công cha như n i Trường Sơn

Ngh a mạ như nác Ngu n Son chảy về” [13, 40]

Đã từng có nhiều giả thuyết về tên của dòng sông Son Có truyền thuyết cho rằng vào đầu thế kỷ 19, khi quân Tây Sơn bị quân của Nguyễn Ánh giết chết nhiều tại sông này, máu loang ra đỏ cả dòng sông Truyền thuyết khác kể về một chuyện tình giữa một cô gái con nhà giàu và một chàng trai con nhà nghèo Mặc dù bị gia đình ngăn cấm do không môn đăng hộ đối song cô gái vẫn sắt son Cuối cùng hai người dẫn nhau tới dòng sông này tự vẫn Người dân quanh vùng cảm động trước mối tình của hai người nên đặt tên là sông Son Tuy nhiên, nhiều người địa phương nói rằng gọi là sông Son

vì vào mùa mưa lũ, nước sông rất đỏ Ai đó đã nói rằng luôn có một dòng

sông chảy qua cuộc đời của mỗi con người Điều đó càng đúng với mảnh đất

và con người Quảng Bình, không dữ dằn như con sông Đà, không trữ tình như con sông Hương, con sông ca dao – “nguồn Son” yên bình chảy qua trên miền quê này, mang theo một tình yêu quê hương bình dị, sắc son và ngọt ngào như

“nghĩa mẹ” của những người nông dân sớm khuya lam lũ Ai đó đã viết nên những dòng cảm xúc về màu xanh của sông Son như sau: “Màu xanh non của nương mía, màu xanh lá mạ, xanh thẫm của rừng” Đúng vậy, nhắc đến sông son người ta thường nhắc tới địa danh Bố Trạch, một cái tên không mĩ miều, hoa lệ nhưng lại gây được hứng thú, thiện cảm cho người nghe ngay từ lần đầu

Bên cạnh đó, với những lễ hội mang tính chất tâm linh còn để giải trí cũng được người dân đúc kết bằng lời ca dao Những lễ hội văn hóa ấy ẩn chứa tư tưởng nhân văn sâu sắc gắn với tên của các làng xã cụ thể, hòa vào dòng chảy của ca dao để ta thấy được các truyền thống đẹp đẽ đều bắt nguồn

từ chính mảnh đất bình dị này Ở Quảng Bình thường tổ chức lễ hội đua thuyền trên sông Nhật Lệ và sông Kiến Giang theo lệ “lục niên canh độ”

“ ẻ iàu có quán Đình Thanh,

“Ngài về nh trôống ẻ Sen

Nh chuông ẻ Hạ nh kèn Thiệu Yên” [13, 39]

Nét văn hóa ẩm thực cũng là một đặc trưng để người bản địa giới thiệu với bè bạn khi đến đây Món ăn là sản phẩm khái quát nền văn hóa của một vùng miền, mỗi vùng sẽ có một đặc sản riêng đại diện cho văn hóa, tư tưởng

của nơi mình sinh sống góp phần hoàn thiện bức tranh sản vật vùng quê Những đặc sản đã đi vào ca dao với biết bao yêu mến, tự hào góp phần không nhỏ tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc Việt với sức sống vĩnh cửu, bất diệt ngàn đời trong lòng mỗi người dân Việt Nam

“ i lên Tuy Đợi thì lên,

B n thịt chợ Tréo ch quên đem về” [13, 37]

Cuộc sống vất vả ở vùng đất nghèo khiến con người nơi đây càng phải

cố gắng hơn, họ lao động cần mẫn và cũng chính trong lao động những làng nghề truyền thống xuất hiện rồi đi vào ca dao Ở Quảng Bình người dân sống chủ yếu bằng nông nghiệp và ngư nghiệp, bên cạnh đó còn có một số nghề thủ công đem lại nguồn lợi lớn trong thu nhập như đan chiếu, làm nón gắn với các địa danh nổi tiếng: “Chiếu cói An Xá, nón lá Quy Hậu”, chính sự phát triển của các ngành nghề nên việc buôn bán được đẩy mạnh Chợ ở Quảng Bình được biết đến nhiều nhất là chợ Ba Đồn:

“Ba Đ n là chợ xưa nay,

Tụ nhơn tụ hoá mười ngày một phiên” [13, 37]

Trong thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, chợ Ba Đồn được xem là một căn

cứ địa quan trọng, sau khi hoàn thành hệ thống kênh đào giúp cho việc đi lại, tiếp

tế và giữ Ba Đồn trở nên dễ dàng và hết sức thuận lợi Chúa Trịnh liền cho phép quân lính ở đây hàng tháng được mở ba ngày hội vào các ngày mồng 6, ngày 16

và ngày 26 âm lịch, gọi là ngày hội Ba Đồn Đây được xem là một chiến lược hữu ích và đặc biệt Mục đích của những ngày hội Ba Đồn làm cho quân lính của cả

Ba Đồn được vui chơi, nhảy múa để bớt nhớ nhà, nhớ vợ con, bản quán Và ngày hội của Ba Đồn tự nhiên mang thêm một nội dung mới: Ngày nhân dân trong vùng đem hàng hóa, sản phẩm đến để trao đổi mua bán, là nơi trao đổi sản phẩm

tự sản tự tiêu

Chợ thường được biết đến với hoạt động trao đổi, buôn bán hàng hóa nhưng với ngôi chợ ở Quảng Bình, đây còn là nơi giao lưu, gặp gỡ nhằm tăng thêm tình cảm giữa mọi người

“Chợ Sạt một tháng ba phiên, Không đi thì nh lời nguyền bạn quen” [17]

Chợ Sạt ngôi chợ được nhắc đến nằm ở huyện Minh Hóa tỉnh Quảng Bình với lịch thường niên mỗi tháng 3 phiên vào các ngày 10, ngày 20 và ngày 30 âm lịch hàng tháng Điều đáng chú ý khi đến phiên chợ, người ta không những được mua sắm mà còn được giao lưu với gái trai làng khác để kết duyên Nhiều người đến chợ thường chuẩn bị cho mình những câu hò, câu hát đối đáp để nói chuyện, trao tình Cũng từ những phiên chợ đó mà nhiều người đã tìm được một nửa của mình Tương truyền rằng, có một đôi nam nữ

đã lấy được nhau từ những câu hát Chàng trai đi chợ có hỏi cô gái:

“Em ti puôn xi, pán xi Mười phiên chợ Sạt khôông li phiên n ” [19]

(Em đi buôn chi bán chi Mười phiên chợ Sạt không li phiên nào)

Cô gái đáp lời:

“Em khôông mua xi, pán xi

Có han thay bẹ eng mua thì pán” [19]

(Em không mua, chi bán chi

Có hai thay bẹ anh mua thì bán)

Với sự dí dỏm của cô gái, chàng trai thông minh, họ đã đến với nhau rồi kết tóc xe duyên để dựng xây hạnh phúc lứa đôi

Có thể nói rằng là mảnh đất phải chịu nhiều thử thách trong suốt chiều dài của lịch sử song nơi đây nổi tiếng với nhiều sản vật quý Quảng Bình nổi tiếng với:

“Yến sào V nh Sơn Nam sâm Bố Trạch

Sò nghêu Quán Hàu Rượu dâu Thuận Lý” [21]

Mỗi vùng có một đặc sản riêng biệt, dường như không có sự pha trộn, trùng lặp giữa đặc sản vùng này với vùng khác Chính điều đó đã tạo ra nét riêng, độc đáo của từng vùng cho dù đó là những sơn hào, hải vị hay là món

ăn dân dã thôn quê gắn với cuộc sống thường ngày của người bình dân Bức tranh văn hóa ẩm thực của vùng được gói gọn bằng những ca từ ngắn gọn, dễ nhớ gợi sự hứng thú, tò mò của nhiều người Ở đây toát lên một tình yêu quê hương xứ sở, qua bao thăng trầm tình yêu ấy vẫn vẹn nguyên không hề đổi thay Từ trong gian khổ truyền thống văn hóa của vùng vẫn tỏa sáng và đi cùng tháng năm

2.4 Địa danh gắn liền với truyền thống khoa cử

“Khúc ruột” miền Trung dẫu đất đai còn khô cằn, đầy nắng và gió khắc nghiệt nhưng điều đáng được tôn vinh và trân trọng là nước non Quảng Bình

đã nuôi dưỡng nên bao thế hệ nhân tài cho quê hương Từ bao đời nay không

ít gia đình, làng xã được nhân dân vinh danh là: “làng khoa bảng”, “gia đình khoa bảng”

- Quan La Hà, nhà Văn Phú

- Việc quan họ Hoàng, việc làng họ Đỗ

(2 họ lớn ở làng Văn La - Quảng Ninh, Quảng Bình) Không phải ngẫu nhiên mà ca dao lại chọn những địa danh này để vinh danh những con người tài năng của quê hương, bởi từ những ngôi làng nghèo khó nhưng lại có truyền thống hiếu học từ ngàn đời và điều này cũng

đã được chính sử triều Nguyễn ghi lại Trong các kì thi để chọn ra người hiền tài cho đất nước các gia đình và làng xã này luôn đứng đầu trong việc có

người đỗ đạt cao Đây được xem là những cái nôi về truyền thống hiếu học lâu đời của quê hương Luôn tự hào về những con người ấy, từ trong ca dao người ta vẫn thấy toát lên niềm tự hào và luôn nỗ lực để xứng đáng với thế hệ cha anh

“Răng chừ hết gát Mỹ Hoà

Sông ianh hết nác La Hà hết quan” [13, 37]

Có thể nói, ca dao xưa đã mượn địa thế thiên nhiên để nói lên sự kì diệu ở mảnh đất này sinh ra biết bao nhân tài cho quê hương, đất nước Trước đây, khi lí giải về địa thế ở La Hà, có người đã thốt lên rằng: "Tam bút nghiên châu", có nghĩa là 3 cây bút chụm vào nghiên mực Thì ra, phía Tây làng La

Hà có 3 cồn đất nối giữa sông, đó là: cồn Bông, cồn Giáp Tam và doi Phú Trịch như 3 cây bút đang chụm vào "nghiên mực" La Hà Thiên nhiên đã khéo tôn tạo cho mảnh đất La Hà này với những nét chấm phá khá độc đáo, là

"địa linh" sinh ra các "nhân kiệt" và trở thành 1 trong 8 làng có bề dày về truyền thống hiếu học Dòng chảy của biến cố lịch sử không làm mai một đi truyền thống đáng tự hào về vùng đất hiếu học ấy, hơn nữa còn là nguồn động

lực lớn lao để thế hệ sau kế thừa và phát huy truyền thống hiếu học

Từ bao năm qua những người con Quảng Bình luôn là niềm tự hào, là tấm gương cho các thế hệ sau noi theo, thời kỳ nào cũng đều có những bậc hiền nhân làm vẻ vang cho quê hương, đất nước Về với mảnh đất này mới thấy hết sự thú vị khi được đắm mình trong những truyền thuyết địa linh sinh nhân kiệt xứ Quảng đã sinh ra những bậc tài danh

“Lại là hương hội khoa trường,

Sơn, Hà, Cảnh, Thổ xưa thường chiếm ngôi”[17]

Từ hàng ngàn đời nay, nhân dân đều dành những lời ngợi khen cho mảnh đất có truyền thống học hành và đỗ đạt cao, nhiều nhân tài đã trưởng thành từ chính những mảnh đất hiếu học này Truyền thống ấy vẫn luôn được

duy trì và là nguồn động lực lớn lao cho các thế hệ sau học tập Tiếp nối truyền thống của ông cha, hiện nay ở các làng Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương, Thổ Ngọa phong trào học tập ngày càng được chú trọng phát huy và tỉnh nhà

đã có nhiều chính sách quan tâm đến việc học hành của thế hệ trẻ Dù cho năm tháng qua đi người dân xứ Quảng vẫn luôn nhớ về tổ tiên, những thế hệ

đi trước đã tạo ra niềm tự hào đáng quý cho quê hương Truyền thống hiếu học sẽ tạo nên một sức mạnh vô hình để dựng xây đất nước

Lật trang sử cũ, những địa danh cụ thể ở Quảng Bình như một chứng tích chân thực về vùng đất địa linh nhân kiệt Ở mảnh đất nghèo, hàng năm chịu nhiều thiên tai nhưng được ưu ái bởi núi sông hùng vĩ, nên thơ và đặc biệt là biết bao kì tài đã được Tổ Quốc vinh danh Truyền thống ấy được văn học dân gian giải thích một cách mộc mạc nhưng hết sức thuyết phục

“Chữ rằng nhân kiệt địa linh Đất chung khí tốt m i sinh anh hiền” [16]

Truyền thống hiếu học thật đáng tự hào và là tấm gương, nguồn động lực để các thế hệ sau học tập, cố gắng hơn nữa Và thật đáng suy ngẫm lời của triết gia Macaulay: “Người nào không tự hào về những thành tựu cao quý của

tổ tiên mình sẽ không đạt được điều gì đáng để con cháu mình ghi nhớ”

2.5 Địa danh gắn với tình yêu quê hương, đất nước

Tình yêu quê hương, đất nước của người dân đất Quảng đi vào ca dao với những vần điệu trữ tình, đằm thắm như một món ăn tinh thần thanh tao nhưng đậm đà hương vị Không chỉ tái hiện trước mắt người đọc những danh lam thắng cảnh của làng quê hiền hòa, bình dị ở xứ Quảng với bao cảnh vật nên thơ mà đó còn là những khúc hát tâm tình nhẹ nhàng mà sâu lắng, da diết của những người dân lao động hiền lành, chất phác, toát lên một tình yêu quê hương xứ sở đượm chân tình Ca dao được ví như một chuyến đò ân tình chuyên chở biết bao tình cảm của người dân Việt từ xưa đến nay; và nó cũng